Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach 2007-2013"

Transkrypt

1 Ekspertyza zosta a wykonana na zlecenie Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej w MGPiPS. Informacje zawarte w ekspertyzie odzwierciedlaj pogl dy autora a nie zamawiaj cego. Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach Andrzej Siemaszko Warszawa, 12 grudnia 2003

2 Spis tre ci 1. Analiza aktualnego stanu sfery badawczo-rozwojowej 2. Analiza uczestnictwa Polski w Programach Ramowych (PR) 5PR 6PR 3. Ocena stanu przygotowania sfery B+R do absorpcji funduszy strukturalnych Centra Doskona ci Centrum Zaawansowanych Technologii inne 4. Strategia MNiI Wiedza-Informatyzacja-Konkurencyjno 5. Strategia Lizbo ska Investing in research: an action plan for Europe An initiative for growth 6. Prognozy Agendy 2007 i efekty dla sfery B+R Raport A. Sapira Plany dotycz ce powo ania Europejskiego Funduszu Bada i Rozwoju Techniki 7PR 7. Prognoza uczestnictwa Polski w Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ERA) w latach Infrastruktura sfery B+R Potencja ludzki Gospodarka oparta na wiedzy 8. Wnioski 2

3 1. Analiza aktualnego stanu sfery badawczo-rozwojowej Rok 2003 by kolejnym rokiem redukcji potencja u naukowo - badawczego. Pog bi a si trwaj ca od 1991 roku tendencja obni ania udzia u bud etowych i pozabud etowych nak adów na B+R w produkcie krajowym brutto (GERD/PKB). Jest to podstawowy wska nik stosowany w porównaniach mi dzynarodowych, traktowany jako jeden z najwa niejszych wska ników w statystyce nauki i techniki, okre laj cych równocze nie perspektywy rozwojowe kraju. Jego warto spad a do nienotowanej dotychczas warto ci 0,65 %, przy czym udzia w nak adów na B+R bud ecie spad do 0,36%. O wiele gorzej wygl da sytuacja przy porównaniu nak adów B+R na jednego badacza (w tys. USD ppp). Nak ady te w Polsce wynosz ponad 46 tys. USD ppp i s najni sze spo ród wszystkich krajów OECD; czterokrotnie ni sze ni rednia w Unii Europejskiej, trzykrotnie - ni w Republice Czeskiej. Obecnie wy ej plasuj si nawet kraje z Ameryki aci skiej, np. Meksyk wydaje na jednego badacza 170 tys. USD ppp. Udzia rodków bud etowych w nak adach na B+R stanowi a 2/3 a tylko 1/3 pochodzi ze rodków przedsi biorstw. Jest to struktura charakterystyczna dla s abo rozwini tych krajów. W krajach rozwini tych gospodarczo proporcje te s odwrotne. Udzia nak adów na dzia alno B+R ze rodków przedsi biorców jest niewielki i ostatnio malej cy. Niepokoj cym zjawiskiem jest równie malej cy udzia nak adów na B+R w nak adach ogó em na dzia alno innowacyjn. W 2001 r. wyniós on 10,2%, podczas gdy we Francji i w Niemczech - odpowiednio 75% i 74%. Niska jest w Polsce efektywno bada dla gospodarki, jej innowacyjno ci, je li mierzy j miar nowych i oryginalnych opracowa technologicznych, takich jak patenty i sprzedane licencje. W Polsce rocznie zg aszanych jest do ochrony w kraju ok rozwi za oraz ok. 700 do ochrony za granic. W efekcie warto wspó czynnika innowacyjno ci (liczonego liczb patentów na mieszka ców) jest blisko 10-krotnie ni sza ni rednia w krajach OECD. Polski sektor B+R cierpi na s abo wyposa enia aparaturowego, co jest kolejnym ograniczeniem mo liwo ci jego konkurowania w skali mi dzynarodowej. redni stopie zu ycia aparatury naukowobadawczej w 2001 r. wyniós od 71,2% do 80,1% w zale no ci od rodzaju jednostek. Nak ady inwestycyjne na zakupy aparatury s, w skali bezwzgl dnej, wy sze we Francji 8-krotnie, a w Niemczech a 11-krotnie ni w Polsce. W latach radykalnie zmniejszy o si zatrudnienie w jednostkach badawczo-rozwojowych - z ok do ok osób. W tym czasie zatrudnienie w szko ach wy szych wzros o z ok do ponad osób, natomiast w placówkach PAN zmniejszy o si o osób - z ok do osób. W przypadku szkolnictwa wy szego trzeba jednak doda, e równocze nie liczba studentów wzros a prawie czterokrotnie. Przeprowadzona w 2002 r. ocena dorobku jednostek naukowych za okres minionych czterech lat wykaza a, e dorobek ten sprowadza si g ównie do publikacji oraz prac zwi zanych z uzyskiwaniem stopni i tytu u naukowego. W ca kowitym dorobku szkó wy szych ten typ dorobku stanowi ok. 87%, w placówkach PAN - ok. 90% i w jednostkach badawczo-rozwojowych - ok. 55%. Tylko ok. 14% ca kowitego dorobku naukowego wszystkich ocenianych jednostek naukowych dotyczy efektów bezpo rednio przydatnych dla praktyki gospodarczej. 3

4 Niska jest efektywno bada naukowych, mierzona liczb publikacji odnotowanych przez Filadelfijski Instytut Informacji Naukowej na 1 mln mieszka ców. Wynosi ona w Polsce ok. 200 publikacji w porównaniu ze redni w krajach Unii Europejskiej - ok. 600 publikacji. Tempo wzrostu liczby publikacji jest w Polsce niskie; w ci gu ostatnich 6-ciu lat liczba ta wzros a o ok. 40%, podczas gdy w Korei zwi kszy a si w tym okresie o 250%, w Turcji o 160%, W Brazylii o 94% a w Grecji o 66%. Pozytywnie nale y oceni udzia polskich jednostek naukowo-badawczych i przedsi biorstw w 5 Programie Ramowym UE. A 5700 polskich zespo ów z o projekty, z czego Komisja wybra a do finansowania Bior one udzia wspólnie z europejskimi instytucjami badawczymi i przedsi biorstwami w wytworzeniu nowych technologii na sum przekraczaj znacznie 1 mld euro. Bezpo rednio na sfinansowanie bada Komisja Europejska przekazuje dla polskich partnerów 152 mln euro. Istotne jest, e a 192 projekty s koordynowane przez partnera polskiego. Olbrzymim sukcesem by o utworzenie w Polsce systemu 157 Centrów Doskona ci i Centrów Kompetencji. W Polsce znajduje si prawie 2/3 wszystkich Centrów Doskona ci finansowanych przez KE w krajach kandyduj cych. Planowanie rozwoju gospodarki opartej na wiedzy jest utrudnione z powodu braku strategii innowacji. Dla wytyczenia Regionalnych Strategii Innowacji i Narodowej Strategii Innowacji nale y wpierw dokona oceny poziomu innowacyjno ci polskiej gospodarki stosuj c powszechnie stosowane miary. Poziom innowacyjno ci gospodarki jest w du ej mierze zdeterminowany przez poziom rozwoju zasobów ludzkich. Jednym ze wska ników okre laj cych ten rozwój jest udzia osób z wy szym wykszta ceniem w ród grupy osób aktywnych zawodowo. W Polsce wynosi on ok. 14,0, dla krajów UE wynosi on rednio 21,5% ( rednia wg danych OECD w 2000); udzia osób z wykszta ceniem rednim wynosi (wg danych OECD) w Polsce - 54%, a rednia dla krajów UE - 62%. Wspó czynnik skolaryzacji brutto (relacja liczby osób ucz cych si na danym poziomie wykszta cenia do liczby ludno ci w wieku odpowiadaj cym temu poziomowi wykszta cenia) dla szkolnictwa wy szego wzrós do 41% w 2000 r. wobec zaledwie 13% w roku Liczba studentów wzros a prawie czterokrotnie z 404 tys. w 1990 r. do tys. w 2000 r. Liczba studentów przypadaj cych na 10 tysi cy ludno ci wzros a do 408 w 2000 r. wobec 105 w 1990 r. Niestety kierunki wykszta cenia coraz mniej odpowiadaj potrzebom gospodarki w Polsce, co skutkuje wzrastaj cym bezrobociem równie w ród osób z wy szym wykszta ceniem. W 2000 r. najwi ksz liczb stanowili absolwenci kierunków biznes i administracja 31,5% (wyra na tendencja rosn ca - 9,8% w 1990 r. i 27,9% w 1999 r.). Liczn grup stanowili tak e absolwenci kierunków pedagogicznych 16,1%, spo ecznych 12,7%. Tendencj spadkow obserwuje si w odniesieniu do absolwentów kierunków technicznych (z 19,4% w 1990 r., 11,4% w 1999 r. i 11,0% w 2000 r.), co ma swoiste konsekwencje w niskiej efektywno ci bada na kierunkach technicznych i brakiem specjalistycznej m odej kadry badawczej zdolnej do kreowania inowacji technologicznych w kraju. ówny problem polega jednak na tym, i w firmach brakuje kadr o takim poziomie przygotowania, który pozwala im na si ganie po wyniki bada prowadz ce do rozwi za innowacyjnych (np. z bada prof. Hajduk wynika, e tylko 3% zatrudnionych w MSP posiada wy sze wykszta cenie). Dlatego potrzebne s takie zmiany w systemie zarz dzania edukacj, które pozwol na planowanie perspektywicznego bilansowania popytu i poda y na rynku pracy. 4

