Rys. Tkanka okrywająca pierwotna (skórka) łodygi i korzenia

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rys. Tkanka okrywająca pierwotna (skórka) łodygi i korzenia"

Transkrypt

1 Tkanki są to zespoły komórek o charakterystycznej budowie, przystosowane do pełnienia określonych funkcji. Należy jednak podkreślić, że w obrębie jednej tkanki mogą występować komórki różniące się w sposób istotny budową, czego przykładem może być tkanka przewodząca roślin. Tkanki roślinne Wszystkie tkanki roślinne biorą początek z tkanek twórczych, czyli merystemów, które budują zawiązek przyszłej rośliny. Komórki tkanek twórczych dzielą się stale i rytmicznie. Są one drobne, ściśle przylegają do siebie, mają duże jądro, bardzo gęstą cytoplazmę i przeważnie słabo rozwinięty system wakuolarny. Powstające w wyniku podziału komórek twórczych ich pochodne przechodzą następnie proces różnicowania, w wyniku którego zmienia się ich struktura. Takie tkanki na ogół nie mają już możliwości dalszych przekształceń, stąd nazywamy je tkankami stałymi. Do tkanek stałych zaliczamy tkankę okrywającą (skórka, korek) miękiszową, wzmacniającą (kolenchyma i sklerenchyma) i przewodzącą (łyko i drewno). Ze względu na okres działania w ontogenezie rośliny tkanki twórcze dzielimy na pierwotne i wtórne. Pierwotne to merystem zarodkowy, z którego zbudowany jest np. zarodek roślin nasiennych, oraz merystemy wierzchołkowe pędu i korzenia warunkujące pierwotny wzrost tych organów. Natomiast do merystemów wtórnych, zwanych także bocznymi, należą miazga (kambium) i fellogen. W wynik działalności miazgi powstają elementy łyka i drewna wtórnego, z fellogenu - korek i felloderma. Wytworzenie wtórnych elementów przewodzących (łyka i drewna wtórnego) oraz wtórnego układu okrywającego w postaci korka jest przyczyną rozrastania się rośliny na grubość. Tkanka okrywająca. Pierwotną tkanką okrywającą jest skórka. Występuje ona w peryferycznych częściach rośliny stanowiąc dla niej ochronę przed działaniem czynników zewnętrznych. Komórki tej tkanki są żywe, ściśle przylegają do siebie, ich ściany komórkowe są celulozowe, cienkie lub niekiedy skutynizowane - adkrustowane kutyną, substancją o charakterze tłuszczowym stanowiącą dobry materiał izolacyjny. Komórki skórki pozbawione są chloroplastów (wyjątek stanowią rośliny cieniolubne). System wakuolarny tych komórek jest silnie rozbudowany, przy czym najczęściej stanowi go znacznych rozmiarów, centralnie położona jedna wakuola. Charakterystycznym wytworem tej tkanki w nadziemnych częściach rośliny są pary komórek o odmiennej budowie, tworzące aparaty szparkowe, które służą do wymiany gazowej. Wymianę gazową umożliwia przestrzeń międzykomórkowa w postaci charakterystycznego otworu między dwiema komórkami szparkowymi, zwana szparką, której wielkość może być regulowana. Mechanizm otwierania i zamykania aparatu szparkowego bezpośrednio warunkowany jest przez stopień uwodnienia komórek szparkowych, które zmieniając swoją objętość (kurczą się lub rozdymają jak balonik), regulują wielkość znajdującej się między nimi szparki. Innym wytworem skórki w nadziemnych częściach rośliny są różnego rodzaju włoski, które klasyfikujemy ze względu na ich budowę (jedno lub wielokomórkowe, proste lub rozgałęzione) lub ich funkcję (włoski parzące, np. pokrzywy, trawienne - rośliny owadożernej, gruczołowe - nektaria). Komórki włosków mogą być żywe lub martwe. Wytworami skórki korzenia są włośniki. Rys. Tkanka okrywająca pierwotna (skórka) łodygi i korzenia

