Związek pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu analiza krytyczna dotychczasowych badań*

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Związek pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu analiza krytyczna dotychczasowych badań*"

Transkrypt

1 Czas. Stomatol., 2009, 62, 7, Polish Dental Society Związek pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu analiza krytyczna dotychczasowych badań* Relationship between periodontal diseases and stroke critical analysis of research to date Tomasz Konopka Z Katedry Periodontologii Akademii Medycznej we Wrocławiu Kierownik: prof. dr hab. M. Ziętek Summary Introduction: Chronic infections are the risk factors for atherosclerosis and cardiovascular diseases. Since 1989 a number of case-control, follow-up and cross-sectional studies have been performed to investigate the relationship between periodontal diseases and the ischemic stroke morbidity or mortality. Aim of the study: To present a critical analysis of the current research that links periodontal diseases with stroke. Conclusion: Periodontal inflammations represent a significant and independent risk factor for stroke. Non-surgical periodontal treatment may be a part of the primary and secondary measures in prevention of cardiovascular diseases. However, there is still a need for follow-up and intervention studies in the European populations in order to assess the extent of this relationship as well as the scale of reduction of the incidence of stroke morbidity or mortality following periodontal treatment. Streszczenie Wstęp: przewlekłe zakażenia są czynnikami ryzyka dla miażdżycy naczyń i chorób sercowo-naczyniowych. Od 1989 roku wykonano wiele badań kliniczno-kontrolnych, przekrojowych i kohortowych nad związkiem pomiędzy chorobami przyzębia a zapadalnością lub umieralnością z powodu niedokrwiennego udaru mózgu. Cel pracy: dokonanie krytycznej analizy współczesnych badań łączących choroby przyzębia z udarem mózgu. Podsumowanie: zapalenia przyzębia są istotnym i niezależnym czynnikiem ryzyka dla udaru. Niechirurgiczne leczenie periodontologiczne może być elementem profilaktyki pierwszo- i drugorzędowej dla chorób sercowo-naczyniowych. Niemniej jednak niezbędne są kolejne badania kohortowe i interwencyjne w populacjach europejskich dla określenia siły tego związku oraz zakresu redukcji zachorowalności lub umieralności związanej z tymi chorobami w następstwie leczenia choroby przyzębia. KEYWORDS: periodontal diseases, stroke, atherosclerosis, risk factors HASŁA INDEKSOWE: choroby przyzębia, udar, miażdżyca, czynniki ryzyka *Praca wygłoszona na spotkaniu ekspertów, którego tematem był: związek chorób przyzębia z chorobami ogólnoustrojowymi ( r.). 567

2 T. Konopka Czas. Stomatol., Wstęp W ostatnich dwudziestu latach wykonano wiele badań epidemiologicznych nad zależnością pomiędzy stanem jamy ustnej a powikłaniami miażdżycy naczyń krwionośnych [16, 21]. W 1989 roku Syrjänen i wsp. [29] opublikowali wyniki pierwszego badania kliniczno-kontrolnego wskazującego na możliwość związku pomiędzy zapaleniem tkanek przyzębia a wystąpieniem udaru mózgu u mężczyzn poniżej 50 roku życia. Obie te patologie mają charakter ogólnospołeczny rocznie objawy udaru mózgu w Europie występują u około 1 mln osób, w Polsce u 60 tys., zaś w USA roczna liczba hospitalizacji z tego powodu sięga 980 tys. [30]. Częstość występowania zapalenia przyzębia w grupie osób od 35 do 44 lat w Europie waha się od 2 do 30%, zaś w Polsce wynosi ona 5%. Dla obu ww. chorób wspólna jest również część czynników ryzyka ich wystąpienia, które można podzielić na: niemodyfikowalne: wiek powyżej 55 lat, płeć męska, rasa czarna, poligenowa predyspozycja genetyczna oraz modyfikowalne: cukrzyca, nikotynizm, stres i uwarunkowania socjalno-ekonomiczne [11, 30]. Ciągle aktualne pozostają pytania o ostateczne określenie siły związku pomiędzy występowaniem zapalenia przyzębia a zapadalnością na udar mózgu oraz o potencjalne mechanizmy etiopatologiczne łączące te choroby. Współczesna medycyna odznacza się natłokiem nieraz sprzecznych informacji pochodzących z wielu badań. Dla odpowiedzi na ważne pytania kliniczne szczególnie przydatne są wytyczne tzw. medycyny opartej na dowodach, proponującej rygorystyczne przestrzeganie protokołów randomizowanych badań nieeksperymentalnych [5]. Konieczna jest ciągła weryfikacja wcześniej stwierdzonych zależności poprzez prowadzenie coraz doskonalszych metodologicznie badań, uwzględniających standardy medycyny opartej na dowodach. Jest to bardzo ważne w przypadku możliwości zmniejszenia zapadalności choroby społecznej poprzez modyfikację uznanego czynnika ryzyka jej wystąpienia w wyniku działań profilaktyczno-leczniczych. Cel pracy Celem tej pracy była ocena dowodów wynikających z dotychczasowych badań nad związkiem pomiędzy występowaniem choroby przyzębia i udaru mózgu. Przedstawione zostaną wyniki badań kliniczno-kontrolnych, kohortowych i metaanaliz. Zaprezentowane zostaną również w skondensowanej formie współczesne koncepcje etiopatologiczne tłumaczące tą zależność. Badania kliniczno-kontrolne (ang. Casecontrol Studies) W hierarchii dowodów na potwierdzenie czynnika ryzyka ten rodzaj badań lokuje się najniżej i w przypadku stwierdzenia istotnego ilorazu szans (ang. odds ratio OR) jest to tylko dowód na tzw. wskaźnik ryzyka danej choroby (ang. risk indicator) [11]. W badaniach tych określa się stan kliniczny przyzębia u pacjentów po przebytym udarze mózgu i na tej podstawie powstaje grupa badana (wszystkie przypadki udaru o określonej zapadalności na choroby przyzębia) oraz dobierana jest grupa kontrolna (najlepiej sparowana pod względem płci i wieku) osób bez udaru, u których również określono występowanie chorób przyzębia. W tabeli 1 zestawiono wyniki dotychczasowych badań kliniczno-kontrolnych nad związkiem między chorobami przyzębia a udarem mózgu. Wszystkie obserwacje jednoznacznie wskazują, że choroby przyzębia są istotnym i 568

3 2009, 62, 7 Choroby przyzębia a udar mózgu T a b e l a 1. Badania kliniczno-kontrolne nad związkiem pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu Autor, rok, kraj badania Liczba przypadków /grupa kontrolna Charakterystyka grupy badanej Iloraz szans OR i przedział ufności Syrjänen i wsp. [29], 1989, Finlandia Grau i wsp. [13], 1997, Niemcy ISTOTNY ILORAZ SZANS 40/40 Mężczyźni poniżej 50 lat 9 (2,2-80) 166/ mężczyzn, cała grupa w wieku od 22 do 85 lat 2,6 (1,18-5,7) Grau i wsp. [12], 2004, Niemcy 303/300/168 (kontrola szpitalna) 208 mężczyzn, cała grupa w wieku od 18 do 75 lat mężczyźni z CAL>6 mm poniżej 60 lat z CAL>6 mm 4,34 (1,85-10,2) 4,94 (1,87-13,4) 6,13 (1,62-23,2) Dörfer i wsp. [8], 2004, Niemcy Sim i wsp. [28], 2008, Korea 303/ mężczyzn, cała grupa w wieku od 18 do 75 lat cała grupa z CAL>6 mm utrata kości na zdjęciu >5,5 mm 265/ mężczyzn, cała grupa w wieku od 40 do 79 lat z zapaleniem przyzębia dla niedokrwiennego w wieku lat z CAL>6 mm 7,38 (1,55-15,03) 3,62 (1,58-8,28) 5,7 (3,1-10,7) 5,96 (2,12-16,75) niezależnym wskaźnikiem ryzyka dla udaru [8, 12, 13, 28, 29]. Uwagę zwracają jednak szerokie przedziały ufności dla istotnych ilorazów szans, co może wskazywać na heterogenność doboru badanych grup. Warto zatem dokonać przeglądu tych prac pod tym właśnie kątem. W pierwszych badaniach [3] nie określono czynników wykluczenia, a liczebność obu grup nie była reprezentatywna. Niejednakowe były również kryteria oceny stanu klinicznego przyzębia, np. Syrjänen i wsp. [29] stosowali pojęcie zakażenia okołozębowego (obecność kamienia poddziąsłowego, wysięku ropnego i kieszonek dziąsłowych). Grau i wsp. [13] opisywali stan przyzębia własnym wskaźnikiem TDI (ang. Total Dental Index) uwzględniającym występowanie próchnicy, chorób przyzębia brzeżnego i okołowierzchołkowego. Akceptowalną obecnie metodologię badania klinicznego przyzębia zastosowano w trzech pracach [8, 12, 28]. Bardzo zróżnicowane były kryteria oceny stanu neurologicznego i uwzględnianie wspólnych czynników ryzyka obu chorób np. wieku. Różna była także liczebność grup badanych (od 40 do 303 osób i kontrolnych (od 40 do 469 osób, a także sposób doboru grup kontrolnych [8, 29]. Wydaje się, że w planowaniu niektórych z tych badań kliniczno-kotrolnych popełniono pewne błędy polegające na wadliwym sposobie wyboru badanych grup. Występowała zbyt mała liczebność prób oraz znaczące było oddziaływanie tzw. zmiennych zakłócających (ang. confounding variables). Mogło to wpły- 569

