Tadeusz Olejnik. Wieluń polska Guernica

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Tadeusz Olejnik. Wieluń polska Guernica"

Transkrypt

1 Tadeusz Olejnik Wieluń polska Guernica Wieluń Kielce 2009

2 Gerhard Binder In Memorian Wielun: 1. September 1939 Zerstörung suchte heim das kleine Städtchen Am ersten Kriegstag. Keiner wusste wie. Der Bombenhagel hat gemordet sie: Zwölfhundert Kinder, Greise, Mütter, Mädchen. Noch immer klagen się die Mörder an: Ein Kriegsverbrechen unter andern vielen. Wer will die Schuld daran herunter spielen? Moderner Krieg nur noch Vernichtungs-Wahn! Solch Schicksal traf in Spanien Guernica. Picasso malte damals, was geschehen. Wer kann des Krieges Irrsinn heut verstehen? War denn kein Maler oder Dichter da, Der das Verderben hier in Wielun sah? Die Spuren dürfen nie im Sand verwehen!

3 Rafał Orlewski Wieluński akt Apokalipsy Płynnym złotem siadło na Wieluniu Po raz pierwszy osławione słońce Nadleciały ptaki zła warkotem Lament losu do nieba się uniósł Wiatr kolebał po podmiejskich Ŝniwach Dumny w gruzach rozdrzazgał się jesion Myśl i ciało runęły w krew Ŝywą Na sto domów padło siedemdziesiąt Świstem skrzydeł ścięła śmierć germańska Dwa tysiące sto sześćdziesiąt dziewięć Tych co przodkom kładąc kwiat na szańcach Ich waleczność chcieli w słońce przenieść A słoneczne złoto zwrzosowiało A mieście gwałtem wtrąconym do grobu By znów skłaniać pamięć do porodu Drzewa dziejów przez uciętą gałąź

4 Przedmowa Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego President of the Republic of Poland Wieluń: the Polish Guernica At dawn on 1 September 1939 German bombs fell on the defenceless town of Wieluń. The aggressor destroyed residential houses, public buildings, hospitals, religious establishments and historical monuments. It shelled the unarmed civilian population with premeditation. This assault, precisely planned and carried out, was one of the first acts of an undeclared war. Neither in Wieluń nor in its vicinity were there any military troops, facilities or fortifications. The town had no anti-aircraft defence. It was an act of unparalleled barbarism, a war crime committed by the German Luftwaffe. Approximately 1200 people were killed, including children, women and patients of the All Saints Hospital. 75 per cent of all the buildings in Wieluń were razed to the ground. The bombing of Wieluń forebode the character of the war that had just begun, in which not only military troops were to be killed, but also civilians, in fact all Polish-speaking people. The meaning of the German aggression against and occupation of our country was not purely military. The conditions were thus created for a programmed biological and cultural destruction of our nation. It was here in Wieluń on 1 September 1939 that the total war started in Poland, and the attack on a defenceless town was an omen of the worst things still to come: the extermination camps, mass executions, terror and death. Those who saw the ruins of Wieluń could expect the ruins of the Warsaw ghetto, the ruins of Warsaw and other European cities. Wieluń stands as one of the symbols of the barbarism of World War II, indeed, as stated in this important book, as the Polish Guernica.

5 The new edition of the book devoted to the tragedy of Wieluń is being published in the year in which solemn commemorations are held to mark the 70 th anniversary of the outbreak of World War II. We come to realize with particular clarity the enormity of the losses and sufferings sustained by our country as a result of the war unleashed by Hitler s Germany. We also realize how important it is to cultivate the memory of what World War II truly was. This memory is not aimed against anybody; this memory is our duty towards the war victims as well as towards ourselves. Without historical testimony one cannot consciously build one s own national identity. However, Europe and the world as a whole need this memory as much as we do. Despite the decades that have past since, World War II has been an unfading warning against the consequences of totalitarianism, racism and imperial policy for the successive generations. We have already done a great deal to free Europe once and for all from the threat of an armed conflict and this objective has been one of the most important sources of the great peaceful European integration project. However, no society in Europe is entirely and ultimately secure from the abovementioned phenomena. We must all stay alert to ensure that such pathologies never again pose a threat anywhere on our continent and respond to any acts of aggression and destruction in the spirit of solidarity. Nor can we agree to any attempts to relativise Nazi crimes or pass them over in silence, to any attempts to reinterpret history, to equate the executioner with the victim, or to intentionally confuse the causes and effects of this war. A reconciliation between the nations of Europe, including in particular the valuable reconciliation between the Poles and the Germans, may be based on nothing but respect for the historical truth. It is only on the foundation of honesty and responsibility that we can build European integration as a lasting project. That is why today we should view the tragedy of Wieluń not only as Poles, but also as citizens of Europe, who, knowing and respecting history, can draw conclusions from it that serve to build a common future free from war and hatred. Paying tribute to the victims of September 1939, we cherish the hope and deeply believe that the tragedy of war will never recur and that the nations of our continent will be able to work together towards the common good of uniting Europe in the spirit of mutual respect and cooperation. /-/ Lech Kaczyński

6 Rozpętana przez hitlerowskie Niemcy II wojna światowa spowodowała olbrzymie straty i cierpienia nie tylko wśród zaangaŝowanych w działania wojenne Ŝołnierzy walczących stron, lecz dotknęła przede wszystkim miliony ludności cywilnej. Rozwój na wielką skalę lotnictwa wojskowego słuŝył nie tylko do zwalczania sił militarnych wroga, lecz w duŝej mierze takŝe do niszczenia otwartych miast. W działaniach przeciwko Polsce niemieckie lotnictwo bojowe od początku stosowało zbrodnicze metody wojny na wyniszczenie, czego przykładem były bombardowania otwartych miast i eksterminacja ludności cywilnej 1. Zagadnieniu temu poświęcili liczne opracowania historycy II wojny światowej 2. Powszechnie znane są w świecie tragedie takich miast, jak Warszawa, Rotterdam czy Coventry; fakt, Ŝe równieŝ Wieluń był miastem nieomal doszczętnie zniszczonym przez niemieckie lotnictwo w pierwszej godzinie wojny, w którym padły jej pierwsze cywilne ofiary, pozostaje świecie nadal prawie nieznany 3. Celem tej publikacji jest przybliŝenie tragedii Wielunia zarówno polskiemu czytelnikowi, jak teŝ osobom spoza granic naszego kraju interesującym się historią II wojny światowej 4. 1 Cz. Krzemiński, Zbrodnie Luftwaffe w Polsce we wrześniu 1939 roku, Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. 29, 1979, s Szeroko na ten temat pisał m.in. prof. J. Dutkiewicz, Problematyka bombardowania otwartych miast w okresie II wojny światowej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria I, z. 96, Łódź Dla spopularyzowania tej problematyki z inicjatywy autora niniejszej pracy organizowano w Wieluniu ogólnopolskie konferencje naukowe poświęcone bombardowaniu miast otwartych w okresie II wojny światowej: w 1969 roku, w 1989 roku, w 1999 roku, natomiast 1 IX 1995 r. odbyło się w Wieluniu I Światowe Spotkanie Miast Otwartych bombardowanych w czasie II wojny światowej. Uczestniczyli w nim przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Japonii i Białorusi. Joachim Trenkner z Telewizji Zachodnioniemieckiej zrealizował w 1989 roku film dokumentalny pt. Wieluń. 1. September 1939, poświęcony zniszczeniu Wielunia. Film ten był emitowany 8 VIII 1989 r. na całe Niemcy w programie Kontraste. O percepcji tego filmu pisał jego autor w Roczniku Wieluńskim t. 3, 2003, s Pokłosiem sesji naukowych były teŝ artykuły opublikowane w prasie ogólnopolskiej, m.in.: W. Kulesza, Wieluń był pierwszy, Rzeczpospolita 1999, nr 211; J. Trenkner, Wieluń godzina 4.40 Tygodnik Powszechny 1989, nr 36, s. 1 i 7; J. Rybczyński, Doktor Patryn przypomina: Pierwsze bomby spadły na Wieluń, Głos Robotniczy nr 198 z 1 IX 1977; A. Zawilski, Bitwy polskiego Września, t.1, Warszawa 1972, s Zasadnicza część publikowanego tu tekstu znalazła się w moich wcześniejszych opracowaniach, wydanych przed kilku i kilkunastu laty: Wieluń. Zniszczenie miasta 1 IX 1939 r., Kępno 1979; Wieluń. Zniszczenie miasta destruction of the town 1 IX 1939, Wieluń [1994]; Wieluń. Dzieje miasta , Piotrków Trybunalski 2003; Szpital w Wieluniu jego dzieje i zniszczenie 1 IX 1939 r., Wieluń 1992; Miasto, na które padły pierwsze bomby, Spojrzenia 1970, nr 2, s ; Upamiętnione miejsca walki i męczeństwa w województwie sieradzkim , Warszawa 1979; Wieluń na pięć minut przed Westerplatte. Pierwsi zginęli cywile, Tygodnik Powszechny nr 35 z 31 VIII 2003, s.7; Wieluń das polnische Guernica, Damals 2000, nr 3, s ; Pieni Wieluń in rajakapunki kokiensimmaisena maailmansodan kauhut, Turun Sanomat nr z 1 IX 1989; Zniszczenie Wielunia przez

7 Przed burzą Wieluń, jedno z najstarszych polskich miast 5, w przeszłości gród królewski o chlubnej historii, w średniowieczu siedziba kasztelanii wieluńskiej, stołeczne miasto historycznej ziemi wieluńskiej i księstwa wieluńskiego, przeŝywał lata swej świetności w epoce Odrodzenia. Zniszczony w czasie najazdu szwedzkiego w II połowie XVII w. juŝ nigdy nie odzyskał dawnego znaczenia. Wraz z upadkiem szlacheckiej Rzeczypospolitej podzielił losy zniewolonego kraju. W 1793 r. zagarnięty przez Prusy, następnie znalazł się granicach Księstwa Warszawskiego, a od 1815 r. przez prawie 100 lat był pod panowaniem rosyjskim. Mimo prowadzonej przez władze zaborcze polityki rusyfikacji, nigdy nie zatracił swego polskiego charakteru. Przełomowym wydarzeniem w jego najnowszych dziejach było odrodzenie polskiej państwowości w 1918 roku. Wieluń znów znalazł się w granicach państwa polskiego, na jego zachodnich rubieŝach. W okresie międzywojennym, mimo wielkiego kryzysu ekonomicznego, następował jego powolny, lecz systematyczny rozwój. Był stolicą rozległego powiatu wieluńskiego, liczącego 2107 km² i ponad 235 tys. ludności. Miasto było teŝ lokalnym ośrodkiem produkcji rzemieślniczej oraz drobnego przemysłu spoŝywczego (cukrownia w podmiejskiej wsi Niedzielsko, młyny motorowe, mleczarnia spółdzielcza, browar, olejarnia). Działały tutaj niewielkie zakłady wytwórcze (mała fabryka narzędzi rolniczych i odlewnia Ŝelaza, mydlarnia, garbarnia, kaflarnia, tartaki, piece wapienne). W 1926 r. miasto uzyskało połączenie kolejowe z Wielkopolską i Śląskiem. Głównym źródłem utrzymania ludności było rolnictwo, rzemiosło i handel. W Polsce Odrodzonej nastąpił dynamiczny rozwój oświaty, Ŝycia społecznego i kulturalnego. Powstało dobrze zorganizowane Muzeum hitlerowskie lotnictwo 1 IX 1939 r., [w:] I Światowe Spotkanie Miast Bombardowanych w czasie II wojny światowej, Wieluń 1996, s. 7-11; Zniszczenie miasta Wielunia 1 IX 1939 r. przez hitlerowskie lotnictwo w świetle literatury i źródeł, [w:] Wieluń miastem pokoju i pojednania. Centralne obchody 65. rocznicy wybuchu II wojny światowej i Dnia Weterana, Wieluń 2004, s T. Olejnik, Wieluń. Przewodnik, Wieluń 2003; tenŝe, Wieluń. Dzieje miasta , Piotrków Trybunalski 2003; Siedem wieków Wielunia. Studia i materiały pod redakcją Ryszarda Rosina, Warszawa-Łódź 1987.