5 Warto wska nika okre laj cego udzia firm innowacyjnych w populacji badanych przedsi biorstw przemys owych spad a z poziomu 37,6% latach do 28,9% w (latach) okresie , a w latach (okresie) wynios a ju tylko 16,9%. W krajach UE warto tego wska nika wynosi rednio oko o 51% i charakteryzuje si znaczn rozpi to ci : od 26% w Portugalii do 74% w Irlandii. Stan infrastruktury spo ecze stwa informacyjnego w Polsce odbiega zdecydowanie od stopnia jej rozwoju w krajach Unii Europejskiej oraz w niektórych krajach kandyduj cych. Procentowy wska nik liczby hostów internetowych na 1000 mieszka ców w lipcu 2002 r. w Polsce wynosi 14,4%, podczas gdy w analogicznym okresie w Czechach wynosi on 21,1%, a na W grzech 17,1%. Liczba u ytkowników Internetu w naszym kraju równie znacz co odbiega od redniej europejskiej. Zgodnie z ostatnimi badaniami z maja br. 6,07 mln. Polaków (ok. 20% populacji) korzysta z Internetu. W stosunku do wyników bada opublikowanych w kwietniu liczba ta jest wi ksza o 120 tys. osób. Dla zobrazowania dziel cego nas dystansu do krajów Unii Europejskiej mo na poda, e podobny wska nik (20,6%) Niemcy posiada y 4 lata temu - w 1999 r. Kolejnym wa nym wska nikiem cywilizacyjnym jest dost p do Internetu w szko ach. W Polsce w 2001 r. po czenie z sieci mia o oko o 70% gimnazjów i liceów i tylko 50% szkó podstawowych oraz 20% zawodowych. W Czechach i na W grzech by o to odpowiednio 95% gimnazjów i liceów. Pami ta jednak nale y o tym, e w wi kszo ci polskich szkó komputery s przestarza e, trudno dost pne, a cz sto po prostu nie nadaj si do u ytku. Przedstawione dane jednoznacznie wskazuj na du e zapó nienie cywilizacyjne Polski nie tylko w stosunku do krajów Unii Europejskiej, lecz równie do innych krajów kandyduj cych. Niezb dne s kompleksowe dzia ania w sferze prawnej, finansowej i spo ecznej zmierzaj ce do zmiany tej sytuacji. 2. Analiza uczestnictwa Polski w Programach Ramowych (PR) Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE prowadzi statystyk uczestnictwa wszystkich krajów europejskich na podstawie informacji o rozstrzygni ciach poszczególnych konkursów 5PR, przekazywanych przez Komisj Europejsk polskim delegatom do Komitetów Programowych. Rozbudowano pot baz danych wyposa on w modu analityczny. Biuro Studiów i Analiz KPK publikuje regularne tabele z informacj o polskim uczestnictwie. Uczestnictwo Polski w 5PR zamkn o si olbrzymim sukcesem, chocia pocz tki by y bardzo abe. Polskie zespo y uczestnicz w 1043 projektach badawczych i grantach, w tym 192 projekty s koordynowane przez polskie zespo y. cznie w 5PR bierze udzia 1324 przedsi biorstw, jednostek badawczych i stypendystów. W ostatnich konkursach 5PR polskie zespo y stanowi y prawie 2% wszystkich uczestników projektów. Wynik ten nale y odnie do warto ci 1.1% - redniego poziomu naszego udzia u finansowego w bud ecie 5PR. Polska sfera badawczo-rozwojowa (B+R) poprzez uczestnictwo w 5PR zosta a ju praktycznie zintegrowana z europejsk. Zapocz tkowano proces reform i modernizacji polskich instytucji naukowych, podporz dkowany budowie gospodarki opartej na wiedzy. Dzia ania te zmierzaj do realizacji strategii lizbo skiej, zak adaj cej rozwini cie do 2010 roku najbardziej konkurencyjnej na wiecie gospodarki, osi gni cie wska nika 3.0% PKB wydatków na badania i rozwój techniki, w tym w 2/3 pochodz cego ze róde prywatnych. Polska sta a si istotn cz ci Europejskiej Przestrzeni 5

