ABORCJA ASPEKTY PRAWNO- ETYCZNE

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ABORCJA ASPEKTY PRAWNO- ETYCZNE"

Transkrypt

1 ABORCJA ASPEKTY PRAWNO- ETYCZNE

2 ABORCJA ABORCJA (łac. abortio, abortius - poronienie [także wywołane], od: aboriri, abortire - ginąć, niknąć) - dobrowolne i bezpośrednie uśmiercenie człowieka przed urodzeniem należy odróżniać aborcję od samorzutnego poronienia niezamierzonego dopuszczenia do śmierci dziecka przed narodzeniem, spowodowanej działaniem przyczyn niezależnych od sprawcy - abortus indirectus

3 ABORCJA szczególnie aktualna w XX w. dostępność technik ułatwiających dokonanie rozpowszechnienia się mentalności aprobującej aborcję Filozoficzne aspekty aborcji dotyczą zwł. moralnej oceny tego czynu ocena moralna - uzależniona jest od określenia ontycznego statusu poczętego człowieka, rodzaju przyjmowanego kryterium moralnej oceny (normy moralności)

4 ABORCJA Problem aborcji, - wiele emocji zwolennicy/ przeciwnicy dopuszczalności aborcji zdają się dysponować poważnymi argumentami zazwyczaj: prawo ludzkiego płodu do życia vs prawo kobiety do samostanowienia osobiste dramaty i wybory moralne działanie lekarskim cywilne ustawodawstwo

5 I. ASPEKTY HISTORYCZNE Problem aborcji - wielowiekowa historia ~ papirusy z XVII w. przed Chr.: receptury środków poronnych dla kobiet Kodeks Hammurabiego: kary za pobicie (wolnej) ciężarnej kobiety, którego skutkiem było poronienie fragment przysięgi Hipokratesa: poważne zastrzeżenia przeciw uśmiercaniu płodu jednak generalnie nienarodzone/ nowonarodzone dzieci nie cieszyły się w starożytności absolutną ochroną prawną akceptacja aborcji, uśmiercania noworodków status dziecka nienarodzonego ściśle powiązany z poglądami dotyczącymi powstawania człowieka i momentu jego animacji ~traktowanie płodu jako części ciała matki do momentu pierwszego oddechu

6 I. ASPEKTY HISTORYCZNE mowa Lizjasza (ok przed Chr.): czy dziecko w łonie matki jest człowiekiem? problem aborcji u Platona i Arystotelesa w kontekście teorii państwa dobru państwa musiało zostać podporządkowane dobro jednostek Platon: usuwać ciążę w przypadku, gdy poczęcie nastąpiło poza okresem wyznaczonym dla kobiet jako optymalny dla prokreacji (między 20 a 40 rokiem życia)

7 I. ASPEKTY HISTORYCZNE Arystoteles Polityka : za porzuceniem dzieci upośledzonych, jak i aborcją dzieci nadliczbowych", czyli przekraczających wyznaczoną przez państwo dopuszczalną ilość potomstwa dwa antyczne przekonania oznaką życia jest ruch Arystoteles ogranicza możliwość przerwania ciąży do momentu zanim jeszcze czucie i życie w nie wstąpi mocne upośledzenie człowieka usprawiedliwiało jego zabicie

8 I. ASPEKTY HISTORYCZNE Stary Testament: nie wspomina o aborcji, ani o środkach poronnych Wj 21,22 n.: kara pieniężna za pobicie kobiety ciężarnej, w wyniku którego nastąpiło poronienie aborcja zakazana w hellenistycznym judaizmie Józef Flawiusz Contra Apionem" każe uważać za morderczynię kobietę, która dopuszcza się aborcji, gdyż spowodowała ona zniszczenie jednej duszy i pomniejszyła w ten sposób ludzkość

9 I. ASPEKTY HISTORYCZNE stoicy: płód był jedynie częścią ciała matki i nie przysługiwały mu żadne szczególne prawa prawo rzymskie brak regulacji prawnych dotyczących aborcji problem należał do przestrzeni prawa prywatnego i jego rozwiązanie leżało w gestii ojca rodziny, któremu generalnie przysługiwało prawo decydowania o życiu i śmierć: członków rodziny w końcowym okresie cesarstwa próby ograniczenia przez wysokiej liczby aborcji wczesne chrześcijaństwo i średniowiecze - przerwanie ciąży jednoznacznie potępiane

10 I. ASPEKTY HISTORYCZNE por. katalog grzechów zawarty w Didache zabójstwo nowonarodzonych i przerwanie ciąży List Barnaby zdaje się cytować Didache, zakazując aborcji i zabójstwa noworodków Tertulian: płód jest już w łonie matki w pełni istotą ludzką i stąd jego zdecydowana ocena aborcji jako mordu stwierdzenie: już jest człowiekiem ten, który ma nim w przyszłości zostać

11 I. ASPEKTY HISTORYCZNE Grzegorz z Nyssy ( ) Laktancjusz ( ) mieli odmienne poglądy na pochodzenie duszy byli zgodni: istota ludzka jest obdarzona duszą od początku swego istnienia Augustyn skłaniał się ku antycznemu rozróżnieniu między animowanym, a nieanimowanym płodem

12 I. ASPEKTY HISTORYCZNE Moralne i prawne potępienie aborcji - aż do czasów końca XIX w. wiek XX - radykalna zmiana por. rozwój ustawodawstwa aborcyjnego w niektórych krajach

13 II. REGULACJE PRAWNE statystyki WHO: rocznie na świecie ok. 50 milionów aborcji kilka rozwiniętych krajów świata - całkowity zakaz aborcji jedna z najbardziej restrykcyjnych ustaw aborcyjnych - w Irlandii aborcja zakazana na podstawie ustawy uchwalonej w 1861 r r. prawo nienarodzonego do życia zapisane w Konstytucji karalne faktyczne dokonanie aborcji, jak i usiłowanie wiele krajów - liberalne ustawy aborcyjne gdy ciąża zagraża życiu czy zdrowiu matki gdy ciąża jest wynikiem gwałtu w razie zaistnienia innych, społecznych i psychologicznych obciążeń dla kobiety

14 II. REGULAC JE P RAWNE WSPÓŁCZESNE USTAWO DAWST WO ABORC YJNE WIELU KRAJÓW JEST P O ŁĄCZENIEM DWÓCH M O D ELI Pierwszy model odrzuca generalnie przerywanie ciąży dopuszcza jednocześnie jego legalność (lub też niekaralność) w pewnych ściśle określonych sytuacjach indykacje, pod którymi aborcja może być legalna. por. ustawa w Niemczech Zachodnich przed zjednoczeniem w 1927 r. prawodawca dopuścił iż w sytuacji, w której jedynie jedno z dwóch dóbr prawnych może zostać zachowane, można poświęcić dobro mniej wartościowe dobru o większej wartości praktyka sądownicza ostatecznie uchwalenie nowej ustawy w 1976 r. tzw. model indykacyjny (niem. Indikationsregelung).