4 T. Konopka Czas. Stomatol., wać na wartości uzyskiwanych ilorazów szans oraz zwiększać zakres ich przedziałów ufności. Jednakże najdoskonalsze metodologicznie badania retrospektywne wykonane przez Sima i wsp. [28], uwzględniające m. in. obciążenie genetyczne nadciśnieniem, cukrzycą i chorobami serca, a także czynniki socjalno-ekonomiczne, potwierdziły tą zależność o najwyższej sile związku u osób w przedziale wiekowym lat i bez nadciśnienia tętniczego. Wykazano ponadto, że siła związku wzrasta wraz z zaawansowaniem zapalenia przyzębia (OD 4,3 versus 2,58). W grupie osób w wieku od 40 do 59 lat silniejszy jest związek z udarem niedokrwiennym niż krwotocznym (OD 25,86 v. 2,33), a wysoki dochód chorego w istotny sposób wpływa na zmniejszenie incydentów udarowych [28]. W badaniach kliniczno-kontrolnych oczywiste jest oddziaływanie zmiennych zakłócających, które nie mogą być do końca skorygowane (np. czynniki genetyczne). Jednak przy planowaniu badań i definiowaniu kryteriów włączenia i wykluczenia należy dążyć do uwzględnienia wpływu przynajmniej czynników modyfikowalnych. Badania kohortowe (ang. Follow-up Studies) Potwierdzenie istotności hipotezy o zależności między dwiema patologiami w badaniach kohortowych jest dowodem na prawdziwość czynnika ryzyka [11]. Są to badania prowadzone w długim czasie w grupach różniących się ekspozycją na oddziaływanie czynnika periodontologicznego. Po upływie okresu obserwacji wiadomo jaka jest zapadalność, czy umieralność w grupach o zróżnicowanej ekspozycji. Przewaga tych badań nad kliniczno- -kontrolnymi polega m.in. na tym, że ryzyko poprzedza skutek. W tabeli 2 zebrano wyniki najbardziej reprezentatywnych badań kohortowych [1, 3, 9, 14, 17, 20, 22, 32], które prowadzono w Ameryce Północnej i Chinach od 1996 roku. W dostępnych bazach danych nie natrafiono na europejskie obserwacje o tym charakterze. Wyniki zestawione w tabeli 2 są sprzeczne. Bardziej współczesna część badań [1, 3, 9, 17, 20, 32] potwierdza istotną zależność pomiędzy występowaniem zapalenia przyzębia lub bezzębiem a udarem mózgu. Z kolei badania innych autorów temu przeczą [14, 22]. Za sprzeczności te odpowiada w dużym stopniu metodologia prowadzenia obserwacji. Wskazuje na to chociażby porównanie ryzyka względnego (RR) pomiędzy klasą III wskaźników PHS I i II (ang. Periodontal Health Status) w badaniach Lee i wsp. [20]. Wraz z zaostrzeniem kryteriów oceny stanu klinicznego przyzębia RR znacząco spadało (z 2,19 na 1,35), przesuwając się do poziomu nieistotnego statystycznie. Uwzględnienie w tych badaniach najszerszego spektrum zmiennych zakłócających (wieku, nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, poziomu glukozy i CRP w surowicy krwi, nikotynizmu, spożywania alkoholu) w modelach wieloczynnikowej regresji logistycznej powodowało, że żadna klasa we wskaźnikach PHS I i II nie była istotnie związana z ryzykiem udaru. W najwcześniejszej z prac, które potwierdziły tą zależność, badana kohorta wojennych weteranów amerykanskich była homogenna co do warunków socjalnoekonomicznych i poziomu opieki medycznej oraz stomatologicznej [3]. W modelu regresji logistycznej testowanym w tych badaniach w przypadku obliczania tzw. skorygowanego (ang. adjusted) ilorazu szans uwzględniającego czynniki ryzyka (wiek, nikotynizm, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, obciążenie genetyczne dla chorób układu sercowo-naczyniowego, poziom edukacji), średnia wartość praktycznie 570

5 2009, 62, 7 Choroby przyzębia a udar mózgu T a b e l a 2. Badania kohortowe nad związkiem pomiędzy chorobami przyzębia a udarem mózgu Autor, rok, kraj badania, okres obserwacji Beck i wsp. [3], 1996, USA, 18 lat Liczebność kohorty 1147 mężczyzn w wieku Kliniczna cecha periodontologiczna Ryzyko względne RR i przedział ufności Utrata kości wyrostka 2,8 (1,45-5,48) Morrison i wsp. [22], 1999, Kanada, 21 lat wiek Zapalenie dziąseł w wywiadzie Bezzębie w wywiadzie 1,81 (0,92-4,1) 1,63 (0,72-3,67) Wu i wsp. [32] 2000, USA, więcej niż 10 lat wiek Zapalenie dziąseł Zapalenie przyzębia Bezzębie 1,24 (0,74-2,08) 2,11 (1,3-3,42) 1,41 (0,96-2,06) Howell i wsp. [14], 2001, USA, 12 lat mężczyzn w wieku Choroba przyzębia w wywiadzie Bezzębie w wywiadzie 1,01 (0,81-1,27) 1,07 (0,91-1,27) Joshipura i wsp. [17] 2003, USA, 10 lat mężczyzn w wieku Zapalenie przyzębia w wywiadzie Utrata zębów przez 10 lat w wywiadzie 1,33 (1,03-1,7) 1,2 (0,91-1,57) Elter i wsp. [9] 2003, USA, 10 lat bezzębni CAL>3mm w ponad 31,4% pow. Bezzębni vs. uzębieni 1,4 (1,1-1,8) 1,7 (1,5-2,0) Abnet i wsp. [1] 2005, Chiny, 15 lat wiek Utrata zębów przez 15 lat w wywiadzie a umieralność na udar 1,11 (1,01-1,23) Lee i wsp. [20] 2006, USA, 6 lat 5123 >60 lat w tym 1563 bezzębnych Wskaźnik PHS I Wskaźnik PHS II Bezzębie we wskaźniku PHS I 2,09 (1,13-3,87) 1,91 (1,06-3,43) 2,07 (1,29-3,3) nie różniła się od OR skorygowanego tylko o wiek. Krytycznie należy się odnieść do oceny stanu przyzębia tylko na podstawie badania ankietowego, co miało miejsce w obu pracach nie potwierdzających omawianej zależności [12, 14] oraz w badaniach Joshipury i wsp. [17], a także Abneta [1]. Jest to poważne ograniczenie w interpretacji wyników takich obserwacji pomimo liczebnych prób. Nawet jeżeli badano stan kliniczny przyzębia kohort to przyjęta metodologia była zróżnicowana. Beck i wsp. [3] oceniali głębokość kieszonek i utratę kości wyrostka za pomocą badania radiologicznego; Wu i wsp. [32] kategoryzowali stan przyzębia na zapalenie dziąseł, zapalenie przyzębia i bezzębie. Elter i wsp. [9] oceniali poziom przyczepu łącznotkankowego (CAL) i na tej podstawie odnosili się do zaawansowania i rozległości periodontopatii. Lee i wsp. [20] korzystali ze wskaźników PHS na podstawie pomiarów CAL. Najbardziej wiarygodne są badania uwzględniające utratę przyczepu łącznotkankowego [9, 571