8 Ziemi Wieluńskiej, Biblioteka Publiczna im. S. Staszica, bujnie rozwijała się lokalna prasa, działały liczne stowarzyszenia społeczne i kulturalno-oświatowe. Wysiłkiem społeczeństwa powstał nowoczesny gmach dla szkół podstawowych, wzniesiono salę gimnastyczną przy Gimnazjum im. T. Kościuszki, zbudowano stadion sportowy. W Wieluniu, jako stolicy powiatu, miało swą siedzibę wiele urzędów i instytucji, jak Starostwo Powiatowe, Powiatowa Komenda Policji Państwowej, Powiatowa Komenda Uzupełnień, Urząd Skarbowy, Inspektorat StraŜy Granicznej, Sąd Grodzki, Inspektorat Szkół Powszechnych, Urząd Pocztowy i Telegraficzny, Szpital pw. Wszystkich Świętych. Miasto było waŝnym ośrodkiem Ŝycia religijnego, bowiem istniały tu zgromadzenia zakonne: Panien Bernardynek, Ojców Franciszkanów i Świętej Rodziny. Ponadto działały 2 parafie: rzymskokatolicka i ewangelicko-augsburska oraz kahał Ŝydowski. Pod koniec 1938 r. Wieluń liczył mieszkańców, w tej liczbie 5238 śydów (33,39%). Narastające napięcie w stosunkach polskoniemieckich, będące wynikiem roszczeń terytorialnych Niemiec wobec Polski, nie powodowało paniki w mieście. Wierzono w siłę polskiej armii oraz pomoc potęŝnych sojuszników Francji i Wielkiej Brytanii. W lipcu i sierpniu 1939 r. nad granicę polsko-niemiecką zaczęły przybywać oddziały wojska polskiego. W samym Wieluniu nie było zwartych oddziałów wojskowych ani sztabu jakiejkolwiek jednostki wojskowej 6. Nie stanowiło teŝ jakiejkolwiek zapory w systemie polskiej obrony pogranicza. W planach dowództwa polskiego obrona miała być zorganizowana dopiero na rzekach Warcie i Widawce, a więc blisko 30 km na wschód od Wielunia. MoŜna więc stwierdzić, Ŝe nie było Ŝadnych przesłanek natury militarnej do ataku lotniczego na bezbronne miasto. Wobec groźby wybuchu wojny przygotowywano ludność do biernej obrony cywilnej, a na budynkach szpitala wymalowano znaki Czerwonego KrzyŜa. W zasadzie nikt nie spodziewał się ataku na pozbawione jakiejkolwiek obrony niewielkie miasto. Mimo to w przeddzień wybuchu wojny rozpowszechniano w Wieluniu z nieznanych źródeł wieści, jakoby w dniu 1 września 1939 r. miał nastąpić próbny 6 Sztab 28 DP znajdował się w Wielgiem i Rychłocicach, a sztab Oddziału Wydzielonego płka J. Grobickiego w miejscowości Walichnowy.

9 alarm lotniczy dla członków Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP). Kiedy w czwartek wieczorem 31 sierpnia wielunianie kładli się na spoczynek, nikt nie przypuszczał, Ŝe za kilka godzin rozegra się tu tragiczny akt Apokalipsy. Działania wojenne na terenie powiatu wieluńskiego Wobec rosnącego zagroŝenia agresją ze strony hitlerowskich Niemiec Rząd RP ogłosił 29 sierpnia powszechną mobilizację, odwołaną jednak na skutek nacisków ze strony mocarstw sojuszniczych. Ponownie ogłoszono mobilizację 30 sierpnia. Wielunianie stawiali się do punktów zbornych, skąd odwoŝono ich podwodami do jednostki wojskowej w Sieradzu. Częściowo ewakuowano urzędy, takŝe niektóre rodziny urzędnicze wyjeŝdŝały w głąb kraju. Wszystko to odbywało się na ogół spokojnie, bez paniki i chaosu, choć rosło napięcie wśród ludności. Ze względu na połoŝenie w pobliŝu granicy polsko-niemieckiej, powiat wieluński był szczególnie mocno zagroŝony działaniami wojennymi. W rejonie od Wieruszowa przez Bolesławiec i Praszkę aŝ do Krzepic w pow. częstochowskim granica niemiecka wcinała się klinem w kierunku wschodnim, stanowiąc wygodne przedmoście wypadowe dla armii niemieckich w kierunku Łodzi i Warszawy 7. Na obszarze Śląska Opolskiego, obejmującym rejony Olesna, Kluczborka i Namysłowa, skoncentrowali Niemcy gros swych sił (Grupa Armii Południe ). Ich zadaniem strategicznym, we współdziałaniu z Grupą Armii Północ, było zniszczenie polskich wojsk w łuku Wisły i opanowanie Warszawy 8. Jest więc rzeczą oczywistą, Ŝe uderzenie niemieckich armii, które wyszło z tego rejonu, musiało skierować się w znacznej części na obszar powiatu wieluńskiego. 7 W. Bortnowski, Województwo łódzkie w kampanii wrześniowej (przegląd literatury), Rocznik Łódzki, t. 1(4), 1958, s ; tenŝe, Na tropach łódzkiego września. Z dziejów kampanii wrześniowej na terenie województwa łódzkiego, Łódź 1962, s. 68; J. Wróblewski, Armia Łódź 1939, Warszawa 1975; W. Kozłowski, Wrzesień 1939 r. w województwie łódzkim, [w:] Województwo łódzkie Studia i materiały, Łódź 1971, s ; tenŝe, Wrzesień 1939 r. między Prosną i Wartą, [w:] Wieluń miastem pokoju i pojednania, Kielce 2004, s Wojna obronna Polski Wybór źródeł, Warszawa 1968, dok. nr 68, s

10 Mimo to polski sztab generalny nie uwzględnił w swych koncepcjach obronnych szczególnego zagroŝenia na głównym kierunku natarcia wojsk niemieckich, co w konsekwencji fatalnie odbiło się na przebiegu walk obronnych, zwłaszcza na działaniach armii Łódź i armii Prusy 9. Cały obszar ówczesnego powiatu wieluńskiego znalazł się w 1939 r. w pasie obrony armii Łódź. Z załoŝeń jej dowódcy, gen. dyw. Juliusza Rómmla, wynikało, Ŝe główna pozycja obronna armii nie moŝe być zlokalizowana w bliskości granicy. Na przedpole głównej linii obrony, która przebiegała wzdłuŝ rzek Warty i Widawki, miały być jednak skierowane jednostki operacyjne, których zadaniem było rozpoznanie sił nieprzyjaciela i głównych kierunków jego uderzeń, aby w miejscach najbardziej zagroŝonych przeciwstawić mu się odwodami. Tym samym więc obszar powiatu wieluńskiego miał w zasadzie stanowić tzw. operacyjną linię czat 10, a w rejon przygraniczny miały być skierowane wyłącznie oddziały osłonowe wzmocnione bronią przeciwpancerną. Owa operacyjna linia czat miała prowadzić od Ostrzeszowa przez Kępno, Wieruszów, południowe przedpola Wielunia, Parzymiechy i Łobodno 11. Dla wsparcia oddziałów osłonowych w razie powaŝniejszego ataku sił nieprzyjaciela, w odległości 1 do 2 godzin marszu piechoty znajdowała się linia okopów, stanowiąca pierwszą pozycję opóźniającą. Umocnienia przygotowane były juŝ wiosną i latem 1939 r. m.in. przez zmobilizowane bataliony obrony narodowej i jednostki wojsk regularnych. Tak więc w planach dowództwa armii Łódź obszar powiatu wieluńskiego potraktowany był jako przedpole rozpoznawcze, na którym nie przewidywano większych walk obronnych, a jedynie walki o charakterze opóźniającym, czyli elastyczną obronę. Generałowi Rómmlowi nie udało się jednak zgromadzić na przedpolu planowanych 9 Zob. W. Iwanowski, Wysiłek zbrojny narodu polskiego w czasie II wojny światowej, Warszawa brw, t. 1, s ; Polskie siły zbrojne w II wojnie światowej, Londyn 1954, t. 1, cz. 2; J. Rómmel, Za honor i Ojczyznę. Wspomnienia dowódcy armii ŁódŜ i Warszawa, Warszawa 1958; J. Kirchmayer, Kampania wrześniowa, Warszawa 1946; tegoŝ: Na marginesie wspomnień dowódcy armii Łódź gen. Rómmla uwagi i polemiki, Warszawa 1959; J. Ćwierdziński, O właściwą ocenę armii Łódź, Wojskowy Przegląd Historyczny (dalej: WPH) 1959, nr 1, s J. Rómmel, dz. cyt., s TamŜe.

11 jednostek bojowych, poniewaŝ armia Łódź w przeddzień rozpoczęcia wojny daleka była jeszcze od koncentracji i osiągnięcia pełnej gotowości bojowej. Tymczasem w okresie lata 1939 r. na lewobrzeŝnych terenach górnej Prosny Niemcy grupowali znaczne siły uderzeniowe swych wojsk. Naprzeciw Goli, Wójcina i Bolesławca stał pułk piechoty SS Leibstandarte Adolf Hitler ; naprzeciw Dzietrzkowic, Łubnic i Toplina stała w rejonie Byczyny, Uszyc i Zdziechowic 1 Dywizja Lekka; naprzeciw Praszki, w rejonie Gorzowa Śląskiego i Kluczborka, była 18 DP; naprzeciw śytniowa i Cieciułowa stała 19 DP, natomiast w odwodach były dywizje zmotoryzowane. Wymienione jednostki Wehrmachtu wchodziły w skład 10 Armii dowodzonej przez gen. art. Waltera von Reichenau. W pełnej gotowości bojowej oczekiwały rozkazu ataku na Polskę. Obok wielkich jednostek wojsk lądowych Niemcy ulokowali w pobliŝu polsko-niemieckiej granicy na Prośnie kilka lotnisk polowych. W pałacu Schönwald (Świercze k. Olesna) znajdowała się 1 września 1939 r. kwatera dowództwa (Kommandozentrale), skąd kierowano działaniami 4 Floty Powietrznej (Luftflotte 4 Südost) 12. Poszczególne związki lotnicze tej floty podlegały gen. majorowi Wolframowi von Richthofen, dowódcy lotnictwa do zadań specjalnych, który do kwietnia 1939 r. stał na czele Legionu Condor w Hiszpanii. Był on propagatorem i inicjatorem nalotów dywanowych przy pomocy bombowców nurkujących Junkers Sturzkampfflugzeuge Ju-87 Stuka. Podlegały mu teŝ lotniska: - Altsiedel (Siedlec) stacjonowało tu 39 dwupłatowych samolotów szturmowych Henschel Hs 123. Dowódcą dywizjonu był mjr Georg Spielvogel 13 ; - Gross-Stein (Kamień Śląski) stacjonował tu I dywizjon 2 pułku samolotów pościgowych w składzie 45 Messerschmittów Bf 109D dowodzony przez kpt. Johannesa Gentzena; 12 J. Cynk, Siły lotnicze Polski i Niemiec, wrzesień 1939, Warszawa G. Spielvogel ur. 15 IX 1897, poległ 9 IX 1939 nad Warszawą.

12 - Neudorf (Polska Nowa Wieś) stacjonował tu II dywizjon 77 Pułku Bombowców Nurkujących w składzie 39 Ju 87B i 3 Do 17P, dowodzony przez kpt. Clemensa grafa von Schönborna; - Nieder-Ellguth (Ligota Dolna) stacjonowały tu dwa dywizjony bombowców nurkujących Junkers JU 87B. Były to: I dywizjon 2 Pułku Bombowców Nurkujących im. Immelmanna (I/St.G.2) pod dowództwem mjr. Oskara Dinorta. W skład dywizjonu wchodziło 38 Junkersów JU 87B i 3 Dorniery Do 17P; I dywizjon 76 Pułku Bombowców Nurkujących (I/St.G.76) pod dowództwem kpt. Waltera Siegela. Miał on 36 Junkersów Ju 87B i Dorniery 17P. Stacjonowały w Ligocie równieŝ 3 samoloty myśliwskie Messerschmitt Bf 109E. Dowódcą obu powyŝszych grup był płk Hans Baier; - Ottmyth (Otmęt) stacjonował tu I dywizjon 77 Pułku Bombowców Nurkujących (I/St.G.77) dysponujący 39 Junkersami Ju 87B i 3 Dornierami Do 17P. Jego dowódcą był kpt. Fridrich Karl von Dalwigk 14 ; - Schlosswalden (Lasowice Małe) lotnisko to, połoŝone na północ od dzisiejszej wioski Lasowice Małe k. Kluczborka, było wykorzystywane w sierpniu i wrześniu 1939 r. przez 1. Eskadrę Lotniczą 124. Grupy Rozpoznawczej (1. Fligerstaffel 4. Aufklärungsgruppe). Spełniało ono kluczową rolę w rozpoznaniu lotniczym 15. Startowały z niego samoloty rozpoznania i prowadziły systematyczną obserwację przygranicznych terenów. W dniu 1 września 1939 r., przed atakiem na Wieluń, juŝ od godz samoloty zwiadowcze Dornier 17P krąŝyły nad Wieluniem; - Stare Olesno (Rosenberg) stacjonował tu II dywizjon 2 Pułku Szkolnego samolotów szturmowych (Hs 123) dowodzony przez mjr. Wernera Spielvogela. W piątek 25 sierpnia 1939 r. lotnicy z 77 Pułku Bombowców Nurkujących (I/St.G.77) przemieścili się na lotnisko polowe w Neudorf (Polska Nowa Wieś). Późnym wieczorem podwieszono do samolotów bomby, jednak wkrótce potem nadszedł rozkaz ich odwieszenia. Atak na Polskę odwołano, lotnicy niecierpliwie wyczekiwali na kolejny rozkaz 14 Odznaczony 21 VI 1940 r. KrzyŜem Rycerskim. 15