2 A B Rys. Budowa aparatu szparkowego; A aparaty widziane z góry, B schematyczny przekrój poprzeczny przez aparat szparkowy Rys. Włoski; A - prosty jednokomórkowy (pokrzywa), B - rozgałęziony, C - wielokomórkowy gruczołowy Tkanka miękiszowa. Komórki miękiszowe są najczęściej żywe, cienkościenne, dość silnie zwakuolizowane, przystosowane do pełnienia różnych funkcji. W nadziemnych częściach rośliny, w łodydze i liściach, spełniają głównie funkcje asymilacyjne. Miękisz asymilacyjny w związku z tym zawiera liczne chloroplasty. Kształt jego komórek bywa różny, przykładem czego może być miękisz palisadowy lub gąbczasty, typowo zróżnicowany w liściu. Komórki miękiszowe w organach podziemnych rośliny lub w głębszych warstwach łodygi pozbawione są chloroplastów i pełnią głównie funkcje spichrzowe. Rys. Miękisz; A - asymilacyjny, B - spichrzowy ze skrobią (widziany w świetle spolaryzowanym), C - spichrzowy z ziarnami aleuronowymi Tkanka wzmacniająca. Wśród tkanek wzmacniających żywa jest kolenchyma - zwarcica, która spełnia swoje funkcje dzięki obecności grubych ścian celulozowych. Celulozowe zgrubienia mogą mieć różne formy, w związku z czym rozróżniamy kolenchymę kątową i płatową. Komórki kolenchymy są żywe, ściśle ułożone, a dzięki obecności chloroplastów mogą pełnić także funkcje asymilacyjne. Drugi rodzaj tkanki wzmacniającej to sklerenchyma - twardzica, którą tworzą komórki martwe, o ścianach inkrustowanych ligniną. Ze względu na cechy morfologiczne komórek tej tkanki wyróżniamy włókna o silnie zmodyfikowanych kształtach i równowymiarowe sklereidy.

3 Rys. Kolenchyma; A - kątowa, B płatowa Rys. Sklerenchyma; A, B - włókna (A - pokrój ogólny włókna, B - przekrój poprzeczny), C - sklereidy Tkanka przewodząca. Jest typowym przykładem tkanki stałej niejednorodnej. Przewodzi ona wodę z podziemnych części rośliny do liści oraz asymilaty z liści do łodygi i korzeni. Funkcję przewodzenia asymilatów pełnią głównie zespoły komórek, noszące nazwę rurek sitowych. Granice członów w rurkach sitowych wyznaczają ściany poprzeczne charakterystycznie perforowane. Ściany te strukturą swoją przypominają sito, stąd ich nazwa - płytki sitowe. Przez perforacje w ścianie poprzecznej, przy udziale pasm plazmatycznych, asymilaty przedostają się z jednego członu rurki sitowej do drugiego. Rurki sitowe są komórkami żywymi, silnie zwakuolizowanymi. Protoplast ich nie zawiera jądra, gdyż ulega ono rozpadowi w czasie różnicowania się rurki sitowej. Do rurek sitowych przylegają długie, wąskie komórki, zwane przyrurkowymi, zawierające żywy protoplast. Obok rurek sitowych w zespołach przewodzących asymilaty występują komórki miękiszowe (miękisz łykowy) oraz tkanka wzmacniająca w formie włókien (włókna łykowe). Komórki miękiszu łykowego są żywe, wydłużone, nie zawierają jednak chloroplastów. Wymienione typy komórek bardzo często występują w charakterystycznych zespołach, tworząc układy, zwane wiązkami sitowymi, łykiem lub floemem. U roślin ewolucyjnie starszych zamiast rurek sitowych występują często bardziej prymitywne elementy przewodzące asymilaty, tak zwane komórki sitowe. W odróżnieniu od rurek sitowych są to pojedyncze, wrzecionowatego kształtu komórki, w których otwory służące do przewodzenia asymilatów występują na wszystkich ścianach. A B Rys. Budowa rurki sitowej; A - człon rurki z komórką przyrurkową, B - płytka sitowa Rys. Komórka sitowa Obok wiązek sitowych występują zespoły komórek martwych, przystosowanych do przewodzenia wody, noszące nazwę wiązek naczyniowych lub drzewnych (ksylem). W skład ich wchodzą naczynia - szeregi wydłużonych, martwych komórek, których ściany mają charakterystyczne zlignifikowane wzmocnienia, ściana poprzeczna natomiast jest częściowo perforowana lub przebita całkowicie. Przez otwór taki woda przedostaje się z jednego członu naczynia do drugiego. U roślin ewolucyjnie starszych (np. u nagonasiennych) zamiast naczyń elementem przewodzącym wodę są cewki - martwe komórki, w których przepływ wody warunkowany jest