15 II. REGULACJE PRAWNE ustawodawstwo gwarantowało płodowi ludzkiemu prawo do życia, którym kobieta ciężarna nie mogła dysponować aborcja niekaralna jedynie w wypadku zaistnienia określonych przez prawo warunków (indykacji): indykacja medyczna (gdy ciąża powodowała zagrożenie zdrowia kobiety), eugeniczna (gdy płód był dotknięty poważnymi deformacjami), kryminologiczna (gdy ciąża była skutkiem gwałtu) socjalna (gdy sytuacja życiowa kobiety była bardzo ciężka), interpretacja bardzo szeroka

16 II. REGULACJE PRAWNE WSPÓŁCZESNE USTAWODAWST WO ABORCYJNE WIELU KRAJÓW JEST POŁĄCZENIEM DWÓCH MODELI Drugi model - prawodawstwo niektórych krajów byłego Bloku Wschodniego liberalne ustawy aborcyjne generalnie dopuszczające aborcję i ograniczające ją ze względów zdrowotnych do określonego okresu czasu udzielanie licencji na dokonywanie zabiegów do szpitali publicznych ograniczenia czasowe legalnej aborcji od 10 tygodni po poczęcia (np. we Francji), do 24 tygodni i później, po upływie których dziecko jest teoretycznie zdolne do przeżycia poza organizmem matki (np. w Holandii czy Chinach)

17 II. REGULACJE PRAWNE w NRD aborcja - jedynie moralne potępienie, gdy była środkiem do całkowitego wykluczenia potomstwa czy też ograniczenia jego liczby do jednego dziecka ustawa aborcyjna z 1972 r. orzeka dopuszczalność aborcji w pierwszych 12 tygodniach ciąży, uzasadniając ją zasadą równouprawnienia kobiety, która sama decyduje czy urodzi dziecko, czy też podda się aborcji

18 II. REGULACJE PRAWNE Po zjednoczeniu Niemiec - nowa ustawę, która łączy obydwie opisane wyżej regulacje uznano za legalną aborcję dokonaną w przypadku zaistnienia indykacji medycznej lub kryminologicznej kobieta nie ma obowiązku zasięgnięcia porady w poradni dla kobiet ciężarnych indykacja eugeniczna (embriopatologiczna) włączona do indykacji medycznej bez podania jakiegokolwiek ograniczenia czasowego we wszystkich innych przypadkach aborcja wprawdzie określona jako sprzeczna z prawem (niem. rechtswidrig), ale jednocześnie pod pewnymi warunkami staje się ona niekaralna (niem. strajfrei)

19 II. REGULACJE PRAWNE 2 założenia: prawodawca opisuje stosunek, w jakim pozostają do siebie płód i jego matką jako podwójność w jedności" (niem. Zweiheit in Einheit) płód jest z matką tak ściśle związany, iż nie można go uratować bez albo też przeciw jej woli sytuacja niechcianej ciąży stanowi tzw. ponadprawny stan zagrożenia" (niem. ubergesetzlicher Notstand) w razie, gdyby podjęła decyzję o przeprowadzeniu aborcji, prawodawca odstępuje od wymierzenia kary, chociaż samo dokonanie aborcji zachowuje znamiona czynu bezprawnego

20 II. REGULACJE PRAWNE opinia społeczna: nie tylko odstąpienie od karalności aborcji faktyczna legalizacja jako prawa do podejmowania arbitralnej decyzji o życiu czy śmierci dziecka

21 II. REGULACJE PRAWNE w Polsce od 1956 r. ustawa dopuszczała aborcję pod warunkami: w przypadku zaistnienia medycznej, kryminologicznej i socjalnej (zdefiniowanej jako trudne warunki życia kobiety) indykacji. indykacja medyczna - nie tylko zagrożenie życia kobiety, lecz uszkodzenie/niedorozwój płodu (indykacja eugeniczna) nie przewidywała żadnych dodatkowych wymagań (np. obowiązkowa porada w wyznaczonej poradni) wobec kobiety, nie definiuje również czasowych granic legalnej aborcji

22 II. REGULACJE PRAWNE Nowa ustawa - w 1993 r. zapis przyznający prawo do życia i do ochrony prawnej każdej istocie ludzkiej od chwili poczęcia ogranicza legalną aborcję do indykacji medycznej, eugenicznej kryminologicznej zaistnienie ww indykacji musi być stwierdzone przez dwóch lekarzy, różnych od dokonującego zabiegu lub przez prokuratora próba nowelizacji tej ustawy w 1996 r. po protestach wielu środowisk nie powiodła się po określeniu jej przez Trybunał Konstytucyjny jako niezgodnej z Konstytucją

23 II. REGULACJE PRAWNE zaniepokojenie akces Polski do Unii Europejskiej nacisk innych krajów Wspólnoty na liberalizację prawa aborcyjnego przykładem nacisku medialnego - przyjęta przez Parlament Europejski (280 głosami przy 240 głosach sprzeciwu i 28 wstrzymujących się) sprawozdania przygotowanego przez belgijską minister Annę Van Lancker zaleca się krajom kandydującym reformę ustawodawstwa, zmierzającą do zapewnienia legalnej, bezpiecznej i dostępnej dla wszystkich aborcji oraz do obniżenia kosztów za środki wczesnoporonne uchwalenie takiej deklaracji - jako próba wywierania presji na kraje jak Irlandia czy Polska

24 III. ASPEKTY ETYCZNE regulacje prawne różnych krajów europejskich cały szereg przesłanek etycznych pytanie o moralną dopuszczalność aborcji - klasycznym przykładem konfliktu dwóch poważnych wartości etycznych/ konfliktu interesów przyjrzeć się stronom konfliktu = zawartości" dwóch szal owej wagi, która ma zadecydować, która z wartości przeważy

25 III. ASPEKTY ETYCZNE 1. TRUDNA SYTUACJA KOBIETY Poczęcie dziecka = sytuacja kryzysowa??? raczej = doświadczenie pozytywne jednak pojęcie ciąży niechcianej" poczęcie dziecka łączy się z poważnym życiowym kryzysem i psychicznym obciążeniem kobieta podejmuje decyzję o przerwaniu ciąży w pierwszym jej okresie, - w sytuacji psychicznie i fizjologicznie bardzo niekorzystnej ta sytuacja ostrego konfliktu moralnego kobiety, nierzadko osamotnionej/ pod ogromną presją zrozumienie dla decyzji o przerwaniu ciąży, akceptacja tej decyzji jako moralnie dopuszczalnej przeciwnikom aborcji zarzuca się bagatelizowanie trudnej sytuacji kobiety brak szacunku dla jej prawa o samostanowieniu.

