nieznany modernizm Architektura górnego Śląska w Okresie Międzywojennym Zachodni Górny Śląsk / Górny Śląsk w granicach Republiki Czeskiej

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "nieznany modernizm Architektura górnego Śląska w Okresie Międzywojennym Zachodni Górny Śląsk / Górny Śląsk w granicach Republiki Czeskiej"

Transkrypt

1 nieznany modernizm Architektura górnego Śląska w Okresie Międzywojennym Zachodni Górny Śląsk / Górny Śląsk w granicach Republiki Czeskiej Gliwice racibórz, 2012

2 wydawca: AWR Edytor, realizacja wydawnicza: AWR Edytor skład: Marta Matysik-Śpiechowicz ISBN:

3 Autorzy: Aleksandra Sieklicka, Zbigniew Sąsiadek /PL/ Tadeáš Goryczka, Pavel Šopák /CZ/ autorzy tekstów: /PL/ Przemysław Czernek, Przemysław Nadolski, Ryszard Nakonieczny, Zbigniew Sąsiadek, Aleksandra Sieklicka, Tomasz Wagner, Justyna Wojtas /CZ/ Helga Kozelská Bencúrová, Andrea Čeplá, Naďa Goryczková, V. Hájek, Tomáš Nitra, H. Pavelková, Michaela Pflegrová, Martin Strakoš, prof. Jindřich Vybíral projekt wystawy i redakcja katalogu: Zbigniew Sąsiadek zdjęcia współczesne: uczniowie SOSWNiS - Racibórz: Jessica Tofil, Sandra Tofil, Żaneta Siecińska, Adrian Gajda oraz Zbigniew Sąsiadek zdjęcia archiwalne ze zbiorów Archiwum Państwowego - Oddział w Gliwicach, zbiorów własnych P. Nadolskiego i Z. Sąsiadka oraz źródeł internetowych opracowanie graficzne: Zbigniew Banaszkiewicz plakat i mapa: Izabela Markiewicz

4

5 dobrodzień / GUTTENTAG Willa 6 GŁUBCZYCE / LEOBSCHÜTZ Zakład Roeslera 8 GŁUCHOŁAZY / ZIEGENHALS Hotel i kąpielisko leśne 10 GŁUCHOŁAZY / ZIEGENHALS Szpital św. Józefa 12 GOGOLIN / GOGOLIN Ratusz 14 KĘDZIERZYN-KOŹLE / KANDRZIN-COSEL Budynek Zarządu Gminnego 16 KIETRZ / KATSCHER Gimnazjum 18 KRAPKOWICE / KRAPPITZ Fabryka obuwia Bata 20 LEŚNICA / LESCHNITZ Dom Pielgrzyma 24 NYSA / NEISSE Biurowiec Zakładu Sieci Elektrycznych 26 NYSA / NEISSE Zabudowa mieszkaniowa 28 OTMUCHÓW / OTTMACHAU Zapora i elektrownia wodna 31 PACZKÓW / PATSCHKAU Zakład leczniczy dla alkoholików 34 PLUDRY / PLUDER Dom stalowy 36 POKÓJ / KARLSRUHE Ewangelicki Dom Parafialny 38 PRUDNIK / NEUSTADT Szkoła Rolnicza 40 RACIBÓRZ / RATIBOR Górnośląskie Krajowe Naukowe Obserwatorium Ziemi 42 RACIBÓRZ / RATIBOR Zabudowa mieszkaniowa 44 STRZELCE OPOLSKIE / GROSS STREHLITZ Szpital im. J. Glowatzkiego 46 ZDZIESZOWICE / DESCHOWITZ Kościół pw. św. Antoniego 48 Bruntál / FREUDENTHAL Dom czynszowy Oskara i Wandy Mildner 50 Český Těšín / Czeski Cieszyn willa Dr. Otto Komárka 52 Český Těšín / Czeski Cieszyn Dom Dr. Dušana E. Parmy 54 Frýdek / Friedek Obywatelska Kasa Oszczędności 56 Hlučín / Hultschin Domy mieszkalne 58 Jablunkov / Jablunkau Willa dr. Emila Fischgrunda 60 Jistebník / stiebnig Szkoła Podstawowa im. T. G. Masaryka 62 Karlova Studánka / bad karlsbrunn Hotel Zdrojowy 64 Krnov-Ježník / jagerndorf-mosnig Letni dom Hanny Larisch 68 Krnov / jagerndorf Teatr Miejski i Kino 70 Město Albrechtice / olbersdorf Dzwonnica na cmentarzu komunalnym 72 Opava / troppau Kąpielisko Miejskie 74 Orlová / Orlau Miejska Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa 77 Ostrava / ostrau Willa Karla UrbÁnka 80 Rýmařov / römerstadt Willa dr. Juliusa Spitzera 82 Skrochovice / Skrochowitz Kościół św. Jana Chrzciciela 84 Třanovice / Trzanowitz Kościół Ewangelicki 86 Vítkov / wigstadtl Kino 88 Vrbno / würbenthal Willa Lothara Grohmanna 90 Vřesina / wrzessin Kościół św. Wilhelma Akwitańskiego 92 05

6 dobrodzień / GUTTENTAG Willa przy ul. Piastowskiej 06 Podział Górnego Śląska w 1922 r. oznaczał nieoczekiwany awans miasta Dobrodzień w hierarchii miast górnośląskich. Większość obszaru powiatu lublinieckiego wraz z Lublińcem została przyłączona do Polski, jednak władze centralne postanowiły zachować samodzielność administracyjną szczątkowej zachodniej części powiatu i utworzyć z niego powiat dobrodzieński (Landkreis Guttentag) w ramach Rzeszy Niemieckiej. Senne dotąd miasteczko funkcjonowało już jako lokalne centrum administracyjne aż do 1939 r. To z kolei stało się impulsem do budowy nowych urzędów, które miały obsługiwać teren tego małego powiatu. W latach dwudziestych i trzydziestych powstały obiekty starostwa powiatowego (Landratsamt), sądu rejonowego (Amtsgericht), powiatowej kasy oszczędności (Kreissparkasse), poczty, szkół i inne, np. wieża ciśnień. Dla zatrudnionych w tych instytucjach urzędników wznoszono liczne budynki mieszkalne, zarówno prywatne, jak i budowane w systemie spółdzielczym (osiedle domków jednorodzinnych). Jednym z nich jest willa przy ówczesnej Bahnhofstrasse (ul. Piastowska) powstała około 1930 r. w bezpośrednim sąsiedztwie starostwa i sądu.

7 Willa w Dobrodzieniu stanowi typowy przykład modernizmu, reprezentujący tzw. styl międzynarodowy, który narodził się jeszcze w latach 20. XX wieku, ale rozwinął się dopiero w następnej dekadzie. Pod koniec XIX wieku w związku z rewolucją urbanistyczną przedmieścia większych ośrodków miejskich zostały zajęte przez dzielnice zabudowane niskim budownictwem jednorodzinnym typu cottage. Duże zasługi na polu promowania tego rodzaju zabudowy mieli Ebenezer Howard i Tony Garnier. W związku z szybkim postępem technologicznym, związanym z wprowadzeniem nowych technologii budowlanych, jak żelazobeton czy szkielet stalowy, domy powoli zamieniały się w maszyny do mieszkania. Architektura została prawie całkowicie podporządkowana funkcji. Fasada willi w Dobrodzieniu została pozbawiona zbędnego detalu. Akcentem ozdobnym jest flagowy maszt, który nawiązuje do stylu okrętowego. Architektura w tym okresie nierzadko szukała inspiracji estetycznej w nowoczesnych maszynach, a za takie uchodziły transatlantyki. Ich aerodynamiczna linia oraz wystrój wnętrz, projektowany przez największych designerów epoki, budziły jak najlepsze konotacje. Willa, będąca bohaterem niniejszego opisu, posiada rozbitą bryłę, która została skomponowana z trzech prostopadłościanów. Całość była nakryta płaskim dachem, zgodnie z postulatami architektury z kręgu Neues Bauen (1 P. Behrens, 1926). Rozwiązanie dachu było również symbolem reformy postulowanej przez największych teoretyków modernizmu, jak Le Corbusier czy też Pieter Oud. Obramienia pasowo skomponowanych okien zostały dodatkowo podkreślone za pomocą ekspresjonistycznych gzymsów. Mieszkańcy mogli wykorzystywać w celach rekreacyjnych powierzchnie płaskich dachów i balkonu. Podobne funkcje mógł pełnić obszerny ogród. Na uwagę zasługuje również murowane ogrodzenie uzupełnione o elementy metaloplastyki. 1 07

8 08 GŁUBCZYCE / LEOBSCHÜTZ Zakład Roeslera przy ul. Niepodległości Zakład dla ubogich imienia Hermanna i Anny Roeslerów powstał w Głubczycach z fundacji wdowy po tajnym radcy sprawiedliwości, Anny Roesler, która na ten cel przeznaczyła środki odziedziczone po zmarłym mężu. Od 1923 r. zarząd nad fundacją spoczywał w rękach magistratu miasta. Dom opieki otwarto w 1890 r. w tymczasowych pomieszczeniach, zastąpionych w 1904 r. nowym gmachem. Fundacja miała się opiekować nieposiadającymi środków utrzymania starcami wyznania katolickiego obojga płci. Zakład był pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. Opiekę nad pensjonariuszami sprawowały siostry elżbietanki. Z czasem stary obiekt przestał mieścić chętnych do zamieszkania w zakładzie. W latach w miejscu rozebranego zachodniego skrzydła gmachu fundacji (od strony ulicy Doktorgang ul. Niepodległości) powstał nowy budynek, większy kubaturowo od starej części. Zakład funkcjonował do roku 1945, a po wojnie w budynku umieszczono internat szkół rolniczych.

9 Korpus budynku byłego zakładu dla ubogich, zbudowany na początku XX wieku, reprezentuje styl nazywany niemieckim neorenesansem. Natomiast skrzydło dobudowane w latach łączy dwa przeciwstawne nurty modernistycznej architektury Republiki Weimarskiej. Prosta, funkcjonalna bryła budynku wpisuje się już w tendencje tzw. Neues Bauen, natomiast detal elewacji jest jeszcze ekspresjonistyczny. Zdumiewające są proporcje obiektu z nieproporcjonalnie wysokim, przytłaczającym piętrem poddasza, które najpewniej zostało po wojnie przebudowane. W miejsce małych płaskich okienek wstawiono wysokie pionowe okna. Te niezwykłe proporcje były charakterystyczne w niemieckiej architekturze mieszkaniowej w okresie, kiedy racjonalny funkcjonalizm stopniowo wypierał emocjonalny ekspresjonizm (1, 2 Magdeburg ). Tradycyjne wysokie dachy zastępowano płaskimi. Wytworzone w ten sposób wysokie niemieszkalne poddasza wentylowały, perforując rytmicznie elewację, typowe niewielkie okienka. Tak zmodernizowaną bryłę często zdobił ekspresjonistyczny detal pocięte na drobne poziome kwatery okna, podłużne, ciągnące się wzdłuż elewacji gzymsy, artykułowane pionowymi ryzalitami klatki schodowe. Ciekawą formę miał ryzalit, podkreślający wejście i ekspresyjne zadaszenie drzwi, otwierających się w geście powitania. Barwa detalu pozwala przypuszczać, że budynek miał typową dla architektury mieszkaniowej tego okresu czerwono-szarą kolorystykę

10 10 GŁUCHOŁAZY / ZIEGENHALS Hotel i kąpielisko leśne Kompleks hotelowo-rekreacyjny na stoku góry Holzberg (Góra Parkowa) zbudowano w celu przyciągnięcia większej ilości kuracjuszy i turystów do Głuchołaz. Miejscowe uzdrowisko przeżyło okres świetności pod koniec XIX wieku i z tego czasu pochodziła większość hoteli i pensjonatów. W latach trzydziestych magistrat miasta postanowił, że w miejscu istniejącego stawu ze stylową restauracją wybuduje nowoczesny hotel, zwany Domem Zdrojowym (Kurhaus), połączony z zespołem basenów z podgrzewaną wodą, zwanym Kąpieliskiem Leśnym (Waldbadanlage). Woda do basenu pochodziła z górskiego Sarniego Potoku (Rehbach). Obok zbudowano muszlę koncertową (Musikpavillon) i amfiteatr, w którym odbywały się koncerty orkiestr i przedstawienia teatralne. Całość była architektonicznie wkomponowana w zbocze góry. Prace rozpoczęto w roku 1936 r., jako pierwszy oddano do użytku hotel w 1937 r., a po nim kąpielisko. Całość przetrwała okres wojny bez zniszczeń.

11 Po zakończeniu I wojny światowej na Górnym Śląsku powstały liczne kąpieliska i baseny na wszelkich ciekach wodnych, szczególnie w sąsiedztwie kompleksów leśnych. Lokalizacja Kąpielisk Leśnych, a przy nich Hoteli Leśnych, odpowiadała bez mała gęstości sieci osadniczej rozmieszczone są średnio co 15 km po obu stronach dzisiejszej granicy państwowej. Kompleks w Głuchołazach, podobnie jak ten w Raciborzu (1), zaliczyć można do największych. Posadowienie tarasowych mis basenów na drewnianych palisadach powodowało liczne przebudowy, a dziś jest przyczyną ich upadku. Przyległy do kąpieliska kompleks hotelowy to rozległe założenie pawilonowe, złożone z trzech wyróżnionych kubicznie brył, nadających mu pomimo jego wielkości lekkość i modernistyczną dynamikę. Wzniesienie obiektu jako konstrukcji szkieletowej, żelbetowej pozwala tu na swobodne kształtowanie rzutu budynku, dowolne formowanie zlokalizowanych tu funkcji i przenikanie z krajobrazem, co ważne jest dla jego plenerowego programu. Dzięki takiej konstrukcji obiekt wyposażyć można było w duże przeszklenia, podcienia i wielki taras, pozwalający delektować się otoczeniem. Rozwiązanie to do dziś pozostaje standardem ich projektowania. Obecnie na Górnym Śląsku pozostały jedynie 4 czynne obiekty o podobnym charakterze (2 Gliwice)

12 GŁUCHOŁAZY / ZIEGENHALS Szpital św. Józefa 12 Inicjatorem budowy był miejscowy proboszcz ks. dziekan Bruno Glasneck. Inwestorem zostało Zgromadzenie Sióstr Boromeuszek z Trzebnicy. Gmach zaprojektował miejski starszy radca budowlany (Oberstadtbaurat) Josef Meyers z Nysy, a głównym wykonawcą był mistrz murarski Johann Hoy z Głuchołaz. Fundamenty i stropy były żelbetowe, a ściany z cegły, z żelbetowymi elementami konstrukcji. Wykopy pod fundamenty rozpoczęto we wrześniu 1925 r.koszt budowy wyniósł prawie 1 milion marek. Obiekt poświęcił 30 października 1927 r. bp Valentin Wojciech. Szpitalowi nadano imię św. Józefa (St. Josefs-Krankenhaus). Parter mieścił salę wykładową i operacyjną oraz gabinety lekarskie i zabiegowe. W piwnicy funkcjonowała łaźnia. Pierwsze i drugie piętro mieściły sale dla pacjentów z 80 łóżkami. Centralnym punktem całego założenia uczyniono kaplicę szpitalną, zajmującą dwie kondygnacje, ozdobioną witrażami firmy Derix z Kevelaer oraz rzeźbami prof. dell Antonia z Cieplic. Pierwszym lekarzem naczelnym szpitala został dr Mehling.

13 Dawny Dom św. Józefa, dość niezwykły w planie, jest przykładem kolejnej edycji stylu około 1800 roku, gloryfikującej historyczne wzorce, barokowo-klasycyzującej architektury z przełomu XVIII i XIX wieku. Była to popularna konwencja estetyczna nie tylko na początku XX wieku, ale także w okresie międzywojennym (1), kiedy to architektura germańska poszukiwała własnej tożsamości. Paul Mebes rozpowszechnił ją w twórczości architektonicznej (2) i edytorskiej. Jest on autorem rozprawy: Um Architektur und Handwerk im letzten Jahrhundert ihrer traditionellen Eentwicklung, wydanej w Monachium w 1908 roku. Peter Behrens, czołowy architekt niemiecki początku XX wieku, także był jej wierny (3). Piętno tej konwencji widać także w szpitalu św. Józefa w Głuchołazach. Symboliczne treści chrystologiczne zapewne wpłynęły na funkcjonalny program i strukturę budynku. Gmach jest układem centralnym, niby-gwiaździstym, którego skrzydła kryte stromymi dachami spadzistymi stykają się w jednym miejscu z kulminacją w postaci pionowego akcentu kompozycyjnego belwederu z masztem flagowym. Skrzydła przy wejściu głównym, zamknięte wielobocznie, wskazują jasno na najistotniejsze aspekty leczenia: ducha (lewe skrzydło kaplica) i ciała (prawe skrzydło blok operacyjny). Skrzydła te rozchylają się niby ramiona cyrkla, od skrzydła w kształcie litery L, czyli węgielnicy. Cyrkiel, symbol mądrości, wiedzy i rozumu, oraz węgielnica, symbol równowagi i szczerości, to atrybuty św. Józefa, patrona rzemieślników i architektów. Wystarczy spojrzeć na obiekt z góry, a symbolika staje się jasna. Dodatkowo oba przyrządy tworzą odwrócony chrystogram popularny symbol chrześcijaństwa. Nie bez znaczenia jest także imię nadane obiektowi. Józef to nie tylko imię świętego, opiekuna Chrystusa. Józef Chauvenel był założycielem pierwszej siedziby Zgromadzenia Sióstr Boromeuszek w Nancy. Tradycja więc i symbolika zostały wprzęgnięte w ideę centralnego rzutu szpitala, który z racjonalnego punktu widzenia ułatwia sprawne funkcjonowanie obiektu, szybką komunikację między pacjentem i lekarzem, ale także umożliwia stałą kontrolę stanu zdrowia pacjenta (idea panoptikum). Ten ważny aspekt zadecydował, iż w XX wieku architekci odeszli od pawilonowego projektowania szpitali na rzecz raczej zwartych układów centralnych

14 14 GOGOLIN / GOGOLIN Ratusz Nową siedzibę władz gminy Gogolin zbudowano w centrum miejscowości, za torami kolejowymi, przy Krappitzerstrasse (ul. Krapkowicka), obok istniejącej już remizy strażackiej i parowozowni. Jej budowa była spowodowana ciasnotą pomieszczeń starego urzędu. Obiekt zaprojektował nyski architekt Theodor Beyer. Na parterze umieszczono kasę gminną i salę posiedzeń rady gminy, na piętrze były mieszkania służbowe urzędników, a w piwnicy kotłownia, pralnia i składnica akt. Fundamenty wykonano z żelbetonu, ściany z kamienia wapiennego i cegły, a dach przykryła dachówka z Gozdnicy. Wieżyczka zegarowa na dachu pokryta została miedzią. Fasadę ozdobił herb gminy nad wejściem. Budowę rozpoczęto w czerwcu 1929 r. Wykonawcą była miejscowa firma A. Rzehulka, a obiekt oddano do użytkowania latem 1930 r. Po 1933 r. wieżyczkę zwieńczono dodatkowo swastyką, która przetrwała do roku 1945, a przed budynkiem stanął pomnik mieszkańców Gogolina poległych w I wojnie światowej. Obecnie jest on zastąpiony pomnikiem Powstańców Śląskich.