13 do ataku. Nadszedł on wieczorem 31 sierpnia. O godzinie odbyła się odprawa u dowódcy dywizjonu, po której dowódca eskadry Kurt Hartmann w swym dzienniku bojowym zapisał: Wynik: Godz zaczynamy. Bogu niech będą dzięki, nareszcie jakaś decyzja! (Ergebnis: 4.15 Uhr geht es los! Gott sei Dank, endlich eine Entscheidung!) 16. Lotników przygotowywano do bezwzględnej rozprawy z Polską, wpajano w nich nienawiść do Polaków. Przed atakiem na Polskę naczelny dowódca Luftwaffe, marszałek Hermann Göring, skierował do Ŝołnierzy sił powietrznych Rzeszy odezwę treści następującej: śołnierze Luftwaffe! Przyjaciele! Tygodnie i miesiące przeŝywaliście, zaciskając pięści i zęby na te wszystkie niesłychane i niewiarygodne prowokacje, które odwaŝył się narzucić wielkoniemieckiej Rzeszy ten powstały z szaleństwa dyktatu wersalskiego twór państwowy. Naród niemiecki nie moŝe juŝ dłuŝej przypatrywać się zbrodniczej działalności, której ofiarą padły juŝ setki i tysiące naszych rodaków zamieszkujących dawne niemieckie prowincje wschodnie. KaŜda dalsza zwłoka byłaby teraz równoznaczna z pogrzebaniem świętych, Ŝywotnych praw narodu niemieckiego. Przyjaciele, Führer wzywa! Wasza wielka godzina wybiła! Luftwaffe, będąca przez długi czas najbardziej skutecznym instrumentem pokojowej polityki Führera, ma teraz udowodnić, iŝ w rozstrzygającym momencie zdolna i gotowa jest do wykonania postawionych przed nią ogromnych zadań. Zaufanie Führera i narodu niemieckiego do was jest bezgraniczne. Jako wasz dowódca jestem dumny i szczęśliwy, gdyŝ jestem pewny, iŝ kaŝdy z was okaŝe się godny tego zaufania we wszelkich okolicznościach. Lotnicy! Niszczcie w błyskawicznym zrywie wroga, gdy staje on do walki lub teŝ cofa się rozbity. Łamcie kaŝdy opór działaniem pełnym poświęcenia! Przyjaciele. Patrzę teraz w oczy kaŝdemu z was i zobowiązuję się wobec kaŝdego z was oddać wszystko dla narodu i ojczyzny. Na czele nas stoi ukochany Führer, za nami cały zjednoczony w narodowym socjaliźmie naród niemiecki. Niech będzie dla nas tylko jedno hasło: Zwycięstwo! 16 Kserokopia dziennika w zbiorach Muzeum Ziemi Wieluńskiej.

14 1 września 1939 r. Herman Göring marszałek Odezwa ta miała rozpalić u lotników nienawiść do narodu polskiego, pchnąć ich do zbrodni w imię pomszczenia rzekomych morderstw, jakich mieli dopuszczać się Polacy wobec Niemców 17. W pełni odpowiadał on duchowi przemówienia Hitlera w Obersaltzbergu, który nakazywał mordować bez litości polskich męŝczyzn, kobiety i dzieci. O tym, Ŝe w wojnie z Polską niemieccy lotnicy nie musieli przestrzegać międzynarodowych norm prawnych obowiązujących cywilizowane narody, świadczyć teŝ moŝe przemówienie gen. Alberta Kesselringa, skierowane do absolwentów wojskowych szkół lotniczych: KrąŜąc nad miastami i polami wroga, winniście zdławić w sobie wszelkie uczucia. Musicie powiedzieć sobie, iŝ istoty, które widzicie, nie są ludźmi. Ludźmi są bowiem tylko walczący Niemcy. Dla niemieckiej Luftwaffe nie istnieją ani tak zwane obiekty niewojskowe, ani względy uczuciowe. Kraje nieprzyjacielskie winny zostać starte z powierzchni ziemi 18. Lotnicy niemieccy naleŝeli do najbardziej fanatycznych zwolenników Hitlera 19. Na lotniskach polowych niecierpliwie oczekiwali rozkazu ataku na Polskę. Dywanowy atak lotniczy na uśpione, bezbronne miasto nie był więc Ŝadną pomyłką, lecz celowym działaniem ze strony Niemców w prowadzonej przez nich wojnie na wyniszczenie. W wytycznych zawartych w Fall Weiss dla wojsk lotniczych, Luftwaffe miała znienacka uderzyć na Polskę, bezpośrednio wspierać działania wojsk lądowych juŝ od momentu przekroczenia przez nie granicy. W działaniach lotniczych bezwzględnie naleŝało wykorzystać moment zaskoczenia. 17 O kampanii wzbudzania nienawiści w stosunku do Polaków oraz prowokacjach niemieckich pisze teŝ L. Noël, Agresja niemiecka na Polskę, Warszawa 1966, s Cz. Krzemiński, dz. cyt., s. 20; F. Bernaś, J. Mikulska-Bernaś, Najazd, Warszawa 1964, s Cz. Krzemiński, dz. cyt., s ; R. Szubański, Przestępstwa wojenne Luftwaffe, "Wojskowy Przegląd Lotniczy" 1965, z. XI, s

15 W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1939 r. niemieckie oddziały wojskowe zaczęły przekraczać granicę polsko-niemiecką 20. Rozpoczęły się regularne działania bojowe. Zniszczenie Wielunia Gdy jeszcze mało kto w Polsce wiedział o wybuchu wojny, wczesnym rankiem 1 września 1939 r. Wieluń leŝał juŝ w gruzach, a wielu jego mieszkańców straciło Ŝycie od bomb i kul niemieckiego lotnictwa 21. Ataku na uśpione, bezbronne miasto dokonano znienacka, w warunkach niewypowiedzianej wojny. Mało kto mógł się tego spodziewać, bowiem w Wieluniu nie było ani w dniu 1 IX 1939 r. ani wcześniej zwartych oddziałów wojska polskiego. W ostatnich dniach sierpnia przechodziły przez miasto niewielkie oddziały 36 pp. Legii Akademickiej z Warszawy, lecz kierowały się one na południowy zachód ku granicy polsko-niemieckiej 22. Prawdą jest, Ŝe przededniu wybuchu wojny w 1939 r. nie były podpisane i ratyfikowane międzynarodowe konwencje, biorące w obronę ludność cywilną miast przed terrorystycznymi nalotami lotniczymi, choć zakazy bombardowania z powietrza miast otwartych datują się juŝ od pierwszej konwencji haskiej z 1899 r., kiedy to w uchwalonej deklaracji zakazano zrzucania bomb na miasta ze sterowców 23. Druga konferencja pokojowa w Hadze z 1907 r. usiłowała przedłuŝyć wspomniany zakaz, lecz z powodu sprzeciwu wielkich mocarstw nie udało się tego przeprowadzić. W Hadze powtórnie przyjęto ogólne zasady powstrzymywania się od ostrzeliwania miast otwartych (art. 25) oraz oszczędzania zabytków kultury, szpitali, obiektów kultu religijnego (art. 27). Wprawdzie komisja prawników w Hadze, obradująca od 11 XI 1922 r. do 6 II 1923 r., przyjęła zasady prowadzenia wojny powietrznej, lecz 13 J. Pelc-Piastowski, Nie tylko Westerplatte, Polityka nr 36 z 6 IX 1980, s ; T. Olejnik, Sesje naukowe w Wieluniu i Działoszynie w 30 rocznicę agresji Niemiec hitlerowskich na Polskę, Rocznik Łódzki t. 15 (18), 1971, s Literatura dotycząca zniszczenia Wielunia jest juŝ stosunkowo bogata. Jej omówienie znajdujemy w dalszej części opracowania. 22 W. Herman, S. Jellenta, W. Karbowski, Szlak wrześniowy 36 pp Legii Akademickiej, Więź 1959, nr 7-8, s J. Dutkiewicz, dz. cyt.

16 nie stały się one częścią obowiązującego prawa międzynarodowego. Projekt przewidywał zakaz nalotów terrorystycznych na osiedla nie będące obiektami wojskowymi, brał teŝ pod ochronę wszystkie budynki charytatywne i kulturalne. TakŜe w latach następnych dyskutowano na konferencji rozbrojeniowej róŝne warianty zakazu bombardowań z powietrza miast otwartych, lecz nie osiągnięto pozytywnego rezultatu. Tak więc w chwili wybuchu wojny w 1939 r. formalnie obowiązywały ogólne postanowienia haskie w sprawie prowadzenia wojny 24. We wczesnych godzinach porannych 1 września 1939 r. z kilku lotnisk polowych Opolszczyzny wystartowały eskadry bombowców z zadaniem zniszczenia Wielunia. Gdy przekraczały granicę, cywilne słuŝby dozoru lotniczego (LOPP) ostrzegły posterunek w Wieluniu o zbliŝaniu się od strony Praszki niezidentyfikowanych samolotów. W mieście włączono syrenę alarmową, jednakŝe mało kto zareagował na sygnał alarmu. Nie spodziewając się najgorszego, ludzie spokojnie spali. W przededniu wojny uporczywie rozpowszechniano wśród społeczeństwa wieści, jakoby 1 września miał nastąpić próbny alarm lotniczy dla członków Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP). Mieszkańcy sądzili przeto, Ŝe dźwięk syreny jest właśnie sygnałem alarmu ćwiczebnego. Rzeczywistość okazała się brutalna. Eskadry niemieckich samolotów zatoczyły pętlę nad miastem, po czym z niesamowitym wyciem pikujących maszyn rozpoczęło się bombardowanie gęsto zabudowanego śródmieścia. Zaskoczenie było zupełne 25. Ogarnięci paniką ludzie, bardzo wielu tylko w nocnej bieliźnie, masowo wylegli na ulice miasta. Słychać było krzyki przeraŝenia, wołania licznych rannych o udzielenie pomocy. Tymczasem samoloty myśliwskie, nie mając potrzeby osłaniania ataków bombowców przed polskimi samolotami, gdyŝ takich nie było w okolicach Wielunia, latały nad miastem lotem koszącym i z broni 24 TamŜe. 25 O zupełnym zaskoczeniu niespodziewanym atakiem lotniczym na miasto mówią wszystkie relacje świadków bombardowania. Zob. Relacja Piotra Kieszkowskiego spisana przez M. Mikulskiego, Ocaliła nas Matka BoŜa, Nasz Tygodnik, 21 VIII 2009, nr 6; Relacje i wspomnienia sióstr szpitalnych Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Warszawie..

17 pokładowej ostrzeliwały uciekających męŝczyzn, kobiety i dzieci. Wszyscy świadkowie tego wydarzenia zgodnie potwierdzają, iŝ wówczas rozpętało się piekło 26. Kto Ŝyw uciekał z tego piekła poza miasto, tam szukając szans ocalenia Ŝycia. Gdy nad Wieluń nadleciało 36 samolotów (...), gdy nie padł ani jeden strzał obronny, ani jeden polski samolot nie zaatakował ich, było juŝ jasne przegraliśmy. Widziałem rozpadający się w gruzy najstarszy i najładniejszy kościół wieluński farę. Słyszałem jęki setek rannych, widziałem dziesiątki zabitych. Panika. Ucieczka wspominał po latach jeden z naocznych świadków tragedii miasta Józef Antoniak 27. Inny świadek, Jan KręŜel, relacjonował dziennikarzowi: Wcześnie rano 1 września obudził nas potęŝny łomot sypiących się bomb. Z trudem wydostaliśmy się spod poprzewracanych szaf i łóŝek i przez podwórko uciekliśmy za obecny kościół Franciszkanów. Tutaj zastaliśmy straszny widok wielu rannych, ludzie w koszulach lub bez. Sam nie wiem z jakiej racji, moŝe od wybuchów bombowych, wszyscy pogubiliśmy buty. Chroniliśmy się w piwnicach przed kulami karabinów maszynowych siekących z latających nisko samolotów. Pamiętam straszne informacje pod kuźnią przy ul. Palestranckiej zginęło 30 osób w kuźnię trafiła bomba. W piwnicach obecnej drukarni 28 gruzy zawaliły 40 osób 29. Wkrótce po pierwszym zaskakującym nalocie samoloty zawróciły nad miasto i ponownie zrzucały bomby. Całe śródmieście legło w gruzach, pod nimi były setki zabitych i rannych. W czasie jednego z pierwszych nalotów zrzucono na miasto 29 półtonowych bomb burzących i 112 pięćdziesięciokilogramowych bomb taktycznych 30. W dzienniku działań bojowych zanotowano: Nie stwierdzono Ŝadnego wroga. 26 T. Olejnik, Wspomnienia z tragicznego Września, Ziemia Wieluńska 1992, nr 35, s. 1 i 3; tenŝe: Narodziłam się po raz drugi [relacja Józefy Piechocińskiej], Ziemia Wieluńska 1991, nr 21, s. 1 i 3; B. Bojarska, Zniszczenie miasta Wielunia 1 IX 1939 r., Przegląd Zachodni 1962, nr 2, s. 308; A. Nasarke, Reise in den südlichesten Teil unseres Gauses. Die Stadt mit dem grossen Marktplatz. Gewaltiges Aufbauprogramm in Wielun, Litzmannstädter Zeitung z 24 XI 1940, s Nowy Nurt 1962, nr 4(94), s Nie istniejący dom Malatyńskich przy ul. Reformackiej. 29 Nowy Nurt 1959, nr 21, s J. Trenkner, Ziel vernichtet..., s. 78.