6 T. Konopka Czas. Stomatol., 20]. Warto zwrócić uwagę, że jeżeli na podstawie badania klinicznego rozpoznawano zapalenie przyzębia i szukano następnie powiązania z występowaniem udaru, to za każdym razem potwierdzano istotność takiej zależności [3, 9, 20, 32]. Nawet w przypadku jednego badania ankietowego potwierdzono zależność między periodontitis a niedokrwiennym udarem mózgu [17]. Wielu autorów wskazywało również na silniejszy wpływ zaawansowanego zapalenia przyzębia niż bezzębia na ryzyko udaru mózgu [17, 20, 32]. Jedynie Elter i wsp. [9] obserwowali silniejszą zależność w przypadku bezzębia niż u pacjentów uzębionych. Badania kohortowe umożliwiają ocenę wpływu stanu przyzębia na umieralność z powodu udaru mózgu. W badaniach Morrisona i wsp. [22] nie potwierdzono istotności takiego związku, a Abnet i wsp. [1] wykazali, że utrata zębów zwiększa umieralność z powodu udaru mózgu o 11%. Jedyne wieloośrodkowe przekrojowe badanie europejskie (Niemcy, Norwegia) zbliżone tematycznie z omawianym związkiem wykonali Desvarieux i wsp. (7). Wykazali oni, że tylko u mężczyzn długotrwałe zapalenie przyzębia i bezzębie są związane istotnie z subkliniczną miażdżycą naczyń (grubością tętnicy szyjnej w pomiarze ultrasonograficznym). To zróżnicowanie płciowe w zakresie związku zapalenia przyzębia i utraty zębów z subklinicznymi objawami miażdżycy będącej jednym z głównych powodów udaru nie ma jednoznacznego wytłumaczenia. Prawdopodobnie może być to związane z uwarunkowaniami endogennymi (np. interakcja otyłości z interleukiną 6 lub ochronna rola hormonów). Metaanaliza Metaanaliza polega na łączeniu danych z wielu publikacji dla zwiększenia precyzji oceny danego zagadnienia. Warunkiem włączenia badań jednostkowych do takiej analizy jest ich porównywalność pod względem kryteriów włączenia i wykluczenia osób, zastosowanie randomizacji i podobny sposób wyrażania wyników. W przypadku omawianego zagadnienia w przeglądzie piśmiennictwa odnaleźć można dwie metaanalizy [5, 19]. Pierwsza z nich, Janketa i wsp. [15] z 2003 roku, uwzględnia 9 badań kohortowych skorygowanych o wiek i płeć, opublikowanych pomiędzy 1993 a 2001 r. Celem tej metaanalizy było zsumowanie wyników badań nad chorobami przyzębia jako czynnikami ryzyka chorób sercowo-naczyniowych (w pięciu z nich nie poruszano zagadnienia udarów mózgu). Najwyższą wartością Quality Score (ponad 80%) w tym zbiorze charakteryzowała się praca Wu i wsp. [32]. Skumulowane ryzyko względne w tej metaanalizie dla udaru mózgu było istotne (p<0,001) i wynosiło 2,85 (1,78- -4,56). Słabością tego opracowania była jednak mała liczba analizowanych obserwacji w stosunku do udaru mózgu, nie uwzględnienie większości czynników zakłócających oraz znaczne różnice w kryteriach kwalifikacji do badań i oceny stanu przyzębia. Z kolei metaanaliza Khadera i wsp. [19] z 2004 r. uwzględnia 11 prac opublikowanych pomiędzy 1993 a 2002, wybranych 292 doniesień z bazy Medline na temat związku pomiędzy chorobami przyzębia, chorobą wieńcową i chorobami naczyniowymi mózgu (wpisane słowa kluczowe: periodontal diseases, coronary heart disease, cerebrovascular disease/stroke). Trzy z nich to prace kliniczno-kontrolne oraz osiem kohortowych i przekrojowych. Z analizowanego zbioru 11 prac sześć podejmowało tematykę udaru mózgu. Ryzyko względne dla związku pomiędzy zapaleniem przyzębia a udarem było znamienne statystycznie (p=0,032) i wynosiło 1,13 (1,01-1,27). Nie potwierdzono natomiast zna- 572

7 2009, 62, 7 Choroby przyzębia a udar mózgu miennego związku pomiędzy bezzębiem a udarem mózgu. Badania interwencyjne (ang. Intervention Studies) Potwierdzenie istotności badań jest najsilniejszym dowodem na związek pomiędzy analizowanymi patologiami [11]. Modyfikując poprzez leczenie czynnik ryzyka, doprowadza się wówczas do zmniejszenia zapadalności na daną chorobę. W dostępnym piśmiennictwie nie natrafiono na badania, w których próbowano oszacować zmiany w zapadalności na udar mózgu w następstwie leczenia periodontologicznego. Warto jednak przytoczyć wyniki kilku obserwacji, które co prawda nie spełniają kryteriów interwencyjnych, jednak stanowią solidną przesłankę naukową do ich podjęcia. Niechirurgiczne leczenie periodontologiczne uogólnionego ciężkiego zapalenia przyzębia prowadziło do istotnego obniżenia w surowicy krwi poziomów mediatorów prozapalnych (CRP, IL-6) w okresie przynajmniej 6 miesięcy [6]. Z jednej strony wskazuje to, że miejscowe uszkodzenie przyzębia (infekcja i związana z nią odpowiedź immunologiczna) zmienia systemowe profile mediatorów zapalnych, co może być wpisane w etiopatogenezę ogólnych chorób zapalnych takich jak miażdżyca. Z drugiej strony leczenie periodontologiczne może wpływać na parametry czynności naczyń krwionośnych. Potwierdzają to obserwacje Tonettiego i wsp. [31], którzy oceniali wpływ takiego postępowania na poszerzenie naczyń indukowane przepływem (ang. FMD flow mediated dilatation). Wykazano, że niechirurgiczne leczenie periodontologiczne połączone z miejscową antybiotykoterapią po jednodniowym pogorszeniu wartości FMD powodowało istotną poprawę czynności śródbłonka utrzymującą się minimum 6 miesięcy. W okresie pomiędzy styczniem 2003 a czerwcem 2005 r. wykonano wieloośrodkowe, randomizowane badania wpływu leczenia periodontologicznego na redukcję ryzyka chorób sercowo-naczyniowych projekt PAVE (Periodontitis and Vascular Events) [2, 23]. Przez okres 18 miesięcy oceniano w dwóch 300-osobowych grupach z zapaleniem przyzębia i obciążonych przebytymi chorobami sercowo-naczyniowymi wpływ czysto mechanistycznego leczenia niechirurgicznego (grupa badana) lub profesjonalnej i spersonalizowanej higienizacji (grupa kontrolna) na parametry periodontologiczne i sercowo-naczyniowe (m.in. poziom w surowicy wysoce czułego hscrp). Nie w pełni opublikowane jeszcze wyniki tych badań wskazują, że w grupie badanej uzyskano istotną redukcję odsetka osób z podwyższonym hscrp przez 6 miesięcy. Otyłość zaburza to oddziaływanie. Skorygowany (płeć, nikotynizm) iloraz szans dla utrzymywania się niskich stężeń hscrp przez 6 miesięcy w następstwie leczenia periodontologicznego u osób nie otyłych wynosił 0,26 (0,09-0,72)[23]. Te wstępne wyniki wskazują na możliwość zmniejszenia ryzyka wystąpienia choroby sercowo-naczyniowej w wyniku profilaktyki wtórnej polegającej na niechirurgicznym leczeniu zapalenia przyzębia. Potencjalne mechanizmy etiopatologiczne łączące zapalenie przyzębia z udarem mózgu Miażdżyca jest obecnie postrzegana nie tylko jako proces wynikający z zaburzeń w metabolizmie lipidów, lecz również jako choroba zapalna przebiegająca z indukcją układu immunologicznego. Sugerowane są trzy poziomy oddziaływania procesów zapalnych w aterogenezie: zapoczątkowanie powstawania blaszki, nasilenie zmiany miażdżycowej i pęknięcie blaszki z powstaniem zakrzepu wewnątrzna- 573