6 Badawczej - obecnie najbardziej ambitnego programu Unii Europejskiej w zakresie integracji bada naukowych we wszystkich krajach cz onkowskich UE. 6. Program Ramowy Bada, Rozwoju Techniki i Prezentacji (6th Framework Programme of Research, Technological Development and Demonstration) jest traktowany jako narz dzie tworzenia Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ERA). Analizuj c polskie uczestnictwo w Programie Ramowym trzeba pami ta, e bud et nauki w Polsce jest jednym z najni szych w Europie: GERD PL/PKB PL = 0.65% (GERD - Gross Expenditure on Reseach and Development), co przek ada si bezpo rednio na nisk warto potencja u B+R, degradacj infrastruktury badawczej i niskie wynagrodzenia w sferze B+R. W 5PR startowali my cz sto w najbardziej ambitnych projektach technologicznych z pustymi r kami. Porównuj c si z Czechami, S owacj i S oweni, trzeba pami ta, e wydaj one ok % PKB na badania, obecnie równie W gry do czy y do grupy liderów z 1.2% PKB ( rednia w UE wynosi 1.8% PKB). Aby zapewni porównywalno wyników, odnosi si je do potencja u B+R mierzonego % bud etu nauki (GERD) danego kraju w stosunku do ca kowitego bud etu nauki w 10 krajach kandyduj cych (GERD CC-10). W Programie Ramowym (tak jak i w innych inicjatywach Unii Europejskiej) wyst puje mechanizm kompensacyjny promuj cy ma e kraje kosztem du ych, st d te cz sto Litwa, otwa, Estonia i S owenia zyskiwa y kosztem Polski. Analizuj c warto ci finansowe ( odzysk ) trzeba pami ta o systemowej s abo ci nauki: sk adk p acimy jako procent naszego PKB (PKB PL/ PKB EU =1.83%), za odzyskujemy przez pryzmat bardzo niskich bud etów projektów (uwarunkowanych niskimi wynagrodzeniami w nauce) odzwierciedlonych w relacji GERD PL/GERD EU15 = 0.72%. St d wynika, e aby odzyska sk adk musimy z kilka razy wi cej projektów ni kraje, które inwestuj wi cej w nauk. Przeanalizujmy nasz aktywno w Programach Ramowych. Kraje kandyduj ce mog y uczestniczy w nich od pocz tku lat 90. Pocz tkowo by y to specjalne programy adresowane wy cznie do krajów Europy rodkowej nazywane PECO i INCO-Copernicus. Polska wystartowa a z bardzo niskiego pu apu, notuj c praktycznie tyle samo uczestników projektów, co W gry, Czechy, Rumunia i Bu garia, co odniesione do naszego potencja u badawczego i ludno ciowego wypada o skrajnie niekorzystnie. 45,00% 40,00% INCO-COPERNICUS ,00% GERD CC-6 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% PL CZ HU SI RO BG Rys.1. Procentowy udzia szóstki krajów kandyduj cych w akcjach PECO i INCO-Copernicus w latach na tle GERD (GERD CC-6 = 100%) 1 1 PKB, GERD w roku

7 W 1998 roku kraje kandyduj ce mog y ju uczestniczy we wszystkich programach tematycznych 4 Programu Ramowego UE uzyskuj c dofinansowanie z Komisji Europejskiej (INCO). cznie w 4PR zanotowano nast puj ce rezultaty: 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 4Program Ramowy GERD CC-10 liczba ludno ci 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.2. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w projektach 4 Programu Ramowego UE na tle procentowego udzia u GERD i liczby ludno ci dziesi tki krajów kandyduj cych Nie kwestionowanym liderem 4 PR by y W gry. Dobre wyniki uzyskiwa y kraje ba tyckie, Rumunia i Bu garia. Polska by a zdecydowanym outsiderem odnosz c nasze wyniki do potencja u B+R, liczby ludno ci, czy te liczby naukowców. Pierwsze konkursy 5 PR cieszy y si wielkim zainteresowaniem polskich uczestników. W 1999 roku uzyskali my 165 projektów. Odnotowali my wi kszy przyrost ilo ci projektów w stosunku do 4PR ni Czechy i W gry, ale mniejszy ni S owenia. Odnosz c wyniki ilo ciowe do potencja u badawczego, Polska ci gle osi ga a s abe wyniki na tle innych krajów. Znacz co wyhamowa a Rumunia. Dla zachowania proporcji warto tu te wspomnie, e liczba uczestników ze wszystkich krajów kandyduj cych by a równa liczbie uczestników pojedynczych krajów cz onkowskich, takich jak Austria lub Belgia. 40,00% 35,00% 5Program Ramowy ,00% 25,00% GERD CC-10 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.3. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w pierwszym roku 5 Programu Ramowego UE na tle procentowego udzia u GERD dziesi tki krajów kandyduj cych 7

8 Rok 2000 przyniós regres w polskim uczestnictwie. Wyra nie objawi si spadek zainteresowania i rozczarowanie wynikami pierwszych konkursów, niskim stopniem sukcesu, stopniem trudno ci. cznie w 2000 roku uzyskali my 260 projektów, niewiele wi cej ni Czesi i W gry. Ulubie cem Komisji Europejskiej sta y si S owenia i W gry, które osi ga y wietne wyniki odnosz c to do potencja u B+R. 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 5Program Ramowy 2000 GERD CC-10 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.4. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w 2000 roku w 5 Programie Ramowym na tle procentowego udzia u GERD dziesi tki krajów kandyduj cych Komisja Europejska coraz cz ciej z trosk podnosi a problem bardzo s abych wyników Polski. Ka da statystyka wzgl dna (odniesiona do potencja u badawczego lub ludno ciowego) pokazywa a Polsk na ostatnich miejscach w ród krajów europejskich. Linia trendu odzysku sk adki wykazywa a, e przy takim stopniu przyrostu projektów mo emy uzyska w ca ym 5 PR ok. 63 mln euro. Miliony Wp aty do bud etu 5.PR z bud etu PL Razem wp aty Zwrot z UE 125 Mln Euro druga prognoza 63 Mln Euro pierwsza prognoza Rys.5. Skumulowana sk adka do 5PR w porównaniu z odzyskiem sk adki 8

9 S abe wyniki po pierwszych konkursach spowodowa y, e KBN podj decyzj o zwi kszeniu roli koordynacyjnej KPK i znacz cym wzmocnieniu bud etu KPK i sieci KPK. W roku 2000 i 2001 przygotowano szereg specjalistycznych kampanii informacyjnych i przeprowadzono intensywne szkolenia we wszystkich regionach kraju. Uda o si zwi kszy zainteresowanie uczestnictwem i znacz co wzros a ilo sk adanych projektów. Prze amano niekorzystn linia trendu. Symulacje ko cowych rezultatów wskazywa y na mo liwo osi gni cia do ko ca 5PR odzysku rz du 125 mln euro. W 2001 KPK podj intensywne dzia ania lobbingowe na terenie Komisji Europejskiej na rzecz uruchomienia specjalnych konkursów dla krajów kandyduj cych. Komisja uleg a w ko cu naciskom i wyrazi a zgod na dwa konkursy: NAS1 do czenie do biegn cych projektów NAS2 tworzenie Centrów Doskona ci Prowadzenie akcji informacyjnej dla krajów kandyduj cych powierzono KPK. Komisja Europejska zorganizowa a wspólnie z KPK europejsk konferencj szkoleniow w Warszawie, listopada KPK przygotowa specjalny przewodnik Jak przygotowa wniosek na Centrum Doskona ci lub Centrum Kompetencji. Przeprowadzono w ca ym kraju warsztaty pisania wniosków i bezpo rednie konsultacje dla wnioskodawców. W przeci gu dwóch miesi cy zorganizowano ponad 20 ca odniowych spotka. Ka da konsultacja trwa a godziny, a konsultacji udziela 2-3 osobowy zespó ekspertów KPK. W ten sposób udzielono ponad 1000 konsultacji. Olbrzymi wysi ek informacyjnoszkoleniowy przyniós olbrzymi sukces. W konkursie NAS1 po raz pierwszy w historii Programów Ramowych polscy partnerzy, zamiast uzyska porównywaln ilo, otrzymali dwukrotnie wi cej projektów ni Czesi lub W grzy. Z yli my 269 wniosków, a otrzymali my finansowanie dla 172. czna kwota dofinansowania polskich zespo ów wynios a 24 mln euro. 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 5PR konkurs NAS GERD CC-10 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.6. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w konkursie NAS 1 (do czanie do biegn cych projektów, 2001) Rezultaty konkursu NAS2 przeros y naj mielsze oczekiwania. Do konkursu z ono 246 polskich wniosków na CD i CK, a Komisja Europejska przyj a do finansowania 85 wniosków (66% wszystkich centrów z krajów kandyduj cych). czna kwota dofinansowania polskich zespo ów wynios a 26 mln euro. Polskie zespo y zdoby y 17-krotnie wi cej projektów ni Czesi i 28-krotnie wi cej projektów ni 9