15 Ratusz w Gogolinie można zaliczyć do tzw. Heimatschutzstil ( styl ojczyźniany ) propagowanego w Niemczech od początku XX wieku do lat 40. Po zjednoczeniu kraju w 1871 r. gwałtownie wzrosło uprzemysłowienie, które przyczyniło się do wypierania tradycyjnej kultury. By temu przeciwdziałać, w 1904 r. powstało w Dreźnie stowarzyszenie mające na celu kompleksową ochronę niemieckiej kultury i natury (Deutsche Bund für Heimatschutz). Jedną z form działalności było promowanie stylu architektury nawiązującego do lokalnej tradycji. Heimatschutzstil wykorzystuje nie tylko motywy regionalne, ale także elementy architektury klasycznej w bardzo uproszczonej formie, przez co czasem jest niesłusznie mylony z historyzmem. W okresie Trzeciej Rzeszy, pod nazwą Heimatstil, był szczególnie promowany. W latach międzywojennych architektura sięgająca do lokalnych korzeni i form klasycznych była dość popularna także w innych krajach Europy. Chociaż styl ten chętnie stosowany był w budynkach użyteczności publicznej, to wśród śląskich miasteczek ratusz w Gogolinie jest wyjątkowy. Do podobnych należą niemieckie ratusze, np. (2) w Wiehl (1939 r.) oraz dużo późniejszy (1, 3) w Wipperfürth (arch. Bernhard Rotterdam z Bensbergu, r.)

16 16 KĘDZIERZYN-KOŹLE / KANDRZIN-COSEL Budynek Zarządu Gminnego w Kłodnicy Inwestycja w Kłodnicy zlokalizowana została poza zwartą zabudową wsi, przy nowo wytyczonym placu, który miał pełnić funkcję rynku i skweru. Inicjatorem był ówczesny naczelnik gminy Johannes Niepalla. Projekt obiektu wykonał rejencyjny mistrz budowlany (Regierungsbaumeister) Ferdinand Garben z Opola. Na budowę zaciągnięto kredyty w wysokości marek w wydziale powiatowym w Koźlu i zakładowej kasie chorych fabryki celulozy w Koźlu. Inwestycję nowej siedziby urzędu gminnego (Gemeindehaus) rozpoczęto w październiku 1929 r. Po przerwie zimowej roboty wznowiono w styczniu 1930 r. Latem tego roku trwały prace wykończeniowe, a pierwsze posiedzenie rady gminy w nowej siedzibie odbyło się 8 października 1930 r. Oprócz biur gminnych umieszczono tu mieszkania służbowe urzędników. Gmach ozdobiono herbem gminy na fasadzie. Przed budynkiem w 1933 r. stanął pomnik mieszkańców Kłodnicy poległych w I wojnie światowej. Budynek pełnił swoje funkcje do momentu włączenia Kłodnicy do miasta Kędzierzyn-Koźle w roku 1975.

17 Prostota dawnego ratusza w Kłodnicy jest niezwykle wyrazista na tle otaczającej go niskiej i tradycyjnej zabudowy obecnej dzielnicy Kędzierzyna-Koźla. Symetryczną czterokondygnacyjną fasadę tworzyło dziesięć osi okiennych. Okna te były w skrajnych osiach szersze, dawniej czteropolowe, pozostałe zaś zbliżone do kwadratu. Na parterze znalazła się szeroka na dwie osie nisza portalowa z głównym wejściem. Na osi w najwyższej kondygnacji umieszczono prostokątny kartusz herbowy gminy. Pierwotny układ otworów okiennych najwyższej kondygnacji został zmieniony, przez co brak dzisiaj budynkowi charakterystycznej dla wielu obiektów Neue Sachlichkeit (nowa rzeczowość) ciężaru zwieńczenia bryły. Tylna elewacja była bardziej rozczłonkowana poprzez umieszczenie podłużnych pasm balkonowych po bokach budynku. Obiekty użyteczności publicznej, w duchu nowej rzeczowości w tym okresie, przybierały coraz bardziej purystyczną formę, często ograniczając dekorację elewacji do gry rytmiką okien na tle gładkich płaszczyzn tynku lub cegły. Przykładem tego może być surowa bryła miejskiego zakładu kąpielowego w Chemnitz (Stadtbad) z r., autorstwa Freda Otta (1) czy budynek muzeum sztuki w Zurychu Adolfa Stegera i Karla Egendera z 1933 r. Wzniesiony w analogii do budynku ratusza w Kłodnicy może być urząd pocztowy na Tegernseer Landstrasse w Monachium (2), autorstwa Roberta Vorhoelzera, powstały w latach

18 KIETRZ / KATSCHER Gimnazjum przy ul. Tadeusza Kościuszki 18 Gmach miejskiej szkoły realnej (Staedtische Realschule) zbudowano w południowej części miasta obok cmentarza. Projekt i wykonanie były dziełem miejskiego urzędu budowlanego w Kietrzu (staedt. Bauamt), inwestorem był magistrat miasta. Fronton gmachu ozdobiono rzeźbami, a od tyłu zaprojektowano ryzalitową klatkę schodową. Prace budowlane rozpoczęto w roku Inwestycja była możliwa dzięki dotacji rejencji opolskiej w wysokości marek (ogólny koszt budowy wyniósł marek). Budynek oddano do użytku 1 września 1930 r. Na parterze umieszczono gabinet dyrektora i salę konferencyjną oraz sześć klas, na pierwszym piętrze pracownie chemiczną, fizyczną i rysunku oraz dwie klasy, a na drugim piętrze aulę, bibliotekę, magazyny pomocy naukowych i trzy klasy. W suterenie znalazło się mieszkanie dozorcy, warsztaty zajęć praktycznych oraz kuchnia. Dnia 26 listopada 1937 r. szkole nadano imię poety górnośląskiego Josepha von Eichendorffa. Gmach do dzisiaj służy celom oświatowym.

19 Gimnazjum w Kietrzu ma charakter edukacyjnej architektury niemieckiego ekspresjonizmu. Budynek cechuje się dynamiczną formą, funkcjonalizmem oraz symboliką obrazującą przeznaczenie. Symetrię bryły podkreślają podwyższona w środkowej części elewacji attyka oraz usytuowane w osi drzwi wejściowe, które flankują spoczywające na wspornikach figury chłopca i dziewczyny z pomocami naukowymi w rękach. Ten sposób demonstrowania funkcji budynku określany jest jako architecture parlante (architektura mówiąca). Po raz pierwszy określenia tego użył francuski architekt oświecenia Claude Nicolas Ledoux, uznając, że architektura w funkcji i formie powinna zawierać edukacyjne treści. Nad wejściem do gimnazjum, od strony boiska, piętrzył się charakterystyczny dla niemieckiego ekspresjonizmu trójkątny ryzalit z pionowymi pasami okien. Bodaj najbardziej spektakularną, dynamiczną formę ma narożnik wyjątkowego biurowca Chilehaus (1) w Hamburgu (F. Höger, r.). Bliżej znany jest ekspresjonistyczny budynek Politechniki Śląskiej w Gliwicach (2), dawniej Wyższe Liceum Josefa von Eichendorffa (K. Schabik, ok r.). Wewnątrz budynku znajdują się charakterystyczne dla ówczesnych szkół studzienki z wodą pitną. Ponadto duże funkcjonalne okna zapewniają jasność pomieszczeń. Współczesne zmiany w obiekcie poprawiły komfort cieplny budynku, jednakże sprawiły, że utracił pierwotną szczerość materiałów i czystość ekspresjonistycznej formy

20 20 KRAPKOWICE / KRAPPITZ Fabryka obuwia Bata w Otmęcie W 1930 r. czeski producent obuwia Tomasz Bata nabył majątek ziemski w Otmęcie. Latem 1931 r. rozpoczęto na tym terenie, nad Odrą, budowę fabryki obuwia należącej do spółki Deutsche Schuh AG. Autorem ogólnego planu całego założenia był prawdopodobnie projektant kompleksu fabryczno-mieszkalnego Baty w Zlinie, Frantisek Lydie Gahura, a szczegółowe projekty budynków sporządził Antonin Vitek. Jako pierwszy powstał czterokondygnacyjny budynek wytwórni obuwia gumowego, oddany do użytku w grudniu 1931 r. Budowę drugiego pięciokondygnacyjnego obiektu (wysokość 20 m), przeznaczonego do produkcji butów skórzanych, rozpoczęto w październiku 1932 r. i ukończono w sierpniu 1933 r. Mieściły się tam świetlice i biura, dział zakupów, magazyn surowców oraz magazyn wysyłkowy.

21 21

22 1 2 Inwestycja była finansowana wyłącznie z zysków spółki, bez zaciągania kredytów bankowych. W 1938 r. Bata zrezygnował z udziałów w spółce, która stała się przedsiębiorstwem czysto niemieckim pod nazwą OTA Schlesische Schuh-Werke Ottmuth AG. Imperium obuwnicze Tomasa Baty w latach 30. XX wieku obejmowało ponad 50 fabryk na całym świecie wraz z towarzyszącymi im zespołami mieszkaniowymi i usługowymi. Jego kariera zaczęła się w Zlinie, na południowych Morawach, gdzie od 1910 roku miała miejsce budowa modelowego miasta przemysłowego (1 6). Historia Tomasa Baty kończy się również tam jego śmiercią w wypadku lotniczym w 1932 roku. 22

23 Miasto przemysłowe obejmowało 30 obiektów, w tym szkoły, szpital wraz z zespołem domów pracowniczych zbudowanych jeszcze w 1910 roku. Natomiast w 1931 r. miasto liczyło już ponad 500 obiektów i wzbudzało wiele emocji oraz powszechnego zainteresowania. Miejsce to zwiedziły gwiazdy architektury modernistycznej, m.in. Le Corbusier. Kompleks fabryczny w Otmęcie był mniejszy. Budynki produkcyjne oparto na szczególnym schemacie jest to konstrukcja wielokondygnacyjnego szkieletu żelbetowego z tradycyjnym wypełnieniem ceglanym. Taki sposób konstruowania pozwalał na dowolną aranżację wnętrz, standaryzował estetykę elewacji powtarzalny rytm słupów i rygli stropów poprzez kolejne kondygnacje, powtarzalność okien, raster poziomów i pionów z betonu i cegły. Pierwszym wzorem tej estetyki była fabryka Fagus (7), również z branży obuwniczej, projektu Waltera Gropiusa, założyciela Bauhausu, zbudowana w latach w Alfeld w Dolnej Saksonii. 7 23

24 24 LEŚNICA / LESCHNITZ Dom Pielgrzyma na Górze św. Anny Obiekt (Pilgerheim) powstał w celu zapewnienia noclegu pielgrzymom licznie przybywającym do sanktuarium stanowiącego duchową stolicę Górnego Śląska. Budowę rozpoczęto 31 lipca 1927 r. Inicjatorem był gwardian klasztoru o. Feliks Koss, który też 5 sierpnia 1929 r. wmurował kamień węgielny. Projektantem budynku był Dominikus Boehm. Stan surowy osiągnięto w roku 1930; pierwsi pielgrzymi zamieszkali w nim w roku Obiekt mógł jednorazowo pomieścić 2500 osób. Całość była pośrodku przedzielona na dwie części dla mężczyzn i kobiet. Na parterze znajdowała się centralna kuchnia, jadalnia, 2 łazienki po 50 umywalek i ubikacje, świetlica oraz pokoje noclegowe po 8 10 łóżek. Na piętrze były dwie duże sale, mieszczące po osób oraz duża kaplica i czytelnia. W skrzydle zachodnim umieszczono schronisko młodzieżowe, korzystające ze wspólnej kuchni, mieszczące ok. 100 osób. Całkowite ukończenie budowy nastąpiło dopiero w 1938 r., a już rok później budynek zajęły władze wojskowe, przeznaczając go na szpital. Franciszkanie odzyskali go dopiero w roku 1945.

25 Koncepcja całości Góry św. Anny obejmowała budowę nowej centralnej świątyni, w formie zbliżonej do obiektów projektowanych w tym okresie, centralnych i centralno-podłużnych, np. świątynia Chrystusa Króla w Gliwicach, św. Wolfganga w Regensburgu (1) czy św. Engelberta w Köln Riehl. Wokół kościoła na centrycznych tarasach rozmieszczone były zabudowania klasztorne, pątnicze i podcienia arkadowe. Te ostatnie służyły odpoczynkowi pielgrzymów podczas wędrówki i tworzyły na zboczach Góry św. Anny rozległe tarasy wypoczynkowe (poniżej domu pielgrzyma widać nasypy pozostałe po rozpoczętych pracach budowlanych). Koncepcja Góry św. Anny była całkowicie odmienna od projektów pozostałych obiektów klasztornych stworzonych przez Böhma, co szczególnie widoczne jest w porównaniu z historyzującą ( r.) koncepcją klasztoru benedyktyńskiego w Vaals (2). W szkicach wyraźnie widać, że zabudowania mieszkalne miały znaleźć się na południowym stoku góry, zapewniając tym samym dobre doświetlenie pomieszczeń mieszkalnych. Dom pielgrzyma jest fragmentem pełnej realizacji circumstatio (niem. Circumstantes) mistycznej wspólnoty wiernych, skupionej wokół ołtarza. Szkice przedstawiają kilka wersji, w tym założenie w formie zbliżonej do fragmentu kompleksu ograniczonego do budowy domu noclegowego i pomieszczeń obsługi ruchu pątniczego (3). Rozwiązanie to w sferze symbolicznej rozwijało ideę wspólnoty otaczającej sanktuarium. Najbardziej wysunięte na zachód poprzeczne skrzydło zostało zrealizowane w części parterowej, środkowej jest to najwyższa część budynku w całości. Pomieszczenie sali spotkań posiada układ halowy, trójnawowy i łączy się za pomocą przesuwnych drzwi wejściowych w jeden ciąg przestrzenny z holem, jadalnią i tarasem otwartym na otaczający wzgórze krajobraz. Sala zawiera motywy pojawiające się w ówczesnych realizacjach Böhma. Prawą nawę doświetla światło wpadające przez podłużne okiennice. Lewą stronę w niewielkim stopniu doświetlają okulusy umieszczone wysoko pod stropem pomieszczenia. Filarom, podpierającym gęstożebrowy strop pod górną kaplicą, nadano niezwykłą smukłość ze względu na potrzebę dobrej widoczności

26 26 NYSA / NEISSE Biurowiec Zakładu Sieci Elektrycznych Spółka dystrybucyjna energii elektrycznej pod nazwą Ueberlandwerk Oberschlesien AG z siedzibą w Nysie powstała w 1923 r. Obsługiwała zachodnią część obszaru prowincji górnośląskiej. Pierwsza, tymczasowa jej siedziba mieściła się w dawnym szpitalu garnizonowym twierdzy nyskiej na Radoszynie (Friedrichstadt). Wobec stałego wzrostu liczby obsługiwanych odbiorców oraz wypowiedzenia najmu dotychczasowych pomieszczeń konieczna stała się budowa nowego gmachu. Powstał on w miejscu rozebranych fortyfikacji za rzeką Nysą, na terenie tzw. Bramy Grodkowskiej (Grottkauer Tor). Budowę rozpoczęto w 1934 r., a ukończono w roku Obok biurowca powstał kompleks garaży. Kilka lat po oddaniu do użytku nowego gmachu ozdobiono go na wszystkich trzech kondygnacjach zespołem 15 witraży, których projektantem był m.in. Ludwig Peter Kowalski. Jest to do dzisiaj najciekawszy zachowany zespół witrażowy o tematyce świeckiej na Górnym Śląsku, z motywami z historii Niemiec, apoteozą rzemiosł i pracy ludzkiej oraz herbami miast górnośląskich.

27 Jest to budynek o trójdzielnej ceglanej fasadzie, z zaakcentowaniem głównej osi wejściowej, z charakterystycznym modernistycznym kolumnowym wykuszem i podcieniem z kwadratowymi słupami. Symetrię frontu załamuje odmienność skrzydeł potraktowanych tradycyjnie, z lokalizacją zegara w jego prawej części. Druga elewacja, wewnętrzna, dziedzińca artykułowana jest odmiennie wyraźnie trójdzielna i symetryczna, z mocno bruzdowanymi ryzalitami i wielkimi pionowymi oknami. Uwagę zwracają szlachetne materiały elewacyjne: cegła ze śladami wypalania, specjalnie wybierana dla podkreślenia plastyki płaszczyzn ścian, i okładziny ścienne z trawertynu. Taka skwapliwość formowania elewacji była typowa dla budynków biurowych i publicznych tego okresu. Nie mniej ciekawe są tu wnętrza, starannie zaprojektowane włącznie z meblami i stolarką drzwiową, zachowane do dziś. W obiekcie znajduje się największy zbiór witraży o niesakralnym edukacyjnym charakterze na Śląsku w trzech poziomach klatki schodowej, każdy o innych konotacjach historycznych i estetyce: historyzujący, z dobrze nakreślonymi postaciami twórców siły państwowości i nowożytny, współczesny rolnicy, robotnicy, w tym elektrycy, to symbole etosu pracy i nowego człowieka. 27

28 28 NYSA / NEISSE Zabudowa mieszkaniowa ul. Mariacka, plac Staromiejski Powstanie osiedla wiąże się z szeroko zakrojonym programem budownictwa mieszkaniowego dla uchodźców napływających po I wojnie światowej z przyznanej Polsce części Górnego Śląska. Prace rozpoczęto wiosną 1920 r. w południowej części miasta przy Marienstrasse (ul. Mariacka) i Neustdterstrasse (ul. Prudnicka), na terenach dawnych fortyfikacji twierdzy nyskiej rozebranych po jej likwidacji. Był to teren dawnego średniowiecznego Starego Miasta, zniszczonego w XVIII wieku podczas oblężeń i budowy twierdzy. Architekt postarał się o dopasowanie budynków do zabytkowego centrum miasta. Miejski urząd budowlany (głównym projektantem był Josef Meyers) zaprojektował wieniec 10 bloków zabudowy, złożonych z trzypiętrowych szeregowych domów, z ponad 300 mieszkaniami.