8 T. Konopka Czas. Stomatol., czyniowego [30]. Na każdym z tych poziomów jest możliwe oddziaływanie czynników, dla których rezerwuarem pozostaje zmienione chorobowo przyzębie. Taki przewlekły stan zapalny może przyczyniać się do rozwoju zmian miażdżycowych poprzez kilka mechanizmów: bezpośrednie oddziaływanie drobnoustrojów na śródbłonek naczyń (ang. infection model), oddziaływanie mediatorów prozapalnych ze śródbłonkiem (ang. systemic inlammation model), nasilenie aterogenezy poprzez odpowiedź humoralną skierowaną przeciw własnym białkom (ang. molecular mimicry model) lub zdeterminowaną genetycznie wspólną podatność na zapalenie przyzębia i miażdżycę (ang. common susceptibility model) [27]. Wyniki badań epidemiologicznych i patologicznych wskazują na wiele patogennych drobnoustrojów związanych potencjalnie z inicjacją i nasileniem powstania zmiany miażdżycowej. Należą do nich bakterie, krętki, grzyby, wirusy, mikoplazmy i pasożyty. W zmianach miażdżycowych zidentyfikowano bakterie Gram-ujemne będące klasycznymi periodontopatogenami. Do najczęściej tu występujących należą bakterie z kompleksu czerwonego, tj.: Porphyromonas gingivalis (P.g), Tannerella denticola i Tannerella forsythia, z kompleksu pomarańczowego: Fusobacterium nucleatum, Prevotella intermedia i Campylobacter rectus, kompleksu zielonego: Aggregatibacter actinomycetemcomitans i Eikenella corrodens [24]. W badaniach serologicznych pacjentów z chorobami sercowo naczyniowymi związanymi z miażdżycą najczęściej stwierdzano podwyższone miana przeciwciał dla Porphyromonas gingivalis. Pussinen i wsp. [25] dowiedli, że u osób z negatywnym wywiadem w kierunku chorób sercowo-naczyniowych, systemowa ekspozycja na P.g. istotnie nasila ryzyko udaru mózgu w porównaniu do osób seronegatywnych. U mężczyzn, którzy nigdy nie palili papierosów seropozytywność dla P.g. w klasie IgA powoduje, że OD dla udaru wynosiło 3,31 (1,31-8,4) w stosunku do mężczyzn seronegatywnych. Pacjenci seropozytywni dla P.g. w klasie IgA mają OD dla drugiego udaru 2,6 (1,0-7,0) w odniesieniu do seronegatywnych [26]. Na wszystkich trzech poziomach aterogenezy zaangażowane są uwalniane do krwiobiegu cytokiny i mediatory prozapalne. Markery zapalenia wzbudzające obecnie największe zainteresowanie w tym kontekście to: IL-6, IL-1, TNF-α, hscrp, PGE 2, inhibitor aktywatora plazminogenu (PAI-1) i rozpuszczalna molekuła adhezyjna ICAM-1 [24, 27]. Podwyższone poziomy CRP są jednym z najsilniejszych czynników prognostycznych ryzyka udaru. Wykazano, że utrzymywanie się stężenia CRP w zakresie najwyższego kwartyla zwiększa o 70% ryzyko udaru mózgu w odniesieniu do poziomu najniższego [cyt. wg 4]. W badaniach ponad 400 pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą sercowo-naczyniową najwyższe stężenia CRP występowały w najbardziej zaawansowanych przypadkach periodontopatii [24]. Wyniki badań epidemiologicznych, patofizjologicznych oraz wpływu leczenia zapaleń przyzębia wskazują na rolę CRP jako markera subklinicznego układowego zapalenia i jako czynnik prognostyczny chorób naczyniowych ogólnie a udaru mózgu w szczególności [6, 23]. Hipoteza molekularnej mimikry polega na wytwarzaniu przeciwciał reagujących krzyżowo z białkami bakteryjnymi i strukturalnymi. Przeciwciała te po związaniu autoantygenu tworzą kompleksy immunologiczne, które przez aktywację układu dopełniacza uszkadzają komórki śródbłonka, inicjując powstanie zmiany miażdżycowej. Jedną z głównych antygenowych determinant w czasie zakażenia 574

9 2009, 62, 7 Choroby przyzębia a udar mózgu są białka szoku termicznego (HSP), stabilne ewolucyjnie proteiny ujawniające swoją ekspresję m. in. na powierzchni drobnoustrojów i na śródbłonku naczyniowym pod wpływem różnych czynników stresowych. System immunologiczny niezdolny jest do zróżnicowania pomiędzy własnymi HSP a bakteryjnymi i podczas zakażenia dochodzi do aktywacji reagujących krzyżowo limfocytów T oraz indukcji powstawania przeciwciał. Na powierzchniach periodontopatogenów (Aggregatibacter actinomycetemcomitans, Fusobacterium nucleatum i przede wszystkim P.g.) podczas stanu zapalnego dochodzi do ujawnienia ekspresji HSP60 homologicznych do białka GroEL. Wykazano znaczącą współzmienność pomiędzy poziomami przeciwciał dla GroEL a wielkością ogniska miażdżycowego [10]. Zaobserwowano także znamienną korelację między umieralnością z powodu powikłań miażdżycy a mianem przeciwciał anty HSP60. Podobne znaczenie jak HSP mogą mieć kardiolipiny (fosfolipidy obecne na komórkach prokariotycznych np. Streptococcus sanguis, Fusobacterium nucleatum, Aggregatibacter actinomycetemcomitans i P.g. oraz na komórkach gospodarza). Osoby z uogólnionym zapaleniem przyzębia mają znacząco wyższe miana przeciwciał anty-kardiolipinowych w stosunku do osób ze zdrowym przyzębiem lub zlokalizowaną postacią agresywnego zapalenia przyzębia [18]. Markerem związku pomiędzy uogólnioną postacią zapalenia przyzębia a układowymi chorobami zapalnymi naczyń mogą być podwyższone stężenia tych przeciwciał. Podsumowanie Barnal-Pacheco i Roman [4] wśród odwracalnych, środowiskowych czynników ryzyka chorób naczyniowych wymienili: zakażenia (w tym zapalenia przyzębia), depresję, stres i psychozy afektywne, bezdechy senne, nikotynizm czynny i bierny, otyłość, zanieczyszczenie środowiska, dietę, wysiłek fizyczny, niskie wykształcenie i status socjalno-ekonomiczny. Pomimo nieznacznych rozbieżności w wynikach badań można stwierdzić, że zapalenia przyzębia są istotnym i niezależnym czynnikiem ryzyka udaru mózgu. Potrzeba jednak dalszych i coraz doskonalszych metodologicznie badań (kohortowych i interwencyjnych) dla oceny siły tego związku, szczególnie w przypadkach udarów śmiertelnych. Bardzo pożądane byłyby takie badania w populacjach europejskich. Leczenie periodontologiczne jawi się w tym kontekście jako element profilaktyki piewszo i drugorzędowej dla chorób układu sercowo- -naczyniowego, w tym udaru mózgowego. Procedury periodontologiczne, które należałoby wdrożyć nie są kosztowne i nie muszą być nawet wykonywane przez specjalistów periodontologów. Wyniki dotychczasowych badań kliniczno- -kontrolnych jednoznacznie wskazują, że zapalenia przyzębia są wskaźnikiem ryzyka dla udaru mózgu. Z dotychczasowych badań kohortowych oraz metaanaliz wynika, że zapalenie przyzębia jest niezależnym czynnikiem ryzyka dla udaru. Stąd są potrzebne reprezentatywne badania kohortowe w populacjach europejskich. Wstępne badania nad wpływem leczenia periodontologicznego na możliwość zmniejszenia zapadalności na choroby sercowo-naczyniowe sugerują, że postępowanie to może być elementem profilaktyki pierwszo i drugorzędowej tych chorób. Patofizjologia związku między chorobami przyzębia a udarem mózgu nie została ostatecznie wyjaśniona. Sugestie na ten temat grupują się w czterech hipotezach: mikrobiolo- 575