10 grzy. Na li cie rezerwowej, z ocen bardzo dobr, by o ponad 50 nast pnych polskich Centrów Doskona ci. Polska sta a si niekwestionowanym liderem w ród krajów kandyduj cych. 80,00% 70,00% 60,00% 5PR konkurs NAS GERD CC-10 50,00% 40,00% 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.7. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w konkursie NAS 2 (Centra Doskona ci, 2001) Polskie zespo y badawcze poczu y wiatr w aglach. Z inicjatywy KPK powsta y tzw. Wirtualne Sieci Doskona ci, grupuj ce polskie Centra Doskona ci (dofinansowane przez KBN). W ostatnich konkursach 5PR Polska znacz co zwi kszy a procentow ilo projektów. Np. w programie Environment liczba projektów finansowanych wzros a siedmiokrotnie. Osi gni to % udzia w finansowanych projektach badawczych, przy 2.1% udziale w sk adanych wnioskach projektowych (udzia Polski w bud ecie 5PR wynosi ok. 1.2%). Udzia polskich zespo ów w odniesieniu do wszystkich zespo ów 5PR 2,5% 2,0% 1,5% w projektach zg oszonych w projektach finansowanych 1,0% 0,5% 0,0% Rys. 8. Procentowy udzia polskich zespo ów w 5PR Dzia alno szkoleniowa KPK zaowocowa a znacz cym wzrostem wspó czynnika sukcesu mierzonego ilo ci projektów finansowanych do wszystkich z onych. W 2002 roku osi gn li my 10

11 32.2% wspó czynnik sukcesu ( rednio dla krajów cz onkowskich wynosi on 25%). Wspó czynnik sukcesu w poszczególnych latach pokazuje Rys. 9. W pierwszych latach tylko co pi ty polski zespó, staj cy do konkursu, uzyskiwa finansowanie, a w ostatnim roku ju co trzeci. Wspó czynnik sukcesu polskich zespo ów [ rednio w roku] 19,9% 19,8% 25,5% 32,2% Rys.9. Wzrost wspó czynnika sukcesu polskich zespo ów w 5PR Istotne jest, e poza jednostkami badawczymi uda si zwi kszy uczestnictwo jednostek przemys owych. W 5PR o dofinansowanie ubiega o si 718 ma ych i rednich oraz 195 du ych firm. Z tego, w realizacji projektów, uczestniczy 167 M P i 47 du ych firm. Kwota dofinansowania KE dla polskich przedsi biorstw wynosi odpowiednio 7.7 mln i 5.5 mln euro. Programem specjalnie adresowanym do M P by CRAFT. Rys. 10 pokazuje histori uczestnictwa w tym programie. Wyra nie wida znacz cy wzrost uczestnictwa w ostatnim roku 5PR. W pierwszym konkursie CRAFT 6PR uzyskano 37 projektów wobec 52 w ca ym 5PR. 11

12 CRAFT zg oszone CRAFT finansowane kwi 99- wrz 00- sty 00- kwi 00- wrz 01- sty 01- kwi 01- wrz 02- lut 03- kwi Rys.10. Projekty CRAFT z polskim uczestnictwem (warto ci sumowane narastaj co) Dzi ki ostatnim konkursom, 5PR zosta zako czony z przyzwoitym wynikiem finansowym odzysku 152 mln euro, zob. Rys. 5. Komisja Europejska doceni a nasze wysi ki powierzaj c nam organizacj konferencji inauguruj cej 6 Program Ramowy dla krajów kandyduj cych. Konferencj zaszczyci swoj obecno ci Prezydent A. Kwa niewski. Konferencja by a wielkim sukcesem promuj cym Polsk. Ministrowie krajów kandyduj cych podpisali tzw. Deklaracje Warszawsk. Olbrzymi impet polskich zespo ów przeniós si na pierwsze konkursy 6 PR. Polska coraz cz ciej wchodzi do pierwszej dziesi tki, a nawet szóstki krajów UE. Zostawili my daleko w polu Czechy i W gry, z którymi dotychczas si porównywali my. Zaczynamy odnosi wyniki lepsze od Austrii, Danii, czy te Finlandii. Utrwali si poziom aktywno ci polskich zespo ów wy szy zbli ony do % GERD pozostaj cego w ich dyspozycji. 12

13 45,00% 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 6PR transport PR nanomateria y 2003 GERD CC-10 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.11. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w 2003 roku w pierwszych konkursach 6 Programu Ramowego: transport i nanomateria y. 45,00% 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% 6PR energia PR ywno 2003 GERD CC-10 PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.12. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w 2003 roku w pierwszych konkursach 6 Programu Ramowego: ywno i energia 13

14 50,00% 45,00% 40,00% 35,00% 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% 6PR infrastruktura PR sieci szkoleniowe 2003 GERD CC-10 PL CZ HU SI SK RO BG LT EE LV Rys.13. Procentowy udzia uczestników z krajów kandyduj cych w 2003 roku w pierwszych konkursach 6 Programu Ramowego: infrastruktura i sieci szkoleniowe. 3. Ocena stanu przygotowania sfery B+R do absorpcji funduszy strukturalnych Centra Doskona ci Centrum Zaawansowanych Technologii inne tworzenie elastycznych struktur organizacyjnych Pomimo istnienia skostnia ych, silnie zhierarchizowanych struktur organizacyjnych nauki obejmuj cych szkolnictwo wy sze, instytuty PAN i JBR, uda o si wprowadzi szereg elementów pozwalaj cych na tworzenie sieci, zespo ów wielodyscyplinarnych, wirtualnych podmiotów lub nawet horyzontalnych podmiotów prawnych o du ej elastyczno ci. Pomog a w tym formu a konsorcjów naukowo-przemys owych stosowana w konkursach na projekty celowe KBN, jak i we wspólnych projektach badawczych (joint research projects) stosowana powszechnie w 4PR i 5PR. Podstawow zasad jest powo anie konsorcjum sk adaj cego si z partnerów naukowych, prowadz cych komplementarne badania oraz z przedsi biorstw, które b wdra wypracowan technologie (end-users). Inn form organizacyjna by o wprowadzenie Centrów Doskona ci. Zainicjowane one by y w ramach konkursu Phare Sci-Tech II, nast pnie rozwini te w konkursie INCO w 5PR. W 2001 Polska odnios a olbrzymi sukces w konkursie NAS2. Ewaluatorzy europejscy przyznali Polsce 65% wszystkich Centrów Doskona ci spo ród wszystkich krajów kandyduj cych. Ponadto, ponad pi dziesi t centrów znalaz o si na d ugiej li cie z ocen bardzo dobr. Pozwoli o to na utworzenie systemu 157 Centrów Doskona ci, zatwierdzonych w 2002 roku decyzj Ministra Nauki. Rys. 1 pokazuje geograficzne rozmieszczenie Centrów Doskona ci w Polsce. Wyra nie wida dominuj pozycj Warszawy, w której skupi a si prawie po owa wszystkich Centrów. 14