4 obecnością jamek lejkowatych w zgrubiałych, zdrewniałych ścianach. Obok naczyń na terenie wiązek drzewnych występuje miękisz drzewny, przeważnie martwe komórki o zdrewniałych ścianach, i włókna drzewne. U roślin wieloletnich spotykamy również elementy łyka i drewna wtórnego, które zostają wytworzone w wyniku działalności miazgi (merystemu wtórnego). W łyku i drewnie wtórnym występują te same typy komórek, co w drewnie i łyku pierwotnym, a różnią się one tylko tym od pierwotnie wytworzonych, że zazwyczaj są większe, a w przypadku elementów martwych (drewno) ściany ich są mocniej zlignifikowane. płytka perforacyjna z przebiciem drabinkowym płytka perforacyjna z przebiciem prostym Rys. Budowa naczyń; A - rodzaje zgrubień ściany wtórnej (pierścieniowate, spiralne, drabinkowate, jamkowate), B - budowa płytki perforacyjnej Do tkanek wtórnych, wytworzonych przez merystem wtórny, zwany tu fellogenem, należy korek pełniący funkcję tkanki okrywającej. Komórki korka są martwe, cienkościenne, ściany ich jednak nie pozostają celulozowe, lecz podlegają adkrustacji suberyną (związek tłuszczowy). Komórki korka ściśle przylegają do siebie tworząc charakterystyczne warstwy. Dla umożliwienia roślinie wymiany gazowej tworzą się w korku charakterystyczne przerwy, zwane przetchlinkami, wypełnione luźno ułożoną tkanką miękiszową. Rys. Budowa korka Rys. Przetchlinka Tkanki zwierzęce U zwierząt wyróżniamy następujące rodzaje tkanek: tkankę nabłonkową, łączną, mięśniową i nerwową. Tkanka nabłonkowa. Cechą tej tkanki jest zwarty układ komórek i stosunkowo niewielka ilość łączącej je substancji międzykomórkowej. Tkanka nabłonkowa pełni funkcje: ochronną, wydzielniczą, chłonną i zmysłową. Nabłonek okrywa ciało zwierzęcia, wyścieła jamy i przewody, naczynia krwionośne i chłonne. Tkanka ta chroni leżące pod nią komórki przed uszkodzeniami mechanicznymi, działaniem szkodliwych związków chemicznych, bakteriami, a także przed wysychaniem.

5 Tkankę nabłonkową dzielimy na kilka typów w zależności od kształtu komórek oraz funkcji, jaką spełnia. Są to : nabłonek jednowarstwowy, nabłonek wielowarstwowy. Komórki tworzące nabłonek jednowarstwowy mogą być płaskie z jądrem położonym centralnie, sześcienne o podobnej topografii jądra oraz cylindryczne (walcowate), tworzące jeden lub wiele szeregów i mające jądro położone asymetrycznie. Komórki nabłonka cylindrycznego (walcowatego) mogą mieć na powierzchni charakterystyczne wypustki cytoplazmatyczne tworzące migawki. Uwzględniając wymienione cechy budowy nabłonek jednowarstwowy dzielimy na płaski (wyścieła np. naczynia krwionośne i pęcherzyki płucne), sześcienny, (występuje np. w przewodach gruczołowatych), cylindryczny (walcowaty) (występuje np. w jelitach) i wieloszeregowy z migawkami. Rys. Nabłonek jednowarstwowy płaski Rys. Nabłonek jednowarstwowy sześcienny Rys. Nabłonek jednowarstwowy cylindryczny Nabłonek wielowarstwowy zbudowany jest zazwyczaj z kilku lub kilkunastu warstw komórek, przy czym, w zależności od warstwy komórek leżących na powierzchni, wyróżniamy nabłonek wielowarstwowy płaski, (np. w jamie ustnej, przełyku, skórze), sześcienny (np. w przewodach niektórych gruczołów), przejściowy (np. w przewodach moczowych). Rys. Nabłonek wielowarstwowy płaski Rys. Nabłonek wielowarstwowy przejściowy Nabłonek gruczołowy jest zespołem komórek mających zdolność produkowania określonej wydzieliny i tworzących tzw. gruczoł. Wydzielina może być produkowana do przewodu odprowadzającego (gruczoł zewnątrzwydzielniczy) lub bezpośrednio do naczyń krwionośnych (gruczoł wewnątrzwydzielniczy). Gruczoły zewnątrzwydzielnicze mogą mieć różną budowę. Wyróżniamy wśród nich gruczoły śródnabłonkowe oraz pozanabłonkowe. Pierwsze z nich stanowią zazwyczaj pojedyncze komórki leżące w obrębie nabłonka, np. nabłonek pęcherzyka żółciowego. Gruczoły pozanabłonkowe zatracają stopniowo łączność z nabłonkiem i tworzą ciało gruczołu w warstwach głębszych. Ze względu na budowę gruczoły dzielimy na cewkowe, pęcherzykowe i cewkowato-pęcherzykowate. Tkanka łączna jest najbardziej zróżnicowana spośród wszystkich tkanek zwierzęcych. W ciele kręgowców tkanka łączna spełnia liczne funkcje: wypełniającą, odżywczą i transportową, mechaniczną (tu: szkieletową) oraz obronną. Tkanka łączna składa się zawsze z istoty międzykomórkowej oraz komórek. Istotę międzykomórkową tworzy bezpostaciowa, organiczna substancja podstawowa. W zależności od rodzaju tkanki łącznej substancja ta może być galaretowatym żelem w tkankach łącznych właściwych lub tworzyć twardą, zmineralizowaną substancję podstawową w niektórych tkankach łącznych oporowych. W istocie podstawowej są zanurzone komórki i trzy rodzaje włókien białkowych różniących się właściwościami