18 Dowódca załogi samolotu rozpoznawczego, Dietriech Lehmann, który filmował skutki nalotu lotniczego na Wieluń, tak opisał widok miasta po nalocie: Określam mniej więcej kurs na Wieluń i chcę tam sprawdzić, jakie skutki odniósł nasz atak. Jest juŝ 6.00, jednak dzień jakoś nie chce się rozjaśnić. Nie minęło wiele, a w szarości przed nami widać naraz ogromny poŝar, z którego prawie pionowo wzbija się w górę ciemna, szeroka ściana dymu i miesza się z mgłą i wiszącymi nisko chmurami. PrzeraŜająco piękny widok! W trzech róŝnych punktach palą się rogatki miasta, tam gdzie ulokowane były polskie wojska. Na dole widzę dziki chaos, wygląda na to, Ŝe ludzie kompletnie potracili głowy. Robię jeszcze zdjęcia, dokumentujące skutki ataku i kieruję się na kurs powrotny do domu 31. Według B. Bojarskiej rankiem miasto było bombardowane trzy razy, a do godziny 14 jeszcze kilka razy 32. Lotnicy bombardowali Wieluń metodycznie, z duŝą precyzją. Samoloty mogły latać na bardzo niskiej wysokości, poniewaŝ nie było w mieście Ŝadnej obrony przeciwlotniczej. Najpierw zbombardowano najgęściej zabudowane zabytkowe śródmieście, okolice Starego i Nowego Rynku oraz ulice śródmiejskie: Sienkiewicza, Narutowicza, Królewską, RóŜaną, Augustiańską, Okólną, Śląską, Reformacką i Krakowskie Przedmieście. Nie oszczędzono szpitala i zabytków architektury sakralnej. Dwie bomby zrzucono na jeden z najcenniejszych w Polsce zabytków architektury sakralnej kościół farny z pocz. XIV w. przy ul. Sienkiewicza 33, bombardowano równieŝ zabytkowy klasztor poaugustiański, będący siedzibą Zgromadzenia KsięŜy Misjonarzy Św. Rodziny 34, klasycystyczną synagogę z połowy XIX w., zburzono jedno ze skrzydeł b. zamku królewskiego siedzibę sądu pokoju. Celem niemieckich lotników był równieŝ klasycystyczny ratusz z Bramą Krakowską. Zrzucona na ten budynek bomba utknęła w więźbie dachowej i nie eksplodowała. 31 Cyt. za M. Emmerling, Luftwaffe nad Polską 1939, Gdynia B. Bojarska, dz. cyt., s Po pierwszym nalocie kolejne miały miejsce ok. godz. 7,00, 9,00 i ostatni ok. godz. 14, Z. Ciekliński, Kolegiata w Wieluniu i jej zniszczenie, Biuletyn Historii Sztuki 1962, nr 2, s Ks. T Dusza, Polska prowincja misjonarzy Św. Rodziny, cz. 1, , Bablin 1976 (maszynopis w zbiorach Wieluńskiego Towarzystwa Naukowego). W trakcie bombardowania uległ zniszczeniu przez bombę północno-zachodni róg budynku klasztornego, co w konsekwencji spowodowało w późniejszym czasie rozebranie dwóch skrzydeł klasztoru. Podczas bombardowania zginął Józef Drzewiecki, cięŝkie rany odnieśli ks. rektor Witold Drzewiecki i ks. Marcin Łochecki.

19 Zniszczenie szpitala Jest rzeczą znamienną, Ŝe pierwsze w II wojnie światowej bomby zrzucono na szpital pw. Wszystkich Świętych, mimo iŝ był on oznakowany symbolami Czerwonego KrzyŜa. Tu rozegrał się pierwszy dramat mieszkańców Wielunia, tu padli pierwsi zabici od niemieckich bomb. W wyniku zbombardowania szpitala śmierć poniosły 32 osoby, w tym 26 chorych. Straty wśród chorych i personelu szpitalnego, choć duŝe, mogły być znacznie większe. Biorąc pod uwagę moŝliwość wybuchu konfliktu zbrojnego, dr Z. Patryn w ostatnich dniach sierpnia 1939 r. pozostawił w szpitalu tylko najcięŝej chorych, wymagających bezwzględnej hospitalizacji, pozostałych natomiast odesłał do domów. Niektórzy pacjenci, unieruchomieni po zabiegach operacyjnych, byli przywaleni belkami. Nie moŝna im było udzielić pomocy, gdyŝ zwisający nad chorymi dach groził zawaleniem i przygnieceniem ratujących. Najwięcej chorych poniosło śmierć w piwnicach szpitala, do których byli znoszeni przez obsługę. Przywaleni gruzami nie mogli być uratowani (zob. zeznania i relacje świadków bombardowania). Gmach szpitala w Wieluniu ze względu na walory architektoniczne był wpisany do rejestru zabytków i jako taki podlegał szczególnej ochronie. Swymi tradycjami nawiązywał do sięgających XIV wieku wydarzeń, kiedy to ówczesny ksiąŝę opolski i wieluński, Władysław Opolczyk, ufundował na przedmieściach Wielunia kościół szpitalny pw. Świętego Ducha (dom schronienia dla starców i kalek), który przez następne stulecia funkcjonował przy klasztorze Ojców Paulinów. W latach , staraniem i wysiłkiem mieszkańców Wielunia i ziemi wieluńskiej, wzniesiono w mieście nowoczesny gmach szpitalny, jeden z pierwszych w Królestwie Polskim, spełniający juŝ nie tylko funkcje opiekuńcze, lecz nade wszystko lecznicze. Współprojektantem tego gmachu, zbudowanego w modnym wówczas stylu klasycystycznym, był znakomity architekt Królestwa Polskiego, Henryk Marconi S. Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa, bmrw, s. 189.

20 Zmodernizowany na początku XX wieku szpital przetrwał w niezmienionym kształcie architektonicznym do 1 IX 1939 r., słuŝąc mieszkańcom miasta i rozległego powiatu wieluńskiego. Postawić zatem naleŝy pytanie, dlaczego Niemcy zbombardowali szpital, skoro tego rodzaju obiekty uŝyteczności publicznej były, zgodnie z konwencjami międzynarodowymi, pod szczególną ochroną prawa narodów. W wydanej w 1941 r. w Stuttgarcie przez Kreisleitung NSDAP propagandowej broszurze pt. Ein Jahr Aufbau des Kreises Welun próbowano usprawiedliwiać to tym, Ŝe szpital nie był oznakowany symbolami Czerwonego KrzyŜa i zbombardowany został pomyłkowo 36. Odnośnie tragedii wieluńskiego szpitala przeprowadziłem przed ponad 35 laty szereg wywiadów z bezpośrednimi świadkami tamtych tragicznych wydarzeń. Na pytanie - czy szpital był oznakowany znakami Czerwonego KrzyŜa? - mieszkaniec Wielunia, Stefan Bąk, powiedział: Pod koniec sierpnia 1939 r. przechodząc przez park zauwaŝyłem na dachu budynków szpitalnych wymalowane duŝe białe koła. Byłem tym zaintrygowany i powiedziałem o tym ojcu. Oświadczył mi, Ŝe prawdopodobnie obsługa szpitala szykuje się do malowania znaków Czerwonego KrzyŜa, by w ten sposób uchronić te budynki przed ewentualnym bombardowaniem lotniczym na wypadek wojny. Rzeczywiście, w następnym dniu poszedłem specjalnie tam zobaczyć i stwierdziłem, Ŝe na wszystkich budynkach szpitalnych wymalowane były duŝe znaki Czerwonego KrzyŜa. Inni świadkowie równieŝ potwierdzali fakt oznakowania budynków szpitalnych (głównego gmachu szpitala, oddziału połoŝniczego i zakaźnego) 37. Gmach szpitala był wyróŝniającym się budynkiem w mieście. Lotnicy niemieccy, wśród których był teŝ były uczeń wieluńskiego gimnazjum, Horst Scholle, przeprowadzali bombardowanie z bardzo niskiego pułapu. Czy moŝna było pomylić cele, nawet gdyby nie było znaków Czerwonego KrzyŜa? Jest to raczej wątpliwe. Przypomnieć teŝ trzeba, Ŝe zgodnie z konwencjami międzynarodowymi oznakowanie szpitali 36 Ein Jahr Aufbau des Kreises Welun. Herausgeber Kreisleitung NSDAP, Stuttgart 1941, s ; B. Bojarska, Zniszczenie miasta..., s Stefan Bąk (ur. 10 II 1924 r. w Wieluniu). Relacja spisana 30 IV 1993 r. w zbiorach autora pracy. TakŜe zeznania i relacje Józefa Brzezińskiego i Jana Soforka (zob. Zeznania i relacje).

21 obowiązywało w czasie wojny, a Wieluń zbombardowano z zaskoczenia, w warunkach niewypowiedzianej wojny. W postanowieniach konwencji międzynarodowych o sposobie prowadzenia wojen oraz zgodnie z normami etycznymi obowiązującymi cywilizowane narody, szpitale nie powinny być atakowane zbrojnie. Rzeczywistość była inna. Obok głównego gmachu szpitalnego usytuowany był budynek oddziału połoŝniczego, który równieŝ zniszczyły eksplodujące bomby. Pod wpływem szoku niektóre z połoŝnic rodziły pod drzewami sąsiadującego ze szpitalem parku miejskiego. Kompletnemu zniszczeniu uległ budynek, w którym mieszkał ordynator szpitala. Niemcy uszkodzili równieŝ budynek szpitala zakaźnego przy ul. Piłsudskiego. Chorzy rozbiegli się 38. Niektórych rannych z wieluńskiego szpitala, a takŝe z miasta, przewieziono do szpitala w Sieradzu. Udzielający im pomocy medycznej lekarz wojskowy, M. Kowalski, tak wspominał po latach przybycie do Sieradza pierwszych ofiar bombardowania Wielunia: Wielkie wraŝenie zrobiły na mnie i na całym personelu słuŝby zdrowia, który tych rannych przyjmował, rodzaje zranień. PrzywoŜono cięŝko rannych, którzy nie otrzymali do tego czasu Ŝadnej opieki medycznej, gdyŝ szpital wieluński został zburzony i spalony. Rany i oparzenia były potworne, widzieliśmy je pierwszy raz, nigdy nie przypuszczaliśmy, Ŝe bomba lotnicza działająca siłą podmuchu i duŝymi odłamkami powoduje podobne uszkodzenia. Potem w toku wojny widziałem wielu poparzonych, spalonych, rannych z oderwanymi kończynami, otwartymi jamami ciała, zmiaŝdŝonych walącymi się na nich gruzami, zabitych przez podmuch, bez widocznych ran na zwłokach ale wówczas, w pierwszych godzinach wojny obraz ten osiągnął zamierzony przez Niemców skutek, przygnębiał, siał panikę, gasił odwagę i entuzjazm, załamywał odporność psychiczną i wolę 39. Niszczenie zabytków 38 T. Olejnik, Szpital w Wieluniu jego dzieje i zniszczenie 1 IX 1939 r., Wieluń 1992 (relacja dr. Z. Patryna). 39 M. Kowalski, Moja kampania wrześniowa, WPH 1989, nr 2, s.234.