10 T. Konopka Czas. Stomatol., gicznej, mediatorowej, molekularnej mimikry i wspólnej podatności genetycznej. Piśmiennictwo 1. Abnet C C, Qiao Y-L, Dawsey S, Dong Z-W, Taylor P, Mark S D: Tooth loss is associated with increased risk pf total death and death from upper gastrointestinal cancer, heart disease and stroke in a Chinese populationbased cohort. Inter J Epidemiol 2005, 34: Beck J D, Couper D J, Falkner K J, Graham S P, Grossi S G, Gunsolley J C, Madden T, Maupome G, Offenbacher S, Stewart D D, Trevisan M, Van Dyke T E, Genco R J: The periodontitis and vascular events (PAVE) pilot study: adverse events. J Periodontol 2008, 79: Beck J D, Garcia R, Heiss G, Vokonas P S, Offenbacher S: Periodontal disease and cardiovascular disease. J Periodontol 1996, 67: Bernal-Pacheco O, Roman G C: Environmental vascular risk factors: new perspectives for stroke prevention. J Neurol Sci 2007, 262: Brzeziński Z J, Szamotulska K: Medycyna oparta na dowodach. W: Epidemiologia kliniczna. PZWL, Warszawa D Aiuto F D, Parkar M, Andreou G, Suvan J, Brett P M, Ready D, Tonetti M S: Periodontitis and systemic inflammation: control of the local infection is associated with a reduction in serum inflammatory markers. J Dent Res 2004, 83, 2: Desvarieux M, Schwahn C, Völzke H, Demmer R T, Lüdemann J, Kessler C, Jacobs D R, John U, Kocher T: Gender differences in the relationship between periodontal disease, tooth loss and atherosclerosis. Stroke 2004, 35: Dörfer C, Becher H, Ziegler C, Lutz R, Jörss D, Lichy C, Buggle F, Bültmann S, Preusch F, Grau A J: The association of gingivitis and periodontitis with ischemic stroke. J Clin. Periodontol 2004, 31: Elter J R, Offenbacher S, Toole J F, Beck J D: Relationship of periodontal disease and edentulism to stroke/tia. J Dent Res 2003, 82, 12: Ford P J, Gemmell E, Timms P, Chan A, Prestorn F M, Seymour G J: Anti P. gingivalis response correlates with atherosclerosis. J Dent Res 2007, 86: Genco R J: Current view of risk factors for periodontal diseases. J Periodontol 1996, 67, 10: Grau A J, Becher H, Ziegler C, Lichy C, Buggle F, Kaiser C, Lutz R, Bültmann S, Preusch F, Dörfer C: Periodontal disease as a risk factor for ischemic stroke. Stroke 2004, 35: Grau A J, Buggle F, Ziegler C, Schwarz W, Meuser J, Tasman A-J, Bühler A, Benesch C, Becher H, Hacke W: Association between acute cerebrovascular ischemia and chronic and recurrent infection. Stroke 1997, 28: Howell T H, Ridker P M, Ajani U A, Hennekens C H, Christen W G: Periodontal disease and risk of subsequent cardiovascular disease in U.S. male physicians. J Am Coll Cardiol 2001, 37, 2: Janket S-J, Baird A E, Chuang S-K, Jones J A: Meta-analysis of periodontal disease and risk of coronary heart disease and stroke. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endond 2003, 95: Joshipura K: The relationship between oral conditions and ischemic stroke and peripheral vascular disease. J Am Dent Assoc 2002, 133, suppl 1: 23S-30S. 17. Joshipura K I, Hung H-C, Rimm E B, Willett W C, Ascherio A: Periodontal disease, tooth loss and incidence of ischemic stroke. Stroke 2003, 34: Karnoutsos K, Papasterigiou P, Stefanidis S, Vakaloudi A: Periodontitis as a risk for cardiovascular disease: the role of anti- 576

11 2009, 62, 7 Choroby przyzębia a udar mózgu phosphorylcholine and anti-cardiolipin antibodies. Hippokratia 2008, 12, 3: Khader Y S, Albashaireh Z S, Alomari M A: Periodontal disease and the risk of coronary heart and cerebrovascular diseases: a metaanalysis. J Periodontol 2004, 75, 8: Lee H J, Garcia R I, Janket S J, Jones J A, Mascarenhas A K, Scott T E, Nunn M E: The association between cumulative periodontal disease and stroke history in older adults. J Periodontol 2006, 77: Meurman J H, Sanz M, Janket S J: Oral health, atherosclerosis, and cardiovascular disease. Crit Rev Oral Biol Med 2004, 15, 6: Morrison H I, Ellison L F, Taylor G W: Periodontal disease and risk of fatal coronary heart and cerebrovascular diseases. J Cardiovasc Risk 1999,6,1: Offenbacher S, Beck J D, Moss K, Mendoza L, Paquette D W, Barrow D A, Couper D J, Stewart D D, Falkner K J, Graham S P, Grossi S G, Gunsolley J C, Madden T, Maupome G, Trevisan M, Van Dyke T E, Genco R J: Results from the periodontitis and vascular events (PAVE) study: a pilot multicentered, randomized, controlled trial to study effects of periodontal therapy in a secondary prevention model of cardiovascular disease. J Periodontol 2009, 80, 2: Persson G R, Persson R E: Cardiovascular disease and periodontitis: an update on the association and risk. J Clin Periodontol 2008, 35, suppl. 8: Pussinen P J, Alfthan G, Jousilahti P, Paju S, Tuomilehto J: Systemic exposure to Porphyromonas gingivalis predicts incident stroke. Atherosclerosis 2007, 193: Pussinen P J, Alfthan G, Rissanen H, Reunanen A, Asikainen S, Knekt P: Antibodies to periodontal pathogens and stroke risk. Stroke 2004, 35: Seymour G J, Ford P J, Cullinan M P, Leishman S, Yamazaki K: Relationship between periodontal infections and systemic disease. Clin Microbiol Infect 2007, 13, suppl. 4: Sim S-J, Kim H-D, Moon J-Y, Zavras A, Zdanowicz J, Jang S-J, Jin B-H, Bae K-H, Paik D-I, Douglass C: Periodontitis and the risk for non-fatal stroke in Korean adults. J Periodontol 2008, 79: Syrjänen J, Peltola J, Valtonen V, Iivanainen M, Kaste M, Huttunen J K: Dental infections in association with cerebral infarction in young and middle-aged men. J Intern Med 1989, 225, 3: Szczudlik A, Członkowska A, Kwieciński H, Słowik A: Udar mózgu. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków Tonetti M S, D Aiuto F D, Nibali L, Donald A, Storry C, Parkar M, Phil M, Suvan J, Hingorani A D, Vallance P, Deanfield J: Treatment of periodontitis and endothelial function. N Engl J Med 2007, 356, 9: Wu T, Trevisan M, Genco R J, Dorn J P, Falkner K L, Sempson C: Periodontal disease and risk of cerebrovascular disease. The First National Health and Nutrition Examination survey and its follow-up study. Arch Intern Med 2000, 160, 18: Otrzymano: dnia 2.VI.2009 r. Adres autora: Wrocław, ul. Krakowska 26 Tel.:

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA.

UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA. UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE KATEDRA I KLINIKA REUMATOLOGII I UKŁADOWYCH CHORÓB TKANKI ŁĄCZNEJ PRACA DOKTORSKA Małgorzata Biskup Czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego u chorych na reumatoidalne zapalenie

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii

prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii prof. dr hab. n. med. Renata Górska konsultant krajowy ds. periodontologii Z okazji II Światowego Dnia Zdrowia Jamy Ustnej chciałabym zwrócić Państwa uwagę na niezwykle ważny problem, który jest przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych

Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Wytyczne ACCF/AHA 2010: Ocena ryzyka sercowo-naczyniowego u bezobjawowych dorosłych Jednym z pierwszych i podstawowych zadań lekarza jest prawidłowa i rzetelna ocena ryzyka oraz rokowania pacjenta. Ma

Bardziej szczegółowo

Epidemia niewydolności serca Czy jesteśmy skazani na porażkę?

Epidemia niewydolności serca Czy jesteśmy skazani na porażkę? Epidemia niewydolności serca Czy jesteśmy skazani na porażkę? Piotr Ponikowski Klinika Chorób Serca Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Ośrodek Chorób Serca Szpitala Wojskowego we Wrocławiu Niewydolność

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska

Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych. Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Algorytm postępowania w profilaktyce, diagnostyce i leczeniu chorób sercowonaczyniowych u osób zakażonych HIV Dr n. med. Wiesława Kwiatkowska Epidemiologia zakażenia HIV Epidemiologia zakażenia HIV - zgony

Bardziej szczegółowo

Choroby przyzębia. Rok IV

Choroby przyzębia. Rok IV Choroby przyzębia Rok IV Seminaria interaktywne 1. Budowa tkanek przyzębia brzeżnego. Rola i funkcja przyzębia w układzie stomatognatycznym. Kontrola odnowy tkanek w przyzębiu (powtórka z roku II i III).