6 mechanicznymi. Włókna kolagenowe są zbudowane z nierozpuszczalnego w wodzie, złożonego białka o nazwie kolagen (w organizmie człowieka stanowi on ok. 30% wszystkich białek). Najistotniejszą cechą włókien kolagenowych jest ich bardzo duża odporność na rozrywanie dlatego licznie występują w ścięgnach, chrząstkach i kościach. Włókna sprężyste (elastyczne) są znacznie cieńsze niż włókna kolagenowe i zbudowane z innego białka - elastyny.włókna elastyczne tworzą nieregularną, sprężystą sieć, którą można znacznie rozciągać. Jej odporność na zerwanie jest natomiast niewielka, ale w ścianach naczyń krwionośnych i w chrząstce sprężystej - wystarczająca. Najdelikatniejsze są włókna retikulinowe tworzące pojedyncze, delikatne włókienka. Ten typ włókien stanowi delikatne rusztowanie w niektórych narządach, na przykład w zrębie węzłów chłonnych. Tkanki łączne właściwe Grupę tkanek łącznych właściwych nazywamy tkankami środowiska wewnętrznego. Cechą charakterystyczną tkanek łącznych właściwych są: brak substancji twardych w istocie międzykomórkowej, duże możliwości regeneracyjne i znaczny udział w metabolizmie ustroju. Przykładem może być najliczniej występująca w naszym organizmie tkanka łączna wiotka, zawierająca bardzo wiele włókien retikulinowych. Otacza ona między innymi naczynia krwionośne, nerwy i mięśnie, a z tkanką tłuszczową współtworzy warstwę podskórną, przytwierdzającą skórę do muskulatury. Rys. Tkanka łączna właściwa wiotka i tłuszczowa Tkanka łączna zbita zawiera liczne włókna kolagenowe. Jeśli są one ułożone regularnie, to tkanka ta buduje ścięgna i torebki stawowe. Gdy układ włókien kolagenowych jest nieregularny (w skórze właściwej), umożliwia silne odkształcanie. Rezerwę metaboliczną ustroju stanowi tkanka łączna tłuszczowa. W warunkach stałej nadwyżki substancji odżywczych jej liczne komórki syntetyzują i odkładają w swojej cytoplazmie tłuszcze obojętne. Ponadto podskórna warstwa tkanki tłuszczowej pełni rolę termoizolacyjną. Tkanka łączna siateczkowata jest bogato unaczyniona i ma bardzo delikatną budowę. Jej komórki kontaktują się ze sobą przez liczne wypustki. Powstaje w ten sposób przestrzenna sieć, a jej puste miejsca wypełnia gąbczasta substancja podstawowa, bogata we włókna retikulinowe. Ten typ tkanki tworzy zrąb takich narządów, jak: węzły chłonne, grasica oraz zrąb szpiku kostnego. Tkanka łączna zarodkowa, czyli mezenchyma występuje tylko w okresie zarodkowym. Jej gwiaździste komórki mają charakter totipotencjalny. Oznacza to zdolność tworzenia wszystkich rodzajów komórek tkanki łącznej. Z mezenchymy powstają więc wszystkie rodzaje tkanki łącznej. Galaretowata substancja podstawowa tkanki łącznej zarodkowej pozbawiona jest włókien. Rys. Tkanka łączna zarodkowa