29 W latach powstała tzw. Brama Prudnicka, której bliźniacze budynki flankowały wjazd do miasta. Budowę całego założenia ukończono w roku Na fasadach domów umieszczono w 1927 r. wykonane w Ostdeutsche Werkstaetten ceramiczne wizerunki św. Mikołaja i Matki Bożej Różanej, nawiązujące do istniejących tu przed wiekami kościołów. 29

30 1 2 Nawiązanie do kontekstu miasta i malowniczość kompozycji sugerują, że projekt nyskiego osiedla powstał w myśl idei z końca XIX w., których prekursorem był wiedeński architekt i malarz Camillo Sitte. Uznał on, że miasto należy modelować jak dzieło sztuki, by dawało mieszkańcom bezpieczeństwo i czyniło ich szczęśliwymi (1889 r.). Tę ideę rozwinęli angielscy reformatorzy: Ebenezer Howard w koncepcji miasta ogrodu (1902 r.) i Raymond Unwin, którego londyńskie osiedle Hampstead (1906 r.) stało się katalogiem planów, a pisma wpłynęły na kształt osiedli do II wojny światowej. Poza Anglią, zasada łączenia piękna z racjonalnością była popularna w Niemczech, gdzie w 1906 r. powołano Stowarzyszenie Architektów i Inżynierów dbające o estetykę projektowanych osiedli Berlin Spandau (1), Essen (2). Malowniczość ustąpiła racjonalnej estetyce Neues Bauen w późniejszych latach dwudziestych XX wieku. W planie nyskiego osiedla, między ul. Mariacką a Żwirki i Wigury, czytelne są elementy Unwinowskiej kompozycji: różnorodność planu, podkreślanie osi kompozycji, grupowanie domów wokół placów, budynki bramne, granice w postaci niskich murków. Architektura osiedla nie jest monotonna. Podłużne bryły domów wieńczą dwuspadowe dachy z mansardami, oknami typu wole oko. Tynkowane elewacje rzeźbią ryzality, wykusze i loggie; zdobią kamienne cokoły, wąskie gzymsy, płaskorzeźby i dekoracyjne panneau. Wśród różnorodnych detali architektonicznych widać renesansowe woluty i ekspresjonistyczne zygzaki. Sklepienia łuków przejazdowych zdobią kasetony lub malowidła. Reasumując, osiedle to znakomicie wpisuje się w nurt urbanistyki europejskiej początku XX wieku. 30

31 OTMUCHÓW / OTTMACHAU Zapora i elektrownia wodna Sztuczne jezioro na Nysie Kłodzkiej powyżej Otmuchowa wybudowano w celu poprawy warunków żeglugi na Odrze i zapobiegania powodziom oraz dla potrzeb produkcji energii elektrycznej. Prace budowlane rozpoczęto w połowie 1929 r. Pośrodku wału zapory (wysokiego na 20 m ponad rzeką Nysą) wzniesiono żelbetową konstrukcję z 3 przepustami po obu stronach, a na skarpie odwodnej halę maszyn elektrowni. Jesienią 1930 r. wykonano już 2/3 zakresu robót i skierowano rzekę Nysę nowym korytem przez przyszłą elektrownię. Całość kosztowała 50 mln marek. 31

32 32 Głównym wykonawcą prac budowlanych była firma Polensky & Zoellner, konstrukcję stalową przeszklonej hali turbin elektrowni wykonał koncern Vereinigte Oberschlesische Huettenwerke z Gliwic. Dwa hydrozespoły składały się z turbin Kaplana (firmy J. M. Voith z Heidenheim) oraz generatorów (firmy Siemens Schuckert Werke) o łącznej mocy zainstalowanej 4,8 MW. Całość oddano uroczyście do użytku 17 czerwca 1933 r. w obecności gauleitera i nadprezydenta prowincji Helmutha Bruecknera. Przed budynkiem stanął pomnik mieszkańców Gogolina poległych w I wojnie światowej. Obecnie jest on zastąpiony pomnikiem Powstańców Śląskich.

33 Na początku XX wieku powstaje wiele obiektów inżynieryjnych, energetycznych i hydrotechnicznych, takich jak budynek elektrowni wodnej w Otmuchowie. To wynik gwałtownego rozwoju przemysłu i stosowania najnowszych technologii. Obiekt ten to wyodrębniona stalowa nitowana konstrukcja w układzie nawowym powtarzalnych przęseł, osadzona na żelbetowym cokole zapory wodnej, determinującej jego wygląd. Zrytmizowanie takie pozwoliło na nałożenie nań struktury szklanych powłok elewacji. To nowy standard budynku przemysłowego, doświetlonego, o halowym swobodnym rzucie wnętrza. Jednocześnie jest to doskonały przykład jedności formy, funkcji i konstrukcji. Standard taki stworzył dla korporacyjnego wizerunku energetycznego koncernu AEG Peter Behrens, pionier nowych form przemysłowych i użytkowych, światowej sławy mentor modernistycznej architektury. W berlińskim kompleksie elektrowni w Wedding (1) z lat szkieletowa konstrukcja i zrytmizowanie elewacji z jej ścianą osłonową w przełomowy sposób zmieniły nie tylko wizerunek budynku przemysłowego, ale i jego warunki użytkowania. Dziś określilibyśmy tę estetykę jako klasycyzm industrialny, podporządkowany całkowicie technologii. Jest ponadczasowym popisem konstrukcji, omalże jak w słynnej paryskiej wieży inż. Eiffela (2). Zaczął się wiek betonu i stali

34 34 PACZKÓW / PATSCHKAU Zakład leczniczy dla alkoholików Zakład zbudowano na wschodnim krańcu miasta przy szosie do Nysy. Okazały obiekt miał służyć leczeniu z choroby alkoholowej katolickich pacjentów z całej diecezji wrocławskiej. Był pod wezwaniem św. Jana Ewangelisty, patrona miasta (St. Johannes-Heim). Inwestorem została diecezjalna organizacja Caritas. Zbudowano go w latach , a poświęcenia dokonał kardynał Adolf Bertram na początku roku Budynek miał zastąpić dotychczas funkcjonujący analogiczny zakład w Tarnowskich Górach, które przypadły Polsce. Do obiektu przylegał ogród i pole uprawne obrabiane przez pensjonariuszy w ramach terapii zajmowali się oni również produkcją zabawek. Wewnątrz centralnym punktem założenia była duża jadalnia, służąca również jako sala teatralna i kinowa. Gmach mieścił 80, a później 120 pokojów dla pacjentów. W 1934 r. opiekę nad pacjentami przejęli bracia z Kongregacji św. Aleksego w Neuss, a w 1937 r. siostry augustianki. Rok później nadzór nad zakładem przejęły władze świeckie. Po wojnie urządzono tam prewentorium dla dzieci.

35 Prewentorium w Paczkowie jest przykładem tego, jaki wpływ na nowoczesną architekturę miał teoria o uzdrawiającej mocy światła, powietrza i słońca. Obiekt ten łączy tradycję z awangardą. W końcu XIX w. gruźlica przybierała w kraju rozmiary epidemii, stąd koniecznością stała się budowa sanatoriów. Modelowym rozwiązaniem było sanatorium królowej Aleksandry (1) w szwajcarskim Davos (1907 r., inż. R. Maillart). Zaskakująco nowoczesny, otwarty na słońce i powietrze, budynek zawierał pionierskie dla funkcjonalizmu elementy, jak: żelbetowa konstrukcja, słoneczna ekspozycja, zadaszone tarasy, płaski dach ogród, duże okna, minimalistyczna estetyka. Wybitnym tego przykładem jest sanatorium przeciwgruźlicze w fińskim Paimio (2), funkcjonalnie rozplanowane i organicznie wpisane w teren ( r., arch. A. Aalto). Prewentorium w Paczkowie łączy estetykę tradycjonalistycznego modernizmu z funkcjonalizmem. To obiekt tradycyjny, o dwuspadowym dachu, a główny korpus budynku ma rzut E. Elewację artykułuje wąski gzyms i rytm okien ujętych w proste opaski. Oś symetrii podkreśla ryzalit i główne wejście w schodkowym, ryflowanym portalu. Funkcjonalną estetykę ma południowe skrzydło budynku, wyłamujące się z prostokątnego układu całości tak, by uzyskać południowo-zachodnią ekspozycję. Płaski dach z tarasem, niczym mostek kapitański, duże okna, podłużne balkony z białą balustradą wpisują się w nurt międzywojennej awangardy

36 36 PLUDRY / PLUDER Dom stalowy przy Nasycalni Podkładów Budynek powstał przy nowo uruchomionej nasycalni podkładów kolejowych, położonej obok tartaku na południe od stacji kolejowej (na linii z Opola do Lublińca i Częstochowy). Inwestorem była spółka Gelaendebaugesellschaft Reichsbahn z Wrocławia, która wykupiła na ten cel tereny leśne. Parterowy obiekt z poddaszem zbudowano z płyt stalowych zamontowanych na murowanej z cegły i nakrytej stropem kondygnacji piwnic. Dach pokryty został dachówką ceramiczną. Była to budowla eksperymentalna, której główną zaletą był krótki czas budowy. Podobne obiekty powstały na Górnym Śląsku tylko w Zabrzu i Rokitnicy. Budynek wzniesiono równocześnie z całym zakładem i oddano do użytku pod koniec roku Obiekt pełnił funkcję domu mieszkalnego dyrektora zakładu. Jako pierwszy zamieszkał tam Schintzel przybyły z Kolonowskiego. Po roku 1945 r. w budynku umieszczono przychodnię lekarską dla pracowników zakładu, a obecnie należy on do prywatnej spółki.

37 Dom stalowy w Pludrach zalicza się do grupy budynków eksperymentalnych, powstałych na fali poszukiwań nowych technologii budowlanych w latach dwudziestych. O ile stosowanie konstrukcji stalowej jako szkieletu konstrukcyjnego było powszechne, to stosowanie stali także jako materiału elewacyjnego pojawia się rzadko. Domy tego typu miały zarówno formę tradycyjną przykładami zabudowy tego typu są wielorodzinny dom stalowy przy ul. Cmentarnej w Zabrzu (1) oraz domy na terenie kolonii Ballestrema w Rokitnicy jak i nowoczesną. W Pludrach zbudowano tą metodą parterowy dom jednorodzinny, podpiwniczony, z wysokim dachem kopertowym. Elewacja frontowa symetryczna, pięcioosiowa, z wejściem głównym poprzedzonym schodami na osi. Po bokach znajdują się dwie pary okien zróżnicowane szerokością. Tylną, także symetryczną elewację tworzą 3 wąskie okna. Elewacje boczne ślepe. Ponad silnie wysuniętym okapem na osiach elewacji frontowej i tylnej znajdują się wydatne prostokątne facjaty z dwoma niewielkimi oknami każda. Tradycyjna forma budynku, gdyby nie podziały arkuszy blach łączonych płaskownikami, nie zdradzałaby wyjątkowości tego obiektu. Przykładem podobnych eksperymentów w budownictwie jest stalowy dom w Dessau Georga Muche i Richarda Paulicka, skonstruowany w latach Zbudowany jako model prototypowy w poszukiwaniu alternatywy dla budownictwa z tradycyjnych materiałów służy obecnie jako pawilon ekspozycyjny Bauhaus Dessau Foundation. Nieco późniejszy, pochodzący z 1931 r., dom stalowy firmy Junkers (2) powstał również jako prototyp i pomimo że parę lat po domu z Dessau ma bardziej zachowawczą formę (obecnie to ekspozycja muzeum firmy Bosch)

38 38 POKÓJ / KARLSRUHE Ewangelicki Dom Parafialny Parafia ewangelicka w Pokoju koło Opola jako jedna z nielicznych na Górnym Śląsku istnieje od XVIII wieku. Oprócz kościoła, plebanii i cmentarza do jej funkcjonowania niezbędne było miejsce zgromadzeń dla licznie działających przy niej organizacji religijnych. Obiekt taki udało się wybudować dopiero w okresie międzywojennym. Inicjatorem tej inwestycji był ówczesny proboszcz ks. Arthur Opale. Budynek zaprojektowali na planie podkowy otwartej od strony sąsiadującego kościoła dwaj znani wrocławscy architekci międzywojnia Erwin Klein i Georg Wolff. Ewangelicki dom parafialny (Evangelisches Gemeindehaus) zlokalizowany został naprzeciw świątyni tego wyznania, symetrycznie na jej osi, od strony północno-zachodniej. Wybudowano go w latach r. Główną częścią obiektu jest duża sala zgromadzeń, do której przylegają mniejsze pomieszczenia. Po 1945 r. budynek został odebrany parafii przez władze komunistyczne i przekształcony w dom kultury, w którym mieściło się m.in. stałe kino Gwiazda. W ostatnich latach parafii ewangelicko-augsburskiej udało się odzyskać obiekt, ale na razie nie jest on w pełni wykorzystany.

39 Budynek dawnego Kina Gwiazda domu ewangelickiego jest obiektem osadzonym w nurcie zachowawczym, łączącym elementy awangardy z tradycjonalizmem. Fasada symetryczna, flankowana dwoma piętrowymi ryzalitami z parami niewielkich okien na piętrze i silnie zaznaczonymi portalami wejściowymi. Korpus poprzedza nieco wycofana parterowa galeria wejściowa, nad którą znajdują się trójkątnie zwieńczone okna sali głównej, znajdujące się w głębi budynku. Wrażenie rozczłonkowania frontu potęgują pilastry w formie ceglanego boniowania o masywnych proporcjach. Od strony parku odmienna, ciężka bryła obiektu przywołuje skojarzenia z tzw. stylem około 1800, wczesnym klasycyzmem niemieckim. Elewacja posiada tu boniowany cokół z drzwiami na osi, korpus z trzema parami prostokątnych smukłych okien skupionych blisko osi, wydatny gzyms i wysoki kopertowy dach. Zgrupowanie okien w środkowej części skutkuje powstaniem wrażenia ciężkości i monumentalizmu, co przywołuje skojarzenia z obiektami odwołującymi się do form klasycznych, jakie za parę lat miały wrócić na fali architektury narodowo-socjalistycznej. Przykładem może być Bürozentrum przy parku Hohenzollern w Berlinie Rudolfa Klara z lat (1) czy SBahnhof (2) w Berlinie-Zehlendorf ( , R. Brademann). W tym jednak przypadku historyzująca formuła obiektu mieściła się w konwencji zabudowy otaczającej nieistniejący już osiemnastowieczny zespół pałacowy w centrum miasteczka Karlsruhe O/S, czyli w obecnej wsi Pokój, zniszczony w 1945 roku

40 40 PRUDNIK / NEUSTADT Szkoła Rolnicza Szkołę rolniczą (Landwirtschaftsschule) otwarto w roku 1922 w tymczasowym starym budynku, który szybko okazał się zbyt ciasny. Organem prowadzącym był powiat prudnicki. Zakład służył kształceniu młodzieży z okolicznych wsi, która miała w przyszłości przejąć gospodarstwa swych rodziców. Były tu klasy męskie i żeńskie. W roku 1928 przystąpiono do budowy nowego obiektu szkolnego na zachodnim krańcu miasta przy Hindenburgstrasse (ul. Kościuszki). Parcelę podarował magistrat. Projektantem budynku był Oskar Goltz z Opola. Nową szkołę otwarto 3 listopada 1928 r. Oprócz trzech pomieszczeń klasowych, jadalni, kuchni, pralni i pracowni chemicznej były tu dwa mieszkania nauczycielskie i dozorcy. Szkoła posiadała własną fermę drobiu służącą szkoleniu młodzieży i dokształcaniu dorosłych rolników. Ze względu na specyfikę zawodu rolnika nauka w szkole trwała głównie w okresie zimowym. Dziewczęta uczyły się przede wszystkim prowadzenia gospodarstwa domowego. Oprócz tego organizowano kursy i doradztwo dla dorosłych.

41 Podobną do prudnickiej szkoły kompozycję ceglanych brył tworzy Karl-Lehr- Realschule (1) w Duisburgu (Wanheimerort). Wiele analogii łączy budynek ze znacznie większym, ale wzorcowym w tym okresie kompleksem szkół (gimnazjum, liceum i zawodowa) zrealizowanym w latach przez Maxa Tauta na Nöldnerplatz w Berlinie (2). Bryłę szkoły w Prudniku tworzą podłużny, horyzontalny korpus z dwoma prostopadłymi skrzydłami i wieżowym akcentem wejścia głównego, z klatką schodową pośrodku. Rzut jest niesymetryczny. W prawym skrzydle mieszczącym m.in. mieszkanie, widzimy podcienia z detalem ceglanych kolumn, jakie spotkać możemy w innych budynkach Tauta (Bristolstrasse w Berlinie). Ceglany detal charakterystyczny dla Backsteinexpressionismus (ekspresjonizmu ceglanego) zastosowano w parterze elewacji frontowej, portalu i filarach podcieni. O ile front budynku zachowuje uporządkowany rytm okien, to elewacja tylna kształtowana jest wynikowo, co jest charakterystyczne dla bezkompromisowego funkcjonalizmu. Bezpośrednim nawiązaniem do estetyki Bauhausu w prudnickiej szkole są witraże klatki schodowej, z charakterystyczną kompozycją różnobarwnych prostokątów. Pierwszy tego typu projekt zrealizowano w gabinecie Waltera Gropiusa w budynku Bauhausu w Weimarze, według planu Josefa Albersa w 1922 roku

42 42 RACIBÓRZ / RATIBOR Górnośląskie Krajowe Naukowe Obserwatorium Ziemi Założycielem Górnośląskiego Krajowego Naukowego Obserwatorium Ziemi był znany niemiecki naukowiec prof. Carl Mainka. Wybrał on na projektanta raciborskiej stacji Konrada Wachsmanna, który w latach zajmował stanowisko głównego architekta w Fabryce Budowli Drewnianych Christoph & Unmack A.G. w Niesky. Budowa obserwatorium Carla Mainki została ukończona w 1927 r. Dwa lata później, w 1929 r., Wachsmann zaprojektował letniskowy dom dla Alberta i Elsy Einstein w wiosce Caputh przy Waldstrasse 7. Pochodzący z żydowskiej rodziny architekt wyemigrował w 1941 r. do Stanów Zjednoczonych, gdzie współpracując z Walterem Gropiusem, rozwijał system domów prefabrykowanych z drewna (Packaged House System).

43 Raciborskie obserwatorium jest znakomitym przykładem architektury z kręgu Neues Bauen. Jego powściągliwa prosta i asymetrycznie uformowana bryła została nieco zdekompletowana przez demontaż pełnych balustrad wraz z tarasami nad parterowymi elementami bocznymi. Usunięto także niskie skrzydło tarasowe, znajdujące się dawniej po lewej stronie wejścia. Miało ono identyczne balustrady, które ukrywając spadki dachu-tarasu, nadawały całości wygląd zwartej stereometrycznej bryły. Mimo braku tych elementów obiekt utrzymał swój charakter i jest jednym z nielicznych przykładów drewnianej awangardy okresu międzywojennego na Górnym Śląsku. Ten sam architekt, choć w bardziej konwencjonalny sposób, zaprojektował dom w Caputh dla znanego fizyka Alberta Einsteina. Brakuje mu, niestety, szlifu nowoczesności, która choć dziś okaleczona, ale jest ciągle widoczna w Raciborzu. Lekkie prefabrykowane konstrukcje drewniane miały obok stalowych stanowić konkurencję dla tradycyjnej technologii murowanej. Były tańsze i szybsze w montażu, stąd duże zainteresowanie państwa w ich propagowaniu. Potwierdzeniem są liczne wystawy budownictwa drewnianego jak np. Niemiecka Wystawa Ogrodnictwa i Rzemiosła Śląskiego w Legnicy w 1927 r. (GUGALI-Deutsche Gartenbau und Schlesiche Gewerbe Ausstellung Liegnitz), na której zaprezentowano wzorcowy dom drewniany projektu Hansa Scharouna (1). Domy z płaskimi dachami, jak znany Am Rupenhorn (2) koło Berlina, w systemie Christoph & Unmack (Fritz Marcus, ok r.) po 1933 roku stały się ideologicznie nie do zaakceptowania. Upowszechniano wówczas spadziste dachy narodowe w formie i treści. Wystawa Deutsches Holz Kochenhof (3) w 1933 r. w Stuttgarcie podkreśliła to najdobitniej w ideologicznej opozycji do pobliskiego Weißenhofsiedlung z 1927 r

44 44 RACIBÓRZ / RATIBOR Zabudowa mieszkaniowa ul. Marii Skłodowskiej-Curie, Miechowska, Słoneczna Prezentowana zabudowa mieszkaniowa została zaprojektowana i wybudowana przez spółdzielnię budownictwa Oberschlesische Kleinwohungsbau G.m.b.H w latach Mieszkania typu Laubenhaustyp, o płaskim dachu, znacznie obniżały koszty budowy i utrzymania budynku. Ten charakterystyczny zespół mieszkaniowy składał się z 2 pojedynczych wolno stojących budynków 3 linearnych sekcji, oddzielonych pasmami wewnętrznej zieleni, o charakterze rekreacyjnym. Zewnętrzne sekcje rozmieszczono wzdłuż ul. Skłodowskiej-Curie i ul. Słonecznej. Złożone są z 4 połączonych budynków, z czego wewnętrzne wycofano w głąb kwartału. Środkowa sekcja składa się z 3 budynków i stanowi oś kompozycyjną, oraz kręgosłup całego układu. Całość reprezentuje styl Neues Bauen pod względem rozwiązania urbanistycznego, lapidarnej formy zewnętrznej budynków, a także struktury mieszkań.