Bardziej szczegółowo

Stan jamy ustnej u pacjentów z zawałem serca oraz ze stabilną dławicą piersiową

Stan jamy ustnej u pacjentów z zawałem serca oraz ze stabilną dławicą piersiową PERIODONTOLOGIA I CHOROBY BŁONY ŚLUZOWEJ Borgis Prace oryginalne Oryginal papers Stan jamy ustnej u pacjentów z zawałem serca oraz ze stabilną dławicą piersiową Monika Włosowicz 1, Beata Wożakowska-Kapłon

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA

PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA PROGRAM PROFILAKTYKI I WCZESNEGO WYKRYWANIA CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA - 2006 1. UZASADNIENIE POTRZEBY PROGRAMU Choroby układu krążenia są główną przyczyną zgonów w Polsce i na świecie. Umieralność z tego

Bardziej szczegółowo

statystyka badania epidemiologiczne

statystyka badania epidemiologiczne statystyka badania epidemiologiczne Epidemiologia Epi = wśród Demos = lud Logos = nauka Epidemiologia to nauka zajmująca się badaniem rozprzestrzenienia i uwarunkowań chorób u ludzi, wykorzystująca tą

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: /14:10: listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą 14 listopada - Światowym Dniem Walki z Cukrzycą Cukrzyca jest chorobą, która staje się obecnie jednym z najważniejszych problemów dotyczących zdrowia publicznego. Jest to przewlekły i postępujący proces

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PROFILU METABOLICZNEGO PACJENTÓW Z PRZEWLEKŁĄ NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA I WSPÓŁISTNIEJĄCYM MIGOTANIEM PRZEDSIONKÓW

ANALIZA PROFILU METABOLICZNEGO PACJENTÓW Z PRZEWLEKŁĄ NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA I WSPÓŁISTNIEJĄCYM MIGOTANIEM PRZEDSIONKÓW ANALIZA PROFILU METABOLICZNEGO PACJENTÓW Z PRZEWLEKŁĄ NIEWYDOLNOŚCIĄ SERCA I WSPÓŁISTNIEJĄCYM MIGOTANIEM PRZEDSIONKÓW Rozprawa doktorska Autor: lek. Marcin Wełnicki Promotor: prof. dr hab. n. med Artur

Bardziej szczegółowo

EBM w farmakoterapii

EBM w farmakoterapii EBM w farmakoterapii Dr Przemysław Niewiński Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu Katedra i Zakład Farmakologii Klinicznej AM Wrocław EBM Evidence Based Medicine (EBM) "praktyka medyczna

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi

AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA. Jadwiga Wolszakiewicz. Regularna aktywność fizyczna korzystnie wpływa na funkcje seksualne między innymi AKTYWNOŚĆ FIZYCZNA A AKTYWNOŚĆ SEKSUALNA Jadwiga Wolszakiewicz Klinika Rehabilitacji Kardiologicznej i Elektrokardiologii Nieinwazyjnej Instytut Kardiologii w Warszawie Zdrowie seksualne jest odzwierciedleniem

Bardziej szczegółowo

Badania interwencyjne w związkach zapaleń przyzębia z wybranymi chorobami układowymi

Badania interwencyjne w związkach zapaleń przyzębia z wybranymi chorobami układowymi Prace poglądowe Dent. Med. Probl. 2012, 49, 1, 78 87 ISSN 1644-387X Copyright by Wroclaw Medical University and Polish Dental Society Agata Kobierzycka 1, Tomasz Konopka 2 Badania interwencyjne w związkach

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku

Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku Uchwała Nr XIX/169/2008 Rady Miasta Marki z dnia 18 czerwca 2008 roku w sprawie wyrażenia zgody na realizację programu zdrowotnego w zakresie szczepień ochronnych przeciwko grypie, dla mieszkańców Miasta

Bardziej szczegółowo

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH

CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH CHIRURGICZNE LECZENIE ZWĘŻEŃ TĘTNIC SZYJNYCH KATEDRA I KLINIKA CHIRURGII NACZYŃ I ANGIOLOGII AKADEMII MEDYCZNEJ W LUBLINIE Kierownik: Dr hab.n. med. Jacek Wroński UDROŻNIENIE T. SZYJNEJ WEWNĘTRZNEJ WSKAZANIA

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Łukasz Czupkałło Ocena systemu RANK/RANKL/OPG w płynie dziąsłowym u kobiet w ciąży fizjologicznej oraz pacjentek ciężarnych z chorobą przyzębia.

Łukasz Czupkałło Ocena systemu RANK/RANKL/OPG w płynie dziąsłowym u kobiet w ciąży fizjologicznej oraz pacjentek ciężarnych z chorobą przyzębia. Łukasz Czupkałło Ocena systemu RANK/RANKL/OPG w płynie dziąsłowym u kobiet w ciąży fizjologicznej oraz pacjentek ciężarnych z chorobą przyzębia. STRESZCZENIE Choroba przyzębia jest procesem zapalnym polegającym

Bardziej szczegółowo

Narodowy Test Zdrowia Polaków

Narodowy Test Zdrowia Polaków Raport z realizacji projektu specjalnego MedOnet.pl: Narodowy Test Zdrowia Polaków Autorzy: Bartosz Symonides 1 Jerzy Tyszkiewicz 1 Edyta Figurny-Puchalska 2 Zbigniew Gaciong 1 1 Katedra i Klinika Chorób

Bardziej szczegółowo

Udary mózgu w przebiegu migotania przedsionków

Udary mózgu w przebiegu migotania przedsionków Udary mózgu w przebiegu migotania przedsionków Dr hab. med. Adam Kobayashi INSTYTUT PSYCHIATRII I NEUROLOGII, WARSZAWA Pacjenci z AF cechują się w pięciokrotnie większym ryzykiem udaru niedokrwiennego

Bardziej szczegółowo

definicji zapalenia przyzębia w celu stratyfikacji ryzyka związanych z nimi chorób ogólnych oraz dojrzałość wstępu i dyskusji. Powstała w ten sposób

definicji zapalenia przyzębia w celu stratyfikacji ryzyka związanych z nimi chorób ogólnych oraz dojrzałość wstępu i dyskusji. Powstała w ten sposób Ocena pracy doktorskiej lek. dent. Bartłomieja Górskiego pt: Wpływ stanu tkanek przyzębia i liczby zębów obecnych w jamie ustnej na wybrane mediatory zapalne u pacjentów po świeżym zawale mięśnia sercowego

Bardziej szczegółowo

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B.

Stopa cukrzycowa. Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Stopa cukrzycowa Dr med. Anna Korzon-Burakowska Katedra Nadciśnienia Tętniczego i Diabetologii AMG Kierownik prof.dr hab. med. B. Wyrzykowski Stopa cukrzycowa - definicja Infekcja, owrzodzenie lub destrukcja

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 261/2012 z dnia 10 grudnia 2012 r. o projekcie programu zdrowotnego Program profilaktyki i wczesnego wykrywania

Bardziej szczegółowo

Ostre zespoły wieńcowe u kobiet od rozpoznania do odległych wyników leczenia

Ostre zespoły wieńcowe u kobiet od rozpoznania do odległych wyników leczenia Ostre zespoły wieńcowe u kobiet od rozpoznania do odległych wyników leczenia Janina Stępińska Klinika Intensywnej Terapii Kardiologicznej Instytut Kardiologii, Warszawa o Abott Potencjalny konflikt interesów

Bardziej szczegółowo

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie

PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa. wprowadzenie PROKALCYTONINA infekcje bakteryjne i sepsa wprowadzenie CZĘŚĆ PIERWSZA: Czym jest prokalcytonina? PCT w diagnostyce i monitowaniu sepsy PCT w diagnostyce zapalenia dolnych dróg oddechowych Interpretacje

Bardziej szczegółowo

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne

Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Zdrowotne i społeczne problemy wieku starszego - sprzężenia zwrotne Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii z Centrum Diagnostyki i Leczenia Żylnej Choroby Zakrzepowo Zatorowej Szpital

Bardziej szczegółowo

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów)

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) ParoCheck Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) JAK POWSTAJE CHOROBA PRZYZĘBIA? Zapalenie przyzębia jest chorobą infekcyjną tkanek podtrzymujących ząb. Nawet w zdrowej