15 Rys.1. rozmieszczenie Centrów Doskona ci w Polsce W rozpocz to przygotowania do 6 Programu Ramowego. Zgodnie z za eniami Europejskiej Przestrzeni Badawczej (European Research Area) na bazie CD rozpocz to tworzenie krajowych i mi dzynarodowych wirtualnych sieci doskona ci. Sieci te wykaza y si wielka aktywno ci w fazie przygotowawczej do 6 Programu Ramowego UE. Zg osi y one 6% wszystkich Expression of Interest definiuj cych zakres tematyczny projektów i potencjalne sieci naukowe wype niaj ce ERA. znajomo zasad partnerstwa w projektach Projekty w Programach Ramowych wymagaj cis ej wspó pracy wszystkich partnerów konsorcjum. Ka dy partner ma zdefiniowany zakres zada realizacyjnych i odpowiedzialno ci. Prace badawcze s realizowane wg okre lonego harmonogramu. Wprowadzona jest okre lona struktura zarz dzania obejmuj ca koordynatora, kierowników podprogramów i zada oraz struktura monitorowania (raportowania). W 6PR wprowadzono obowi zek podpisania umowy porozumienia partnerów (consortium agreement) definiuj cej podzia obowi zków, odpowiedzialno ci i korzy ci pomi dzy partnerami. Istotnym elementem jest definicja praw w asno ci intelektualnej poszczególnych partnerów i wzajemnych rozlicze i dost pu do informacji. Podsumowuj c mo na stwierdzi, e uczestnicy 5PR i 6PR posiadaj znaczne umiej tno ci realizacji du ych, konsorcjalnych projektów. znajomo zasad finansowo-rozliczeniowych Zarówno projekty celowe KBN jak i Programu Ramowego wprowadzaj szereg elementów rozlicze i zasad, które s wymagane równie w funduszach strukturalnych. W naturalny sposób wprowadzane zasady dopuszczalnych poziomów pomocy publicznej dla przedsi biorstw - 50% dla projektów badawczych i 35% dla wdro eniowych. Dla projektów europejskich wymagane jest za enie wyodr bnionego konta bankowego. Okre lone s precyzyjne procedury sk adania okresowych raportów merytorycznych i finansowych (cost statement) po których uruchamiana jest procedura refundacji i zaliczkowania kolejnego okresu. Ostatnia rata (saldo) jest zamro ona do ostatecznego 15

16 rozliczenia projektu. Zasady finansowe (financial guidelines) okre laj, które koszty s kwalifikowane do rozliczenia przez KE. struktury mened ersko-administracyjne W 5PR wyst powa o ponad 100 polskich koordynatorów. Zdobyli oni istotne do wiadczenia w kierowaniu du ymi projektami, posiedli umiej tno ci mened erskie. Kilka tysi cy projektów europejskich realizowanych w polskich placówkach naukowych spowodowa o, e w cz ci instytucji dokonano przebudowy struktur finansowych i administracyjnych dla umo liwienia sprawnego rozliczania projektów. Wykszta cono szereg urz dników administracji specjalizuj cych si w rozliczeniach projektów europejskich. Niestety, proces ten jest ci gle niewystarczaj cy. wspó praca z gospodark W ramach programu Nauka Polska dla Integracji Europejskiej KBN wspólnie z Komisj Europejsk finansuje przygotowania Regionalnych Strategii Innowacji (RIS) dla polskich województw. Wspó praca w tym zakresie z Urz dami Marsza kowskimi pozwala aktywnie wp ywa na polityk naukow, badawcz i innowacyjna prowadzon na szczeblu regionalnym. Pozwala to na efektywniejsz realizacj polityk horyzontalnych takich jak budowa spo ecze stwa informacyjnego i zrównowa onego rozwoju. Prowadzone b dzia ania integracyjne, wymiany najlepszych praktyk i promocyjne. Rezultatem tych dzia b dzie wypracowanie strategii rozwoju i restrukturyzacji bazy ekonomicznej regionów, tworzenie warunków dla rozwoju gospodarki opartej na wiedzy oraz rozwój mi dzynarodowej wspó pracy regionów. W ramach RIS przygotowywane s do wdro enia konkretne programy i dzia ania pilota owe. Wsparcie tych dzia zapisane jest w ZPORR (dzia anie 2.4). Dla koordynacji horyzontalnej rozwijanych RIS oraz wymiany informacji i najlepszych praktyk MNiI uruchomi w 2003 roku program INTEGRIS, który jest koordynowany przez KPK. Eksperci KPK pozostaj w bezpo rednim kontakcie z samorz dami na terenie ca ej Polski. Rezultatem akcji b dzie przygotowanie dziesi tków programów dzia i inwestycji przeznaczonych do finansowaniu z FS. Stan przygotowa RIS mo na uzna jako zaawansowany. Województwo skie zako czy o ju prace nad swoj strategi RIS. sie informacyjno-doradcza Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE dzia aj cy przy IPPT PAN, wraz z 36 regionalnymi i bran owymi oraz ponad 200 lokalnymi punktami kontaktowymi tworzy jedn z najwi kszych krajowych sieci szkoleniowych. Dla sprawnej koordynacji prac sieci uruchomiono intranetowy system informacyjno-mened erski. Zosta a ona stworzona dla potrzeb efektywnego wykorzystania rodków 5. i 6. Programu Ramowego UE. Dysponuje ona po czterech latach dzia alno ci kompetentn kadr i du ym do wiadczeniem w realizacji projektów i programów wspó finansowanych przez Komisj Europejsk. Dzi ki dotacji MNiI, sie KPK prowadzi bezp atne us ugi doradcze na wysokim poziomie eksperckim. KPK prowadzi rocznie ok. 50 dni informacyjnych i ponad 100 szkole i prezentacji w których uczestniczy ponad osób oraz sta e konsultacje telefoniczne (ponad w skali roku) i spotkania indywidualne dla potencjalnych uczestników programu (ponad 2000 w skali roku). KPK organizuje corocznie kilka mi dzynarodowych konferencji z przedstawicielami KE i Krajów Stowarzyszonych. Najwi ksz imprez by a Konferencja Warszawska (Warsaw Conference 16