45 Podstawę systemu stanowi budynek galeriowy z 4 mieszkaniami na jednym poziomie, dostępnymi ze wspólnej zamkniętej klatki schodowej. Autorami tego przedsięwzięcia są znani wrocławscy architekci Hugo Leipziger i Albrecht Jaeger, uczniowie Adolfa Radinga i Hansa Scharouna. Swoje osiedla zrealizowali także w Namysłowie, Wrocławiu, Opolu, Legnicy, Gliwicach i Zabrzu. Można zauważyć, że w każdym miejscu inaczej, ale w zbliżonej konwencji. Zawsze jednak dostrzega się pietyzm w kreowaniu otwartej przestrzeni publicznej dla mieszkańców. W Raciborzu przejawiało się to w ukształtowaniu reprezentacyjnego placu osiedlowego, zlokalizowanego w środku zespołu, między pojedynczymi blokami i wewnętrzną linearną sekcją. Plac miał wyraz quasi, był symetryczny z nieistniejącym już dziś pomnikiem, którego tło stanowiła ściana obecnie pozbawiona dawnej dedykacji i napisu Ebert Hof. Hugo Leipziger był czynny na Śląsku do 1933 roku. Później wyjechał do Australii, gdzie pracował w znanym biurze architektonicznym Stephenson & Turner, dla którego projektował min. Pawilon Australii na EXPO w Nowym Jorku w 1939 r. Swoją karierę kontynuował także w USA. 45

46 46 STRZELCE OPOLSKIE / GROSS STREHLITZ Szpital im. J. Glowatzkiego Nowy szpital w Strzelcach wybudowany został przez Zgromadzenie Sióstr Służebniczek NMP z Poręby koło Góry Świętej Anny. Miał on zastąpić dotychczasowy stary i ciasny obiekt. Siostry inwestycję sfinansowały ze środków własnych, dotacji i pożyczki z Holandii. Koszt budowy wyniósł 1,5 mln marek. Obiekt zaprojektował i budową kierował Jodokus Kehrer. Szpitalowi nadano imię kuratora sióstr, ks. prałata Josepha Glowatzkiego. Zlokalizowano go na zachodnim krańcu miasta w sosnowym lasku. Gmach mieścił ok. 100 łóżek oraz dodatkowe 30 łóżek na oddziale zakaźnym. Pacjenci leżeli w małych pokojach, liczących maksymalnie po 3 łóżka. Na parterze zlokalizowano pokoje zabiegowe i kuchnię, na I piętrze chirurgię i salę operacyjną, na II piętrze oddział wewnętrzny i kaplicę, a na IV zamieszkały siostry pracujące w placówce. Oprócz leczenia pacjentów szkolono tu też siostry pielęgniarki. Obiekt uroczyście poświęcono 7 grudnia 1930 r. Pierwszymi kierownikami placówki byli doktorzy Backhaus i Blumberg, sprowadzeni z Wrocławia.

47 Nowy budynek powstał na obrzeżach miasta jako założenie osiowe z honorowym dziedzińcem i owalnym podjazdem. Gmach ma plan łuku jakby otwierającego się ramionami w kierunku południowym na przybywających pacjentów. Ten obiekt to wielki wygięty 4-kondygnacyjny leżący prostopadłościan z wysokim czterospadowym dachem. Układ wnętrz ma charakter 3-traktowy. Od strony północnej znajduje się prostopadłościenny ryzalit, w którym na 3 kondygnacjach umieszczono 2-piętrową kaplicę z 6 wielkimi pionowymi oknami zakończonymi półokrągło. Tylna część została rozbudowana w 1979 r. oraz w 1995 r., i całkowicie wchłonęła dawny ryzalit. Wszystkie fasady wykończone zostały cegłą klinkierową o zróżnicowanej kolorystyce, która tworzy migotliwą strukturę barwną. Horyzontalna elewacja główna o 46 osiach w trzech kondygnacjach dolnych i 51 w ostatniej, została urozmaicona na parterze wielkim zadaszeniem balkonem wspartym na 2 filarach i żelbetowej płycie. Wyższe kondygnacje posiadają półcylindryczne mocno wysunięte ku przodowi balkony o szerokości jednego okna, grupowane po 4 w osi głównej nad wejściem i co czwartą oś po prawej i lewej stronie. W narożnikach towarzyszą im podłużne tarasy o ćwierćcylindrycznych zakończeniach. Wszystkie balustrady są pełne i wsparte na szarej żelbetowej płycie. Posiadają poziome linearne bruzdy i stalowe pochwyty, które zostały spięte kompozycyjnie przez dwa wielkie szare gzymsy płytowe 3 i 4 kondygnacji, wykonane z żelbetu. Ekwiwalentem balkonów w fasadzie północnej są dwa symetryczne opływowe ryzality mieszczące klatki schodowe. Całość robi wrażenie wyrafinowanej gry przestrzennej rozpisanej na czerwoną cegłę, szary żelbet, stalowe balustrady, prostokątne otwory okien i drzwi oraz różnorodne łuki balkonów, tarasów i ryzalitów. Architekt umiejętnie połączył w jedno sprzeczne elementy: tradycji (spadziste dachy, osiowa kompozycja), ekspresji (ceramiczne opracowanie elewacji) i awangardy (kształty balkonów, tarasów, podcieni, żelbet, stal, racjonalna dyspozycja wnętrz). Podobne tendencje zauważyć można w innych szpitalach na całym obszarze nie tylko niemieckiego Górnego Śląska, Republiki Weimarskiej (Frankfurt nad Menem, 1, 2) ale i Polski (Otwock, 3). Być może inspiracją łukowej formy stało się znane berlińskie osiedle o kształcie podkowy autorstwa Brunona Tauta

48 48 ZDZIESZOWICE / DESCHOWITZ Kościół pw. św. Antoniego Inicjatorem budowy nowego kościoła w tej miejscowości był miejscowy proboszcz ks. Friedrich Czernik. Gmach zaprojektował architekt Felix Hinssen z Nysy. Budowę rozpoczęto 1 września 1936 r. w listopadzie doprowadzono mury do połowy wysokości obiektu. W kwietniu 1937 r. gotowe były mury do wysokości dachu, konstrukcję dachu położono w maju, wieże ukończono w czerwcu, a kamień węgielny wmurowano 15 czerwca 1937 r. Kościół został konsekrowany 22 listopada 1937 r. przez kardynała Bertrama. Konstrukcja budowli to szkielet żelbetowy wypełniony w środku cegłą, od zewnątrz mury obłożono kamieniem wapiennym rodzimym materiałem budowlanym tej okolicy. Nawę nakryto stropem drewnianym, a dach konstrukcji drewnianej pokryto dachówką. Obraz ołtarzowy, Drogę Krzyżową i malowidła ścienne wykonał Fritz Bernitzky z Nysy na podstawie szkiców Hinssena. Wystrój rzeźbiarski pochodził z Ostdeutsche Werkstaetten z Nysy. Podczas II wojny światowej, 14 września 1944 r., nalot aliancki doprowadził do uszkodzeń budynku, które naprawiono dopiero po wojnie.

49 Kościół św. Antoniego w Zdzieszowicach reprezentuje zachowawczy nurt budownictwa sakralnego, oparty na uproszczonej reedycji popularnego schematu świątyni chrześcijańskiej, stosowanej w okresie międzywojennym przez wielu architektów niemieckich, takich jak Jan Hubert Pinand (1.) czy Dominikus Böhm (2, 3). Jednoprzestrzenny korpus kryty dachem dwuspadowym ograniczony został tu do pojedynczej nawy-sali przekrytej stropem belkowym, którą zamyka od strony południowo-wschodniej prezbiterium w formie cylindrycznej apsydy. Wokół niej rozlokowano niską prostokątną zakrystię. Po przeciwnej stronie znajduje się masyw dwóch wież zespolonych w jeden monumentalny westwerk z głębokim rozglifionym portalem na osi. Obie wieże kryte są dachami namiotowymi. Zewnętrzne kamienne ściany korpusu architekt wyposażył w charakterystyczne dla swojej twórczości motywy wnęki arkadowej powtórzonej 8 razy w każdym boku, wewnątrz których znajdują się okulusy doświetlające wnętrze. Arkadom odpowiadają wewnętrzne nisze na stacje drogi krzyżowej, za wyjątkiem dwóch od strony chóru muzycznego. Projekt sporządził znany nyski (a później berliński) architekt Felix Hinssen, autor wielu świątyń z motywem arkady i okulusa, który przewija się zarówno w przedwojennej jak i powojennej twórczości architekta. Ten motyw znajdziemy w kościołach np. św. Józefa w Raciborzu-Ocicach (1937 r.), św. Laurentiusa w Berlinie ( r.), św. Eucharystii w Teltow ( r.) czy w dzwonnicy kościoła Wszystkich Świętych w Borsigwalde. Hinssen często zaopatruje go dodatkowo w figury patronów, umieszczane między okulusami a prostokątnymi portalami. W Zdzieszowicach było to niemożliwe ze względów funkcjonalnych i ekonomicznych. Architekt zaprojektował również wiele berlińskich obiektów świeckich, jak: osiedle mieszkaniowe Ernst-Reuter-Siedlung (1955 r.) czy apartamentowiec przy Hubertusallee 6 8 z lat Felix Hinssen współpracował także z Le Corbusierem przy wznoszeniu słynnego bloku mieszkalnego Unité d Habitation z lat na terenie Hansaviertel. W jego wszechstronnym dorobku twórczym widać umiejętność posługiwania się zawsze aktualnymi tendencjami: od radykalnego modernizmu lat 20. (gmach Ubezpieczalni AOK w Erfurcie współpraca z Theo Kellnerem) przez skromne uproszczenia motywów świątyni chrześcijańskich w latach 30., do późnomodernistycznych rozwiązań rzeźbiarskich okresu powojennego

50 50 Bruntál / FREUDENTHAL Dom czynszowy Oskara i Wandy Mildner Jest to dom handlowo-mieszkalny, piętrowy, o rzucie w kształcie litery U, z purystycznie zaprojektowaną elewacją, dachem pulpitowym za attyką pokrytą blachą. Rytmicznie podzielone elewacje są otynkowane gładkim białym tynkiem. Dom jest dostępny w dwóch przeciwległych częściach od strony dwuramiennych schodów, które zbudowane są ze sztucznego kamienia i posiadają metalową balustradę lub od strony dziedzińca wewnętrznego. Do wież na klatkach schodowych przywierają balkony mieszkań, również z metalową balustradą. Pierwotne wejście główne do obiektu było usytuowane od strony zamku, ale w latach pięćdziesiątych XX wieku zostało ono zastąpione witryną. Wejście wskazuje stojak na sztandar i daszek. Parter domu od strony ulicy jest przełamany ciągłym pasmem wydzielonych witryn z lukarnami. Okna domu są w większości oryginalne, drewniane, podzielone kasetonowo. Otaczają je proste ościeżnice. Proste ramy mają również małe okrągłe okienka na trzecim piętrze attyki, zakończone niewielkim gzymsem koronującym. Południowo-wschodnia elewacja jest zaokrąglona po obu stronach i nieco niższa niż pozostałe prostokątne fasady, ale elewacja zachodnia jest skośna i jednoosiowa. Narożnik południowy jest zaokrąglony, a na poziomie pierwszego piętra mieszkalnego jest nisza z figurą Trójcy Świętej. Od południowej strony niezabudowaną część działki zamyka gładko otynkowany wysoki mur. Budynek jest podpiwniczony, parter służy do celów komercyjnych od samego początku jego powstania i do tego celu dostosowano swobodną dyspozycję, unoszoną przez szkielet nośny ze słupów żelbetowych. Kolejne piętra mieszkalne są dwu- i trójtraktowe. Na czwartej kondygnacji usytuowane były mieszkania małometrażowe i pomieszczenia na pralnię i suszarnię.

51 Dom położony jest w samym centrum miasta, w pobliżu zamku. Prezentuje wysoki poziom architektoniczny, całkowicie różny od pozostałej zabudowy miejskiej, ukształtowany w duchu tradycjonalizmu i późnego romantyzmu. Obiekt, wówczas z numerem 185, zbudowany został w maju 1932 roku na terenie powstałym w wyniku wyburzenia trzech starszych domów. Właścicielami byli Oskar i Wanda Mildnerowie (2 willa Mildnera, Bruntal), którzy posiadali obiekt aż do 1945 roku, kiedy to skonfiskowano im dom na mocy dekretu prezydenta nr 108/1945 Dz.U. Wtedy stał się majątkiem miasta, które jest jego właścicielem do dzisiaj. Budynek jest przykładem radykalnie modernistycznej konstrukcji, odpowiadającej purystyczno-funkcjonalistycznym zasadom. Projekt zdradza rękę zdolnego architekta, aż trudno przypuszczać, że był nim ktoś z lokalnych budowniczych. Obiekt wykonywała firma Roberta Mildnera, będąca największą bruntalską firmą budowlaną od końca XIX wieku, aż do pierwszej połowy XX wieku. Pierwotnej dokumentacji projektowej nie udało się odnaleźć, a na temat Oskara Mildnera wiemy tylko tyle, że pracował w firmie budowlanej Roberta Mildnera i w latach kierował budową Arcybiskupiego Seminarium dla Chłopców, tzw. Petrina w Bruntalu (1). Czy ci dwaj mężczyźni byli spokrewnieni? Tego nie wiemy

52 52 Český Těšín / Czeski Cieszyn willa Dr. Otto Komárka Willa dra Komárka znajduje się w Czeskim Cieszynie, w dawnej podmiejskiej dzielnicy polskiego Cieszyna, w mieście, które stało się samodzielne dopiero po rozpadzie Austro-Węgier, na podstawie decyzji przedstawicieli państw ententy na konferencji w Spa w lipcu 1920 roku. W dzielnicy Kamenec w 1928 roku w zabudowie szeregowej na ul. Dr. Hinterstoissera (dzisiejsza ul. Božkova) została zbudowana synagoga według projektu architekta Edwarda Davida, znanego budowniczego w tamtych czasach w Cieszynie (2). W 1936 roku najprawdopodobniej temu samemu architektowi zlecił dr Otto Komárek, sędzia rejonowy, wybudowanie domu rodzinnego w zabudowie willowej, naprzeciwko synagogi, z 2 mieszkaniami i podwójnym garażem. Dr Komárek był później przewodniczącym Sądu Rejonowego w Czeskim Cieszynie. Pochodził z miejscowości Dolní Žukov i wraz z małżonką Marią zamieszkiwali willę do 1951 roku. Od tego czasu willa kilkakrotnie zmieniała właścicieli. Ów dom dra Otto Komárka został wybudowany przez firmę V. Nekvasil, Budowlaną Spółkę Akcyjną Czeski Cieszyn, na podstawie zweryfikowanych planów, zatwierdzonych przez Miejski Urząd Budowlany w lipcu 1936 roku. Została zatwierdzona przez inspekcję budowlaną zgodnie z przepisami śląskiego prawa budowlanego w rekordowo krótkim czasie, w listopadzie 1936 roku.

53 Willa dr Komárka z niskim czterospadowym dachem i purystycznie zaprojektowaną fasadą zaciekawia czystością formy i akcentem bryły podwyższonej oraz wysuniętej do przodu klatki schodowej. Oczarowuje również zastosowaniem obłych kształtów przy balkonie wystającym ponad naroże czy detalami przy wejściu do domu zaokrąglonym rzutem klatki schodowej i kształtem markizy. Widoczny jest też większy nacisk na wartość tego miejsca, otwarty widok przez ogród na wieże kościelne i budynki polskiego Cieszyna za rzeką. Na działce są widoczne resztki dawnego sadu, np. na terenie przed willą fontanna z figurą chłopca z rybą umieszczona na osi balkonu lub miejsce wypoczynkowe zakryte balkonem wznoszącym się na dwóch kolumnach. Dom jest częściowo podpiwniczony, ma dwie kondygnacje i poddasze, w którym podczas późniejszych remontów powstało dodatkowe mieszkanie. Zabudowa poddasza i wymiana oryginalnych okien na plastikowe w fasadzie, zbyt masywne do szerokich ram okiennych, obniżyły jakość jego ukształtowania architektonicznego. Kto jest autorem willi, nie można dokładnie określić. W dokumentacji planowej znajduje się wyłącznie odcisk pieczątki firmy V. Nekvasil. W porównaniu z innymi budynkami w Czeskim Cieszynie widoczna jest analogia z obiektami projektowanymi w tym czasie przez cieszyńskiego architekta Edwarda Davida, a mianowicie domem Oskara i Pavly Michejdów nr 260 przy ul. Na Nivách (1) czy willą Śląskiej Diakonii przy ul. Park A. Sikory nr

54 54 Český Těšín / Czeski Cieszyn Dom Dr. Dušana E. Parmy Dom handlowo-mieszkalny przy ul. Čapka w Czeskim Cieszynie zlecił wybudować dr Dušan Eduard Parma pochodzący z miasta Frenštát pod Radhoštěm, syn tamtejszego adwokata Eduarda Parmy. Eduard Parma był współzałożycielem i prezesem Związku Górskiego Radhošť (czes. Pohorská jednota Radhošť), w latach burmistrzem Frenštátu, a w latach działał jako poseł Sejmu Krajowego Moraw. Przygotowanie projektowe domu nr 10 zostało powierzone architektowi Karlowi Valouškowi, który należał do nadwornych architektów firmy V. Nekvasil, Budowlana Spółka Akcyjna Czeski Cieszyn i ta właśnie firma wybudowała dom w czasie jednego roku. W okresie polskiej aneksji w 1938 roku i po wypędzeniu czeskiej ludności z zajmowanego terytorium, rodzina dra Parmy wróciła do Frenštátu, a sam architekt działał później we Frýdku-Místku. Pod koniec 1938 roku do domu wprowadzili się mieszkańcy polskiej narodowości i ten stan trwał również w czasie okupacji niemieckiej w 1939 roku. Rodzina Parmy wróciła do Czeskiego Cieszyna po wojnie, ale w 1947 roku ponownie musiała go opuścić. Powrót był możliwy dopiero w 1949 roku, kiedy to córka dra Parmy mogła w tym domu zamieszkać w jednym mieszkaniu. W 1980 i 1986 roku do domu wprowadziły się wnuki dra Parmy i od 1989 roku jego spadkobiercy w pełni go wykorzystują, prowadząc tam również swoją działalność. Dr prawa Dušan E. Parma wyemigrował z kraju po lutym 1948 roku. Mieszkał w bawarskim mieście Murnau, a potem w Waszyngtonie. Oprócz praktyki adwokackiej zajmował się badaniem rozwoju słowiańskiego w Europie i był członkiem Towarzystwa Krzewienia Nauki i Sztuki. Architekt i budowniczy Karel Valoušek ( ) mieszkał w Czeskim Cieszynie przy ul. Třanovskiego nr 350 do II wojny światowej. Później prowadził firmę budowlaną w Brnie i jako inwalida wojenny w marcu 1946 roku wrócił do rodzinnego Cieszyna.