26 III. ASPEKTY ETYCZNE 1. TRUDNA SYTUACJA KOBIETY wiele poważnych opracowań - mało która matka decyduje się w sposób nieprzemyślany i lekkomyślny na przerwanie ciąży konflikt - gdy najbliżsi (ojciec dziecka) nie są w stanie zaakceptować związek partnerów jest nieformalny, a jego ujawnienie spowodowałoby środowiskowy skandal burzy plany życiowe kobiety taka kryzysowa sytuacja dotyka przede wszystkim kobietę postawa otoczenia może mieć kluczowe znaczenie w podejmowaniu decyzji o aborcji poczucie osamotnienia i obojętność, negatywny nacisk konflikty wokół niechcianej ciąży - również w małżeństwach -- obniżeniem skromnego poziomu życia

27 III. ASPEKTY ETYCZNE 1. TRUDNA SYTUACJA KOBIETY ww aspekty etycznego konfliktu wokół niechcianej ciąży - w ustawodwastwach w postaci wskazania socjalnego trudna sytuacja - również rezultatem faktu, iż ciąża jest wynikiem gwałtu czy kazirodztwa (wskazanie kryminologiczne) nie sposób bagatelizować przemocy seksualnej w nielicznych przypadkach ciąża może wiązać się z realnym zagrożeniem dla zdrowia czy życia matki (wskazanie medyczne) np. w przypadku tzw. ciąży pozamacicznej lub innych ostrych komplikacji

28 III. ASPEKTY ETYCZNE 1. TRUDNA SYTUACJA KOBIETY w ustawach aborcyjnych - przed ich uchwaleniem argumenty odnoszące się do sytuacji ekstremalnych konfliktów między życiem i zdrowiem kobiet, a życiem poczętego dziecka w efekcie większość przypadków, które ustawy takie sankcjonują, to konflikty między życiem dziecka, a mocno reklamowanym prawem kobiety do samostanowienia badania: część kobiet nie rezygnowałaby z aborcji, nawet gdyby warunki życia uległyby radykalnej poprawie

29 III. ASPEKTY ETYCZNE 1. TRUDNA SYTUACJA KOBIETY za każdą z wyżej wymienionych racji - istotne wartości moralne, które trzeba by było poświęcić w przypadku aborcji czy wobec tak poważnych racji kobieta może podjąć decyzję o aborcji - uszanowaną ze strony społeczeństwa? jakie wartości znajdują się po drugiej stronie wagi"

30 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO zasadniczą kwestią wielu sporów etycznych wokół fenomenu życia ludzkiego jest pytanie o jego początek słownictwo, jakim posługuje się ustawodawstwo aborcyjne wielu krajów liberalne, nie używa nigdy terminu poczęte dziecko", a zastępuje go takimi terminami, jak ciąża" czy płód terminy te w ustawach aborcyjnych nie spełniają funkcji pojęć opisujących, ale są pojęciami wartościującymi = użyta nomenklatura sugeruje, iż w przypadku płodu" czy ciąży" mamy do czynienia raczej z określonym stanem zdrowia kobiety, niż z odrębnym podmiotem, który musi być wzięty pod uwagę

31 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO życie ludzkie nie jest wartością ostateczną", ale przedostateczną", to jednak nikomu nie wolno uśmiercić niewinnego życia ludzkiego dla ocalenia innych, choćby nawet ważnych wartości,

32 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO niespójność regulacji prawnych w niektórych krajach - por. przypadki, w których dziecko przeżyje własną aborcję w wielu krajach, gdzie dopuszczona jest aborcja, jednocześnie ścisły nakaz ratowanie życia noworodków lekarz, który podjął się zabiegu z zamiarem uśmiercenia dziecka, w razie, gdy przeżyje ono aborcję, byłby zobowiązany podjąć wszelkie środki dla ratowania jego życia przypadek dziecka z Oldenburga", któremu nadano imię Tim. Dziecko przeżyło zabieg przerwania ciąży, podjęty w 25 tygodniu ciąży ze względów eugenicznych (trisomia 21). Zabieg aborcji nie udał się" - Tim przyszedł na świat zdolny do życia, choć okaleczony przez zabieg. W wyniku aborcji i spóźnionego podjęcia intensywnej terapii dziecko zostało dodatkowo okaleczone i, oprócz zdiagnozowanego wcześniej zespołu Downa, cierpi dzisiaj na cały szereg dolegliwości, będących skutkami niedorozwoju płuc, uszkodzeń czaszki itd.

33 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO sprzeciw wobec aborcji przejawem antyfeminizmu i braku szacunku dla praw kobiety??? sprzeciw wobec aborcji nie oznacza kwestionowania prawa kobiety do własnego brzucha kobieta ma prawo do swojego brzucha", ale nie do dziecka w swoim brzuchu traktowanie poczętego dziecka jako część ciała kobiety??? nie ma żadnych biologicznych, teologiczno-filozoficznych przesłanek, by traktować rozwijające się w łonie matki dziecko na równi z wyrostkiem robaczkowym

34 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO absurdalne propozycje, które opierają etyczną legitymizację aborcji na nadawaniu głębokiej symbiozie matki i dziecka w jej łonie nowego statusu ontycznego nowy typ istoty ludzkiej = ciężarna kobieta ze względu na fakt głębokiej zależności między matką, a dzieckiem, które postęp medycyny jakościowa odrębność poczętego dziecka od matki ( odmienny i niepowtarzalny genotyp, ale także np. możliwość posiadania przez płód odmiennej od rodziców grupy krwi) zapłodnienie in vitro: dziecko jest organizmem niezależnym, a nie częścią organizmu matki w pierwszych dniach swojego życia, aż do momentu zagnieżdżenia w macicy, rozwija się ono samodzielnie, chociaż w ścisłej kooperacji z organizmem matki

35 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO W bardzo trudnych sytuacjach zagrożenia - argumentacja niesprawiedliwego agresora" (łac. iniustus aggressor). w przypadku zagrożenia życia przez niesprawiedliwego agresora, pozbawienie go życia może stać się jedynym i ostatecznym środkiem obrony pojedynczej osoby lub całego narodu, przy czym celem działania powinna być zawsze obrona niewinnych, a nigdy pozbawienie życia dziecko w łonie matki nigdy jednak nie może być traktowane jako niesprawiedliwy agresor gdy ciąża jest efektem gwałtu - to nie dziecko jest agresorem, ale sprawca gwałtu