7 Tkanki łączne oporowe Grupa tkanek łącznych oporowych zapewnia podporę ciała i ochronę mechaniczną. Tkanki łączne oporowe są charakterystyczne dla zwierząt mających twardy, wewnętrzny szkielet osiowy, czyli dla kręgowców. Wśród bezkręgowców jedynie głowonogi mają puszkę mózgową zbudowaną z tkanki o charakterze chrzestnym. Ze względu na różnice w budowie i funkcjach tkankę łączną oporową podzielono na dwa rodzaje: tkankę chrzestną (tworzącą chrząstki) i tkankę kostną (tworzącą kości). Tkanka chrzestna nie jest unaczyniona (odżywianie zachodzi dyfuzyjnie z łącznotkankowej ochrzęstnej) ani unerwiona. W dojrzałej postaci składa się z istoty międzykomórkowej (chondryny), w której zanurzone są włókna białkowe oraz elementy komórkowe. Z tych ostatnich najliczniejszą grupę stanowią komórki chrzestne - chondrocyty. Grupa kilku komórek chrzestnych leżących obok siebie wewnątrz jamki chrzestnej w istocie podstawowej tworzy tak zwany chondron. W wypadku urazu mechanicznego w okolicy uszkodzenia chondrocyty przekształcają się w komórki chrząstkogubne (chondroklasty), które rozpuszczają chrząstkę. Pewna część komórek chrzestnych przekształca się jednocześnie w komórki chrząstkotwórcze (chondroblasty). Pozwala to na uzupełnienie ubytków w tej tkance. Tkanka chrzestna szklista tworzy szkielet wszystkich kręgowców w okresie zarodkowym (u większości dość szybko zastępowana jest przez tkankę kostną). U ryb chrzęstnoszkieletowych i dwudysznych chrząstka szklista stanowi jednocześnie podstawowy materiał budulcowy szkieletu form dorosłych. W szkielecie dorosłego człowieka chrząstka szklista buduje powierzchnie stawowe (jest bardzo odporna na ścieranie)i przymostkowe części żeber. Występuje także w części chrzestnej nosa, nagłośni i oskrzelach. W półprzeźroczystej, mlecznolśniącej istocie podstawowej znajdują się liczne grupy chondrocytów, a między nimi - włókna kolagenowe. Tkanka chrzestna sprężysta występuje w małżowinie usznej ssaków. Współtworzy też część chrząstek krtani i nagłośni. W istocie podstawowej zanurzona jest bardzo delikatna siateczka włókien elastycznych, Rys. Tkanka łączna szkieletowa; A chrząstka szklista, B chrząstka sprężysta, C chrząstka włóknista, D budowa kości (przekrój poprzeczny), E komórki kostne nadających właściwości sprężyste wykorzystywane w subtelnych układach związanych z rezonansem akustycznym. Chrząstki sprężyste - co bardzo istotne - nie ulegają mineralizacji. W substancji podstawowej tkanki chrzestnej włóknistej licznie występuje grube pęczki włókien kolagenowych. Nadaje to tkance bardzo dużą wytrzymałość na zerwanie. W związku z tym występuje ona w miejscach przyczepu ścięgien do kości, współtworzy także krążki międzykręgowe w kręgosłupie. W organizmie większości kręgowców tkanka kostna powstaje jako szkielet ostateczny Tkanka kostna powstaje głównie w drodze kostnienia tkanki chrzestnej szklistej w mniejszym stopniu, tkanki łącznej właściwej. W odróżnieniu od chrząstek, kości są i unaczynione i unerwione. Wbrew