55 Dom handlowo-mieszkalny pod kątem ukształtowania bryły i fasad jest budowlą funkcjonalistyczną, natomiast pod kątem rozwiązania poszczególnych kondygnacji i formowania przestrzeni stanowi przykład rozwiązań tradycyjnych. Trzypiętrowy budynek z zaokrąglonymi narożnikami koncypowany na osi wykorzystuje w kompozycji efekt odwrotnej gradacji brył i swoją koncepcją, akcentem przejawiającym się w obniżeniu środkowej części bryły, sprawia wrażenie niebanalne, plastyczne, zabawne. U architekta Karla Valouška i w jego późniejszych realizacjach prac na terenie Czeskiego Cieszyna (1, 2), dominuje tworzenie domów o położeniu narożnym, ale w przeciwieństwie do budynku na ul. Čapka, chodzi głównie o tradycyjnie zaprojektowane budynki, z zaakcentowaniem rogów poprzez narożne podwyższenie bryły. W układzie domu zakładano na parterze przejście do dziedzińca. Na jednej z kondygnacji, początkowo z jednym mieszkaniem na każdym piętrze, zaciekawia duży owalny reprezentacyjny hol z wyjściem na długi obły balkon w elewacji od strony ulicy. Budynek zachował swoją wewnętrzną i zewnętrzną autentyczność. Interwencje były jedynie minimalne, a na wygląd elewacji negatywnie wpłynęły tylko nowe tynki

56 56 Frýdek / Friedek Obywatelska Kasa Oszczędności Budynek Obywatelskiej Kasy Oszczędności (CSOB) we Frýdku zajmuje spektakularną narożną lokalizację przy zbiegu ulic T.G. Masaryka i Jiraskovej, naprzeciwko Parku Miejskiego, w sąsiedztwie ważnych obiektów publicznych miasta. Jego reprezentacyjny charakter zawdzięczamy półokrągłemu dominującemu narożnikowi z pionową artykulacją okien i wyeksponowanych ceglanych pilastrów z wieńczącym całość bębnem świetlika na dachu. Boczne skrzydła wyposażono w łamane dachy z ceglanymi tarczami mansard i duże kwadratowe okna, całość opierając na mocnym eksponowanym gzymsie nad parterem. W ten sposób podkreślono ich poziomą strukturę i podziały. Takie ekspresjonistyczne podejście zaprezentował Erich Mendelsohn, przebudowując w latach berliński Mossehaus budynek siedziby wydawnictwa Berliner Tageblatt przy zbiegu Jerusalemerstr. i Schutzenstr. (1) stał się on od tej chwili wzorem do naśladowania i synonimem nowoczesności. Nowoczesność tę demonstruje również budynek CSOB w swojej funkcji i formie: jego opływowe formy i nautyczny charakter stają się oznaką sprawności i Corbusierowskiego umaszynowienia budynku wzorem najlepszych technicznie i najdoskonalszych funkcjonalnie maszyn epoki: transatlantyków.

57 Półokrągłe nadwieszenie wejścia z podświetlonymi kasetonami i elementy ślusarskie bram i elewacji odwołują się wprost do estetyki art déco, jej śladem jest również lśniąca chromem zachowana ślusarka głównych wejść do obiektu i sposób mocowania kamiennych okładzin ścian w kondygnacji parteru. Technik takich użyto w innym słynnym pionierskim obiekcie tej estetyki: wiedeńskim budynku Postsparkasse (2) zlokalizowanym przy placu imienia założyciela tej instytucji Georga Cocha, wzorcowym obiekcie ery Jugendstil, wiedeńskiej odmiany secesji, zrealizowanym w latach przez Otto Wagnera, którego projekt zwyciężył wśród 37 konkurentów w zorganizowanym w 1903 roku pełnym kontrowersji konkursie zderzeniu światopoglądów i epok, historyzmu i modernizmu

58 58 Hlučín / Hultschin Domy mieszkalne przy ul. Dr. E. Benesza Hulczyn był w przeszłości jedynym miastem tzw. południowej ziemi raciborskiej, a pojęcie ziemia hulczyńska pojawiło się dopiero od 1920 roku, kiedy to po ponownym włączeniu do Czechosłowacji Hulczyn stał się siedzibą powiatu. Miało to pozytywny wpływ na jego późniejszą zabudowę, ponieważ w mieście powstało wiele nowych instytucji i miejsc pracy. Większość nowych budynków zlokalizowana była przede wszystkim na wolnej przestrzeni pomiędzy centrum miasta a dworcem kolejowym. Najważniejszą realizacją tego okresu była budowa domów mieszkalnych dla pracowników państwowych, stojących przy ulicy Dra E. Beneše 24 nr 587 a ulicą Tyrša 1, nr 587 i ulicą Tyrša 3 nr 589, wzniesionych w latach przez Johanna (Hansa) Kalitta ( ). Pochodził on z Opawy i przeżył w niej większość życia. Ukończył tutaj gimnazjum realne, a potem wyjechał do Wiednia, gdzie na politechnice studiował architekturę. W 1900 roku wstąpił do państwowej służby technicznej Krajowego Rządu Śląskiego, gdzie pozostał aż do 1925 roku. Do jego najważniejszych realizacji należy budowa domów urzędniczych na Kopcu Kylešowskim w Opawie, szkoła przemysłowa w Bielsku, dom urzędniczy szpitala w Krnowie, sanatorium w Kunowie, pawilon dziecięcy szpitala w Mieście Albrechtice, letnia kawiarnia Philips w Opawie, własna willa, tzw. Trautsheim (1). Dzieła Kalitty charakteryzuje dekoracyjność i inspiracja stylami historycznymi.

59 Chodzi o kompleks trzech murowanych domów mieszkalnych. Najpierw zostały zbudowane dwa domy, nawzajem się dotykające, tworzące w ten sposób jak gdyby jedną całość. Trochę później został zbudowany trzeci dom, w bezpośrednim sąsiedztwie, ale nieco skromniejszy. Budynki te są na planie prostokąta, dwukondygnacyjne, zadaszone przez dachy mansardowe. Głównym elementem architektonicznym jest wejście zakończone łukiem i zaakcentowane za pomocą sztukateryjnej ramy przez dwa piętra. Łuków i rzeźbionych kartuszy użyto tu kilkakrotnie, dzięki czemu został osiągnięty jednorodny wygląd. Pierwotnie jednorodnie rozwiązana była również kolorystyka elewacji, gdzie przeważające szare powierzchnie uformowane w plastikowym gipsie zostały złagodzone gładkim tynkiem w kolorze jasnej ochry, z którego wykonano elementy dekoracyjne i architektoniczne. Dzięki wykorzystaniu piętrowych gzymsów został podtrzymany poziomy układ obiektów, a dzięki zmianom formatów okien i segmentowo wykończonych powierzchni, osiągnięto rozdrobnienie bryły i pewną figlarność, tak typową właśnie dla realizacji Kalitty. Kolejnym jednoczącym elementem jest z przepychem zaprojektowane ogrodzenie i kamienna klatka schodowa. Domy są podpiwniczone, pomieszczenia mają płaskie stropy, poszczególne mieszkania dostępne są ze wspólnej terrazytowej klatki schodowej. Pierwotnym pokryciem dachowym były płyty eternitowe. Pomimo licznych zmian i uproszczeń kompleks ten zachował swój pierwotny charakter był to jeden z powodów ogłoszenia tego dobrze zachowanego obiektu nr 587 zabytkiem kultury. 1 59

60 60 Jablunkov / Jablunkau Willa dr. Emila Fischgrunda Dr Emil Fischgrund, właściciel willi nr 474 w Jabłonkowie, pochodził z miejscowości Střítěž u Oldřišovic. W Jabłonkowie osiadł w wieku trzydziestu lat w 1908 roku, aby otworzyć tutaj swoją praktykę adwokacką. W latach trzydziestych XX wieku należał już do najbogatszych obywateli miasta, a willa, którą planował wybudować, miała być nowoczesna, zaprojektowana w stylu Bauhaus. Na ulicy Školní (Szkolnej) wybudowano w latach według projektu architekta Edwarda Davida z Czeskiego Cieszyna polską szkołę miejską (1) i to był prawdopodobnie powód, dla którego dr Fischgrund powierzył opracowanie projektu właśnie E. Davidowi. Do wybudowania willi wybrano przedsiębiorstwo budowlane firmę V. Nekvasil. Dom miał być w stylu konstruktywizmu, z pomieszczeniami zaprojektowanymi na wielką skalę na potrzeby kancelarii adwokackiej i reprezentacyjnego mieszkania wyposażonego w atypowe meble. Budowniczym obiektu został Otto Šlapeta, kuzyn architektów Čestmíra i Lubomíra Šlapetów. Późniejsze losy rodziny Fischgrundów naznaczyły wydarzenia z 1938 roku. Z powodu żydowskiego pochodzenia zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Auschwitz, przeżyła tylko małżonka Olga. W czasie wojny w willi znajdowała się siedziba niemieckiego urzędu, tzw. Amstkomisariat, wydającego między innymi kartki żywnościowe. Po 1945 roku willa stała się majątkiem MNV (Miejskiej Rady Narodowej). W latach w części z kancelarią adwokacką umieszczono polskie przedszkole. Po 1945 roku w suterenie i w górnej części willi zostały przeprowadzone adaptacje na mieszkania. Obecnie w suterenie znajduje się apteka, a na parterze gabinety lekarskie. Mieszkanie na 1. piętrze zostało przebudowane na biura, pomieszczenia gospodarcze na 2. piętrze zostały wyremontowane na mieszkanie. W ramach restytucji po prawo własności domu zgłosili się spadkobiercy, którzy w 1999 roku willę sprzedali. Budynek jest zabytkiem kultury Republiki Czeskiej z numerem rejestrowym 12083/

61 Willa nr 474 przy ul. Školní (Szkolnej) to członowana trójkondygnacyjna budowla funkcjonalistyczna, z elewacją od strony ulicy skierowaną na ratusz z przeszkloną, ryzalitowo wystającą bryłą kancelarii adwokackiej, z podwyższeniem osi ryzalitu przypominającym wieżę. Architekturę w rzutach uzupełniają dwa rozległe tarasy na 1. i 3. piętrze oraz okna pasmowe na 2. piętrze. Bryła willi jest zaprojektowana na osi, po bokach z ramionami klatek schodowych i wejściami do podwyższonego parteru. Symetrię w każdym z rzutów naruszają inaczej rozmieszczone tarasy i różnie osadzone bryły, w fasadzie południowej kancelaria adwokacka, we wschodniej i zachodniej mieszkanie, w północnej alkierz. Pod kątem formowania brył i rozwiązania konstrukcyjnego willa stoi na pograniczu modernizmu, pod względem dyspozycyjności wraca do rozwiązań tradycyjnych z piętrową halą klatki schodowej, drewnianą klatką schodową, boazerią, ozdobnymi sufitami i marmurowym kominkiem w holu. Budynkiem architektonicznie podobnym, rozwiązanym jak willa dr Fischgrunda w Jabłonkowie, jest dom w Trzyńcu przy ul. Lesní (Leśnej) nr

62 62 Jistebník / stiebnig Szkoła Podstawowa im. T. G. Masaryka W gminie Jistebník do 1923 roku uczono się wyłącznie w szkole niemieckiej. Z inicjatywy małżeństwa Adamców, którzy dla celów szkolnych wynajęli pomieszczenia swojego domu rodzinnego, w dniu 26 listopada 1923 roku mogła rozpocząć się nauka w jednoklasowej czeskiej państwowej szkole podstawowej. Z powodu rosnącej liczby uczniów pojawiła się konieczność zbudowania nowego gmachu szkoły. Projekt opracował na polecenie Ministerstwa Pracy praski architekt František Vahala. Działkę dla szkoły odkupił oddział Macierzy Opawskiej 23 lutego 1928 roku. Budowa rozpoczęła się 23 marca 1929 roku, jako kierownik budowy wymieniony jest Petr Mach, później budową kierowali Arnošt Kolář i Matouš Novák. Zrealizowany projekt został zatwierdzony przez urząd powiatowy w Bílowcu 28 stycznia 1930 roku. Uroczystość otwarcia odbyła się 15 czerwca 1930 roku, następnie szkoła otrzymała honorową nazwę Szkoła Gminna i Miejska im. T. G. Masaryka w Jistebníku. Na Morawach Północnych budynki administracyjne i szkolne projektowane przez Františka Vahalę były bardzo pozytywnie oceniane pod względem ich użytecznego, klasycznego układu budynku, dlatego Ministerstwo Pracy wybrało jako projektanta właśnie ucznia Kotěra. Dzieła Vahaly odznaczają się naciskiem na dostojność form, efektywność rozwiązań, uproszczeniem szczegółów dekoracyjnych i aplikacją ciętego muru (1 Praga).

63 František Vahala zaplanował budynek jako kompozycję dwóch przeciwległych brył, a mianowicie dominującą szkolną budowlę trójkondygnacyjną w południowej części parceli i mniejszą dwukondygnacyjną budowlę w północno-zachodniej części działki, która została zaprojektowana na potrzeby przedszkola, z mieszkaniem stróża szkoły na pierwszym piętrze oraz z pokojami dla nieżonatych nauczycieli na poddaszu. Budynek główny jest zaprojektowany w kształcie litery U. Z nim łączy się korytarzyk parterowego niepodpiwniczonego traktu z salą gimnastyczną rozświetloną oknami termicznymi. Budynek przedszkola jest w kształcie sześcianu z zaokrąglonym ryzalitem wychodzącym w osi. W jego bryłę wkomponowano kręcone schody oświetlone podłużnym, pionowym oknem. Fasadę frontową budynku głównego dzielą poziomo pasy sześcioskrzydłowych okien, między którymi w formie prasowanych pasów znajdują się piony wyłożone z ceglanych pasków. Pozostałe powierzchnie wyłożono gruboziarnistym tynkiem. Ta kombinacja cegieł i tynku stanowi główny motyw dekoracyjny tej surowej elewacji. Budynek szkoły i przedszkola pokrywa czterospadowy dach wykonany pierwotnie z dachówki glinianej, a obecnie z blachy falistej. We wnętrzu zachowało się wiele oryginalnych szczegółów, takich jak płytki podłogowe i przeszklone drzwi dwuskrzydłowe ze świetlikiem w korytarzach, włącznie z klamkami i okuciami. Obiekt szkoły podstawowej w Jistebníku jest typowym przykładem dzieła Vahaly w stylu ceglanego puryzmu drugiej połowy lat dwudziestych XX wieku, którego przykładami są również dwie nieduże wille dla urzędników fabrykanta Slavíka przy ulicy Nádražní (Dworcowej) w miejscowości Hrochov Týnec. 1 63

64 64 Karlova Studánka / bad karlsbrunn Hotel Zdrojowy Budynek Hotelu Zdrojowego przedstawia w historii uzdrowiska już trzecią falę tutejszej zabudowy. Etap początkowy rozwoju budownictwa wiąże się z działalnością Zakonu Rycerzy Niemieckich od końca XVIII do połowy XIX wieku, kiedy to powstało wiele budowli w stylu empire o ciekawej urbanistycznie i intuicyjnej koncepcji. Kolejną fazą budowania uzdrowiska był okres historyzmu romantyzującego w drugiej połowie XIX wieku i początku wieku XX. Zaprojektowany kształt budynku Libuše z jednej strony odnosi się do starszej, przeważnie drewnianej zabudowy uzdrowiska, z drugiej strony prezentuje późny oddźwięk wiedeńskiego neoklasycyzmu.

65 Członowany obiekt nawiązuje do genius loci poprzez wyrażanie charakterystycznych motywów lokalnych wieżyczek z Domu Wież czy półkolumn między dużymi oknami sali w Domu Kolumnowym. Został więc zaplanowany w odrębnym pojęciu historyzującym, chociaż w wyposażeniu wnętrz przeważał modny styl art déco. 65

66 66 Pierwotnie Hotel Zdrojowy z lat , dzisiaj dom uzdrowiskowy Libuše, jest w dużej mierze wybudowanym z drewna monumentalnym obiektem kompleksu uzdrowiskowego Karlova Studánka. Stworzony został jako widoczne zamknięcie rynku uzdrowiska i jednocześnie dominanta urbanistyczna tej jego części. Za budynkiem głównym umieszczono obiekt gospodarczy, a przed hotelem pawilonik muzyczny na planie wielobocznym. Główny budynek został zaprojektowany jako lekko wypukły, krzywoliniowy, zadaszony dachami czterospadowymi, pokrytymi gontem, z małą wieżyczką pośrodku. Centralna część, wewnątrz z dawną salą teatralną oraz galerią, wyznaczyła dwa podłużne skrzydła mieszkalne. Elewacja centralnej części jest podkreślona wysokim szeregiem stylizowanych na doryckie półkolumn, między którymi przełamano wysokie na dwa piętra przeszklone okna ze ściętymi klinami.

67 Przed fasadę środkowej części z salą wychodzi kamienny taras niesiony na półkolistych arkadach. Postument budynku i pierwsze piętro, podobnie jak arkady, tworzą masywne mury kamienne, do których na wyższych piętrach nawiązuje drewniana boazeria, której deseczki ułożono w skromne wzory ornamentalne. Główne wejście prowadzi do holu wiodącego do centralnej dwuramiennej klatki schodowej z drewnianą boazerią i poręczami. W stylu art déco umeblowano pomieszczenia dzisiejszych jadalni interesujące są przede wszystkim piętrowe żyrandole w sali głównej (2). Autor projektu Anton Köstler (ur. 1886) studiował na Akademii Sztuk Pięknych w Pradze w specjalnej szkole Friedricha Ohmanna. Kolegą Köstlera ze studiów był Eugen Koch, z którym w latach dwudziestych współpracował w firmie budowlanej realizującej wiele projektów w Jeseníkach i w austriackiej części Śląska. Samodzielnym dziełem Köstlera jest na przykład bardzo udana sala obrzędów i pożegnań na cmentarzu w miejscowości Kraslice z lat trzydziestych XX wieku (1)

68 68 Krnov-Ježník / jagerndorf-mosnig Letni dom Hanny Larisch Siedziba wiejska Hanny (Johanny) Larisch ( ) była ostatnim zadaniem, które znany architekt, uczeń wiedeńskiego O. Wagnera, Leopold Bauer wykonał dla rodziny przedsiębiorców tekstylnych z Karniowa. Projekt nie był zainspirowany górską architekturą ludową, jak wydaje się na pierwszy rzut oka, ale raczej domem wiejskim z Ameryki Północnej, którym architekt interesował się od dawna. Przednia fasada z portykiem na kamiennych kolumnach i okrągłym oknem w tympanonie pasowałyby do świątyni klasycystycznej, ale szerokie szklane drzwi, prowadzące z zadaszonego tarasu bezpośrednio do przytulnego wnętrza, zdradzają świeckie przeznaczenie. Willa przypomina postmodernistyczne gierki Roberta Venturiego (1). Domeczek musi być jak cenna roślina w ogrodzie, prawie jak kwiat, skomentował Bauer swoje dzieło. Jest to dom do oczyszczenia duszy. Projektem zajmował się od wiosny 1933 roku, a zwłaszcza jego studium z lutego 1934 roku, które było znacznie bardziej gwałtowne w wyrazie niż ostateczny projekt. Jego główną cechą był płaski dach i przestrzeń mieszkalna otoczona z trzech stron przez szklane, subtelne obudowy. Historia domu wiejskiego w Jeżniku jest jednak znacznie dłuższa. U jej początku stoi projekt domu mieszkalnego Rudolfa Larischa, który Bauer opublikował w 1906 roku (2). Głównym wkładem Bauera w ten projekt było rozprowadzenie dyspozycji krzyżowej, która zaskakująco współgra z mniej więcej współczesnymi mu projektami F. L. Wrighta (3).