36 III. ASPEKTY ETYCZNE 2. STATUS DZIECKA POCZĘTEGO w wypadku ekstremalnego zagrożenia życia matki wielu etyków chrześcijańskich - możliwość tzw. aborcji pośredniej", którą trzeba odróżnić od aborcji bezpośredniej, i która oznacza zabieg ratujący życie matki. cel zabiegu (finis operis), zamiar wykonującego (finis operantis) nie może być związany z bezpośrednim atakiem na życie dziecka, ale zamiarem lekarza jest ratowanie życia matki por. np. usunięcie nowotworu macicy czy też owodni wraz z płodem w przypadkach ciąży pozamacicznej

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

USTAWA. z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Uznając, że życie jest fundamentalnym dobrem człowieka,

Bardziej szczegółowo

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży,

1) opiekę prenatalną nad płodem oraz opiekę medyczną nad kobietą w ciąży, brzmienie od 2002-01-01 Ustawa o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży z dnia 7 stycznia 1993 r. (Dz.U. Nr 17, poz. 78) zmiany: Dz.U. 2001 Nr 154, poz.

Bardziej szczegółowo

Art Prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie.

Art Prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie. Planowanie rodziny, ochrona płodu ludzkiego i warunki dopuszczalności przerywania ciąży. Dz.U.1993.17.78 z dnia 1993.03.01 Status: Akt obowiązujący Wersja od: 1 stycznia 2002 r. Wejście w życie: 16 marca

Bardziej szczegółowo

U S T AW A z z poprawkami z 2016

U S T AW A z z poprawkami z 2016 U S T AW A z 1993 z poprawkami z 2016 o o powszechnej ochronie życia ludzkiego i wychowaniu do życia w rodzinie Uznając, że wyrażona w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasada prawnej ochrony życia

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte

Spis treści Wykaz skrótów Wstęp Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego Rozdział II. Rodzice a dziecko poczęte Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 15 Rozdział I. Status prawny podmiotu chronionego... 23 1. Uwagi wstępne... 23 2. Sytuacja dziecka poczętego w polskim prawie... 32 3. Status prawny dziecka poczętego de lege

Bardziej szczegółowo

Warszawa, grudzień 2012 BS/160/2012 OPINIE O PRAWIE ABORCYJNYM

Warszawa, grudzień 2012 BS/160/2012 OPINIE O PRAWIE ABORCYJNYM Warszawa, grudzień 2012 BS/160/2012 OPINIE O PRAWIE ABORCYJNYM Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA dr n. med. Marta Rorat Katedra Medycyny Sądowej, Zakład Prawa Medycznego UM we Wrocławiu ISTOTA ODPOWIEDZIALNOŚCI KARNEJ Art. 1. 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko,

Bardziej szczegółowo

ustawy o zmianie ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży.

ustawy o zmianie ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Projekt ustawy o zmianie ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Art. 1 W ustawie z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu

Bardziej szczegółowo

PRAWO W OCHRONIE ZDROWIA

PRAWO W OCHRONIE ZDROWIA Wyższa Szkoła Planowania Strategicznego ul. Kościelna 6 41-303 Dąbrowa Górnicza tel./fax 32 264 74 75; kancelaria@wsps.pl Studia podyplomowe PRAWO W OCHRONIE ZDROWIA Przedmiot BIOETYKA Temat EUTANAZJA

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Zasady etyczne dotyczące relacji ludzi ze zwierzętami w badaniach naukowych. dr Beata Płonka

Zasady etyczne dotyczące relacji ludzi ze zwierzętami w badaniach naukowych. dr Beata Płonka Zasady etyczne dotyczące relacji ludzi ze zwierzętami w badaniach naukowych dr Beata Płonka PRAWO I ETYKA Prawo europejskie: ocena etyczna jest obowiązkowym i nieodłącznym składnikiem doświadczeń na zwierzętach

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Opinie o dopuszczalności aborcji NR 51/2016 ISSN

KOMUNIKATzBADAŃ. Opinie o dopuszczalności aborcji NR 51/2016 ISSN KOMUNIKATzBADAŃ NR 51/2016 ISSN 2353-5822 Opinie o dopuszczalności aborcji Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz danych

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 6

Bioetyka teologiczna cz. 6 Bioetyka teologiczna cz. 6 Sterylizacja Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Sterylizacja, czyli inaczej obezpłodnienie, należy do tych manipulacji medycznych, które mają na celu

Bardziej szczegółowo

, , STOSUNEK DO ABORCJI PO ORZECZENIU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO WARSZAWA, LIPIEC 97

, , STOSUNEK DO ABORCJI PO ORZECZENIU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO WARSZAWA, LIPIEC 97 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa

Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa Warszawa, dnia 13 stycznia 2015 r. Komisja Praw Człowieka przy Naczelnej Radzie Adwokackiej ul. Świętojerska 16 00-202 Warszawa Pan Władysław Kosiniak-Kamysz Minister Pracy i Polityki Społecznej ul. Nowogrodzka

Bardziej szczegółowo

Zdrowie seksualne i prawa reprodukcyjne kobiet w Polsce. Cele edukacyjne przedmiotu:

Zdrowie seksualne i prawa reprodukcyjne kobiet w Polsce. Cele edukacyjne przedmiotu: Nazwa przedmiotu: Prowadząca: Opis: Zdrowie seksualne i prawa reprodukcyjne kobiet w Polsce Aleksandra Józefowska Zajęcia mają na celu przybliżenie słuchaczkom i słuchaczom zagadnień związanych z prawami

Bardziej szczegółowo

Warszawa, wrzesień 2011 BS/102/2011 OPINIE O PRAWNEJ DOPUSZCZALNOŚCI I REGULACJI ABORCJI

Warszawa, wrzesień 2011 BS/102/2011 OPINIE O PRAWNEJ DOPUSZCZALNOŚCI I REGULACJI ABORCJI Warszawa, wrzesień 2011 BS/102/2011 OPINIE O PRAWNEJ DOPUSZCZALNOŚCI I REGULACJI ABORCJI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Zgoda pacjenta na świadczenie zdrowotne

Zgoda pacjenta na świadczenie zdrowotne Zgoda pacjenta na świadczenie zdrowotne dr nauk prawn. Małgorzata Serwach, Uniwersytet Medyczny, Uniwersytet Łódzki Zgoda pacjenta jako zasada generalna Zgodnie z postanowieniami ustawy z 5 grudnia 1996