17 Launching FP6) zorganizowana w listopadzie Konferencja nie mia a praktycznie swojego precedensu, by a wielkim wydarzeniem medialnym, politycznym i promocyjnym, uczestniczy w niej Prezydent RP, 6 polskich ministrów oraz 16 wysokiej rangi przedstawicieli Komisji Europejskiej, w tym dwóch w randze Dyrektora Generalnego (DG Research i DG JRC). Przygotowany te by przyjazd Komisarza UE ds. Bada, który w ostatniej chwili odwo swój przyjazd ze wzgl dów osobistych. KPK prowadzi konkurs na najlepsze zespo y i osoby uczestnicz ce w 5PR i 6PR. Nagrody Kryszta owej Brukselki wr czane s podczas dorocznych konferencji. Podczas Konferencji Warszawskiej Inauguruj cej 6 PR do nagrody nominowano 37 zespo ów, a laureatami zosta o 6. SIE PUNKTÓW KONTAKTOWYCH 5PR PS US WSM PKOSZ FUAM PG IM CTT CTO UWM ATR UMK PB KPK AR OBR KAPE IPJ CNTK AM SGGW PW AE UW PP FRP HITECH ISK ATT AM IUNG PR UWr PIW PL UMC AM PO w PWr MIR AM UGd l IChPW IETU AGH Krajowy Punkt Kontaktowy Regionalne Punkty Kontaktowe Bran owe Punkty Kontaktowe Lokalne Punkty Kontaktowe IGO PK AE UJ PRZ SMwI IAF AS KPK redaguje swój w asny biuletyn - miesi cznik Wiadomo ci KPK/Granty Europejskie, dost pny w wersji drukowanej egz. i elektronicznej - na stronie KPK prowadzi Internetowy Serwis Informacyjny Strona KPK jest odwiedzana rednio 100 tys. razy miesi cznie. Liczba odwiedzin osi gn a jesieni 2002 warto 150 tys. razy. Transfer danych wynosi rednio 3,5 GB/m-c. Serwis KPK jest uznawany za jeden z najlepszych polskich serwisów internetowych. Serwis zawiera strony informacyjne wszystkich programów tematycznych i horyzontalnych oraz serwisy bie cych informacji, wydawnictw, kalendarze. Dla jego obs ugi wprowadzono automaty generacji stron i systemy interaktywne. Serwis posiada promocyjn wersj angielsk i jest cz sto odwiedzany przez partnerów zagranicznych. Do roku 2001 serwis prowadzi lustro bazy CORDIS. szkolenia z zakresu implementacji funduszy strukturalnych KPK od 2002 roku uczestniczy aktywnie jako cia o eksperckie w pracach nad programowaniem NPR i SPO i jest przygotowany merytorycznie i finansowo do obs ugi zada zwi zanych z wykorzystaniem funduszy strukturalnych. Kampania informacyjna z zakresu wykorzystania funduszy strukturalnych przez sfer B+R, prowadzona przez KPK na zlecenie MNiI, rozpocz a si 28 kwietnia du ym dniem informacyjnym dla ok. 400 uczestników. W 2003 r. zorganizowano jeszcze 7 dni informacyjnych w ró nych regionach 17

18 Polski i 10 warsztatów dla rodowiska naukowego i przedsi biorców. KPK uczestniczy te w spotkaniach informacyjno-konsultacyjnych prowadzonych przez MGPiPS 18

19 4. Strategia Ministerstwa Nauki i Informatyzacji 4.1. Czynniki legislacyjne, organizacyjne i finansowe Efektywne wykorzystanie rodków z funduszy strukturalnych w sektorze B+R b dzie zapewnione ównie przez nast puj ce czynniki legislacyjne, organizacyjne i finansowe: Nowa struktura organizacyjna Ministerstwa Nauki i Informatyzacji (MNiN). W dniu 1 kwietnia br. urz d Komitetu Bada Naukowych przekszta ci si w Ministerstwo Nauki i Informatyzacji. Rozwini ty system finansowania zada z bud etu nauki oraz kontroli poprawno ci i efektywno ci wydatkowania rodków, a tak e szerokie rodowisko eksperckie, które mo e by wykorzystane w ka dym zakresie zada naukowych, informatyzacyjnych, jak i le cych poza tymi obszarami. Nowa ustawa o finansowaniu nauki. Nowa ustawa o finansowaniu nauki zast pi obowi zuj ustaw z dnia 12 stycznia 1991 r. o Komitecie Bada Naukowych. W miejsce Komitetu zostanie utworzona Rada Nauki organ doradczy Ministra, którego prerogatywy zostan wzmocnione poprzez nadanie mu pe nych kompetencji w zakresie realizacji polityki naukowej i naukowotechnicznej pa stwa. MNiI jako instytucja po rednicz ca we wdra aniu funduszy strukturalnych. MNiI jest instytucj po rednicz i beneficjentem ko cowym w Sektorowym Programie Operacyjnym Wzrost Konkurencyjno ci Przedsi biorstw w dzia aniu 1.4 Wspó praca za sfer badawczorozwojow i dzia aniu 1.5 Us ugi on-line dla przedsi biorstw. W MNiI utworzono specjalny Departament Funduszy Strukturalnych do obs ugi dzia zwi zanych z wykorzystaniem funduszy strukturalnych. Strategia dzia ania Wiedza-Informatyzacja-Konkurencyjno (WIK). MNiI przygotowuje strategi Wiedza-Informatyzacja-Konkurencyjno wytyczaj zasadnicze kierunki rozwoju sfery B+R, zak adaj ca znacz cy wzrost wydatków na badania m.in. poprzez optymalne wykorzystanie funduszy strukturalnych. Elementy strategii zosta y wpisane do dokumentu Przedsi biorczo - Praca-Rozwój II, zatwierdzonego przez Rad Ministrów Wiedza-Informatyzacja-Konkurencyjno Dla przyspieszenia rozwoju Polski konieczna jest g boka przebudowa strukturalna gospodarki i zwi kszenie udzia u sektora bada i zaawansowanych technologii w tworzeniu PKB. Celem ugofalowym Planu Dzia ania Wiedza-Informatyzacja-Konkurencyjno (WIK) Ministerstwa Nauki i Informatyzacji jest rozwój sfery B+R, zwi kszanie innowacyjno ci gospodarki i budowa spo ecze stwa informacyjnego jako g ówne elementy budowy gospodarki opartej na wiedzy (GOW). Polska powinna si wpisa w ambitne cele strategii lizbo skiej. Szczyt Europejski w marcu 2000 w Lizbonie, a pó niej w marcu 2002 w Barcelonie, okre li ambitny cel budowania w Europie najbardziej dynamicznej i konkurencyjnej na wiecie gospodarki opartej na wiedzy. Do roku 2010 poziom wydatków na badania naukowe w Unii Europejskiej powinien si podnie do 3.0% PKB. Za eniem Planu jest wzrost wydatków na badania z obecnego dramatycznie niskiego poziomu 0.65% PKB do 1.50% PKB do roku Wprowadzony b dzie nowy instrument strukturalny finansuj cy dzia ania transformuj ce i integruj ce potencja B+R, zmierzaj ce do cis ego powi zania nauki z gospodark. 19