69 Chodzi o drewniany budynek parterowy na niskim murowanym cokole, który jest pokryty dwuspadowym dachem z płytek ceramicznych. Główna fasada została zdominowana wychodzącym portykiem na czterech kamiennych filarach, niosących trójkątny tympanon z okrągłym, ciekawie podzielonym oknem. Bezpośrednie wejście z zadaszonego tarasu do wewnątrz umożliwiają szerokie szklane drzwi. Wnętrze budynku oświetlają dwuskrzydłowe tradycyjnie dzielone okna z okiennicami, w głównych pomieszczeniach mieszkalnych na parterze ułożone w pary. Architekt podzielił prostokątny rzut na dwa trakty, z których przedni zajmuje pokój dzienny i sypialnię pani domu i jej córek, natomiast w tylnym trakcie umieścił kuchnię i pomieszczenia gospodarcze. Kolejny pokój mieszkalny, przeznaczony dla męża właścicielki, umieszczony był na poddaszu. W środku przestrzeni mieszkalnej na parterze był kominek, a na piętrze piec kaflowy. Skromne wyposażenie pokoju mieszkalnego składało się z zabudowanej szafy, składanego łóżka, ławy narożnikowej ze stołkiem, biurka i stołu. Mała sypialnia była wyposażona wyłącznie w dwa łóżka i toaletkę. Willa jest położona w rozległym, starannie zaplanowanym ogrodzie, wykorzystującym nachylenie terenu. Jego osią główną jest aleja lipowa prowadząca do willi od strony bramy. Na tarasie przed willą umieszczony jest basen na planie kwadrywium (miejsca zetknięcia czterech dróg). Częścią ogrodu był sad owocowy oraz staw z liliami wodnymi, skałki i liczne rododendrony

70 70 Krnov / jagerndorf Teatr Miejski i Kino W Karniowie brakowało teatru i dlatego na przełomie lat 1926 i 1927 rajcowie miejscy zwrócili się do architekta Leo Kammela ( ), żeby stworzył projekt takiego budynku. Kammel studiował architekturę w Wyższej Szkole Rzemiosł Artystycznych w Pradze w latach u profesora Jana Kotěry. W Czechach był twórcą budynku teatru w rodzinnym mieście Kamenický Šenov (1928) i kina (1) w Nowym Jiczynie (1930). Po rozbiórce starych budynków jesienią 1927 roku karniowska firma budowlana Koch & Kindermann rozpoczęła budowę teatru na działce niedaleko zabytkowego centrum miasta. Prace przygotowawcze zakończyła na początku kwietnia 1928 roku, odbiór budynku nastąpił 2 listopada 1928, a uroczyste otwarcie miało miejsce 11 listopada. W trakcie uroczystości wystąpiła znana pianistka Poldi Mildner i orkiestra miejska, wyświetlono też film pt. Der Meister von Nürnberg. Do zakończenia II wojny światowej używano dla budynku oficjalnej nazwy niemieckiej LichtspielundStadttheater, w okresie międzywojennym również jej czeskiej wersji, która stała się oficjalną nazwą po wyzwoleniu. Po lutym 1948 roku nazwa została zmieniona na Kino Narodowe i Teatr im. Juliusza Fučíka. Od 1990 roku używana jest nazwa: Teatr Miejski, natomiast kino nie działa od 1991 roku. Budynek, uznany za zabytek w 2005 roku, reprezentuje ekspresjonistyczną linię architektury nowoczesnej.

71 Architekt Leo Kammel usytuował teatr na prostokątnym planie w narożu ulic, co odpowiadało dynamice architektury ekspresjonistycznej. Jest to teatr o zreformowanym typie widowni wertykalnej, z lekko spadzistą widownią o owalnym kształcie, początkowo z 1009 miejscami. Wejście główne otwiera się przez przedsionek na korytarze z szatniami na parterze. Na piętro prowadzą boczne trójramienne schody, połączone korytarzami z balkonem widowni. To tworzy centralną część teatru. Pod balkonem znajduje się segmentowy łuk dwunastu lóż, rozdzielonych przejściem na środku. W połowie każdej ze ścian bocznych widowni autor umieścił dwie oddzielne loże, przeznaczone dla burmistrza i ważnych gości, pierwotnie ozdobione ekspresjonistycznymi baldachimami. Portal sceniczny zdobił kartusz z herbem miasta Karniowa. Remont w drugiej połowie XX wieku, przede wszystkim na widowni, zniszczył pierwotny wygląd wnętrz. W tym czasie dodano dzieła sztuki malowidło naścienne przedstawiające arlekina autorstwa Zdeňka Máčela czy metalową płaskorzeźbę figuralną Svatoslawa Böhma. Widownia ma obecnie 809 miejsc. 1 71

72 72 Město Albrechtice / olbersdorf Dzwonnica na cmentarzu komunalnym Niestety, nie zachowały się żadne projekty budowlane dzwonnicy w Mieście Albrechtice, jedynie na liście nowych budowli, które były realizowane w mieście w 1935 roku, znajdziemy zapis, że w 1935 roku tutejszy ewangelicki punkt kaznodziejski zlecił wybudować dzwonnicę. W kronice gminnej następnie napisano, że w 1935 roku projekt zrealizował budowniczy Hermann Proksch. W latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku architekt z Albrechtic, Hermann Proksch, należał do czołowych lokalnych przedsiębiorców w tej dziedzinie. W Mieście Albrechtice Proksch wybudował m.in. dom samotnej matki, kanalizację miejską i, co najważniejsze, szpital (1, 2). Jako przedsiębiorca Hermann Proksch prowadził też tartak i to aż do czerwca 1945 roku, kiedy to dla jego firmy ustanowiono zarząd państwowy, a następnie upaństwowiono ją całkowicie. Kto zaprojektował dzwonnicę na albrechtickim cmentarzu, czy może był to sam Hermann Proksch? Nie wiadomo. W Mieście Albrechtice żyło w 1900 roku 2376 mieszkańców, z czego 2179 było katolikami, 166 ewangelikami, a 31 żydami. W 1930 roku liczba mieszkańców wzrosła do 2643, przy czym katolików było 2371, ewangelików 226, a mieszkańców innych wyznań 45. Czy lokalny ewangelicki punkt kaznodziejski miał tutaj swój dom modlitwy czy ewentualnie wynajmował jakieś pomieszczenia, nie można dziś jednoznacznie stwierdzić z powodu braku dokumentów archiwalnych. Można przypuszczać, że część cmentarza komunalnego przeznaczono dla ewangelików, niemniej jednak nie można wykluczyć, że dzwonnica służyła na potrzeby samego punktu kaznodziejskiego.

73 Dzwonnica jest umieszczona w sąsiedztwie cmentarza komunalnego, przy drodze głównej w kierunku miasta Třemešná na Śląsku. Jest to prosta kampanila z cylindryczną bryłą i otwartym piętrem. Obiekt ma surową fasadę z widoczną strukturą tynku drapanego, połączoną z tynkiem gładkim na piętrze dzwonnicy. Jedynym elementem dekoracyjnym fasady jest napis z datą Mur płaszcza obwodowego jest przełamany sześcioma prostokątnymi otworami okiennymi, początkowo przeszklonymi, dziś w kilku przypadkach już tylko z drucianym wypełnieniem, oraz otworem wejściowym z prostymi drzwiami kasetonowymi. Wewnątrz znajdują się wrzecionowate schody z betonu, prowadzące na piętro dzwonnicy. Budynek jest obecnie, z powodu braku nadzoru, łatwo dostępny, co ma wpływ na jego ogólny stan techniczny. Na balustradzie częściowo zachowały się zaczepy kurantów, brakuje jednak korpusów dzwonów. Wzdłuż balustrady zachowały się oryginalne siatkowe poręcze. Nad całością obiektu góruje ozdobny krzyż łaciński połączony z piorunochronem. Dach pokryty jest blachą. W okolicy dzwonnicy zachowało się, w stosunkowo dobrym stanie, oryginalne siatkowe ogrodzenie z betonowymi kolumnami i dwuskrzydłową furtką. Za wyjątkiem cmentarza komunalnego w pobliżu obiektu nie ma żadnej zabudowy, która wskazywałaby na jakikolwiek związek z budowlą

74 Opava / troppau Kąpielisko Miejskie W 1929 roku miasto Opawa ogłosiło międzynarodowy konkurs architektoniczny na sporządzenie projektu odkrytych basenów miejskich mogących pomieścić 3000 osób przy młynie wodnym, ponieważ dotychczasowe kąpielisko przestało spełniać wymagania zdrowotne i estetyczne. Na konkurs zgłoszono 87 projektów. Pierwszą nagrodę zdobył opawski architekt Otto Reichner. Pokonał takich twórców jak m.in. Hans Vassak z Drezna, Jacques Grog z Wiednia czy Paul Engelmann. Uroczyste otwarcie kąpieliska służącego do rekreacji, jak również do zawodów pływackich, odbyło się w niedzielę 28 czerwca 1931 roku. Cały teren jest pod ochroną jako zabytek. 74

75 Otto Reichner ( ) należał do czołowych architektów opawskich (1, 2 wille Opava). W latach kierował budową domu handlowego Breda według projektu Leopolda Bauera. Kąpielisko miejskie należy do jego największych realizacji w Opawie. Nawiązał później do niego w bardziej tradycyjnym projekcie kąpieliska w pobliskim Jeseniku z lat W czasie II wojny światowej pracował w Żylinie, gdzie według jego projektu, zainspirowanego włoską architekturą faszystowską, powstawał w latach Dom Reprezentacyjny, którego budowę połączono z zagospodarowaniem okolic miejskiego kościoła

76 76 W obiektach kąpieliska elementy ekspresywne i dekoracyjne łączą się z elementami zgodnymi z zasadami Nowej Rzeczowości. W budynku wejściowym z wymurowanego żelbetonowego szkieletu zasady te przejawiają się w zastosowaniu powierzchni bez ozdób, z oknami pasmowymi i wystającymi tarasami balkonowymi. Motywy ekspresjonizmu wyrażają ciąg dekoracyjnych filarów z ciosanego muru ceglanego, profilowane gzymsy koronujące i ogólna kompozycja. Motywy okrętowe zastosowano w poziomych liniach balkonów, rurowych poręczach i żelbetonowych ramach. W głównym obiekcie znajdowały się przebieralnie z zamykanymi szafkami, pomieszczenia handlowe, kawiarnia i miejsce na dachu do kąpieli słonecznych dla nudystów oraz pomieszczenia do wynajęcia. Zwieńczeniem budynku wejściowego jest prostokątny basen długości 100 metrów i szerokości 25 metrów ze słupkami do skoków. Na uwagę zasługuje również brodzik dla dzieci z ekspresywną figurą wodnika dłuta śląskiego rzeźbiarza Josefa Obetha. Niedawna zabytkowa rekonstrukcja odnowiła budynek główny od wewnątrz i z zewnątrz. Udało się odbudować zlikwidowany pawilon muzyczny, natomiast blok słupków do skoków nie służy już do tego celu, ale został zachowany ze względu na swoje walory kompozycyjne.

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO - KONSTRUKCYJNA ZESPOŁU BUDYNKÓW

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO - KONSTRUKCYJNA ZESPOŁU BUDYNKÓW INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO - KONSTRUKCYJNA ZESPOŁU BUDYNKÓW NAZWA I ADRES OBIEKTU: ZESPÓŁ BUDYNKÓW HALI SPORTOWEJ ul. MICKIEWICZA 30 W PRZEMYŚLU, DZ. NR 1026, OBR. 207. INWESTOR: GMINA MIEJSKA PRZEMYŚL

Bardziej szczegółowo

Oferta numer 1 Chorzów 02.10.2014r. KARTA OCENY WIZUALIZACJA BRYŁY BUDYNKU [ocena punktowa zostanie potwierdzona oceną opisową] 1. Ekspozycja nowo projektowanego obiektu od strony ulicy Strzelców Bytomskich;

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja oraz opis nieruchomości. [rzuty kondygnacji w formacie dwg, pdf oraz jpg w pliku elektronicznym Rybnicka_29_inwentaryzacja.

Inwentaryzacja oraz opis nieruchomości. [rzuty kondygnacji w formacie dwg, pdf oraz jpg w pliku elektronicznym Rybnicka_29_inwentaryzacja. Załącznik nr 10 do Regulaminu konkursu Inwentaryzacja oraz opis nieruchomości [rzuty kondygnacji w formacie dwg, pdf oraz jpg w pliku elektronicznym Rybnicka_29_inwentaryzacja.zip] Nieruchomość stanowi

Bardziej szczegółowo

NADBUDOWY MIESZKALNE Z PREFABRYKOWANYCH WIĄZARÓW

NADBUDOWY MIESZKALNE Z PREFABRYKOWANYCH WIĄZARÓW NADBUDOWY MIESZKALNE Z PREFABRYKOWANYCH WIĄZARÓW PRZYKŁAD NADBUDOWY MIESZKALNEJ - DOM WCZASOWY POBIEROWO Ceny działek w gminie Rewal, podobnie ja w innych rejonach nadmorskich są bardzo wysokie Sprzedano

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANA GOKSiR KAMIENICA POLSKA UL. M. KONOPNICKIEJ 135a INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANA

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANA GOKSiR KAMIENICA POLSKA UL. M. KONOPNICKIEJ 135a INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANA Egz. nr 1 INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO BUDOWLANA Nazwa obiektu budowlanego Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Rekreacji Adres obiektu budowlanego Kamienica Polska ul. M. Konopnickiej 135a, 42-260 Dane

Bardziej szczegółowo

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu

O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu O F E R T A S P R Z E D A Ż Y Pałac do remontu Zespół pałacowo parkowy w Dąbrówce Wielkopolskiej, gm. Zbąszynek woj. lubuskie Neorenesansowy pałac hrabiów Schwarzenau i park krajobrazowy w zespole pałacowym,

Bardziej szczegółowo

12 NOWA WYSPA W ELBLĄGU KONKURS NA OPRACOWANIE KONCEPCJI URBANISTYCZNEJ ZAGOSPODAROWANIA WYSPY SPICHRZÓW W ELBLĄGU

12 NOWA WYSPA W ELBLĄGU KONKURS NA OPRACOWANIE KONCEPCJI URBANISTYCZNEJ ZAGOSPODAROWANIA WYSPY SPICHRZÓW W ELBLĄGU 8 12 NOWA WYSPA W ELBLĄGU KONKURS NA OPRACOWANIE KONCEPCJI URBANISTYCZNEJ ZAGOSPODAROWANIA WYSPY SPICHRZÓW W ELBLĄGU IDEA PROJEKTU PODSTAWOWYM ZAŁOŻENIEM PROJEKTU KONCEPCJI JEST ZAPROPONOWANIE TAKICH FUNKCJI,

Bardziej szczegółowo

ORZECZENIE TECHNICZNE

ORZECZENIE TECHNICZNE 1 RODZAJ DOKUMENTACJI: ORZECZENIE TECHNICZNE Obiekt: budynek warsztatowo-biurowy Adres: Wrocław, pl. Hirszfelda 12, Ozn. geod. Obręb Południe, AM- 23, dz. nr 9,10 Inwestor: Dolnośląskie Centrum Onkologii

Bardziej szczegółowo

Spis treści Urbanistyka czynszowa Nowego Miasta Śródmiejska urbanistyka czynszowa powstająca od 1873 r.

Spis treści Urbanistyka czynszowa Nowego Miasta Śródmiejska urbanistyka czynszowa powstająca od 1873 r. Spis treści Od autora... 9 Podziękowania... 13 Rozdział 1. Szczecińska wielorodzinna architektura mieszkaniowa przełomu XIX i XX w. na tle rozwoju miasta... 15 1.1. Wielorodzinna zabudowa mieszkaniowa

Bardziej szczegółowo

Opis do koncepcji. 1. Przedmiot opracowania Przedmiotem opracowania jest koncepcja rozbudowy szkoły podstawowej.

Opis do koncepcji. 1. Przedmiot opracowania Przedmiotem opracowania jest koncepcja rozbudowy szkoły podstawowej. Opis do koncepcji 1. Przedmiot opracowania Przedmiotem opracowania jest koncepcja rozbudowy szkoły podstawowej. 2. Dane ewidencyjne 2.1. Czapury Ogrodowa 1 Nr ewid. działek: 49/4 i 49/7 obręb: Czapury,

Bardziej szczegółowo

Willa przy ulicy Sobieskiego 67

Willa przy ulicy Sobieskiego 67 Willa przy ulicy Sobieskiego 67 Oferta bezpośredniej sprzedaży lub wynajmu Szanowni Państwo oferujemy do bezpośredniej sprzedaży lub wynajmu zabytkową dwukondygnacyjną willę przy ul. Sobieskiego 67. Jest

Bardziej szczegółowo

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II

Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa. Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Inwestycja Funkcja obiektu Lokalizacja Inwestor Projektant Nowa Marina Gdynia Funkcja związana z uprawianiem żeglarstwa, hotelowa, usługowa i biurowa Nabrzeże Beniowskiego, wzdłuż Alei Jana Pawła II Biuro

Bardziej szczegółowo

Powiat: lubański Gmina: Lubań Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz.