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI

Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Bunt nastolatka na sali operacyjnej czyli o sprzecznej woli rodziców i małoletnich pacjentów w zakresie leczenia

Bunt nastolatka na sali operacyjnej czyli o sprzecznej woli rodziców i małoletnich pacjentów w zakresie leczenia Bunt nastolatka na sali operacyjnej czyli o sprzecznej woli rodziców i małoletnich pacjentów w zakresie leczenia mgr Katarzyna Smyk Centrum Badań Problemów Prawnych i Ekonomicznych Komunikacji Elektronicznej

Bardziej szczegółowo

Niebieska Karta. Rola szkoły w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie

Niebieska Karta. Rola szkoły w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie Niebieska Karta. Rola szkoły w przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie Aspekty prawne dotyczące ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie adw. Katarzyna Mrozicka-Bąbel Podstawa prawna Ustawa z dnia 29

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA dr n. med., mgr prawa Marta Rorat Zakład Prawa Medycznego Katedra Medycyny Sądowej UM we Wrocławiu ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA kodeks karny pozakodeksowe prawo karne Odpowiedzialność

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży

Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży Materiał powstał w projekcie Przywództwo i zarządzanie w oświacie opracowanie i wdrożenie systemu kształcenia i doskonalenia dyrektorów szkół/placówek współfinansowanym ze środków EFS Tekst pierwotny:

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pacjenta

Prawa i obowiązki pacjenta Prawa i obowiązki pacjenta Podstawowe unormowania prawne Wynikają one z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) oraz następujących ustaw: z dnia 27 sierpnia

Bardziej szczegółowo

T: Lecznictwo sądowo - lekarskie

T: Lecznictwo sądowo - lekarskie T: Lecznictwo sądowo - lekarskie 02.04.2007 KODEKS KARNY CZĘŚĆ OGÓLNA Rozdział I - Zasady odpowiedzialności karnej Art. 1 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej

- o zmianie ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej Warszawa, dnia 10 lipca 2014 r. Grupa Posłów na Sejm RP Klubu Poselskiego Twój Ruch Szanowna Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

Klauzula sumienia w służbie zdrowia

Klauzula sumienia w służbie zdrowia MICHAŁ BALICKI Klauzula sumienia w służbie zdrowia Podstawowym zadaniem klauzuli sumienia jest zapewnienie lekarzom, pielęgniarkom oraz położnym możliwości wykonywania zawodu w zgodzie z własnym sumieniem.

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

Spis treści Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Wykaz skrótów... XI Rozdział I. Zasady sprawowania opieki zdrowotnej w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej... 1 1. Wprowadzenie. Rozwój rozwiązań prawnych... 1 2. Umiejscowienie regulacji w systemie

Bardziej szczegółowo

Płockie SLD głośno mówi: Nie dla piekła kobiet! Czy będzie referendum? [FOTO]

Płockie SLD głośno mówi: Nie dla piekła kobiet! Czy będzie referendum? [FOTO] Płockie SLD głośno mówi: Nie dla piekła kobiet! Czy będzie referendum? [FOTO] Liberalizacja prawa aborcyjnego oraz referendum z nim związane były głównymi tematami konferencji prasowej, która odbyła się

Bardziej szczegółowo

Wkrótce polski parlament powinien zająć się rozpatrzeniem zgłoszonych projektów aktów prawnych, regulujących kwestię tzw. zapłodnienia in vitro.

Wkrótce polski parlament powinien zająć się rozpatrzeniem zgłoszonych projektów aktów prawnych, regulujących kwestię tzw. zapłodnienia in vitro. Wkrótce polski parlament powinien zająć się rozpatrzeniem zgłoszonych projektów aktów prawnych, regulujących kwestię tzw. zapłodnienia in vitro. Dotychczas powstały dwa projekty ustaw Jarosława Gowina

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA

ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA GENOWEFA REJMAN ODPOWIEDZIALNOŚĆ KARNA LEKARZA Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego Warszawa 11 Spis treści Wstęp 7 Rozdział I Pojęcie odpowiedzialności i różne jej formy 9 1. Analiza odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna szkoła bezpieczny uczeń. Zespół Szkolno-Przedszkolny w Świerzawie

Bezpieczna szkoła bezpieczny uczeń. Zespół Szkolno-Przedszkolny w Świerzawie Bezpieczna szkoła bezpieczny uczeń Zespół Szkolno-Przedszkolny w Świerzawie System norm prawnych, czyli zakazów lub nakazów postępowania. Świadome zachowanie zgodne z obowiązującymi normami prawnymi (zakazami

Bardziej szczegółowo

Ontyczny status poczętego człowieka Moralna ocena a.

Ontyczny status poczętego człowieka Moralna ocena a. Ontyczny status poczętego człowieka Moralna ocena a. ABORCJA (łac. abortio, abortius poronienie [także wywołane], od: aboriri, abortire ginąć, niknąć) dobrowolne i bezpośrednie uśmiercenie człowieka przed

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Jakiego prawa aborcyjnego oczekują Polacy? NR 144/2016 ISSN

KOMUNIKATzBADAŃ. Jakiego prawa aborcyjnego oczekują Polacy? NR 144/2016 ISSN KOMUNIKATzBADAŃ NR 144/2016 ISSN 2353-5822 Jakiego prawa aborcyjnego oczekują Polacy? Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

TEMAT PRACY SOKRATEJSKA IDEA NIEWIEDZY JAKO ŹRÓDŁA ZŁA MORALNEGO A ETYKA ŚW. TOMASZA Z AKWINU ANALIZA PORÓWNAWCZA ETYKA SOKRATESA ETYKA ŚW.

TEMAT PRACY SOKRATEJSKA IDEA NIEWIEDZY JAKO ŹRÓDŁA ZŁA MORALNEGO A ETYKA ŚW. TOMASZA Z AKWINU ANALIZA PORÓWNAWCZA ETYKA SOKRATESA ETYKA ŚW. TEMAT PRACY SOKRATEJSKA IDEA NIEWIEDZY JAKO ŹRÓDŁA ZŁA MORALNEGO A ETYKA ŚW. TOMASZA Z AKWINU ANALIZA PORÓWNAWCZA ETYKA SOKRATESA ETYKA ŚW. TOMASZA 399 0 1274 2012 PLAN PRACY I. Etyka Sokratesa II. System

Bardziej szczegółowo

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Formy zmiany ustawy karnej Penalizacja Depenalizacja Depenalizacja

Bardziej szczegółowo

Zgoda pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego

Zgoda pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego Zgoda pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego (stan prawny: 3 października 2016) Zbigniew Gąszczyk-Ożarowski Zakład Prawa Medycznego Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu PEŁNOLETNOŚĆ Art. 10 k.c. 1.