22 Królewski Wieluń, jedno z najstarszych polskich miast, ufortyfikowany przez króla Kazimierza Wielkiego, mimo róŝnorakich klęsk dziejowych zachował wiele zabytków architektury sakralnej i świeckiej. Do 1939 r. było w mieście 7 zabytkowych kościołów i 4 zabudowania klasztorne, synagoga, relikty baszt i murów obronnych, kazimierzowska Brama Krakowska, zamek starościński oraz szereg zabytkowych kamienic mieszczańskich wpisanych do rejestru zabytków. Szczególnie budowle sakralne wyróŝniały się swą architekturą panoramie miasta 40. Jednym z najcenniejszych zabytków architektury sakralnej był dawny kościół kolegiacki z przełomu XIII i XIV wieku. Dzieje tej budowli związane były ściśle z historią miasta. W kościele kolegiackim odbywały się sejmiki rycerstwa ziemi wieluńskiej, synody polskiego duchowieństwa, zaprzysięgano w nim dochowanie wierności Konstytucji 3 Maja, w latach niewoli narodowej odbywały się patriotyczne naboŝeństwa za Ojczyznę. Kościół ten, pełen zabytków sztuki, mieścił teŝ w swych wnętrzach cenne epitafia czołowych przedstawicieli rodów szlacheckich ziemi wieluńskiej. Był swego rodzaju muzeum polskości Wielunia i historycznej ziemi wieluńskiej 41. JuŜ podczas pierwszego nalotu Niemcy zburzyli kościół farny, synagogę, częściowo klasztor poagustiański, zburzono doszczętnie zabytkowe kamienice mieszczańskie w obrębie Starego Miasta. Na kościół farny zrzucono dwie bomby. W wyniku ich eksplozji świątynia nie uległa całkowitemu zniszczeniu, choć uszkodzenia były znaczne. W latach okupacji Niemcy, realizując swoją wizję architektoniczną i urbanistyczną niemieckiego Wielunia, wysadzili ten cenny zabytek polskiej architektury sakralnej w powietrze 42. W wyniku kilku zmasowanych nalotów lotniczych miasto stało się cmentarzyskiem i rumowiskiem napisał po latach korespondent Dziennika Łódzkiego T. Olejnik, Wieluń miasto zabytków, Sieradz W. Przygodzki, Z przeszłości Wielunia, Częstochowa 1928; T. Olejnik, Leksykon miasta Wielunia, Wieluń A. Ciekliński, dz.cyt., s [S. Michalski] S.M., Tego się nie zapomni. 20 rocznica tragedii Wielunia, Dziennik Łódzki wyd. AB, 1 IX 1959.

23 Niszczących nalotów na Wieluń dokonali lotnicy wchodzący w skład I dywizjonu 2 Pułku Bombowców Nurkujących im. Immelmanna dowodzonego przez mjr. Oskara Dinorta 44, przedwojennego znanego niemieckiego pilota sportowego, oraz I dywizjonu 76 Pułku Bombowców Nurkujących dowodzonego przez Waltera Siegela 45. Ich lotnisko polowe znajdowało się w miejscowości Nieder-Ellguth 46. Ponadto bombardowały Wieluń eskadry, wchodzące w skład 77 Pułku Bombowców Nurkujących dowodzonego przez mjr. Güntera Schwarzkopfa oraz płk. Hansa Baiera 47. Pułk ten stacjonował w miejscowości Neudorf w pobliŝu Opola. Prawdopodobnie nalotów na Wieluń dokonywały teŝ eskadry bombowców z innych lotnisk polowych. Wyszczególnione eskadry podlegały dowódcy lotnictwa do zadań specjalnych Wolframowi von Richthofenowi. Jego Ŝołnierze mieli juŝ za sobą słuŝbę w Legionie Condor, wsławionym masakrowaniem ludności cywilnej podczas wojny domowej w Hiszpanii, w tym zniszczeniem miasteczka Guernica 48. Ci sami lotnicy dokonali 4 września masakry ludności cywilnej Sulejowa 49. Jak wyglądało miasto po bombardowaniach? Naoczni świadkowie określają bombardowanie miasta jako koszmar. Ci, którym udało się ocalić Ŝycie, obserwowali naloty ukryci w kartofliskach na przedmiejskich błoniach. Na ich oczach Wieluń obracany był w perzynę, niszczono zabytki polskiej kultury, masakrowano bezbronną ludność cywilną 50. Głębokie wraŝenie uczynił teŝ widok zniszczonego miasta na członkach niemieckiej grupy operacyjnej, która zgodnie z 44 C. Bekker, Angriffshohe Ein Kriegstagebuch der deutschen Luftwaffe, Hamburg 1964, s TamŜe. 46 Obecna nazwa to Ligota Dolna w woj. opolskim. 47 C. Bekker, dz. cyt. 48 Richthofen, jako dowódca osławionego Legionu Condor w wojnie domowej w Hiszpanii, uczestniczył w bombardowaniu baskijskiego, liczącego ok miasteczka Guernica w 1937 r. które niemieccy lotnicy zrównali z ziemią. 49 B. Bojarska, Nalot na Sulejów w dniu 4 września 1939 r., Przegląd Zachodni 1963, nr 3, s ; J. Góral, W 50. rocznicę bombardowań Sulejowa, Biuletyn Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. 2, Łódź 1990, s. 7-19; Z. Papiernik, Bombardowanie Sulejowa 4-6 września 1939 r., [w:] I Światowe Spotkanie Miast Otwartych bombardowanych w czasie II wojny światowej, Wieluń 1995, s Relacje świadków: J. Piechocińskiej, B. Lipińskiego w zbiorach autora. T. Olejnik, Wspomnienia z tragicznego Września 1939 r., Ziemia Wieluńska 1992, nr 35, s. 1 i 3; B. Bojarska, Zniszczenie miasta..., relacja F. Wierzbickiego i Stanisława Puchały; J. Brzózka, W pierwszej minucie wojny, Dziennik Popularny nr 197 z 1 IX 1979.

24 wcześniejszymi rozkazami miała za zadanie objąć zarząd Wielunia. Oto fragment relacji jednego z nich: Czego to ja nie słyszałem o Wieluniu juŝ w Opolu [...]. Pewien RAD-Oberfeldmeister [...] powiedział, Ŝe w Wieluniu nie ma kamienia na kamieniu [...]. Miasto było od sześciu dni prawie opustoszałe. NajwyŜej 200 osób przebywało w tym około 70% zniszczonym, niegdyś mieszkańców liczącym mieście. Głównym naszym zadaniem było [...] zajęcie pracą powoli powracającej ludności. Codziennie o godzinie 7 rano był na rynku apel dla tych, którzy wrócili. Tu otrzymywali oni skierowania do prac porządkowych, tu nakazywano śydom grzebanie wielu zabitych leŝących na ulicach miasta [...]. 6 IX. Tu i ówdzie przebłyskuje [jeszcze] ogień [...]. Na ulicach leŝą gruzy, kamienie, poprzewracane słupy elektryczne i telefoniczne. W jasnym świetle dziennym moŝna zobaczyć wszystkie skutki bombardowania. Śródmieście jest całkiem zdruzgotane. Domy zostały tu wypalone, zapadły się zmiaŝdŝone przez bomby albo zostały przez nie zmiecione. Druty telefoniczne i elektryczne zwisają poplątane. Bomby podziurawiły ulice i place, zorały połacie ziemi, duŝe i mniejsze niewypały leŝą na ulicach [...]. Ze stert kamieni zapadłych domów wyglądają zmięte bety, zdruzgotane szafy, podarte płachty. Poza tym tu i ówdzie słodkawy zapach. Tu pod kamieniami leŝą z pewnością jeszcze zwłoki [...]. Na Nowym Rynku stoją jeszcze dwa domy. Na Starym Rynku stoi [tylko] poczta, za nią ratusz [...]. Szpital jest zdruzgotany. Nie był on oznaczony. Dlatego został trafiony przez bombę, która była przeznaczona dla obok stojącego budynku starostwa [...]. Studnie zostały uszkodzone i zanieczyszczone. Pod domami leŝą zwłoki. Grzebanie zwłok jest sprawą śydów, sprzątanie ulic i domów naleŝało do Polaków 51. Alfred Nasarke, dziennikarz Litzmannstädter Zeitung przebywający w Wieluniu pod koniec 1940 r., a więc po usunięciu większości gruzów, napisał m.in.: Stoję w tej chwili na Rynku w Wieluniu, o którym przeszło rok temu słyszałem, Ŝe został w wielkim stopniu zburzony (...). Przede wszystkim zaskakuje wielkość tego rynku (...). Rynek ten nie był przedtem wcale taki duŝy. Na środku tego wielkiego placu, mniej więcej tam, gdzie urywają się ulice i chodniki, stoją samotnie dwa domy. Tu zatem zaczynał się kiedyś właściwy rynek. To, co znajduje się obok i za tymi 51 Ein Jahr Aufbau..., s Cytowane za B. Bojarską.

25 domami, było przedtem zabudowane, było kiedyś sercem miasta [...]. Trudno opisać, jak wiele wysiłku trzeba było włoŝyć w pracę nad odgruzowaniem Wielunia. Dzisiaj jeszcze, po rocznej wytęŝonej pracy, nie uporano się ze wszystkim 52. Administracja niemiecka od pierwszych dni po opanowaniu Wielunia przystąpiła do usuwania gruzów. Codziennie przy odgruzowywaniu miasta pracowało od 2 do 3 tysięcy ludzi i ok. 100 zaprzęgów konnych wywoŝących ok. 3 tys. fur gruzu. Mimo to usuwanie zniszczeń postępowało powoli. Wedle stwierdzenia architekta powiatowego, Wildego, odpowiedzialnego za odbudowę miasta, [...] początek roku [1940 TO] ukazał miasto Wieluń [...] tak zewnątrz jak i wewnątrz jako jedno wielkie gruzowisko 53. Jeszcze w końcu 1943 r. jeden z urzędników magistratu informował będącego na froncie burmistrza W. Pfarschnera [...] co do zaplanowanych skwerów sprawa jeszcze nie dojrzała, bo nie zdąŝyliśmy uprzątnąć gruzów 54. Kilkakrotne naloty lotnicze spowodowały zniszczenie ok. 75% zabudowy miasta, przy czym szacunek rozmiaru zniszczeń jest prawie zgodny w źródłach polskich i niemieckich 55. Obok potwornych zniszczeń w zabudowie, Wieluń poniósł takŝe wielkie straty w ludności. Strat tych nie jesteśmy w stanie dokładniej określić 56. Opierając się na dość wiarygodnej relacji dr. Zygmunta 52 A. Nasarke, dz. cyt., s. 8. Cyt. za B. Bojarską. 53 TamŜe. 54 Korespondencja W. Pfarschnera, Słowo Powszechne wyd. K 1957, nr 184, s W publikacji Ein Jahr Aufbau..., s. 18 podano, Ŝe miasto było zniszczone w ok. 70%. Pismo landrata wieluńskiego z 5 VI 1940 r. do prezesa rejencji łódzkiej zawiera informację o zniszczeniu miasta w 70% (APŁ, Regierungspräsident von Litzmannstadt, sygn. 261, k. 86). W piśmie władz miejskich Wielunia do landrata z 27 V 1941 r. (tamŝe, sygn. 329, k ) równieŝ podano, Ŝe miasto było zniszczone w 70% procentach. Natomiast nowo mianowany burmistrz Wielunia, Werner Pfarschner, w liście do Ŝony z 23 IV 1941 r. napisał, Ŝe miasto było zburzone w 75% ( Słowo Powszechne wyd. K. 1957, nr 148, s. 6). Władze polskie wymieniały Wieluń jako najbardziej zniszczone miasto w woj. łódzkim (Sprawozdanie Wojewody Łódzkiego z działalności administracji ogólnej Samorządu Terytorialnego za okres od 15 I 1945 do 1 III 1946, Łódź 1946, s. 30). 56 Podana w Wielkiej Encyklopedii Powszechnej (t. 12, Warszawa 1969, s. 289) liczba 2169 zabitych osób nie znajduje Ŝadnego potwierdzenia w źródłach. Wydaje się, iŝ była podyktowana bardziej względami natury emocjonalnej lub politycznej, niŝ prawdy historycznej. Dokładnej liczby zabitych nigdy nie uda się ustalić, gdyŝ uśpione miasto bombardowano z zaskoczenia. Bardzo wiele osób było zasypanych gruzami walących się domów oraz w piwnicach, gdzie szukali schronienia. Po kolejnych atakach lotniczych nieomal wszyscy pozostali przy Ŝyciu mieszkańcy miasta opuścili płonący Wieluń, uciekając w popłochu na wschód. Uciekinierzy wracali dopiero po kilkunastu dniach lub po kilku tygodniach. W tym czasie, na polecenie niemieckiej grupy operacyjnej, usuwano z ulic miasta rozkładające się zwłoki oraz ciała wydobywane spod gruzów. Składano je w dołach, zalewano wapnem i zasypywano, nie sporządzając Ŝadnej rejestracji. Wśród zabitych było teŝ wielu śydów, byli równieŝ zabici chłopi z

Nalot bombowy na Wieluń 1 września

Nalot bombowy na Wieluń 1 września Nr 7/2016 30 08 16 Nalot bombowy na Wieluń 1 września 1939 r. Autor: Bogumił Rudawski (IZ) We wczesnych godzinach porannych 1 września 1939 r. lotnictwo niemieckie przeprowadziło atak bombowy na Wieluń

Bardziej szczegółowo

Instytut Pamięci Narodowej

Instytut Pamięci Narodowej Napaść na Polskę - wrzesień 1939 roku Strony 1/28 Galeria zdjęć Spalony polski samolot, efekt niemieckiego bombardowania. Żołnierze niemieccy obalają słup graniczny na granicy polsko-niemieckiej. Strony

Bardziej szczegółowo

Bitwa o Anglię. 10 lipca października 1940

Bitwa o Anglię. 10 lipca października 1940 Bitwa o Anglię 10 lipca 1940 31 października 1940 Historia Bitwa o Anglię kampania powietrzna głównie nad południową i centralną Anglią, toczona między niemieckim lotnictwem Luftwaffe a brytyjskim RAF,

Bardziej szczegółowo

Polskie Państwo podziemne Przygotowała: Katarzyna Kossakowska Klasa III A

Polskie Państwo podziemne Przygotowała: Katarzyna Kossakowska Klasa III A Polskie Państwo podziemne 1939-1945 Przygotowała: Katarzyna Kossakowska Klasa III A FLAGA POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO Polskie Państwo Podziemne (w skrócie PPP) to tajne struktury Państwa Polskiego istniejące

Bardziej szczegółowo

Gra IPN 111 już w sprzedaży!