Powiat: lubański Gmina: Lubań Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz. Nazwa: Budynek Komisariatu Policji Nr inwentarzowy w GEZ: 346 Funkcja obecna: publiczna Czas powstania: lata 20 te XX w. Województwo: dolnośląskie Adres: ul. Sikorskiego 4 Obręb AM Dz. Własność: Gmina

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja budowlana

Inwentaryzacja budowlana jednostka projektowa obiekt budowlany Budynek sali gimnastycznej stadium Inwentaryzacja budowlana data 08.2012 adres obiektu budowlanego nr działki inwestor Miasto Poznań Poznań, Pl. Kolegiacki 17 zespół

Bardziej szczegółowo

INWENTARZYACJA BUDOWLANA DO CELÓW WYKONANIA AUDYTU ENERGETYCZNEGO DLA OKREŚLENIA WYTYCZNYCH DO TERMOMODERNIZACJI

INWENTARZYACJA BUDOWLANA DO CELÓW WYKONANIA AUDYTU ENERGETYCZNEGO DLA OKREŚLENIA WYTYCZNYCH DO TERMOMODERNIZACJI INWENTARZYACJA BUDOWLANA DO CELÓW WYKONANIA AUDYTU ENERGETYCZNEGO DLA OKREŚLENIA WYTYCZNYCH DO TERMOMODERNIZACJI OBIEKT: Szkoła Podstawowa w Ptaszkowie ADRES OBIEKTU: Ptaszków nr 46, 49; gm. Kamienna Góra

Bardziej szczegółowo

Zakres remontu i rozbudowy

Zakres remontu i rozbudowy 1. PRZEDMIOT I CEL OPRACOWANIA Zakres remontu i rozbudowy Opracowanie obejmuje projekt budowlany architektoniczny rozbudowy budynku Urzędu Marszałkowskiego Województwa Kujawsko-Pomorskiego oraz jego remontu

Bardziej szczegółowo

Obowiązujące przepisy i normy z zakresu budownictwa: -Ustawa z dnia PRAWO BUDOWLANE Ustawa ze zmianami z dnia 27marca 2003r

Obowiązujące przepisy i normy z zakresu budownictwa: -Ustawa z dnia PRAWO BUDOWLANE Ustawa ze zmianami z dnia 27marca 2003r I. SKŁAD ZESPOŁU AUTORSKIEGO - ARCHITEKTURA PROJEKTANT: mgr inż. arch. Justyna Uszałowicz upr. nr 2/R-519/LOOIA/10 II. OPIS TECHNICZNY 1. LOKALIZACJA KOMPLEKS 3 dz. nr 22/24 2. INWESTOR ŁÓDZKA SPECJALNA

Bardziej szczegółowo

Lokalizacja. Sami Swoi tel. (+48)

Lokalizacja. Sami Swoi tel. (+48) Lokalizacja Nieruchomość położona jest w Bełchatowie, w woj. łódzkim u zbiegu alei kardynała Wyszyńskiego i alei Jana Pawła II komunikujących osiedla: Dolnośląskie, Przytorze oraz Ludwików. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ OPRACOWANIA

ZAWARTOŚĆ OPRACOWANIA ZAWARTOŚĆ OPRACOWANIA 1. Karta informacyjna 2. Zawartość opracowania 3. Opis techniczny 4. Rysunki 1. plan sytuacyjny w skali 1:500 2. rzut piwnic 1:50 3. rzut parteru 1:50 4. rzut poddasza 1:50 5. przekrój

Bardziej szczegółowo

Idealna Lokalizacja. Osiedle Paryskie powstaje w samym sercu Bydgoszczy,

Idealna Lokalizacja. Osiedle Paryskie powstaje w samym sercu Bydgoszczy, Budlex Ponad 27 lat na rynku oraz kilkanaście tysięcy zadowolonych klientów sprawiło, iż zdecydowaliśmy się na realizację wyjątkowego projektu łączącego nasze doświadczenie z pasją tworzenia. Klasyczna

Bardziej szczegółowo

KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW

KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW Rż-1/136/240 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Zespół stacji kolejowej RÓŻYNY 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA Pszczółki zespół stacji kolejowej nie dotyczy I

Bardziej szczegółowo

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 365/469

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 365/469 GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 365/469 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Dwór PODZAMCZE (BIAŁY DWÓR) 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA hotel cegła XV/XVI w., przebud. XVIII w. 19. UWAGI

Bardziej szczegółowo

OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE

OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE Budownictwo o zoptymalizowanym potencjale energetycznym Nina SOŁKIEWICZ-KOS, Mariusz ZADWORNY Politechnika Częstochowska OCENA ENERGETYCZNYCH CECH HISTORYCZNEJ ZABUDOWY W OLSZTYNIE This article concerns

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ DWORSKI W NEKLI

ZESPÓŁ DWORSKI W NEKLI Sebastian Mazurkiewicz ZESPÓŁ DWORSKI W NEKLI Zespół dworski w Nekli znajduje się w zachodniej części Nekli (starej części miasta), po wschodnim, lewym brzegu rzeki Moskawy (Maskawy) zwanej dawniej Źrenicą,

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Warszawa ul. Sobczaka 11

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Warszawa ul. Sobczaka 11 NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Warszawa ul. Sobczaka 11 PRZEDMIOT SPRZEDAŻY Willa położona w Warszawie, przy ul. Sobczaka 11 (Bemowo). Na nieruchomość składa się prawo własności działki gruntu o powierzchni

Bardziej szczegółowo

PILCHOWO PROJEKT KONCEPCYJNY OSIEDLA BUDYNKÓW WIELORODZINNYCH - ZESPOŁU ZABUDOWY MIESZKANIOWEJ W PILCHOWIE

PILCHOWO PROJEKT KONCEPCYJNY OSIEDLA BUDYNKÓW WIELORODZINNYCH - ZESPOŁU ZABUDOWY MIESZKANIOWEJ W PILCHOWIE PILCHOWO PROJEKT KONCEPCYJNY OSIEDLA BUDYNKÓW WIELORODZINNYCH - ZESPOŁU ZABUDOWY MIESZKANIOWEJ W PILCHOWIE DZ NR 75/15, 75/8, 75/7, 75/21, obręb Pilchowo 72-004 Pilchowo, woj. zachodniopomorskie Inwestor:

Bardziej szczegółowo

ATK. P R A C O W N I A P R O J E K T O W A ARCHITEKT TOMASZ KURIAŃSKI ul. Janickiego 8/9, Szczecin 71-270, tel. 0502 541 573

ATK. P R A C O W N I A P R O J E K T O W A ARCHITEKT TOMASZ KURIAŃSKI ul. Janickiego 8/9, Szczecin 71-270, tel. 0502 541 573 JEDNOSTKA PROJEKTOWA: ATK P R A C O W N I A P R O J E K T O W A ARCHITEKT TOMASZ KURIAŃSKI ul. Janickiego 8/9, Szczecin 71-270, tel. 0502 541 573 TEMAT/ OBIEKT: INWENTARYZACJA BUDOWLANA PIWNIC W BUDYNKU

Bardziej szczegółowo

5. OPIS BUDYNKÓW ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA NIERUCHOMOŚCI

5. OPIS BUDYNKÓW ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA NIERUCHOMOŚCI 23 5. OPIS BUDYNKÓW ZNAJDUJĄCYCH SIĘ NA NIERUCHOMOŚCI Tczew, ul. 30 Stycznia 1) Budynek administracyjny (działka nr 3) Powierzchnia zabudowy 646 m² Powierzchnia użytkowa 1.164,2 m² Kubatura 3.236,62 m³

Bardziej szczegółowo

P R O N I E R Usługi Majątkowe Jan Kraus i Zbigniew Wróblewski spółka cywilna Żywiec ul. Komorowskich 95, tel/fax (0-33)

P R O N I E R Usługi Majątkowe Jan Kraus i Zbigniew Wróblewski spółka cywilna Żywiec ul. Komorowskich 95, tel/fax (0-33) P R O N I E R Usługi Majątkowe Jan Kraus i Zbigniew Wróblewski spółka cywilna 34-300 Żywiec ul. Komorowskich 95, tel/fax (0-33) 861-04-36 I N W E N T A R Y Z A C J A BUDYNKU UŻYTKOWEGO (szkoła podstawowa

Bardziej szczegółowo

Izbicko ul. Gogolińska 6 woj. opolskie. Nieruchomość na sprzedaż z najmem zwrotnym

Izbicko ul. Gogolińska 6 woj. opolskie. Nieruchomość na sprzedaż z najmem zwrotnym Izbicko ul. Gogolińska 6 woj. opolskie Nieruchomość na sprzedaż z najmem zwrotnym PODSTAWOWE INFORMACJE Miejscowość Izbicko woj. opolskie Ulica, nr budynku Gogolińska 6 Nieruchomość jest zabudowana dwoma

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ PRZEDMIOT SPRZEDAŻY Pensjonat o łącznej powierzchni 1.386,26 m² wraz z udziałem 138626/157199 w nieruchomości wspólnej stanowiącej prawo własności działek gruntu o numerach ewidencyjnych:

Bardziej szczegółowo

FABRYKA SŁODU VETTERÓW, nst. FABRYKA PAPIEROSÓW M. GÓRSKIEGO przy ul. Misjonarskiej 22, nr pol. 255

FABRYKA SŁODU VETTERÓW, nst. FABRYKA PAPIEROSÓW M. GÓRSKIEGO przy ul. Misjonarskiej 22, nr pol. 255 FABRYKA SŁODU VETTERÓW, nst. FABRYKA PAPIEROSÓW M. GÓRSKIEGO przy ul. Misjonarskiej 22, nr pol. 255 a) Rozpoznanie historyczne Zespół d. fabryki słodu stanowił część sławnego browaru Karola Rudolfa Vettera.

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ LOKALIZACJA Iwonicz-Zdrój, ul. Kulczyńskiego 2 Cena wywoławcza ww. nieruchomości wynosi: 1.441.000 PLN netto Sprzedaż objęta zwolnieniem z opodatkowania VAT. Dla podmiotów uprawnionych

Bardziej szczegółowo

MODUO MOKOTÓW HOUSE ECI RESIDENTIAL

MODUO MOKOTÓW HOUSE ECI RESIDENTIAL MODUO MOKOTÓW HOUSE Inwestycja MODUO Mokotów House powstaje w południowej części dzielnicy Mokotów. To właśnie ten fragment miasta przeżywał w ciągu ostatnich 20 lat dynamiczny rozwój. Nowoczesne budynki

Bardziej szczegółowo

Architektura renesansu

Architektura renesansu Liceum Ogólnokształcące im. Jana Pawła II w Złotoryi Złotoryja 2008 Ulubioną formą architektów tego okresu był kościół na planie centralnym, chociaż oczywiście nie brakuje dzieł budowanych w układach podłużnych

Bardziej szczegółowo

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie

Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Kościół parafialny pod wezwaniem św. Marcina w Chojnacie Chojnata jest starą wsią. Powstała nie później niż w XIII w. Niegdyś posiadała duże znaczenie dzięki zakonowi benedyktynów, którzy posiadali tutaj

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SPRZEDAŻY NIERUCHOMOŚCI BUDYNKOWEJ WŁOCŁAWEK, ul. Kościuszki 3

INFORMACJA O SPRZEDAŻY NIERUCHOMOŚCI BUDYNKOWEJ WŁOCŁAWEK, ul. Kościuszki 3 INFORMACJA O SPRZEDAŻY NIERUCHOMOŚCI BUDYNKOWEJ WŁOCŁAWEK, ul. Kościuszki 3 KONTAKT Bank Zachodni WBK S.A. Obszar Logistyki i Zarządzania Nieruchomościami ul. Kasprzaka 2/8 Warszawa tel. 22 634 69 14 kom.

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ. Bydgoszcz ul. Długa 57

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ. Bydgoszcz ul. Długa 57 NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Bydgoszcz ul. Długa 57 PRZEDMIOT SPRZEDAŻY Nieruchomość gruntowa o powierzchni 713 m² zabudowana budynkiem biurowym o powierzchni użytkowej 975 m². Cena wywoławcza nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Ze zbiorów Instytutu im. Herdera w Marburgu

Ze zbiorów Instytutu im. Herdera w Marburgu Widok z lotu ptaka z roku 1925 na obie miejscowości Księże Małe ( Klein Tschansch ) oraz Księże Wielkie ( Gross Tshansch ) jeszcze przed wybudowaniem bloków mieszkalnych osiedla Klein Tschansch z lat 1928

Bardziej szczegółowo

MEMORANDUM INFORMACYJNE. Lokale usługowe w zabytkowej przestrzeni

MEMORANDUM INFORMACYJNE. Lokale usługowe w zabytkowej przestrzeni HAVEN SP. Z O.O. TRIBEACH HOLDINGS DEVELOPMENT MEMORANDUM INFORMACYJNE Lokale usługowe w zabytkowej przestrzeni Kraków, ul. Św. Wawrzyńca 19 Lokalizacja Wawrzyńca19 to nowa inwestycja na krakowskim Kazimierzu,

Bardziej szczegółowo

2.3. Analiza charakteru zabudowy

2.3. Analiza charakteru zabudowy 2.3. Analiza charakteru zabudowy Wieś ułożona jest na planie kwadratu z bocznymi rozgałęzieniami dróg. Większość zabudowy stanowią parterowe murowane budynki (80%) ustawione szczytowo do drogi, pozostałe

Bardziej szczegółowo

budynków NR 12 i NR 1

budynków NR 12 i NR 1 KONCEPCJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA budynków NR 12 i NR 1 INWESTOR (ZAMAWIAJĄCY): ADRES OBIEKTÓW: EC1 ŁÓDŹ MIASTO KULTURY 90-022022 Łódź ul. Targowa 1/3 AUTORZY OPRACOWANIA: mgr inż. Dariusz Dolecki UPR

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA BUDYNKU UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA BUDYNKU UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA BUDYNKU UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ Budynek Wielofunkcyjny ul. Kolejowa 6 55-002 Kamieniec Wrocławski Zamawiający: Gmina Czernica ul. Kolejowa 3 55-003 Czernica Data

Bardziej szczegółowo

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE

4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE 4. INWENTARYZACJA OBIEKTÓW HISTORYCZNYCH I KULTUROWYCH GMINY KOLONOWSKIE W skład gminy wchodzą miasto Kolonowskie osiedle Fosowskie i 3 sołectwa: Spórok, Staniszcze Małe, Staniszcze Wielkie 4.1. OGÓLNA

Bardziej szczegółowo

Operat szacunkowy lokalu mieszkalnego - wyciąg. Dla lokalu mieszkalnego nr 113 nie została założona księga wieczysta.

Operat szacunkowy lokalu mieszkalnego - wyciąg. Dla lokalu mieszkalnego nr 113 nie została założona księga wieczysta. Operat szacunkowy lokalu mieszkalnego - wyciąg 1. ograniczonego prawa rzeczowego stanowiącego lokal mieszkalny na 5 kondygnacji o pow.53,0000m2 składający się z 3 pokoi, kuchni, łazienki z wc, przedpokoju

Bardziej szczegółowo

Oferta sprzedaży budynków i terenów KUL

Oferta sprzedaży budynków i terenów KUL Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Oferta sprzedaży budynków i terenów KUL Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II przedstawia ofertę sprzedaży nieruchomości i terenów będących własnością

Bardziej szczegółowo

WILCZA ESKA ETAP III

WILCZA ESKA ETAP III WILCZA ESKA ETAP III Na teren zespołu budynków prowadzą trzy zjazdy z czego dwa zlokalizowane są od strony ul. Królowej Jadwigi oraz jeden z ul. Wilczej. Prowadzą one do drogi wewnętrznej zaprojektowanej

Bardziej szczegółowo

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 55/469

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 55/469 GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 55/469 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Budynek mieszkalny GNIEWSKIE POLE 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA mieszkalna cegła pocz. XX w. 19. UWAGI ELEMENTY

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Katowice, ul. Pocztowa - 9 grunt zabudowany Powierzchnia gruntu: 2309 m kw. Położenie: Katowice Pocztowa 9 Tytuł prawny do gruntu: prawo użytkowania wieczystego Zabudowa: Kliknij

Bardziej szczegółowo

PROFIL STUDIO ARCHITEKTONICZNE, REALIZACJA INWESTYCJI UL. ŚWIĘTOJAŃSKA 5, 44-100 GLIWICE OPINIA BUDOWLANA

PROFIL STUDIO ARCHITEKTONICZNE, REALIZACJA INWESTYCJI UL. ŚWIĘTOJAŃSKA 5, 44-100 GLIWICE OPINIA BUDOWLANA PROFIL STUDIO ARCHITEKTONICZNE, REALIZACJA INWESTYCJI UL. ŚWIĘTOJAŃSKA 5, 44-100 GLIWICE OPINIA BUDOWLANA TEMAT OPRACOWANIA: OPINIA BUDOWLANA DOTYCZĄCA. MOŻLIWOŚCI PRZEBUDOWY ODDZIAŁU NEUROCHIRURGII W

Bardziej szczegółowo

STRAŻÓW Trojnar. Działka nr ewid. 457/3

STRAŻÓW Trojnar. Działka nr ewid. 457/3 STRAŻÓW Trojnar Działka nr ewid. 457/3 Działka niezabudowana położona w Strażowie, zlokalizowana w strefie pośredniej wsi, w pobliżu drogi lokalnej, w pobliżu zabudowy mieszkaniowej. Powierzchnia działki

Bardziej szczegółowo

Rozbudowa pasażu handlowego w budynku mieszkalnym przy ul. Śniadeckiego w Oświęcimiu

Rozbudowa pasażu handlowego w budynku mieszkalnym przy ul. Śniadeckiego w Oświęcimiu ul. Mikołaja Kopernika 5/2, 32-602 Oświęcim; tel. 600-27-33-39 egz. 1. Rozbudowa pasażu handlowego w budynku mieszkalnym przy ul. Śniadeckiego 23-39 w Oświęcimiu Wstępna koncepcja architektoniczna Inwestor:

Bardziej szczegółowo

MEMORANDUM INFORMACYJNE. Lokale usługowe w zabytkowej przestrzeni

MEMORANDUM INFORMACYJNE. Lokale usługowe w zabytkowej przestrzeni HAVEN SP. Z O.O. TRIBEACH HOLDINGS DEVELOPMENT MEMORANDUM INFORMACYJNE Lokale usługowe w zabytkowej przestrzeni Kraków, ul. Św. Wawrzyńca 19 Lokalizacja Wawrzyńca19 to nowa inwestycja na krakowskim Kazimierzu,

Bardziej szczegółowo

ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO

ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO Rys historyczny, najważniejsze elementy struktury miasta Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych oraz secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

PROJEKT BUDOWLANY. Architektura. Dom Pomocy Społecznej, Jeziorany, ul. Kajki 49. Dom Pomocy Społecznej Jeziorany, ul.

PROJEKT BUDOWLANY. Architektura. Dom Pomocy Społecznej, Jeziorany, ul. Kajki 49. Dom Pomocy Społecznej Jeziorany, ul. Usługi Projektowe arch. Agnieszka M. Piotrowska, 10-688 Olsztyn, ul. W. Witosa 1F/9, tel.: 502 066 156, e-mail: ampiotrowska@op.pl biuro - 10-510 Olsztyn, ul. M. Kopernika 1/20, tel./fax: 89 527 91 76

Bardziej szczegółowo

Serwis Internetowy Gminy Lutomiersk

Serwis Internetowy Gminy Lutomiersk Zabytki Zabytki na terenie Gminy Lutomiersk: Parki zabytkowe: Na terenie gminy znajduje się kilka parków zabytkowych i wiejskich. Parki te są bowiem dziełem natury oraz twórczej i artystycznej działalności

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA BUDYNKU UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA BUDYNKU UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA BUDYNKU UŻYTECZNOŚCI PUBLICZNEJ Budynek Zespołu Szkół w Chrząstawie Wielkiej ul. Wrocławska 19 55-003 Czernica Zamawiający: Gmina Czernica ul. Kolejowa 3 55-003

Bardziej szczegółowo

OPIS DZIAŁKI DANE LOKALIZACYJNE. Nr ewidencyjny działki(ek) 2139/2, 2140/2 Działka znajduje się w Świnnej przy ul. Jasnej

OPIS DZIAŁKI DANE LOKALIZACYJNE. Nr ewidencyjny działki(ek) 2139/2, 2140/2 Działka znajduje się w Świnnej przy ul. Jasnej OPIS NIERUCHOMOŚCI 1. Opis i charakterystyka działek : Działki będące przedmiotem wyceny położone są w Łodygowicach przy ulicy Jasnej. Posiadają księgę wieczystą w Sądzie Rejonowym w Żywcu o numerze BB1Z

Bardziej szczegółowo

KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW

KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW 1. OBIEKT BUDYNEK MIESZKALNY KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW 2. OBECNA FUNKCJA MIESZKALNA 3. MATERIAŁ DREWNO, KAMIEŃ, BLACHA 4. DATOWANIE 1929 R 5. MIEJSCOWOŚĆ 22. FOTOGRAFIE 6. GMINA 7. POWIAT 8.WOJEWÓDZTWO

Bardziej szczegółowo

EGZ. Biuro Projektowe DGJ-FHU Jerzy Bis. 37-450 STALOWA WOLA AL.JANA PAWŁA II 13 tel. (015) 844 06 20, www.dgj.net.pl email: biuro@dgj.net.