Bardziej szczegółowo

Analiza braków uzębienia oraz liczby zachowanych zębów u pacjentów po zawale serca leczonych pierwotną angioplastyką

Analiza braków uzębienia oraz liczby zachowanych zębów u pacjentów po zawale serca leczonych pierwotną angioplastyką PROTET. STOMATOL., 2014, LXIV, 6, 417-424 www.prot.stomat.net Analiza braków uzębienia oraz liczby zachowanych zębów u pacjentów po zawale serca leczonych pierwotną angioplastyką The analysis of teeth

Bardziej szczegółowo

STAN PRZYZĘBIA I WYBRANE WYKŁADNIKI STANU JAMY USTNEJ POLAKÓW W WIEKU OD 65 DO 74 LAT

STAN PRZYZĘBIA I WYBRANE WYKŁADNIKI STANU JAMY USTNEJ POLAKÓW W WIEKU OD 65 DO 74 LAT PRZEGL EPIDEMIOL 2015; 69: 643-647 Zdrowie publiczne Tomasz Konopka 1, Elżbieta Dembowska 2, Małgorzata Pietruska 3, Paweł Dymalski 4, Renata Górska 5 STAN PRZYZĘBIA I WYBRANE WYKŁADNIKI STANU JAMY USTNEJ

Bardziej szczegółowo

Związek stanu klinicznego przyzębia z wykładnikami przebiegu zawału serca

Związek stanu klinicznego przyzębia z wykładnikami przebiegu zawału serca prace oryginalne Dent. Med. Probl. 2012, 49, 4, 515 522 ISSN 1644-387X Copyright by Wroclaw Medical University and Polish Dental Society Monika Włosowicz¹, A, B, D F, Beata Wożakowska-Kapłon 1, 2, A, D

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012

Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Nowe wytyczne ESC/PTK w kardiologii Profilaktyka chorób układu krążenia - nowości zawarte w wytycznych ESC 2012 Przemysław Trzeciak Częstochowa 11.12.2012 Umieralność z powodu chorób ukł. krążenia w latach

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

Aktywność sportowa po zawale serca

Aktywność sportowa po zawale serca Aktywność sportowa po zawale serca Czy i jaki wysiłek fizyczny jest zalecany? O prozdrowotnych aspektach wysiłku fizycznego wiadomo już od dawna. Wysiłek fizyczny o charakterze aerobowym (dynamiczne ćwiczenia

Bardziej szczegółowo

Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid

Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid http://www.maggiedeblock.be/2005/11/18/resolutie-inzake-de-klinischebiologie/ Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid Obecna Minister Zdrowia Maggy de Block wraz z Yolande Avontroodt, i Hilde Dierickx

Bardziej szczegółowo

Związek choroby przyzębia z chorobami serca i naczyń*

Związek choroby przyzębia z chorobami serca i naczyń* Czas. Stomatol., 2009, 62, 7, 554-561 2009 Polish Dental Society http://www.czas.stomat.net Związek choroby przyzębia z chorobami serca i naczyń* Relationship between periodontal disease and cardiovascular

Bardziej szczegółowo

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem?

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa Niedoceniany problem? Żylna Choroba Zakrzepowo-Zatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny ny, interdyscyplinarny problem współczesnej medycyny Zakrzepica żył głębokich (ZŻG) (Deep

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Choroby przyzębia a układ sercowo-naczyniowy kliniczna interpretacja badania stomatologicznego

Choroby przyzębia a układ sercowo-naczyniowy kliniczna interpretacja badania stomatologicznego Choroby Serca i Naczyń 2009, tom 6, nr 3, 142 146 K L I N I C Z N A I N T E R P R E T A C J A W Y N I K Ó W B A D A Ń Redaktor działu: prof. dr hab. med. Edward Franek Choroby przyzębia a układ sercowo-naczyniowy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N

LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu: LECZENIE WTÓRNEJ NADCZYNNOŚCI PRZYTARCZYC U PACJENTÓW HEMODIALIZOWANYCH ICD-10 N 25.8 Inne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Recenzja pracy doktorskiej lek. Marioli Wodzińskiej pt. Występowanie zakażeń układu moczowego a funkcjonowanie fizyczne u osób po udarze mózgu

Recenzja pracy doktorskiej lek. Marioli Wodzińskiej pt. Występowanie zakażeń układu moczowego a funkcjonowanie fizyczne u osób po udarze mózgu Recenzja pracy doktorskiej lek. Marioli Wodzińskiej pt. Występowanie zakażeń układu moczowego a funkcjonowanie fizyczne u osób po udarze mózgu Przedstawiona mi do oceny praca liczy 98 stron maszynopisu

Bardziej szczegółowo

Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych

Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych Klasyczne (tradycyjne) i nowe czynniki ryzyka chorób sercowo-naczyniowych Zasadnicze znaczenie dla opanowania epidemii chorób układu krążenia jest modyfikacja czynników ryzyka rozwoju miażdżycy tętnic

Bardziej szczegółowo

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014

Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leczenie przeciwpłytkowe w niewydolności nerek (PCHN) Dr hab. Dorota Zyśko, prof. nadzw Łódź 2014 Leki przeciwpłytkowe (ASA, clopidogrel) Leki przeciwzakrzepowe (heparyna, warfin, acenocumarol) Leki trombolityczne

Bardziej szczegółowo

Rodzaje badań klinicznych. Zespół EBM Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny

Rodzaje badań klinicznych. Zespół EBM Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Rodzaje badań klinicznych Zespół EBM Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Dwie fundamentalne zasady EBM Zasada 1 Dane z badań naukowych nie wystarczają do podejmowania decyzji klinicznych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Ocena występowania bakterii związanych z chorobą przyzębia w blaszce miażdżycowej naczyń wieńcowych

Ocena występowania bakterii związanych z chorobą przyzębia w blaszce miażdżycowej naczyń wieńcowych Czas. Stomat., 2005, LVIII, 5 Ocena występowania bakterii związanych z chorobą przyzębia w blaszce miażdżycowej naczyń wieńcowych Assessment of the incidence of bacteria associated with periodontal disease

Bardziej szczegółowo

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego. czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego. czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego Rejestr codziennej praktyki lekarskiej dotyczący cy leczenia nadciśnienia nienia tętniczego t tniczego współwyst występującego z innymi czynnikami ryzyka sercowo- naczyniowego Nr rejestru: HOE 498_9004

Bardziej szczegółowo

Choroba przyzębia a grubość kompleksu intima media u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym i chorobą wieńcową

Choroba przyzębia a grubość kompleksu intima media u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym i chorobą wieńcową Beata Wożakowska-Kapłon 1, 2, Monika Włosowicz 1, Renata Górska 3, Iwona Gorczyca-Michta 1, Katarzyna Starzyk 1, Urszula Grabowska 1, 2, Ewa Maroszyńska-Dmoch 1, Ryszard Mężyk 5 PRACA ORYGINALNA 1 I Kliniczny

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Migotanie przedsionków czynniki ograniczające dostępności do współczesnej terapii

Migotanie przedsionków czynniki ograniczające dostępności do współczesnej terapii Migotanie przedsionków czynniki ograniczające dostępności do współczesnej terapii Piotr Pruszczyk, Klinika Chorób Wewnętrznych i Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Centrum Diagnostyki i Leczenia

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Nadciśnienie tętnicze od A do Z 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek )

Bardziej szczegółowo

Stan higieny jamy ustnej i tkanek przyzębia mieszkańców Kielc w wieku lata

Stan higieny jamy ustnej i tkanek przyzębia mieszkańców Kielc w wieku lata Stan higieny jamy ustnej i tkanek przyzębia mieszkańców Kielc w wieku 35 44 lata Monika Włosowicz 1, 2, Adam Wróbel2, Renata Górska 3 State of oral hygiene and periodontal tissues in inhabitants of Kielce

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny

Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny Konsultant Krajowy w Dziedzinie Periodontologii Zakład Chorób Błony Śluzowej i Przyzębia Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa sluzowki@wum.edu.pl ul. Miodowa 18, 00-246 tel/fax: (22) 502-20-36; e-mail:

Bardziej szczegółowo

Choroby wewnętrzne - kardiologia Kod przedmiotu

Choroby wewnętrzne - kardiologia Kod przedmiotu Choroby wewnętrzne - kardiologia - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Choroby wewnętrzne - kardiologia Kod przedmiotu 12.0-WL-Lek-ChW-K Wydział Wydział Lekarski i Nauk o Zdrowiu Kierunek

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zawieszenia pozwolenia na dopuszczenie do obrotu przedstawione przez Europejską Agencję Leków

Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zawieszenia pozwolenia na dopuszczenie do obrotu przedstawione przez Europejską Agencję Leków Aneks I Wnioski naukowe i podstawy zawieszenia pozwolenia na dopuszczenie do obrotu przedstawione przez Europejską Agencję Leków 1 Wnioski naukowe Ogólne podsumowanie oceny naukowej dotyczącej kwasu nikotynowego/laropiprantu

Bardziej szczegółowo

Znaczenie obecności schorzeń towarzyszących łagodnemu rozrostowi stercza w podejmowaniu decyzji terapeutycznych przez polskich urologów.