20 Instrument strukturalny b dzie obejmowa cz obecnego finansowania bud etowego nauki powi kszon o dodatkowe rodki bud etowe oraz rodki pozabud etowe. Jego g ównym przeznaczeniem b dzie wsparcie restrukturyzacji sfery B+R, stymulowanie wzrostu rodków prywatnych kierowanych na badania oraz monta finansowy konieczny dla uruchomienia funduszy strukturalnych. Instrument strukturalny b dzie zasilony rodkami pozabud etowymi obejmuj cymi rodki z funduszy strukturalnych, offsetowych, prywatnych i 6 Programu Ramowego UE. Do instrumentu strukturalnego przeniesione b ponadto obecnie stosowane instrumenty MNiI: dotacje na inwestycje, specjalne programy badawcze, wspó praca zagraniczna i projekty celowe. Znacz ca cz obecnego strumienia finansowego nauki, a wi c dzia alno statutowa (bez SPB) oraz projekty badawcze, b mia y finansowanie bud etowe zamro one na poziomie roku 2002 i traktowane jako instrument tradycyjny. UE na szczycie w czerwcu 2002 roku w Barcelonie nakre li a ambitny plan Budowy spo ecze stwa informacyjnego dla wszystkich nazwany eeurope Polska jest w tej dziedzinie znacznie zapó niona w stosunku nie tylko do krajów cz onkowskich, ale te do innych kandyduj cych. Konieczne jest rozpocz cie realizacji ambitnego planu obejmuj cego zapewnienie wszystkim obywatelom i firmom taniego, szybkiego i bezpiecznego dost pu do Internetu, tworzenie szerokiej i warto ciowej oferty tre ci i us ug dost pnych w Internecie, upowszechnienie edukacji informatycznej, i informatyzacj administracji publicznej. Dla sfinansowania tych dzia zostanie utworzony instrument informatyzacji obejmuj cy rodki bud etowe, fundusze strukturalne i rodki prywatne. W Programie przyjmuje si, i zintegrowana strategia rozwoju edukacji, bada, techniki, innowacyjno ci oraz budowa spo ecze stwa informacyjnego, któr zamierza si realizowa w kolejnych latach stanowi podstaw do budowania gospodarki opartej na wiedzy. Wyodr bniono trzy priorytety podzielone na linie tematyczne oraz szczegó owe dzia ania formu owane w aspekcie danej polityki naukowej - jako podstawy tworzenia potencja u badawczo-rozwojowego, polityki innowacyjnej tworzonej z punktu widzenia wykorzystania wyników nauki i technologii (w tym g ównie ICT) w gospodarce, polityki w ciwego wspomagania zasobów ludzkich dla GOW i wreszcie powi zania polityki makroekonomicznej z polityk sektorow UE z korzy ci dla polskiej nauki i wzrostu innowacyjno ci. Strategiczne priorytety strategii Wiedza-Informatyzacja-Konkurencyjno s nast puj ce: Rozwój potencja u naukowo-badawczego Podstawowym celem dzia w ramach tego priorytetu jest prze amanie niekorzystnych trendów, podj cie transformacji i rozpocz cie dynamicznego rozwoju potencja u naukowo-badawczego Polski. Cele szczegó owe obejmuj zahamowanie niekorzystnych trendów zwi zanych z dramatyczn redukcj kadr naukowych, wewn trznym i zewn trznym drena em mózgów, niedoinwestowaniem infrastruktury naukowej. Wej cie do UE, tworzenie Polskiej Przestrzeni Badawczej jako elementu realizacji strategii lizbo skiej pozwoli odnowi potencja badawczy i doko czy transformacj struktury polskiej sfery badawczo - rozwojowej. Wzro nie rola nauki, bada naukowych i rozwoju techniki jako istotnego czynnika rozwoju gospodarki opartej na wiedzy. Stworzone b nowe podstawy dla rozwoju kariery naukowej pozwalaj ce na przyci gni cie do nauki ludzi m odych. Wzmocnieniu ulegnie wspó praca mi dzynarodowa. Uelastycznione b zasady finansowe prowadzenie prac 20

Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza. Przesuwanie się centrum świata

Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza. Przesuwanie się centrum świata Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza Przesuwanie się centrum świata MEGATRENDY I WST PNE SCENARIUSZE ROZWOJU POMORZA pod redakcj Stanis awa Szultki Gda sk 2010 REDAKCJA: Stanis aw Szultka

Bardziej szczegółowo

WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO

WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO Karolina Babuchowska, Roman Kisiel Uniwersytet Warmi sko-mazurski w Olsztynie Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

Polityka spo eczna a zrównowa ony rozwój

Polityka spo eczna a zrównowa ony rozwój PRACE NAUKOWE Akademii im. Jana D ugosza w Cz stochowie Seria: Pragmata tes Oikonomias 2011, z. V Wanda NAGÓRNY l ska Wy sza Szko a Zarz dzania im. Gen Jerzego Zi tka w Katowicach Polityka spo eczna a

Bardziej szczegółowo

Praca tymczasowa w Polsce, Niemczech i Czechach

Praca tymczasowa w Polsce, Niemczech i Czechach Bezirk Sachsen Impressum: Herausgeber Redaktion: Übersetzung: Photos: Druck: Dresden 2007 DGB Bezirk Sachsen Schützenplatz 14, 01067 Dresden E-Mail: anna.bernstorf@dgb.de www.dgb-sachsen.de Anna Bernstorf,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 2010 r. 1. 1. Regulamin wiadczenia us ugi zarz dzania portfelem, w sk ad którego wchodzi jeden lub wi ksza liczba

Warszawa, 2010 r. 1. 1. Regulamin wiadczenia us ugi zarz dzania portfelem, w sk ad którego wchodzi jeden lub wi ksza liczba REGULAMIN ÂWIADCZENIA US UGI ZARZÑDZANIA PORTFELEM, W SK AD KTÓREGO WCHODZI JEDEN LUB WI KSZA LICZBA INSTRUMENTÓW FINANSOWYCH ORAZ US UGI DORADZTWA INWESTYCYJNEGO PRZEZ DOM MAKLERSKI PKO BANKU POLSKIEGO

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRZYZNAWANIA RODKÓW FINANSOWYCH NA ROZWÓJ PRZEDSI BIORCZO CI w ramach projektu W asny biznes to niezale no i pieni dze

REGULAMIN PRZYZNAWANIA RODKÓW FINANSOWYCH NA ROZWÓJ PRZEDSI BIORCZO CI w ramach projektu W asny biznes to niezale no i pieni dze REGULAMIN PRZYZNAWANIA RODKÓW FINANSOWYCH NA ROZWÓJ PRZEDSI BIORCZO CI w ramach projektu W asny biznes to niezale no i pieni dze realizowanego w ramach umowy nr POKL.06.02.00-06-031/10-00 zawartej w dniu

Bardziej szczegółowo

3.7. Polskie uczelnie czas na jako

3.7. Polskie uczelnie czas na jako 3.7. Polskie uczelnie czas na jako Andrzej Jajszczyk Polskie uczelnie wy sze kszta c coraz wi cej studentów. Ju ponad 80% absolwentów szkó rednich kontynuuje nauk, co stawia nas, pod tym wzgl dem, w czo

Bardziej szczegółowo

ZAKRES LOKALNEJ STRATEGII ROZWOJU

ZAKRES LOKALNEJ STRATEGII ROZWOJU ZAKRES LOKALNEJ STRATEGII ROZWOJU 1. Charakterystyka LGD jako jednostki odpowiedzialnej za realizacj LSR 1) nazwa i status prawny LGD oraz data jej rejestracji i numer w Krajowym Rejestrze S dowym; 2)

Bardziej szczegółowo

STAN I STRUKTURA BEZROBOCIA W WOJEWÓDZTWIE ÓDZKIM

STAN I STRUKTURA BEZROBOCIA W WOJEWÓDZTWIE ÓDZKIM Miros aw Zajdel STAN I STRUKTURA BEZROBOCIA W WOJEWÓDZTWIE ÓDZKIM Proces transformacji polskiej gospodarki, zapocz tkowany w ko cu 1989 r. w kierunku regulacji rynkowej, przyniós wiele ró norodnych zmian,

Bardziej szczegółowo

POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ DOŒWIADCZENIA PIERWSZEGO ROKU CZ ONKOSTWA

POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ DOŒWIADCZENIA PIERWSZEGO ROKU CZ ONKOSTWA POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ DOŒWIADCZENIA PIERWSZEGO ROKU CZ ONKOSTWA Przygotowano w Departamencie Analiz i Strategii Urzêdu Komitetu Integracji Europejskiej. W przygotowaniu publikacji, pod redakcj¹ Rafa³a

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU MIASTA STO ECZNEGO WARSZAWY DO 2020 ROKU

STRATEGIA ROZWOJU MIASTA STO ECZNEGO WARSZAWY DO 2020 ROKU STRATEGIA ROZWOJ MIASTA STO EEGO WARSZAWY DO 2020 ROK MISJA Misjà samorzàdu Warszawy, stolicy Rzeczypospolitej Polskiej, miasta o bogatych tradycjach, jest osiàgni cie jak najwy szego poziomu zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