Gra IPN 111 już w sprzedaży! Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://pamiec.pl/pa/dzieje-sie/12748,gra-ipn-111-juz-w-sprzedazy.html Wygenerowano: Wtorek, 6 lutego 2018, 13:57 Gra IPN 111 już w sprzedaży! Minęła 74. rocznica

Bardziej szczegółowo

Lotnictwo. Zmiana Program warty rozwoju Wojska Polskiego i jego realizacja

Lotnictwo. Zmiana Program warty rozwoju Wojska Polskiego i jego realizacja Lotnictwo W 1936 r. kończono realizację dotychczasowego 3-letniego programu rozbudowy lotnictwa. Złożony przez szefa Departamentu Aeronautyki MSWojsk. gen. bryg. Ludomiła Rayskiego latem 1936 r. nowy program

Bardziej szczegółowo

26 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Władysława IV

26 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Władysława IV 26 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Władysława IV Początki 26. pułku artylerii lekkiej sięgają utworzenia tego pułku, jako 26. pułku artylerii polowej w którego składzie były trzy baterie artyleryjskie

Bardziej szczegółowo

Co, gdzie i kiedy? Obchody Narodowego Święta Niepodległości

Co, gdzie i kiedy? Obchody Narodowego Święta Niepodległości Co, gdzie i kiedy? Obchody Narodowego Święta Niepodległości W sobotę 11 listopada przypada 99. rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości. Kulminacją obchodów Narodowego Święta Niepodległości będzie

Bardziej szczegółowo

2014 rok Rok Pamięci Narodowej

2014 rok Rok Pamięci Narodowej 2014 rok Rok Pamięci Narodowej I. 100 rocznica wybuchu I wojny światowej I wojna światowa konflikt zbrojny trwający od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918 pomiędzy ententą, tj. Wielką Brytania, Francją,

Bardziej szczegółowo

TEST HISTORYCZNY 7 DYWIZJA PIECHOTY. 1. W skład której armii wchodziła 7 Dywizja Piechoty we wrześniu 1939 roku? (0-1 pkt)

TEST HISTORYCZNY 7 DYWIZJA PIECHOTY. 1. W skład której armii wchodziła 7 Dywizja Piechoty we wrześniu 1939 roku? (0-1 pkt) TEST HISTORYCZNY 7 DYWIZJA PIECHOTY 1. W skład której armii wchodziła 7 Dywizja Piechoty we wrześniu 1939 roku? (0-1 pkt) a) Armii Łódź b) Armii Kraków c) Armii Karpaty d) Armii Prusy 2. Kto dowodził 7

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2016roku

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2016roku HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2016roku Załącznik do Zarządzenia Nr 519/2015 Burmistrza Krotoszyna z dnia16 grudnia 2015 r. DATA NAZWA ŚWIĘTA MIEJSCE UROCZYSTOŚCI 97 ROCZNICA WYBUCHU

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2017roku

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2017roku HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2017roku Załącznik do Zarządzenia Nr 995/2016 Burmistrza Krotoszyna z dnia 13 grudnia 2016 r. DATA NAZWA ŚWIĘTA MIEJSCE UROCZYSTOŚCI 98 ROCZNICA WYBUCHU

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie. I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ)

Spis treści. Wprowadzenie. I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ) Spis treści Wprowadzenie I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ) 1.1. Tradycje kształcenia obronnego młodzieŝy 1.1.1. Kształcenie obronne w okresie rozbiorów 1.1.2. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

T: Cele zadania i organizacja

T: Cele zadania i organizacja T: Cele zadania i organizacja Obrony Cywilnej. Międzynarodowym znakiem graficznym Obrony Cywilnej jest niebieski Międzynarodowym znakiem graficznym Obrony Cywilnej jest niebieski trójkąt na pomarańczowym

Bardziej szczegółowo

Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN

Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://pamiec.pl/pa/kalendarium-1/12809,7-wrzesnia-1939-roku-skapitulowala-zaloga-westerplatte-mimo-przygniatajacej-pr ze.html Wygenerowano: Piątek, 20 stycznia

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2018 roku

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2018 roku HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2018 roku Załącznik do Zarządzenia Nr 1531/2017 Burmistrza Krotoszyna z dnia 20 grudnia 2017 r. DATA NAZWA ŚWIĘTA MIEJSCE UROCZYSTOŚCI 99 ROCZNICA WYBUCHU

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2010roku

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2010roku Załącznik do Zarządzenia Nr 1658/2009 Burmistrza Krotoszyna z dnia 17 grudnia 2009 r. HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2010roku DATA NAZWA ŚWIĘTA MIEJSCE UROCZYSTOŚCI ZAPROSZONE OSOBY,

Bardziej szczegółowo

LuftwaFFE kontra Januszewicz na niebie Zielonki

LuftwaFFE kontra Januszewicz na niebie Zielonki Rygiel Rogusz Sobiecki LuftwaFFE kontra Januszewicz na niebie Zielonki 2 Piloci III/1 Dywizjonu Myśliwskiego sfotografowani w październiku 1938 r.na lotnisku Aleksandrowice podczas operacji na Zaolziu.

Bardziej szczegółowo

ASY POLSKIEGO LOTNICTWA W BITWIE O ANGLIĘ

ASY POLSKIEGO LOTNICTWA W BITWIE O ANGLIĘ ASY POLSKIEGO LOTNICTWA W BITWIE O ANGLIĘ GRANICE II RZECZYPOSPOLITEJ WYBUCH II WOJNY ŚWIATOWEJ 1 WRZEŚNIA 1939 ATAK NIEMIEC 17 WRZEŚNIA ATAK ZWIĄZKU RADZIECKIEGO EWAKUACJA POLSKIEGO RZĄDU I CZĘŚCI ARMII

Bardziej szczegółowo

REMBERTÓW W CZASIE BITWY WARSZAWSKIEJ W ŚWIETLE DOKUMENTÓW CAW

REMBERTÓW W CZASIE BITWY WARSZAWSKIEJ W ŚWIETLE DOKUMENTÓW CAW Grzegorz Socik REMBERTÓW W CZASIE BITWY WARSZAWSKIEJ W ŚWIETLE DOKUMENTÓW CAW Odradzające się Wojsko Polskie już od pierwszych chwil swego istnienia musiało toczyć walki w obronie państwa, które dopiero

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 05 ROKU STYCZEŃ 70 rocznica wyzwolenia hitlerowskiego obozu w Płaszowie 5.0 teren byłego obozu w Płaszowie Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów

Bardziej szczegółowo

Ulica majora pilota Jana Michałowskiego

Ulica majora pilota Jana Michałowskiego Ulica majora pilota Jana Michałowskiego Uchwałą Rady Miejskiej w Białymstoku z dnia 26 listopada 2001 r. nadano imieniem majora pilota Jana Michałowskiego nazwę ulicy w Białymstoku. Jest to odcinek drogi

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXI/261/2016 RADY MIEJSKIEJ KALISZA z dnia 31 marca 2016 r.

UCHWAŁA NR XXI/261/2016 RADY MIEJSKIEJ KALISZA z dnia 31 marca 2016 r. UCHWAŁA NR XXI/261/2016 RADY MIEJSKIEJ KALISZA z dnia 31 marca 2016 r. w sprawie nadania nazwy drogom na terenie miasta Kalisza Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 13 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 3/2016 Prezydenta Miasta Starachowice z dnia 4 I 2016 r. w sprawie organizowania obchodów rocznic, uroczystości i świąt państwowych.

Zarządzenie nr 3/2016 Prezydenta Miasta Starachowice z dnia 4 I 2016 r. w sprawie organizowania obchodów rocznic, uroczystości i świąt państwowych. Zarządzenie nr 3/2016 Prezydenta Miasta Starachowice z dnia 4 I 2016 r. w sprawie organizowania obchodów rocznic, uroczystości i świąt państwowych. Na podstawie art. 33 ust. 5 ustawy o samorządzie gminnym

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2014 roku

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2014 roku HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2014 roku Załącznik do Zarządzenia Nr1553/2013 Burmistrza Krotoszyna z dnia10 grudnia 2013 r. DATA NAZWA ŚWIĘTA MIEJSCE UROCZYSTOŚCI 95 ROCZNICA WYBUCHU

Bardziej szczegółowo

Apel do mieszkańców stolicy

Apel do mieszkańców stolicy Apel do mieszkańców stolicy 1 sierpnia, o godz. 17.00 w stolicy rozlegną się syreny zatrzymajmy się wtedy na chwilę i skierujmy myśli ku tym, którzy 71 lat temu walczyli za nasze miasto, za wolność. Uczcijmy

Bardziej szczegółowo

Spis tresci. Wykaz 11 Wstçp 13

Spis tresci. Wykaz 11 Wstçp 13 Spis tresci Wykaz 11 Wstçp 13 Uzasadnienie wyboru problematyki badawczej 2. i teza pracy 16 3. uzytych w tytule i dalszych czesciach 17 4. Zastosowane metody badawcze 19 5. Struktura pracy 20 1. i dzialania

Bardziej szczegółowo

Literatura. Źródła. Dokumenty Publikowane

Literatura. Źródła. Dokumenty Publikowane 1. 2. 3. Źródła Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. 4, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996. Prawda Białej Podlaskiej. Organ Tymczasowego Zarządu Miasta i Powiatu Białej Podlaskiej. Rozkaz nr 1 do garnizonu

Bardziej szczegółowo

MIASTO GARNIZONÓW

MIASTO GARNIZONÓW 1920 1939 MIASTO GARNIZONÓW 18. PUŁK UŁANÓW POMORSKICH 64 i 65 PUŁK PIECHOTY 16 PUŁK ARTYLERII LEKKIEJ, Do 1927 r. WYŻSZA SZKOŁA LOTNICZA (PRZENIESIONA POTEM DO DĘBLINA ] Od 1928 r. - LOTNICZA SZKOŁA STRZELANIA

Bardziej szczegółowo

Karpacki Oddział Straży Granicznej

Karpacki Oddział Straży Granicznej Karpacki Oddział Straży Granicznej Źródło: http://www.karpacki.strazgraniczna.pl/ko/komenda/izba-tradycji/17648,izba-tradycji.html Wygenerowano: Czwartek, 19 października 2017, 23:53 Izba Tradycji Autor:

Bardziej szczegółowo

11 listopada 1918 roku

11 listopada 1918 roku 11 listopada 1918 roku 92 lat temu Polska odzyskała niepodległość Europa w II połowie XVII wieku Dlaczego Polska zniknęła z mapy Europy? Władza szlachty demokracja szlachecka Wolna elekcja Wojny Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ Niech Ŝywa pamięć o przeszłości trwa w naszych sercach. Pamiętajmy, iŝ Ŝyjemy w kraju o wspaniałej i trudnej historii. Pamiętajmy teŝ, iŝ uczymy się w szkole związanej z historią naszej ojczyzny. ROK HISTORII

Bardziej szczegółowo

Ry R bn b o o wcz c o z r o aj a 3

Ry R bn b o o wcz c o z r o aj a 3 1 2 Rybno wczoraj 3 Rys historyczny miejscowości Historia Rybna sięga czasów średniowiecza. Najstarsze wzmianki o jego istnieniu sięgają 1378 roku. Wtedy po raz pierwszy w dokumencie biskupa płockiego

Bardziej szczegółowo

70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej

70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej 70. rocznica zakończenia II Wojny Światowej, 11/05/2015 13:45, autor: Redakcja Bielawa Podobnie jak w całym kraju, tak i w Bielawie, 8 maja odbyły się obchody upamiętniające 70. rocznicę zakończenia II

Bardziej szczegółowo

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia

Trzebnica. Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków. pod redakcją Leszka Wiatrowskiego. Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Trzebnica Zarys rozwoju miasta na przestrzeni wieków pod redakcją Leszka Wiatrowskiego Wrocław Trzebnica 1995 Wydawnictwo DTSK Silesia Spis treści Przedmowa (Henryk Jacukowicz) 5 Wstęp (Jerzy Kos, Leszek

Bardziej szczegółowo

Bitwa o Bochnię 5 września 2009 r.

Bitwa o Bochnię 5 września 2009 r. Bitwa o Bochnię 5 września 2009 r. WSTĘP Mamy przyjemność przedstawić wydarzenie plenerowe, będące rekonstrukcją bitwy o miasto, która miała miejsce we wrześniu 1939 roku. PoniŜej znajdziecie Państwo informacje

Bardziej szczegółowo

Od początku okupacji przygotowywano się do wybuchu powstania Zdawano sobie sprawę z planów Stalina dotyczących Polski 27 października 1943 r. gen.