Znaczenie obecności schorzeń towarzyszących łagodnemu rozrostowi stercza w podejmowaniu decyzji terapeutycznych przez polskich urologów. Znaczenie obecności schorzeń towarzyszących łagodnemu rozrostowi stercza w podejmowaniu decyzji terapeutycznych przez polskich urologów. Program DAL-SAFE /ALFUS_L_01798/ Ocena wyników programu epidemiologicznego.

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD TRZECI: OCENA ZWIĄZK PRZYCZYNOWO-SKUTKOWYCH W EPIDEMIOLOGII

WYKŁAD TRZECI: OCENA ZWIĄZK PRZYCZYNOWO-SKUTKOWYCH W EPIDEMIOLOGII SUM - WLK 2011 WYKŁAD TRZECI: OCENA ZWIĄZK ZKÓW PRZYCZYNOWO-SKUTKOWYCH W EPIDEMIOLOGII Prof. dr hab. med. Jan E. Zejda! UWAGA! SLAJDY WYBRANE I ZMODYFIKOWANE POD KĄTEM PREZENTACJI W INTERNECIE TREŚĆ WYKŁADU

Bardziej szczegółowo

Ocena wiedzy i świadomości pacjentów i lekarzy na temat wpływu chorób przyzębia na choroby sercowo-naczyniowe

Ocena wiedzy i świadomości pacjentów i lekarzy na temat wpływu chorób przyzębia na choroby sercowo-naczyniowe Prace oryginalne Original papers Borgis Ocena wiedzy i świadomości pacjentów i lekarzy na temat wpływu chorób przyzębia na choroby sercowo-naczyniowe Anna Haładyj 1, *Monika Borakowska-Siennicka 2 1 Studenckie

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Ocena wiarygodności badania z randomizacją

Warsztaty Ocena wiarygodności badania z randomizacją Warsztaty Ocena wiarygodności badania z randomizacją Ocena wiarygodności badania z randomizacją Każda grupa Wspólnie omawia odpowiedź na zadane pytanie Wybiera przedstawiciela, który w imieniu grupy przedstawia

Bardziej szczegółowo

lek. Olga Możeńska Ocena wybranych parametrów gospodarki wapniowo-fosforanowej w populacji chorych z istotną niedomykalnością zastawki mitralnej

lek. Olga Możeńska Ocena wybranych parametrów gospodarki wapniowo-fosforanowej w populacji chorych z istotną niedomykalnością zastawki mitralnej lek. Olga Możeńska Ocena wybranych parametrów gospodarki wapniowo-fosforanowej w populacji chorych z istotną niedomykalnością zastawki mitralnej Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych Promotor: dr

Bardziej szczegółowo

Warszawa, r.

Warszawa, r. Klinika Chorób Wewnętrznych i Diabetologii Warszawski Uniwersytet Medyczny SP CSK ul. Banacha 1a, 02-097 Warszawa Tel. 599 25 83; fax: 599 25 82 Kierownik: dr hab. n. med. Leszek Czupryniak Warszawa, 24.08.2016r.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego

PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego PROGRAM RAZEM DLA SERCA Karta Badania Profilaktycznego ETAP I (wypełni pielęgniarka) Imię i nazwisko:... Adres:... PESEL Wzrost:...cm Wykształcenie:... Masa ciała:...kg Zawód wykonywany:... Obwód talii:...cm

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci

Lek. Marcin Polok. Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu. Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Lek. Marcin Polok Katedra i Klinika Chirurgii i Urologii Dziecięcej UM we Wrocławiu Ocena skuteczności operacyjnego leczenia wodonercza u dzieci Rozprawa na stopień doktora nauk medycznych w zakresie medycyny

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWARCIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ w rodzaju: programy profilaktyczne i promocja zdrowia

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Piotr Potemski. Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Szpital im. M. Kopernika w Łodzi

Piotr Potemski. Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Szpital im. M. Kopernika w Łodzi Piotr Potemski Uniwersytet Medyczny w Łodzi, Szpital im. M. Kopernika w Łodzi VI Letnia Akademia Onkologiczna dla Dziennikarzy, Warszawa, 10-12.08.2016 1 Obserwowane są samoistne regresje zmian przerzutowych

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej w zakresie leczenia choroby wieńcowej

Rejestr codziennej praktyki lekarskiej w zakresie leczenia choroby wieńcowej Rejestr codziennej praktyki lekarskiej w zakresie leczenia choroby wieńcowej Badanie Nr: BETAX_L_01459 Autorzy: Dr hab. n. med. Marek Kuch, Klinika Kardiologii, Uniwersytet Medyczny w Warszawie Michał

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka operacyjnego. Piotr Czempik Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii SUM

Ocena ryzyka operacyjnego. Piotr Czempik Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii SUM Ocena ryzyka operacyjnego Piotr Czempik Oddział Kliniczny Kardioanestezji i Intensywnej Terapii SUM Ryzyko związane z zabiegiem operacyjnym Typ operacji (np. kardiochirurgiczne/niekardiochirurgiczne)

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM ZAJĘĆ Z DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ DLA III ROKU KIERUNKU LEKARSKIEGO 2015/2016:

HARMONOGRAM ZAJĘĆ Z DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ DLA III ROKU KIERUNKU LEKARSKIEGO 2015/2016: HARMONOGRAM ZAJĘĆ Z DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ DLA III ROKU KIERUNKU LEKARSKIEGO 2015/2016: Tematy wykładów: 1. Badania laboratoryjne w medycynie prewencyjnej. dr hab. Bogdan Solnica, prof. UJ 2. Diagnostyka

Bardziej szczegółowo

Aspekty ekonomiczne dostępności do nowoczesnego leczenia przeciwkrzepliwego w profilaktyce udaru mózgu. Maciej Niewada

Aspekty ekonomiczne dostępności do nowoczesnego leczenia przeciwkrzepliwego w profilaktyce udaru mózgu. Maciej Niewada Aspekty ekonomiczne dostępności do nowoczesnego leczenia przeciwkrzepliwego w profilaktyce udaru mózgu Maciej Niewada PLAN Udar epidemia? Jak migotanie przedsionków wpływa na udar? Nowe leki przeciwkrzepliwe:

Bardziej szczegółowo

Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie?

Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie? Największe wyzwania w diagnostyce zaburzeń lipidowych. Cholesterol LDL oznaczany bezpośrednio, czy wyliczany ze wzoru Friedewalna, na czczo czy nie? Bogdan Solnica Katedra Biochemii Klinicznej Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 7 SECTIO D 5 1 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Białej Podlaskiej Instytut Pielęgniarstwa Higher State Vocational School

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Karmienie piersią lekarstwem na kryzys. Katarzyna Szamotulska 6 czerwca 2009

Karmienie piersią lekarstwem na kryzys. Katarzyna Szamotulska 6 czerwca 2009 Karmienie piersią lekarstwem na kryzys Katarzyna Szamotulska 6 czerwca 2009 1 Opracowania na temat korzyści ekonomicznych wynikających z karmienia piersią Model holenderski CTM. van Rossum, FL. Büchner,

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka rozwoju odleżyn na podstawie wybranych czynników ryzyka i skali D.Norton Aleksandra Popow, Maria T. Szewczyk, Katarzyna Cierzniakowska, Elżbieta Kozłowska Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego,

Bardziej szczegółowo

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Rodzaje zębów Zęby (łac. dens ząb, l.mn. dentes) złożone, twarde twory anatomiczne w jamie ustnej. Stanowią element układu trawienia i służą do rozdrabniania

Bardziej szczegółowo