Bardziej szczegółowo

W poszukiwaniu równowagi pomiędzy prawem pacjenta do opieki zdrowotnej a prawem lekarza do sprzeciwu sumienia

W poszukiwaniu równowagi pomiędzy prawem pacjenta do opieki zdrowotnej a prawem lekarza do sprzeciwu sumienia Dyskusja: Jakich świadczeń medycznych wolno odmówić ze względów moralnych? 1.10. 2012 - W poszukiwaniu równowagi pomiędzy prawem pacjenta do opieki zdrowotnej a prawem lekarza do sprzeciwu sumienia Jakub

Bardziej szczegółowo

STANDARDY RADY EUROPY DOTYCZĄCE PRZEMOCY WOBEC KOBIET ORAZ PRZEMOCY DOMOWEJ A PRAKTYKA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU

STANDARDY RADY EUROPY DOTYCZĄCE PRZEMOCY WOBEC KOBIET ORAZ PRZEMOCY DOMOWEJ A PRAKTYKA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU STANDARDY RADY EUROPY DOTYCZĄCE PRZEMOCY WOBEC KOBIET ORAZ PRZEMOCY DOMOWEJ A PRAKTYKA NA PRZYKŁADZIE PROGRAMU NIEBIESKA TARCZA LUBUSKA PROKURATURA PRZECIW PRZEMOCY dr Alfred Staszak Prokurator Okręgowy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI

Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI Warszawa, lipiec 2010 BS/100/2010 OPINIE NA TEMAT DOPUSZCZALNOŚCI ABORCJI Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele kształcenia

Wstęp. Cele kształcenia Paweł Kołodziński Etyka Wstęp Przedmiot etyka jest nieobowiązkowy. Można go wybrać zarówno zamiast religii, jak i równolegle z religią (patrz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia

Bardziej szczegółowo

JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI?

JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI? JAK POSTĘPOWAĆ W PRZYPADKU ODMOWY WYKONANIA ABORCJI? Aborcja to świadczenie gwarantowane finansowane ze środków publicznych i kontraktowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. W załączniku do rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ MŁODZIEŻ I DOROŚLI O ABORCJI BS/127/99 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, SIERPIEŃ 99

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ MŁODZIEŻ I DOROŚLI O ABORCJI BS/127/99 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, SIERPIEŃ 99 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Tłumaczenie pisma Sekretarza Generalnego Amnesty International Salila Shetty skierowanego do Pani Premier Beaty Szydło w dn. 25 maja 2016 r.

Tłumaczenie pisma Sekretarza Generalnego Amnesty International Salila Shetty skierowanego do Pani Premier Beaty Szydło w dn. 25 maja 2016 r. Tłumaczenie pisma Sekretarza Generalnego Amnesty International Salila Shetty skierowanego do Pani Premier Beaty Szydło w dn. 25 maja 2016 r. Szanowna Pani Premier, TEMAT: OBAWY ZWIĄZANE Z PROPONOWANYMI

Bardziej szczegółowo

Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH

Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH Kościół Boży w Chrystusie PODSTAWA PROGRAMOWA DLA SZKÓŁ PONADPODSTAWOWYCH CHARAKTERYSTYKA: Program przeznaczony jest dla uczniów szkół ponadpodstawowych: liceum, technikum oraz szkół zawodowych. Katechezy

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna. cz. 7. Kontekst teologiczny

Bioetyka teologiczna. cz. 7. Kontekst teologiczny Bioetyka teologiczna Aborcja Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL cz. 7 Kontekst teologiczny Wszystko, co Bóg stworzył, było dobre; po stworzeniu człowieka BARDZO dobre Wielokrotnie

Bardziej szczegółowo

Wymagania do przedmiotu Etyka w gimnazjum, zgodne z nową podstawą programową.

Wymagania do przedmiotu Etyka w gimnazjum, zgodne z nową podstawą programową. Wymagania do przedmiotu Etyka w gimnazjum, zgodne z nową podstawą programową. STANDARDY OSIĄGNIĘĆ: Rozwój osobowy i intelektualny uczniów wynikający z ich uczestnictwa w zajęciach etyki podążając za przyjętymi

Bardziej szczegółowo

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich zostały przeanalizowane obowiązujące. przepisy normujące zasady porozumiewania się podejrzanego i oskarżonego

W Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich zostały przeanalizowane obowiązujące. przepisy normujące zasady porozumiewania się podejrzanego i oskarżonego RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-662364-II-10/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Krzysztof Kwiatkowski Minister Sprawiedliwości

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu. Umiera nie z powodu. powodu braku narządów do transplantacji

Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu. Umiera nie z powodu. powodu braku narządów do transplantacji Akcja informacyjno-edukacyjna Drugie życie Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu Umiera nie z powodu braku leczenia, ale z powodu braku narządów do transplantacji

Bardziej szczegółowo

Zgoda pacjenta z zaburzeniami psychicznymi a ratowanie życia

Zgoda pacjenta z zaburzeniami psychicznymi a ratowanie życia Zgoda pacjenta z zaburzeniami psychicznymi a ratowanie życia 191 MARTA ŚWIEJKOWSKA Zgoda pacjenta z zaburzeniami psychicznymi a ratowanie życia Jedną z kluczowych wartości konstytucyjnych współcześnie

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013 Załącznik do uchwały Nr III/7/11 Rady Gminy Ulan-Majorat z dnia 23 lutego 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013 1 I. WSTĘP Rodzina jest podstawowym i najważniejszym

Bardziej szczegółowo

Składa się on z czterech elementów:

Składa się on z czterech elementów: Asertywność umiejętność powiedzenia nie, odmowy lub obrony własnych postaw, granic, psychologicznych w taki sposób, aby z jednej strony nie odczuwać wyrzutów sumienia, że sie powidzialo nie, kiedy ktoś

Bardziej szczegółowo

OD KIEDY CZŁOWIEK??? POCZĄTEK ŻYCIA LUDZKIEGO I JEGO OBRONA

OD KIEDY CZŁOWIEK??? POCZĄTEK ŻYCIA LUDZKIEGO I JEGO OBRONA OD KIEDY CZŁOWIEK??? POCZĄTEK ŻYCIA LUDZKIEGO I JEGO OBRONA Rączki dziecka ok. 7 tygodnia od zapłodnienia Dziecko ok. 8 tygodnia od zapłodnienia Nóżki dziecka ok. 11 tygodni od zapłodnienia Rączka i nóżki

Bardziej szczegółowo

Rodzina katolicka - In vitro w ustawodawstwie krajów Europy i pozaeuropejskich wtorek, 30 października :06