Od początku okupacji przygotowywano się do wybuchu powstania Zdawano sobie sprawę z planów Stalina dotyczących Polski 27 października 1943 r. gen. Od początku okupacji przygotowywano się do wybuchu powstania Zdawano sobie sprawę z planów Stalina dotyczących Polski 27 października 1943 r. gen. Sosnkowski wydaje rozkaz o rozpoczęciu przygotowań do

Bardziej szczegółowo

GENERAŁ WŁADYSŁAW EUGENIUSZ SIKORSKI

GENERAŁ WŁADYSŁAW EUGENIUSZ SIKORSKI GENERAŁ WŁADYSŁAW EUGENIUSZ SIKORSKI 20 maja 1881 roku w Tuszowie Narodowym pod Mielcem urodził się Władysław Sikorski. Był trzecim dzieckiem Emilii i Tomasza Sikorskich. Wcześniej młoda para wyprowadziła

Bardziej szczegółowo

LATAJĄCE REPLIKI SAMOLOTÓW HISTORYCZNYCH. Ryszard Kędzia (Polskie Stowarzyszenie Motoszybowcowe) Tomasz Łodygowski (Politechnika Poznańska)

LATAJĄCE REPLIKI SAMOLOTÓW HISTORYCZNYCH. Ryszard Kędzia (Polskie Stowarzyszenie Motoszybowcowe) Tomasz Łodygowski (Politechnika Poznańska) Ryszard Kędzia (Polskie Stowarzyszenie Motoszybowcowe) Tomasz Łodygowski (Politechnika Poznańska) 1. Zapomniana historia, nieznane fakty 2. Przywrócenie pamięci Czynu Wielkopolan 3. Latające repliki samolotów

Bardziej szczegółowo

Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice

Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice Plan obchodów rocznic, dziedzictwa, tradycji i pamięci narodowej na rok 2012 na terenie miasta Katowice Data Miejsce obchodów Forma obchodów 4 kwietnia Szkoła Policji Posadzenie Dębów Pamięci i odsłonięcie

Bardziej szczegółowo

WYKAZ UROCZYSTOŚCI PATRIOTYCZNYCH W 2018 ROKU

WYKAZ UROCZYSTOŚCI PATRIOTYCZNYCH W 2018 ROKU WYKAZ UROCZYSTOŚCI PATRIOTYCZNYCH W 2018 ROKU L.p Główny Uroczystość Termin Organizator/rzy 1. 73. rocznica rozstrzelania 56 żołnierzy Armii Krajowej 19 stycznia Prezydent M. Kalisza Przewodniczący Rady

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2013 roku

HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2013 roku HARMONOGRAM obchodów świąt państwowych i lokalnych w 2013 roku Załącznik do Zarządzenia Nr1033/2012 Burmistrza Krotoszyna z dnia 10 grudnia 2012 r. DATA NAZWA ŚWIĘTA MIEJSCE UROCZYSTOŚCI ZAPROSZONE OSOBY,

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIA DOTYCZĄCE WOJNY POLSKO-SOWIECKIEJ W ZBIORACH CENTRALNEGO ARCHIWUM WOJSKOWEGO

OPRACOWANIA DOTYCZĄCE WOJNY POLSKO-SOWIECKIEJ W ZBIORACH CENTRALNEGO ARCHIWUM WOJSKOWEGO Jerzy Ciesielski OPRACOWANIA DOTYCZĄCE WOJNY POLSKO-SOWIECKIEJ 1919 1920 W ZBIORACH CENTRALNEGO ARCHIWUM WOJSKOWEGO Centralne Archiwum Wojskowe gromadzi i przechowuje w zasadzie tylko akta wytworzone przez

Bardziej szczegółowo

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert IDEA Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego służy pogłębieniu refleksji nad polskim doświadczeniem konfrontacji z dwoma totalitaryzmami nazistowskim i komunistycznym. Został powołany

Bardziej szczegółowo

MARIAN BEŁC MIESZKANIEC WSI PAPLIN BOHATER BITWY O ANGLIĘ

MARIAN BEŁC MIESZKANIEC WSI PAPLIN BOHATER BITWY O ANGLIĘ MARIAN BEŁC MIESZKANIEC WSI PAPLIN BOHATER BITWY O ANGLIĘ BIOGRAFIA MARIANA BEŁCA Marian Bełc urodził się 27 stycznia 1914 r. w Paplinie, zginął 27 sierpnia 1942 r., miał 28 lat. Rodzicami jego byli Jan

Bardziej szczegółowo

GRUPA A. a) odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. do wybuchu powstania warszawskiego.

GRUPA A. a) odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. do wybuchu powstania warszawskiego. Sprawdzian nr 6 Rozdział VI. II wojna światowa GRUPA A 1. Oblicz, ile lat minęło od: odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 r. do wybuchu powstania warszawskiego. 6 zakończenia I wojny światowej

Bardziej szczegółowo

Monte Cassino to szczyt wysokości 516m położony w skalistych masywach górskich środkowych Włoch, panujący nad doliną Liri i drogą Neapol-Rzym, na

Monte Cassino to szczyt wysokości 516m położony w skalistych masywach górskich środkowych Włoch, panujący nad doliną Liri i drogą Neapol-Rzym, na MONTE CASSINO 1944 Monte Cassino to szczyt wysokości 516m położony w skalistych masywach górskich środkowych Włoch, panujący nad doliną Liri i drogą Neapol-Rzym, na którym wznosi się stare Opactwo Benedyktynów.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Maria Baran Archiwalia organów kontroli administracji wojskowej okresu międzywojennego.

Maria Baran Archiwalia organów kontroli administracji wojskowej okresu międzywojennego. BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH PUBLIKACJI OGŁOSZONYCH DRUKIEM PRZEZ PRACOWNIKÓW WOJSKOWEJ SŁUŻBY ARCHIWALNEJ Maria Baran Archiwalia organów kontroli administracji wojskowej okresu międzywojennego. [W:] Wybrane

Bardziej szczegółowo

MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM

MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM S Z T A B G E N E R A L N Y W P ZARZĄD PLANOWANIA OPERACYJNEGO P3 MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM ppłk dr Dariusz ŻYŁKA

Bardziej szczegółowo

Grudniowe spotkanie przedświąteczne integrujące środowiska żołnierskich pokoleń pn. Solidarni z Wojskiem Polskim

Grudniowe spotkanie przedświąteczne integrujące środowiska żołnierskich pokoleń pn. Solidarni z Wojskiem Polskim Wykaz ofert niespełniających kryteriów formalnych zawartych Otwartego Konkursu Ofert z dnia 24.04.2013 r., które nie będą podlegać dalszej ocenie merytorycznej Lp. Nazwa organizacji Nr ewidencyjny Nazwa

Bardziej szczegółowo

SPIS ARTYKUŁÓW OGŁOSZONYCH W NUMERACH 1 5 BIULETYNU. Nr 1, 1969

SPIS ARTYKUŁÓW OGŁOSZONYCH W NUMERACH 1 5 BIULETYNU. Nr 1, 1969 SPIS ARTYKUŁÓW OGŁOSZONYCH W NUMERACH 1 5 BIULETYNU Nr 1, 1969 Rola i zadania wojskowej służby archiwalnej (Leszek Lewandowicz) Postępowanie z zespołami otwartymi w świetle wytycznych Naczelnej Dyrekcji

Bardziej szczegółowo

Opis wystawy W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego Grupa Leszno

Opis wystawy W 90-tą rocznicę Powstania Wielkopolskiego Grupa Leszno Głównym celem wystawy, zgodnie z koncepcją dr. Eugeniusza Śliwińskiego (Muzeum Okręgowe w Lesznie) i Barbary Ratajewskiej (Archiwum Państwowe w Lesznie) jest ukazanie przyczyn i okoliczności zrywu powstańczego,

Bardziej szczegółowo

Album żołnierza niemieckiego

Album żołnierza niemieckiego Nr 18/2017 15 09 17 Album żołnierza niemieckiego Autor: Bogumił Rudawski (IZ) Przechowywany w zbiorach Instytutu Zachodniego album nieznanego żołnierza Wehrmachtu zawiera 76 podpisanych czarno-białych

Bardziej szczegółowo

Nazwa i opis przedmiotu

Nazwa i opis przedmiotu Przedwojenna fotografia przedstawiające płytę żorskiego rynku. 1. przedwojenna przedstawiająca portret zbiorowy komendantów żorskiej policji. 2. z ok XIX/XX wieku. Portret, sepia. 3. z ok XIX/XX wieku.

Bardziej szczegółowo

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!!

Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów. Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! Przed Wami znajduje się test złożony z 35 pytań. Do zdobycia jest 61 punktów Na rozwiązanie macie 60 minut. POWODZENIA!!! 1 1. Podaj imię i nazwisko burmistrza Gostynia i starosty Powiatu Gostyńskiego.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej, oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

70 rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego.

70 rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego. 70 rocznica wybuchu Powstania Warszawskiego. Urząd Dzielnicy Ursynów informujemy mieszkańców Dzielnicy Ursynów, że dla upamiętnienia 70. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego w dniu 1 sierpnia 2014

Bardziej szczegółowo

Patroni naszych ulic

Patroni naszych ulic Patroni naszych ulic Dębicka ziemia była świadkiem wielkich i tragicznych dziejów. Szczególnie na tym t e r e nie z a p i s a ł się ok r e s ok u pa c j i niemieckiej, kiedy powstała tu niezwykle p r ę

Bardziej szczegółowo

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą.

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Element działań wojennych kampanii wrześniowej pierwszej kampanii

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2016 ROKU

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2016 ROKU HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 06 ROKU STYCZEŃ 7 rocznica wyzwolenia hitlerowskiego obozu w Płaszowie 5.0.06 r. teren byłego obozu w Płaszowie Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów

Bardziej szczegółowo

Dr Ihar Melnikau: Władze bały się, że popsujemy im rocznicę 17 września

Dr Ihar Melnikau: Władze bały się, że popsujemy im rocznicę 17 września Dr Ihar Melnikau: Władze bały się, że popsujemy im rocznicę 17 września We wtorek straż pożarna zamknęła w Zasławiu wystawę poświęconą Białorusinom walczącym w szeregach polskiego wojska w kampanii wrześniowej.

Bardziej szczegółowo

Punkt 12 W tym domu mieszkał i został aresztowany hm. Jan Bytnar ps. Rudy bohater Szarych Szeregów uwolniony z rąk Gestapo 26.III 1943 r.

Punkt 12 W tym domu mieszkał i został aresztowany hm. Jan Bytnar ps. Rudy bohater Szarych Szeregów uwolniony z rąk Gestapo 26.III 1943 r. Grupa I Punkt 23 Miejsce uświęcone krwią Polaków poległych za wolność Ojczyzny. W tym miejscu 2 sierpnia 1944 hitlerowcy rozstrzelali i spalili 40 Polaków. Tablica ta znajduje się na budynku parafii św.

Bardziej szczegółowo

Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego w trudnym czasie I wojny światowej

Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego w trudnym czasie I wojny światowej 1. Mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego Przypomnij okoliczności wybuchu I wojny światowej. Jakie stanowisko wobec tego faktu (ze szczególnym uwzględnieniem kwestii udziału Polaków) zajęli czołowi politycy polscy

Bardziej szczegółowo

Obrona lotniska. CAW, kol. 60/14

Obrona lotniska. CAW, kol. 60/14 Janusz Gzyl KOLEKCJA FOTOGRAFII PRZEWRÓT MAJOWY 1926 R. Jedną z kolekcji wyodrębnionych z zasobu ikonograficznego Pracowni Zbiorów Specjalnych Centralnego Archiwum Wojskowego, jest kolekcja Nr 60 Przewrót

Bardziej szczegółowo

UROCZYSTOŚCI UPAMIĘTNIAJĄCE 7. ROCZNICĘ KATASTROFY SMOLEŃSKIEJ

UROCZYSTOŚCI UPAMIĘTNIAJĄCE 7. ROCZNICĘ KATASTROFY SMOLEŃSKIEJ POLICJA.PL Źródło: http://www.policja.pl/pol/aktualnosci/141549,uroczystosci-upamietniajace-7-rocznice-katastrofy-smolenskiej.html Wygenerowano: Niedziela, 18 czerwca 2017, 15:48 Strona znajduje się w

Bardziej szczegółowo

Miejsca walk powstańczych tablicami pamięci znaczone

Miejsca walk powstańczych tablicami pamięci znaczone Miejsca walk powstańczych tablicami pamięci znaczone * ul. Belwederska róg Promenady w dniach od 15 sierpnia do 22 września 1944 r. walczyła tutaj kompania O2 Pułku AK Baszta broniąca dostępu do Dolnego

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM 19 IV 1943 ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM GETTO WARSZAWSKIE I POWSTANIE W GETCIE WARSZAWSKIM Utworzenie getta: W 1940 r. Niemcy ogrodzili murem część centrum Warszawy i stłoczyli tam prawie pół