Informacja czwartym czynnikiem produkcji

Informacja czwartym czynnikiem produkcji mgr Janusz Myszczyszyn Akademia Rolnicza Szczecin Zak ad Ekonomii mgr Wioletta Myszczyszyn Zespó Szkó Elektryczno-Elektronicznych Szczecin Informacja czwartym czynnikiem produkcji Informacja traktowana

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA ZAWODÓW I SPECJALNOŚCI NA POTRZEBY RYNKU PRACY

KLASYFIKACJA ZAWODÓW I SPECJALNOŚCI NA POTRZEBY RYNKU PRACY MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ KLASYFIKACJA ZAWODÓW I SPECJALNOŚCI NA POTRZEBY RYNKU PRACY Warszawa 2010 MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPO ECZNEJ DEPARTAMENT RYNKU PRACY KLASYFIKACJA ZAWODÓW

Bardziej szczegółowo

Agroturystyka zgodna z prawem

Agroturystyka zgodna z prawem Agroturystyka zgodna z prawem Stan prawny na stycze 2014 Spis tre ci I. Agroturystyka a dzia alno gospodarcza...5 str. II. Agroturystyka a podatek dochodowy...6 str. 1. Zwolnienie z podatku...6 str. 2.

Bardziej szczegółowo

OCHRONA PRAWNA PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W PRAWIE POLSKIM I USA ORAZ TRAKTACIE ZAWARTYM POMIĘDZY OBU KRAJAMI. By Stan Lewandowski

OCHRONA PRAWNA PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W PRAWIE POLSKIM I USA ORAZ TRAKTACIE ZAWARTYM POMIĘDZY OBU KRAJAMI. By Stan Lewandowski OCHRONA PRAWNA PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W PRAWIE POLSKIM I USA ORAZ TRAKTACIE ZAWARTYM POMIĘDZY OBU KRAJAMI By Stan Lewandowski Published 2001 Spis tre ci Wykaz skrótów...5 Rozdzia pierwszy Program komputerowy

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu

Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu Raport Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych WARSZAWA MARZEC

Bardziej szczegółowo

Drupal. Poznaj go z każdej strony!

Drupal. Poznaj go z każdej strony! Idź do Spis treści Przykładowy rozdział Katalog książek Katalog online Zamów drukowany katalog Twój koszyk Dodaj do koszyka Cennik i informacje Zamów informacje o nowościach Zamów cennik Czytelnia Fragmenty

Bardziej szczegółowo

Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach?

Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach? Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach? Zasady i najlepsze praktyki wspó pracy samorzàdów z przedstawicielami spo ecznoêci lokalnych Jak prowadziç konsultacje spo eczne w samorzàdach? Zasady

Bardziej szczegółowo

Założenia realizacji Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020

Założenia realizacji Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Założenia realizacji Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 1 SPIS TREŚCI 1. Perspektywa finansowa 2014-2020... 3 2. Przygotowania do realizacji perspektywy finansowej 2014-2020 w Polsce...

Bardziej szczegółowo

KtoÊ inny decyduje za nas

KtoÊ inny decyduje za nas Nr 6,7 (49,50) czerwiec-lipiec 2005 temat numeru: ódzki rolnik w UE wywiad miesiàca: KtoÊ inny decyduje za nas Agroturystyka Na zaproszenie kraju zwiàzkowego Styria w miejscowoêci Ramsau w Austrii goêcili

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1.2 Uzasadnienie alokacji finansowej... 28 2. OSIE PRIORYTETOWE... 35. 2.A Opis osi priorytetowych innych niż pomoc techniczna...

Spis treści. 1.2 Uzasadnienie alokacji finansowej... 28 2. OSIE PRIORYTETOWE... 35. 2.A Opis osi priorytetowych innych niż pomoc techniczna... Spis treści 1. STRATEGIA DOTYCZĄCA WKŁADU PROGRAMU OPERACYJNEGO W REALIZACJĘ UNIJNEJ STRATEGII NA RZECZ INTELIGENTNEGO, ZRÓWNOWAŻONEGO WZROSTU SPRZYJAJĄCEGO WŁĄCZENIU SPOŁECZNEMU ORAZ OSIĄGNIĘCIE SPÓJNOŚCI

Bardziej szczegółowo

GENIALNY UMYSŁ. JAK MYŚLEĆ I DZIAŁAĆ KREATYWNIE

GENIALNY UMYSŁ. JAK MYŚLEĆ I DZIAŁAĆ KREATYWNIE IDŹ DO: KATALOG KSIĄŻEK: CENNIK I INFORMACJE: CZYTELNIA: Spis treści Przykładowy rozdział Katalog online Zamów drukowany katalog Zamów informacje o nowościach Zamów cennik Fragmenty książek online Do koszyka

Bardziej szczegółowo

Tytuł oryginału: Today We Are Rich: Harnessing the Power of Total Confidence

Tytuł oryginału: Today We Are Rich: Harnessing the Power of Total Confidence Tytuł oryginału: Today We Are Rich: Harnessing the Power of Total Confidence Tłumaczenie: Wojciech Białas Projekt okładki: Michał Wójcik ISBN: 978-83-246-3681-5 Copyright 2011 by Tim Sanders. Polish edition

Bardziej szczegółowo

GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ

GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ redakcja naukowa GRZEGORZ W. KO ODKO GLOBALIZACJA MARGINALIZACJA ROZWÓJ redakcja naukowa GRZEGORZ W. KO ODKO G³ówny Sponsor Projektu ComputerLand Spó³ka Akcyjna Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Praca emocjonalna a wypalenie zawodowe u nauczycieli: moderuj ca rola inteligencji emocjonalnej

Praca emocjonalna a wypalenie zawodowe u nauczycieli: moderuj ca rola inteligencji emocjonalnej Psychologia Spo eczna 2013 tom 8 1 (24) 53 66 ISSN 1896-1800 Praca emocjonalna a wypalenie zawodowe u nauczycieli: moderuj ca rola inteligencji emocjonalnej Monika Wróbel Instytut Psychologii, Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. pomoc publiczna

Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. pomoc publiczna Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów pomoc publiczna Warszawa 2009 pomoc publiczna Copyright by Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Urzàd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Plac Powstaƒców Warszawy

Bardziej szczegółowo

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Tytuł oryginału: Mastery Tłumaczenie: Magda Witkowska ISBN: 978-83-246-6976-9 Copyright Robert Greene, 2012 All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka

Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka Za³¹cznik nr 1 do uchwa³y nr 486/XXVI/04 Rady Miasta P³ocka z dnia 25.05.2004 r. w sprawie uchwalenia Programu Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka i Planu

Bardziej szczegółowo

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego. Rozporzàdzenie Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2010 r.

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego. Rozporzàdzenie Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2010 r. Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego Rozporzàdzenie Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2010 r. Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego Rozporzàdzenie Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2010

Bardziej szczegółowo

STAN SEKTORA MSP W 1999 ROKU TENDENCJE ROZWOJOWE W LATACH 1994 1999

STAN SEKTORA MSP W 1999 ROKU TENDENCJE ROZWOJOWE W LATACH 1994 1999 STAN SEKTORA MSP W 1999 ROKU TENDENCJE ROZWOJOWE W LATACH 1994 1999 Praca zbiorowa pod redakcjà naukowà doc. dr hab. Józefa CHMIELA Konsultacja naukowa: prof. dr hab. Leszek ZIENKOWSKI Warszawa 2001 Autorzy:

Bardziej szczegółowo