EGZ. Biuro Projektowe DGJ-FHU Jerzy Bis. 37-450 STALOWA WOLA AL.JANA PAWŁA II 13 tel. (015) 844 06 20, www.dgj.net.pl email: biuro@dgj.net. EGZ. Biuro Projektowe DGJ-FHU Jerzy Bis 37-450 STALOWA WOLA AL.JANA PAWŁA II 13 tel. (015) 844 06 20, www.dgj.net.pl email: biuro@dgj.net.pl PROJEKT BUDOWLANY Inwestycja: Rewitalizacja poprzez przywrócenie

Bardziej szczegółowo

MOyE studio projektowe mgr inż. arch. Anna Stasz

MOyE studio projektowe mgr inż. arch. Anna Stasz OPIS INWENTARYZACJI 1. Podstawa i zakres opracowania: Umowa zawarta z Inwestorem na podstawie zgody właścicieli przedmiotowej nieruchomości. Wizja na przedmiotowej posesji. Wytyczne programowo - funkcjonalne

Bardziej szczegółowo

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA

AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY MIASTA AMAZING CITY ŁÓDŹ OSTATNIE NIEODKRYTE MIASTO RYS HISTORYCZNY, NAJWAŻNIEJSZE ELEMENTY STRUKTURY Łódź posiada jedyny w swoim rodzaju, autentyczny zespół historyzujących, eklektycznych i secesyjnych kamienic

Bardziej szczegółowo

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki

Urząd Miasta Bielsko-Biała - um.bielsko.pl Wygenerowano: 2016-06-12/16:51:26. Zabytki Zabytki Grodzisko w Starym Bielsku -pochodzące z XII wieku, pozostałość obronnej osady rolniczo-produkcyjnej. Wielka platforma - łąka (ok.3,2 ha) o kształcie zbliżonym do koła, otoczona podwójnym wałem

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. I. Część opisowa. 1. Opis stanu istniejącego i przyjętych rozwiązań funkcjonalno - przestrzennych. II. Część rysunkowa stan istniejący

SPIS TREŚCI. I. Część opisowa. 1. Opis stanu istniejącego i przyjętych rozwiązań funkcjonalno - przestrzennych. II. Część rysunkowa stan istniejący SPIS TREŚCI I. Część opisowa. 1. Opis stanu istniejącego i przyjętych rozwiązań funkcjonalno - przestrzennych. II. Część rysunkowa stan istniejący 1. Zagospodarowanie terenu 1:500 2. Rzut parteru 1 1:200

Bardziej szczegółowo

D Z I A Ł K I BUDOWLANE G R A T I S

D Z I A Ł K I BUDOWLANE G R A T I S D Z I A Ł K I BUDOWLANE G R A T I S Działki budowlane stają się coraz większym kosztem Tymczasem w całym kraju jest dziesiątki tysięcy domów z płaskimi dachami. To są atrakcyjne działki budowlane.. Przykład

Bardziej szczegółowo

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 167/469

GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 167/469 GEZ KARTA ADRESOWA ZABYTKU NIERUCHOMEGO 167/469 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Budynek mieszkalny KORZENIEWO 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA mieszkalna cegła pocz. XX w. 19. UWAGI ELEMENTY

Bardziej szczegółowo

PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie

PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie PRZYWRACAMY DAWNE PIĘKNO Modernizacja skrzydła północnego Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O SPRZEDAśY NIERUCHOMOŚCI BIUROWEJ. Wrocław Pl. Wolności 10

INFORMACJA O SPRZEDAśY NIERUCHOMOŚCI BIUROWEJ. Wrocław Pl. Wolności 10 INFORMACJA O SPRZEDAśY NIERUCHOMOŚCI BIUROWEJ Wrocław Pl. Wolności 10 KONTAKT Bank Zachodni WBK S.A. Obszar Logistyki i Zarządzania Nieruchomościami ul. Ofiar Oświęcimskich 38/40 50-950 Wrocław tel. 071/393-8149

Bardziej szczegółowo

PL.architekci UL. DŁUGOSZA 13/ POZNAŃ PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE

PL.architekci UL. DŁUGOSZA 13/ POZNAŃ PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE KONCEPCJA HALI SPORTOWO-WIDOWISKOWEJ KSIĄŻ WIELKOPOLSKI LOKALIZACJA - ULICA ZAKRZEWSKA UL. DŁUGOSZA / -9 POZNAŃ 9 WWW.PLARCHITEKCI.PL BIURO@PLARCHITEKCI.PL PRAWA AUTORSKIE ZASTRZEŻONE LOKALIZACJA UL. DŁUGOSZA

Bardziej szczegółowo

SOŁECTWO KRZYWORZEKA I i KRZYWORZEKA II

SOŁECTWO KRZYWORZEKA I i KRZYWORZEKA II SOŁECTWO KRZYWORZEKA I i KRZYWORZEKA II INSTYTUCJE, ORGANIZACJE SPOŁECZNE INSTYTUCJE: 1. Publiczna Szkoła Podstawowa w Krzyworzece w roku szkolnym 2007/2008-6 oddziałów, 60 uczniów. 2. Publiczne Przedszkole

Bardziej szczegółowo

WYKAZ OBIEKTÓW UJĘTYCH W GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW

WYKAZ OBIEKTÓW UJĘTYCH W GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW WYKAZ OBIEKTÓW UJĘTYCH W GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW 1. Historyczne obiekty kubaturowe: OBIEKT KOLONIA URZĘDNICZA I 1. BUDYNEK WIELORODZINNY UL. DWORCOWA 29 2. BUDYNEK WIELORODZINNY UL. DWORCOWA 30 3. BUDYNEK

Bardziej szczegółowo

Wkrótce rozpocznie się remont pałacu Steinertów. Prace powinien zakończyć się do końca września 2019 roku

Wkrótce rozpocznie się remont pałacu Steinertów. Prace powinien zakończyć się do końca września 2019 roku 02-11-17 1/8 30.10.2017 14:49 Wojciech Markiewicz / BPKSiT kategoria: Łódź Buduje Miasto Rewitalizacja W poniedziałek, 30 października podpisano umowę na remont pałacu Steinertów. Remont budynków przy

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA WYBRANYCH INWESTYCJI Z LAT 1995 2015 OREG WAM w KRAKOWIE

PREZENTACJA WYBRANYCH INWESTYCJI Z LAT 1995 2015 OREG WAM w KRAKOWIE : PREZENTACJA WYBRANYCH INWESTYCJI Z LAT 1995 2015 OREG WAM w KRAKOWIE Jesteśmy dla Żołnierzy, świadczymy wysokiej jakości usługi w zakresie zakwaterowania. W okresie 20. lecia WAM, w ramach prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie

Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Zwiększenie dostępności do infrastruktury kultury poprzez modernizację budynku Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie od 1971 roku mieści się w zabytkowym

Bardziej szczegółowo

TRASA TURYSTYCZNA. Z plecakiem po Żaganiu

TRASA TURYSTYCZNA. Z plecakiem po Żaganiu POI 1 Liceum Ogólnokształcące im. S. Banacha 51 36'44.88"N 15 18'41.35"E Miejskie Gimnazjum i Liceum w Żaganiu powstało 10 września 1945 roku. Do dziś nad jednym z wejść widnieje płaskorzeźba byłego patrona

Bardziej szczegółowo

Niegowić. Nieruchomość na sprzedaż

Niegowić. Nieruchomość na sprzedaż Niegowić Nieruchomość na sprzedaż PODSTAWOWE INFORMACJE Miejscowość Niegowić, gmina Gdów, pow. wielicki, woj. małopolskie Ulica, nr budynku 161 Powierzchnia budynków Nieruchomość jest zabudowana budynkami

Bardziej szczegółowo

PSZCZÓŁKI KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW P-58/95/ MIEJSCOWOŚĆ 1. OBIEKT. Budynek mieszkalny. 6. GMINA Pszczółki 3. MATERIAŁ 4.

PSZCZÓŁKI KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW P-58/95/ MIEJSCOWOŚĆ 1. OBIEKT. Budynek mieszkalny. 6. GMINA Pszczółki 3. MATERIAŁ 4. KARTA GMINNEJ EWIDENCJI ZABYTKÓW P-58/95/240 1. OBIEKT 5. MIEJSCOWOŚĆ Budynek mieszkalny PSZCZÓŁKI 2. OBECNA FUNKCJA 3. MATERIAŁ 4. DATOWANIE 6. GMINA Pszczółki sklep i mieszkanie cegła, ściany otynkowane

Bardziej szczegółowo

Wniosek o wpis do rejestru zabytków dawnego szpitala Bethanien przy ul. Traugutta i Żabiej Ścieżce

Wniosek o wpis do rejestru zabytków dawnego szpitala Bethanien przy ul. Traugutta i Żabiej Ścieżce Wrocław, 12.04.16 Aleksandra Zienkiewicz Towarzystwo Benderowskie Adres do korespondencji: Barbara Nowak-Obelinda Dolnośląski Wojewódzki Konserwator Zabytków ul. Łokietka 11 50-243 Wrocław Wniosek o wpis

Bardziej szczegółowo

EKSPERTYZA TECHNICZNA STANU KONSTRUKCJI I ELEMENTÓW BUDYNKU Z UWZGLĘDNIENIEM STANU PODŁOŻA GRUNTOWEGO

EKSPERTYZA TECHNICZNA STANU KONSTRUKCJI I ELEMENTÓW BUDYNKU Z UWZGLĘDNIENIEM STANU PODŁOŻA GRUNTOWEGO TEMAT: WYDZIELENIE POMIESZCZENIA HIGIENICZNO-SANITARNEGO, PRZEBICIE JEDNEGO OTWORU DRZWIOWEGO ORAZ ZABUDOWA JEDNEGO OTWORU DRZWIOWEGO WRAZ Z PRZEBUDOWĄ WEWNĘTRZNEJ INSTALACJI WODY, KANALIZACJI, CENTRALNEGO

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA (OPZ) I.

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA (OPZ) I. Załącznik nr 1 do umowy OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA (OPZ) I. Przedmiot zamówienia 1. Przedmiotem zamówienia jest opracowanie inwentaryzacji architektoniczno-budowlanej, wykonanie dokumentacji projektowej

Bardziej szczegółowo

KONKURS TOP INWESTYCJE POLSKI WSCHODNIEJ 2017 Zgłaszana inwestycja:

KONKURS TOP INWESTYCJE POLSKI WSCHODNIEJ 2017 Zgłaszana inwestycja: KONKURS TOP INWESTYCJE POLSKI WSCHODNIEJ 2017 Zgłaszana inwestycja: Przedszkole moich marzeń budowa zaplecza żłobka gminnego poprzez rozbudowę i przebudowę Przedszkola Samorządowego nr 1 w Ustrzykach Dolnych

Bardziej szczegółowo

PROJEKT(BUDOWLANY(( PRZEBUDOWY(I(ZMIANY(SPOSOBU(UŻYTKOWANIA(POMIESZCZEŃ( Z(PRZEZNACZENIEM(NA(POMIESZCZENIA(ŚWIETLICY(SZKOLNEJ(

PROJEKT(BUDOWLANY(( PRZEBUDOWY(I(ZMIANY(SPOSOBU(UŻYTKOWANIA(POMIESZCZEŃ( Z(PRZEZNACZENIEM(NA(POMIESZCZENIA(ŚWIETLICY(SZKOLNEJ( PROJEKTBUDOWLANY PRZEBUDOWYIZMIANYSPOSOBUUŻYTKOWANIAPOMIESZCZEŃ ZPRZEZNACZENIEMNAPOMIESZCZENIAŚWIETLICYSZKOLNEJ Obiekt: PomieszczeniawbudynkuSzkołyPodstawowejnr23wBytomiu Lokalizacja: ul.wojciechowskiego6,41"933bytom

Bardziej szczegółowo

ul. Puławska 182 02-670 Warszawa

ul. Puławska 182 02-670 Warszawa ul. Puławska 182 02-670 Warszawa Przedmiot sprzedaży: Nieruchomość zabudowana opisana jako działka Nr 7/247 KW BY1B/00063606/4. Lokalizacja: CIECH Nieruchomości SA ul. Wojska Polskiego 65 w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

RZESZÓW, ul. M. Bałuckiego 9c

RZESZÓW, ul. M. Bałuckiego 9c RZESZÓW, ul. M. Bałuckiego 9c Będąca przedmiotem wyceny nieruchomość położona jest w Rzeszowie przy ul. M. Bałuckiego 9c, w obszarze zabudowy jednorodzinnej. Działka w kształcie prostokąta, nie ogrodzona,

Bardziej szczegółowo

WROCŁAW ul. Kołłątaja 15 budynek biurowo - administracyjny

WROCŁAW ul. Kołłątaja 15 budynek biurowo - administracyjny WROCŁAW ul. Kołłątaja 15 budynek biurowo - administracyjny Wrocław, ul. Kołłątaja 15 Działka nr 40 Powierzchnia działki: 534 m² Działka zabudowana budynkiem biurowo - usługowym Księga wieczysta: WR1K/00097378/6

Bardziej szczegółowo

Opinia techniczna strona nr 1 OPINIA TECHNICZNA

Opinia techniczna strona nr 1 OPINIA TECHNICZNA Opinia techniczna strona nr 1 OPINIA TECHNICZNA PROJEKT PRZYSTOSOWANIA DLA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ RUCHOWĄ TJ. WEJŚCIE DO BUDYNKU WINDA ZEWNĘTRZNA, PARTER Z SANITARIATEM ORAZ UDOSTĘPNIENIE PIĘTRA BUDYNKU,

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 412/2016 BURMISTRZA KRAPKOWIC. z dnia 16 maja 2016 r. w sprawie założenia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Krapkowice

ZARZĄDZENIE NR 412/2016 BURMISTRZA KRAPKOWIC. z dnia 16 maja 2016 r. w sprawie założenia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Krapkowice ZARZĄDZENIE NR 412/2016 BURMISTRZA KRAPKOWIC z dnia 16 maja 2016 r. w sprawie założenia Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Krapkowice Na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

Bardziej szczegółowo

WYCIĄG Z OPERATU SZACUNKOWEGO

WYCIĄG Z OPERATU SZACUNKOWEGO WYCIĄG Z OPERATU SZACUNKOWEGO I. PRZEDMIOT WYCENY Przedmiotem wyceny jest nieruchomość gruntowa składająca się z działki gruntu nr 255/3 o powierzchni 800 m 2, zabudowanej budynkiem mieszkalnym dwukondygnacyjnym

Bardziej szczegółowo

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2

Ryc. 1. Sianki. Cerkiew greckokatolicka z 1645 r., obecnie we wsi Kostrino (Ukraina). Budzyński S. 1993. Op. cit., s. 325. 2 Sianki Parafia greckokatolicka w miejscu, dekanat Wysoczański 1. Najstarsza wzmianka dotyczy cerkwi wykonanej w typie bojkowskim, zbudowanej w 1645 r. (ryc. 1). Cerkiew tą sprzedano w 1703 r. do wsi Kostrino

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA

INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA USŁUGI PROJEKTOWE NADZORY BUDOWLANE Adam Szumniak 23-200 Kraśnik ul. Janowska 125a t.601815412 adamszumniak13_12 @ tlen.pl INWENTARYZACJA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA Nazwa inwestycji: Domek pod kasztanem

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ

NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Kraków, ul. Lubicz - 4 grunt zabudowany NIERUCHOMOŚĆ NA SPRZEDAŻ Powierzchnia gruntu: 824 m kw. Położenie: Kraków Lubicz 4 Tytuł prawny do gruntu: prawo użytkowania wieczystego Zabudowa: Budynek biurowy

Bardziej szczegółowo

INWENTARYZACJA BUDOWLANA

INWENTARYZACJA BUDOWLANA Nazwa opracowania : INWENTARYZACJA BUDOWLANA Branża : ARCHITEKTURA Nazwa i adres obiektu : Budynek biurowo - laboratoryjny Al. Krakowska 110/114, Warszawa Inwestor : INSTYTUT LOTNICTWA 02-256 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Fot. 1. Pozdrowienia z Chełmży z wizerunkami: katedry, kościoła św. Mikołaja, cukrowni i budynku poczty. Pocztówka sprzed I wojny światowej.

Fot. 1. Pozdrowienia z Chełmży z wizerunkami: katedry, kościoła św. Mikołaja, cukrowni i budynku poczty. Pocztówka sprzed I wojny światowej. Fot. 1. Pozdrowienia z Chełmży z wizerunkami: katedry, kościoła św. Mikołaja, cukrowni i budynku poczty. Pocztówka sprzed I wojny światowej. 15 Fot. 2. Katedra Chełmżyńska w okresie międzywojennym. 16

Bardziej szczegółowo

Inwentaryzacja architektoniczna budynku basenu miejskiego w Chorzowie Chorzów, pl. Powstańców Śląskich 1

Inwentaryzacja architektoniczna budynku basenu miejskiego w Chorzowie Chorzów, pl. Powstańców Śląskich 1 7 3219 3999 48 6 19 2314 171 8 6 1373 2378 173 48 2 4624 2 44 Inwentaryzacja architektoniczna budynku basenu miejskiego w Chorzowie Chorzów, pl. Powstańców Śląskich 1 data wykonania: październik 2013

Bardziej szczegółowo

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2

D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 D. BROWAR I PIEKARNIA A.F. JENSZÓW, NASTĘPNIE H. KIJOKA przy ul. Podwale 7, nr pol. 221-2 a) Rozpoznanie historyczne Z 1899 r. pochodzi rysunek elewacji browaru, należącego wówczas do małżeństwa Franciszka

Bardziej szczegółowo

Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska. Gdańsk, 2010

Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska. Gdańsk, 2010 Politechnika Gdańska Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska PODSTAWY BUDOWNICTWA PLANSZE DYDAKTYCZNE Michał ł Wójcik Gdańsk, 2010 ZAWARTOŚĆ Ogólne zagadnienia dotyczące budownictwa: podstawowe definicje,

Bardziej szczegółowo

Foto 41 Klatka schodowa D balustrada w poziomie I piętra, tralki zastąpione płytą Foto 42 Klatka schodowa D bieg z poziomu I piętra, tralki

Foto 41 Klatka schodowa D balustrada w poziomie I piętra, tralki zastąpione płytą Foto 42 Klatka schodowa D bieg z poziomu I piętra, tralki Spis ilustracji Foto 1. Elewacja frontowa od strony ul. Piotrkowskiej... 51 Foto 2. Elewacja frontowa od strony ulicy Narutowicza... 51 Foto 3 Widok od strony podwórza na elewację budynku frontowego...

Bardziej szczegółowo

48-200 Prudnik ul. Kościuszki 76 JEDNOSTKA PROJEKTOWA: Pracownia Projektowa 4D WOJCIECH ŚNIEŻEK ul. Gorzołki 17/9 44-100 Gliwice

48-200 Prudnik ul. Kościuszki 76 JEDNOSTKA PROJEKTOWA: Pracownia Projektowa 4D WOJCIECH ŚNIEŻEK ul. Gorzołki 17/9 44-100 Gliwice INWENTARYZACJA TEMAT: ZWIĘKSZENIE EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ W DOMU DZIECKA W GŁOGÓWKU NAZWA I ADRES OBIEKTU BUDOWLANEGO: INWESTOR, ADRES: Budynek zamieszkania zbiorowego - Dom Dziecka 48-250 Głogówek

Bardziej szczegółowo

NIERUCHOMOŚCI NA SPRZEDAŻ Ostrowiec Św. ul. Polna 11 b

NIERUCHOMOŚCI NA SPRZEDAŻ Ostrowiec Św. ul. Polna 11 b NIERUCHOMOŚCI NA SPRZEDAŻ Ostrowiec Św. ul. Polna 11 b PRZEDMIOT SPRZEDAŻY Nieruchomość stanowi prawo własności gruntu obejmującego działki ewidencyjne o numerach 11/3, 11/4, 12/3 i 12/4 o łącznej powierzchni

Bardziej szczegółowo