Bardziej szczegółowo

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię

Koperta 2 Grupa A. Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Szukanie śladów w dawnej twierdzy Kostrzyn Widzieć, czytać i opowiadać historię Koperta 2 Grupa A Podczas dzisiejszego szukania śladów przeszłości w starym mieście Kostrzyn, dla waszej grupy ciekawe będą

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r.

na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. Historia Gminę Lipie utworzono 1 stycznia 1973r. na mocy uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. Gmina skupia miejscowości o bogatej i pięknej przeszłości, które od dawna

Bardziej szczegółowo

ZADANIA DO SPRAWDZIANU

ZADANIA DO SPRAWDZIANU ZADANIA DO SPRAWDZIANU 1. Do daty dopisz wydarzenie: a) 1 IX 1939 r. wybuch II wojny światowej (agresja niemiecka na Polskę) b) 17 IX 1939 r. agresja radziecka na Polskę c) 28 IX 1939 r. kapitulacja Warszawy

Bardziej szczegółowo

STYCZEŃ 2014 r. 3 odznaka srebrna i złota Dodatkowo: PAŁAC SZTUKI Towarzystwo Przyjaciół 3 wszystkie odznaki

STYCZEŃ 2014 r. 3 odznaka srebrna i złota Dodatkowo: PAŁAC SZTUKI Towarzystwo Przyjaciół 3 wszystkie odznaki STYCZEŃ 2014 r. Załącznik nr 1 Lp. Data Dzień Temat Liczba 1. 25 stycznia Sobota MUZEUM KATEDRALNE 3 odznaka brązowa Zwiedzamy kościół pw. Św. Św. Piotra i Pawła Dodatkowo: PAŁAC SZTUKI Towarzystwo Przyjaciół

Bardziej szczegółowo

LATAJĄCE REPLIKI SAMOLOTÓW HISTORYCZNYCH TREŚĆ PREZENTACJI

LATAJĄCE REPLIKI SAMOLOTÓW HISTORYCZNYCH TREŚĆ PREZENTACJI TREŚĆ PREZENTACJI 1. Zapomniana historia, nieznane fakty 2. Przywrócenie pamięci Czynu Wielkopolan 3. Latające repliki samolotów historycznych 4. Budowa i organizacja formacji : ZAPOMNIANA HISTORIA, NIEZNANE

Bardziej szczegółowo

Zasady organizacji wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony w powiecie lubelskim w 2015 roku.

Zasady organizacji wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony w powiecie lubelskim w 2015 roku. Starosty Lubelskiego z dnia 2 stycznia Zasady organizacji wykonywania zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony w powiecie lubelskim w 2015 roku. I. NajwaŜniejsze zasady organizacji wykonywania zadań

Bardziej szczegółowo

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki

Pomniki i tablice. Toruń. Zbigniew Kręcicki Zbigniew Kręcicki Pomniki i tablice Toruń Po lewej. Plac Rapackiego. Uroczyste odsłonięcie pomnika Marszałka nastąpiło 15 sierpnia 2000 r. w 80. rocznicę bitwy warszawskiej. Po prawej. Pierwszy, tymczasowy

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Olejnik Obchody 60. rocznicy wybuchu II wojny światowej i zniszczenia miasta Wieluniu. Rocznik Wieluński 1,

Tadeusz Olejnik Obchody 60. rocznicy wybuchu II wojny światowej i zniszczenia miasta Wieluniu. Rocznik Wieluński 1, Tadeusz Olejnik Obchody 60. rocznicy wybuchu II wojny światowej i zniszczenia miasta Wieluniu Rocznik Wieluński 1, 197-200 2001 197 Rocznik Wieluński Tom 1 (2001) KRONIKA OBCHODY 60. ROCZNICY WYBUCHU II

Bardziej szczegółowo

Temat: Ojczyzna zawsze bliska memu sercu tworzenie kompozycji graficznych.

Temat: Ojczyzna zawsze bliska memu sercu tworzenie kompozycji graficznych. SCENARIUSZ LEKCJI INFORMATYKI W KLASIE V Temat: Ojczyzna zawsze bliska memu sercu tworzenie kompozycji graficznych. Nauczyciel: Zofia Lewandowska Cele lekcji: przekształcanie fragmentów rysunku, kopiowanie

Bardziej szczegółowo

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 241 z 2004 r., poz. 2416).

Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 241 z 2004 r., poz. 2416). Ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 241 z 2004 r., poz. 2416). Art. 166a 1. Studenci i studentki, którzy zaliczyli pierwszy rok studiów wyŝszych zawodowych lub jednolitych

Bardziej szczegółowo

Pomiary hałasu w roku 2015 W roku 2015, w oparciu o wytyczne GIOŚ dotyczące wyznaczania punktów pomiarowych i zgodnie z Programem państwowego

Pomiary hałasu w roku 2015 W roku 2015, w oparciu o wytyczne GIOŚ dotyczące wyznaczania punktów pomiarowych i zgodnie z Programem państwowego Pomiary hałasu w roku 2015 W roku 2015, w oparciu o wytyczne GIOŚ dotyczące wyznaczania punktów pomiarowych i zgodnie z Programem państwowego monitoringu środowiska województwa łódzkiego na lata 2013-2015

Bardziej szczegółowo

Fragment Polonii Jana Styki monumentalnej alegorii narodowej namalowanej w 1891 r.

Fragment Polonii Jana Styki monumentalnej alegorii narodowej namalowanej w 1891 r. Krzysztof J. Guzek O pamięć Chorągwi Rzeczypospolitej zapomnianego naczelnego znaku Państwa Polskiego Kolejna rocznica Odzyskania Niepodległości jest doskonałą okazją do przypomnienia dziejów Chorągwi

Bardziej szczegółowo

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW

ZAGADKI WARSZAWSKIE. IKz6g123. mgr inż. Stanisław Żurawski ZDS WIL PW IKz6g123 ZDS WIL PW mgr inż. Stanisław Żurawski Zagadka IKz6g123 ULICA LICZY SOBIE OKOŁO 240 LAT A JEJ NAZWA O POŁOWĘ MNIEJ. JEST ULICĄ W MIARĘ DŁUGĄ. ZABUDOWA KIEDYŚ I OBECNIE BARDZO RÓŻNORODNA, OD ZWARTYCH

Bardziej szczegółowo

Generalny Inspektor Sił Zbrojnych

Generalny Inspektor Sił Zbrojnych Zgodnie z art. 3 dekretu z 6 VIII 1926 r. Generalny Inspektor Sił Zbrojnych był stałym zastępcą ministra spraw wojskowych we wszystkich sprawach dotyczących przygotowania sił zbrojnych państwa do obrony

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

Prawda i kłamstwo o Katyniu

Prawda i kłamstwo o Katyniu Zofia Szczepańczyk opiekunowie : mgr Ewa Lenartowicz mgr Zbigniew Poloczek Prawda i kłamstwo o Katyniu Ilustrowany Kurier polski Warszawa,17.04.1943r. Oficerowie polscy ofiarami okrucieństw bolszewickich

Bardziej szczegółowo

Organizatorzy Międzyszkolnego Konkursu Historycznego Wrzesień 1939 roku bez tajemnic, zwanego dalej Konkursem:

Organizatorzy Międzyszkolnego Konkursu Historycznego Wrzesień 1939 roku bez tajemnic, zwanego dalej Konkursem: REGULAMIN MIĘDZYSZKOLNEGO KONKURSU HISTORYCZNEGO WRZESIEŃ 1939 ROKU BEZ TAJEMNIC I. Zasady ogólne: Organizatorzy Międzyszkolnego Konkursu Historycznego Wrzesień 1939 roku bez tajemnic, zwanego dalej Konkursem:

Bardziej szczegółowo

Nadwiślański Oddział Straży Granicznej

Nadwiślański Oddział Straży Granicznej Nadwiślański Oddział Straży Granicznej Źródło: http://www.nadwislanski.strazgraniczna.pl/wis/aktualnosci/24195,inauguracja-wystawy-pt-powstanie-warszawskie -w-medalierstwie.html Wygenerowano: Środa, 1

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Maciej Bakun 1910-1945 LOTNICTWO NA ZIEMI GDAŃSKIEJ. adam piarszafclf

Maciej Bakun 1910-1945 LOTNICTWO NA ZIEMI GDAŃSKIEJ. adam piarszafclf Maciej Bakun LOTNICTWO NA ZIEMI GDAŃSKIEJ 1910-1945 adam piarszafclf Spis treści WSTĘP 9 ROZDZIAŁI. GDAŃSKIE LOTNICTWO DO 1920 ROKU 17 PIERWSZE SAMOLOTY W GDAŃSKU I ZAŁOŻENIE STACJI LOTNICZEJ WE WRZESZCZU

Bardziej szczegółowo

Izba Pamięci wsi Ręków

Izba Pamięci wsi Ręków Izba Pamięci wsi Ręków Krzysztof Bednarz Zadanie finansowane jest ze środków Unii Europejskiej w ramach SPO Restrukturyzacja i modernizacja sektora Ŝywnościowego oraz rozwój obszarów wiejskich 2004-2006

Bardziej szczegółowo

Południowoafrykańska załoga Liberatora KG-836 z 31 dywizjonu SAAF

Południowoafrykańska załoga Liberatora KG-836 z 31 dywizjonu SAAF Południowoafrykańska załoga Liberatora KG-836 z 31 dywizjonu SAAF Tablica upamiętniająca śmierć załogi Liberatora KG-836 z 31 Dywizjonu SAAF, ul. Miodowa 22/24 (WyŜsza Szkoła Teatralna) W nocy 14/15 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 2 im. Sybiraków w Nowym Sączu. Spojrzenie w przeszłość drogowskazem dla przyszłości. Zespół Szkół Nr 2 im. Sybiraków w Nowym Sączu

Zespół Szkół nr 2 im. Sybiraków w Nowym Sączu. Spojrzenie w przeszłość drogowskazem dla przyszłości. Zespół Szkół Nr 2 im. Sybiraków w Nowym Sączu Zespół Szkół nr 2 im. Sybiraków w Nowym Sączu Spojrzenie w przeszłość drogowskazem dla przyszłości Patriotyzm Patriotyzm to dobrze pojęta miłość do ojczyzny, a zatem określona postawa wobec swojego kraju.

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 1782/2003 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA Z DNIA 12 grudnia 2003 r.

ZARZĄDZENIE NR 1782/2003 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA Z DNIA 12 grudnia 2003 r. ZARZĄDZENIE NR 1782/2003 PREZYDENTA MIASTA KRAKOWA Z DNIA 12 grudnia 2003 r. w sprawie przyjęcia projektu uchwały Rady Miasta Krakowa w sprawie budowy pomnika upamiętniającego 60 rocznicę masowej rzezi

Bardziej szczegółowo

Marek Sowa Marszałek Województwa Małopolskiego Joanna Orlik Dyrektor Małopolskiego Instytutu Kultury

Marek Sowa Marszałek Województwa Małopolskiego Joanna Orlik Dyrektor Małopolskiego Instytutu Kultury W 2015 roku kontynuujemy Małopolski Program Obchodów 100-lecie I wojny światowej, którego celem jest upamiętnienie ofiar tego konfliktu, ale również pobudzenie do refleksji nad zmianami, jakie zapoczątkowała

Bardziej szczegółowo

Dziennik bojowy 14. Pułku Strzeleckiego 72. Dywizji Strzeleckiej

Dziennik bojowy 14. Pułku Strzeleckiego 72. Dywizji Strzeleckiej UWAGA! Zachowano oryginalną stylistykę z dziennika bojowego. Źródło: Pamięć Narodu. Ministerstwo Obrony Federacji Rosyjskiej. Tłumaczenie: Maciej Krzysik Nysa 1945-2015. Dziennik bojowy 14. Pułku Strzeleckiego

Bardziej szczegółowo

Uroczystości odbędą się w Zamościu w dniach listopada 2013 r.

Uroczystości odbędą się w Zamościu w dniach listopada 2013 r. Uroczystości patriotyczno-religijne 70. rocznicy nadania nazwy Oddziałów Partyzanckich 9. Pułku Piechoty - Oddziałom Dywersji Bojowej Inspektoratu Zamość. Zamość, 29-30 listopada 2013 r. Światowy Związek

Bardziej szczegółowo

Uroczystości na cmentarzu zakończyły: apel poległych, salwa honorowa oraz złożenie wieńców przed pomnikiem ofiar II Wojny Światowej.

Uroczystości na cmentarzu zakończyły: apel poległych, salwa honorowa oraz złożenie wieńców przed pomnikiem ofiar II Wojny Światowej. Dolnośląski Urząd Wojewódzki Źródło: http://www.duw.pl/pl/biuro-prasowe/aktualnosci/10805,70-rocznica-zakonczenia-ii-wojny-swiatowej.html Wygenerowano: Wtorek, 10 stycznia 2017, 14:56 08 maja 2015 70 rocznica

Bardziej szczegółowo