Rodzina katolicka - In vitro w ustawodawstwie krajów Europy i pozaeuropejskich wtorek, 30 października :06 Metoda zapłodnienia in vitro ma swoje regulacje w prawodawstwie większości państw europejskich. Rozwiązania są różne i nie można wskazać jednego wzorcowego rozwiązania prawnego dla tego zagadnienia. Według

Bardziej szczegółowo

Rozdział XIX Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

Rozdział XIX Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu Rozdział XIX Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu 3. Jeżeli czynu zabronionego określonego w 2 opuszcza, w celu trwałego uchylenia się od tej służby, wyznaczone miejsce wykonywania obowiązków służbowych

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KATEDRA NAUK O RODZINIE

WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KATEDRA NAUK O RODZINIE WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY KATEDRA NAUK O RODZINIE Rodzina najlepsza inwestycja wspierana z EFS Rola i znaczenie edukacji kadr wspomagających rodzinę Ks. dr Wiesław Matyskiewicz STUDENCI NAUK O RODZINIE ZDOBYWAJĄ

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze zmiany w przepisach prawa pracy 2009 i 2010 r.

Najważniejsze zmiany w przepisach prawa pracy 2009 i 2010 r. Najważniejsze zmiany w przepisach prawa pracy 2009 i 2010 r. Plan prezentacji: I. Przeciwdziałanie kryzysowi ekonomicznemu, II. Zmiany przepisów dotyczących obowiązków pracodawcy w zakresie ochrony przeciwpożarowej,

Bardziej szczegółowo

Rozmowa z prof. Andrzejem Zollem

Rozmowa z prof. Andrzejem Zollem Rozmowa z prof. Andrzejem Zollem Stefan Wilkanowicz: W ostatnim czasie mieliśmy wielkie zamieszanie w parlamencie na temat ochrony życia. Nie wchodząc w polityczne tło tej sprawy wypada uznać, że podstawowe

Bardziej szczegółowo

OMÓWIENIE WPROWADZONYCH ZMIAN W USTAWIE

OMÓWIENIE WPROWADZONYCH ZMIAN W USTAWIE OMÓWIENIE WPROWADZONYCH ZMIAN W USTAWIE Nowelizacja ustawy zakłada rozszerzenie form udzielanej pomocy ofiarom przemocy w rodzinie o możliwość m.in. bezpłatnego badania lekarskiego dla ustalenia przyczyn

Bardziej szczegółowo

, , NOWELIZACJA USTAWY ANTYABORCYJNEJ I JEJ KONSEKWENCJE WARSZAWA, LISTOPAD 96

, , NOWELIZACJA USTAWY ANTYABORCYJNEJ I JEJ KONSEKWENCJE WARSZAWA, LISTOPAD 96 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

TEST dla nauczycieli sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla nauczycieli sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla nauczycieli sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w szkole ponosi: a) pracownik służby bhp b) dyrektor szkoły c) każdy pracownik 2. Prawo

Bardziej szczegółowo

TEST dla pracowników inżynieryjno-technicznych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp

TEST dla pracowników inżynieryjno-technicznych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp TEST dla pracowników inżynieryjno-technicznych sprawdzający wiedzę z zakresu bhp 1. Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy ponosi: a) pracownik służby bhp b) pracodawca

Bardziej szczegółowo

Warszawskie Centrum Pomocy Rodzinie. INTEGRACJA CUDZOZIEMCÓW na przykładzie Warszawskiego Centrum Pomocy Rodzinie

Warszawskie Centrum Pomocy Rodzinie. INTEGRACJA CUDZOZIEMCÓW na przykładzie Warszawskiego Centrum Pomocy Rodzinie INTEGRACJA CUDZOZIEMCÓW na przykładzie Warszawskiego Centrum Pomocy Rodzinie POLSKIE PRAWODAWSTWO REGULUJĄCE KWESTIE INTEGRACJI CUDZOZIEMCÓW W RP Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Rozdział

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne zaniechania i wycofania się z uporczywego leczenia podtrzymującego życie

Podstawy prawne zaniechania i wycofania się z uporczywego leczenia podtrzymującego życie Podstawy prawne zaniechania i wycofania się z uporczywego leczenia podtrzymującego życie dr Małgorzata Szeroczyńska 24 listopada 2015 r. Legalność czynności leczniczych czynność ma być wykonana przez osobę

Bardziej szczegółowo

TEKSTY PRZYJĘTE. Paragwaj: aspekty prawne związane z przypadkami ciąży u dzieci

TEKSTY PRZYJĘTE. Paragwaj: aspekty prawne związane z przypadkami ciąży u dzieci Parlament Europejski 2014-2019 TEKSTY PRZYJĘTE P8_TA(2015)0230 Paragwaj: aspekty prawne związane z przypadkami ciąży u dzieci Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 11 czerwca 2015 r. w sprawie Paragwaju:

Bardziej szczegółowo

URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ?

URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ? Nowe wzorce formowania rodziny w Polsce Konferencja FAMWELL 18.06.2013 URODZENIA W KOHABITACJI: WYBÓR CZY KONIECZNOŚĆ? ANNA MATYSIAK Instytut Statystyki i Demografii Szkoła Główna Handlowa MONIKA MYNARSKA

Bardziej szczegółowo

M agdalena R usin. P sta' >m i zasady etyczne Sizj terapeuty

M agdalena R usin. P sta' >m i zasady etyczne Sizj terapeuty M agdalena R usin P sta' >m i zasady etyczne Sizj terapeuty Postawa i zasady etyczne fizjoterapeuty Magdalena Rusin Bielsko-Biała 2013 Spis treści Przedmowa... 3 W stęp... 11 Rozdział 1 Rehabilitacja medyczna

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału WDŻ - gimnazjum PLAN REALIZACJI PROGRAMU NAUCZANIA WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. Klasa III Gimnazjum

Rozkład materiału WDŻ - gimnazjum PLAN REALIZACJI PROGRAMU NAUCZANIA WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. Klasa III Gimnazjum Rozkład materiału WDŻ - gimnazjum PLAN REALIZACJI PROGRAMU NAUCZANIA WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE Klasa III Gimnazjum Lp Temat Cele i treści zajęć Uwagi 1 Lekcja organizacyjna. Poznajmy się. Czas adolescencji

Bardziej szczegółowo

POLSKA KARTA PRAW PACJENTA

POLSKA KARTA PRAW PACJENTA POLSKA KARTA PRAW PACJENTA podstawowe unormowania prawne wynikające z ustawy zasadniczej - Konstytucji z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) określone w ustawach *: I. Prawa pacjenta wynikające

Bardziej szczegółowo

Wędrując ku dorosłości I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego w Szubinie

Wędrując ku dorosłości I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego w Szubinie Wędrując ku dorosłości I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Wyspiańskiego w Szubinie Program nauczania wg: Teresa Król Maria Ryś Wydawnictwo Rubikon 30-376 Kraków, ul. Zakrzowiecka 39 D tel./fax: 12

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy Prawo ochrony środowiska (druk nr 754)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy Prawo ochrony środowiska (druk nr 754) Warszawa, dnia 27 stycznia 2010 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny, ustawy Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy Prawo ochrony środowiska (druk nr 754) I. Cel i przedmiot ustawy Uchwalona

Bardziej szczegółowo

Decyzje dotyczące dzieci z nieuleczalnymi chorobami prowadzącymi do przedwczesnej śmierci w perinatologii

Decyzje dotyczące dzieci z nieuleczalnymi chorobami prowadzącymi do przedwczesnej śmierci w perinatologii Decyzje dotyczące dzieci z nieuleczalnymi chorobami prowadzącymi do przedwczesnej śmierci w perinatologii Tomasz Dangel Fundacja Warszawskie Hospicjum dla Dzieci, OPP Noworodek nie pojawia się nagle. Zanim

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej

Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej 1. U progu dorosłości. Co to znaczy być osobą dorosłą. Dorosłość a dojrzałość. Kryteria dojrzałości. Dojrzałość w aspekcie płciowym,

Bardziej szczegółowo

-Czy aborcja płodu 2 miesięcznego to to samo co aborcja płodu np 6 miesięcznego, do jakiego wieku płodu powinna być dozwolona?

-Czy aborcja płodu 2 miesięcznego to to samo co aborcja płodu np 6 miesięcznego, do jakiego wieku płodu powinna być dozwolona? Pod moim i Kai programem o aborcji pojawiły się pytania. Dziękuję za jedne z nich użytkownikowi Filipowi, oczywiście odpowiedzi będą wyrazem moich przekonań: -Czy aborcja płodu 2 miesięcznego to to samo

Bardziej szczegółowo

Raczyńska Natalia Kl. II TL.

Raczyńska Natalia Kl. II TL. Raczyńska Natalia Kl. II TL. Eutanazja (lub euthanazja, od gre. εὐθανασία, euthanasia "dobra śmierć") powodowane współczuciem przyśpieszenie lub nie zapobieganie śmierci w celu skrócenia cierpień chorego

Bardziej szczegółowo

Przykład rodzicielstwa

Przykład rodzicielstwa Czy prawo może funkcjonować bez oznaczenia płci? Przykład rodzicielstwa dr Małgorzata Szeroczyńska Warszawa, 5 listopada 2013 r. Mężczyzna w ciąży Kazus Thomasa Beatie Jak zarejestrować dziecko, które

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

w obronie życia i zdrowia nienarodzonych dzieci poczętych in vitro,

w obronie życia i zdrowia nienarodzonych dzieci poczętych in vitro, Warszawa, 11 grudnia 2015 r. Pan Marek Kuchciński Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia

Psychiczne skutki aborcji. Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Psychiczne skutki aborcji Diana Fydryk WUM, II rok, Zdrowie Publiczne SKN Sekcja Promocji Zdrowia Badania nad wpływem aborcji na psychikę kobiet, które poddały się zabiegowi przerwania ciąży prowadzone

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Czy istnieje problem celowych zakażeń? Przyznać się czy nie do zakażenia HIV?

Czy istnieje problem celowych zakażeń? Przyznać się czy nie do zakażenia HIV? Czy istnieje problem celowych zakażeń? Przyznać się czy nie do zakażenia HIV? dr n. społ. Magdalena Ankiersztejn-Bartczak Fundacja Edukacji Społecznej http://silnazhiv.blogspot.com/ Miranda Ujawnić się.

Bardziej szczegółowo

Polska droga do prawnej ochrony dziecka nienarodzonego

Polska droga do prawnej ochrony dziecka nienarodzonego Polska droga do prawnej ochrony dziecka nienarodzonego Przez długi czas, w latach 1956 1993, prawo w Polsce pozwalało na nieograniczone zabijanie poczętych dzieci. Po długiej walce działaczy na rzecz obrony

Bardziej szczegółowo

Seksuolodzy i środowiska liberalne alarmują, że

Seksuolodzy i środowiska liberalne alarmują, że Teresa Król Wprowadzenie Seksuolodzy i środowiska liberalne alarmują, że polskie dzieci są albo pozbawione wiedzy o seksualności człowieka, albo czerpią ją tylko z Internetu. W sukurs idą im media, które

Bardziej szczegółowo

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 CO TO TAKIEGO? (ang. organ transplantation) zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Paweł Matej Prawnokarna regulacja przerywania ciąży w Polsce. Studenckie Zeszyty Naukowe 4/5, 35-41

Paweł Matej Prawnokarna regulacja przerywania ciąży w Polsce. Studenckie Zeszyty Naukowe 4/5, 35-41 Paweł Matej Prawnokarna regulacja przerywania ciąży w Polsce Studenckie Zeszyty Naukowe 4/5, 35-41 2001 Pawel Matej - student III roku. Studenckie Zeszyty Naukowe Nr 5 PRAWNOKARNA REGULACJA PRZERYWANIA

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 94/2014 KLAUZULA SUMIENIA LEKARZA I FARMACEUTY

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 94/2014 KLAUZULA SUMIENIA LEKARZA I FARMACEUTY Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 94/2014 KLAUZULA SUMIENIA LEKARZA I FARMACEUTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA. (wraz z zestawieniem wniosków)

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA. (wraz z zestawieniem wniosków) SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 9 lipca 2015 r. Druk nr 949 Z SPRAWOZDANIE KOMISJI ZDROWIA (wraz z zestawieniem wniosków) Komisja, na posiedzeniu w dniu 9 lipca 2015 r. rozpatrzyła

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej

Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Odpowiedzialność pielęgniarki i położnej Dr n. med. Grażyna Rogala-Pawelczyk Uniwersytet Medyczny w Lublinie Warszawa 09.04.2011 ZAWÓD System czynności czy prac, który jest wewnętrznie spójny, skierowany

Bardziej szczegółowo

TEST dla Pracodawców i osób kierujących pracownikami

TEST dla Pracodawców i osób kierujących pracownikami TEST dla Pracodawców i osób kierujących pracownikami 1. Odpowiedzialność za stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie pracy ponosi: a) pracownik służby bhp c) każdy pracownik 2. Prawo do powstrzymania

Bardziej szczegółowo