8 powszechnemu mniemaniu tkanka kostna jest aktywna pod względem metabolicznym i ulega nieustannym procesom przebudowy. Ponadto stanowi czynny zbiornik zapasowy jonów, głównie wapniowych. W istocie międzykomórkowej kości są zanurzone liczne włókna kolagenowe, zwane osseinowymi. Substancja podstawowa zostaje silnie wysycona solami mineralnymi, głównie wapnia, w mniejszym stopniu fosforanem magnezu i innymi. Związki mineralne powodują, że jest ona twarda i wytrzymała na duże obciążenia mechaniczne (tworzy mocny szkielet wewnętrzny, na którym rozpięte są mięśnie). W istocie międzykomórkowej (osseinie) znajdują się też liczne jamki kostne z komórkami - osteocytami (kostnymi). Pod względem chemicznym kość dorosłego człowieka zawiera przeciętnie 30-40% związków organicznych, 30-45% związków mineralnych i około 15-40% wody. Z wiekiem ilość elementów organicznych maleje na rzecz nieorganicznych, dlatego kości stają się bardziej kruche i łamliwe. Wyróżnia się dwa rodzaje tkanki kostnej: zbitą i gąbczastą. W dojrzałych, w ukształtowanych kościach włókna kolagenowe są zatopione w substancji podstawowej. tworząc tak zwane blaszki kostne. W tkance kostnej zbitej pojedyncza blaszka kostna przypomina rynnę - jest łukowato zagięta wzdłuż długiej osi. Zwarty układ licznych blaszek otacza koncentrycznie kanał Haversa. Taka pojedyncza jednostka budulcowa została nazwana osteonem. Pomiędzy licznymi osteonami znajduje się istota międzykomórkowa. Kanały Haversa łączą się ze sobą za pośrednictwem poprzecznych odgałęzień, tworząc system, w którym przebiegają naczynia krwionośne, limfatyczne i nerwy. Tkanka kostna zbita tworzy przede wszystkim ramiona długich dźwigni w szkielecie - buduje trzony kości długich. W czaszce współtworzy kości osłaniające mózgowie. Podstawę konstrukcyjną tkanki kostnej gąbczastej także tworzą blaszki kostne ciasno owinięte wokół siebie, tak zwane beleczki kostne. Liczne beleczki tworzą przestrzeń, nieco przypominającą strukturą gąbkę kąpielową (stąd określenie - gąbczasta). Przestrzenie pomiędzy beleczkami wypełnia szpik kostny. Ażurowe ułożenie beleczek kostnych pozwala na amortyzowanie przeciążeń, co jest szczególnie przydatne dla pracujących stawów. Dlatego tkanka kostna gąbczasta występuje głównie w końcowych częściach kości długich. Zdolności regeneracyjne kości są duże (co można zaobserwować przy zrastaniu się złamań). W miejscu uszkodzenia tak zwane komórki kościogubne (osteoklasty) miejscowo rozpuszczają kość. W tym czasie inne komórki - kościotwórcze, czyli osteoblasty - uzupełniają ubytki bądź spajają fragmenty kostne. Rys. Model tkanki kostnej zbitej oraz dwuwymiarowy fragment przekroju poprzecznego Rys. Mikrofotografia i model tkanki kostnej gąbczastej Krew i limfa Krew, a ściślej hemolimfa owadów, pozbawiona jest barwników oddechowych. Nie transportuje więc gazów oddechowych (funkcję tę spełnia układ tchawkowy). U innych bezkręgowców, na przykład pierścienic, krew pełni funkcję przenośnika tlenu i dwutlenku węgla. Nośnikiem tlenu jest białko, hemoglobina (czerwona), chlorokruoryna (zielona) lub hemocyjanina (niebieska). Kręgowce mają dwa rodzaje tkanki łącznej płynnej: krew oraz limfę. Krew, jak każdy rodzaj tkanki łącznej, składa się z substancji międzykomórkowej, czyli nieupostaciowanego osocza oraz elementów morfotycznych - krwinek czerwonych, białych oraz płytek krwi. Osocze jest lekko żółtawą

9 cieczą zawierającą około 90% wody. W osoczu rozpuszczone są związki organiczne (około 9%), z czego większość stanowią białka, w tym odpornościowe oraz fibrynogen odpowiadający za tworzenie skrzepów. W osoczu rozpuszczona jest także glukoza oraz niewielka ilość wolnych kwasów tłuszczowych, hormonów i mocznika. Związki nieorganiczne stanowią niespełna 1% składu osocza i są to głównie: chlorek sodu, jony wapnia, potasu, magnezu oraz żelaza pochodzącego z przemian hemoglobiny. Elementy morfotyczne krwi powstają głównie w czerwonym szpiku kostnym, który wypełnia jamy szpikowe kości długich i płaskich oraz przestrzenie pomiędzy beleczkami kostnymi części nasadowych kości. U człowieka od 6-7 roku życia ten rodzaj szpiku zastępowany jest stopniowo przez tak zwany szpik żółty (tłuszczowy), który nie spełnia funkcji krwiotwórczej. Ostatecznie u dorosłego człowieka szpik czerwony zachowuje się w tkance kostnej gąbczastej. Natomiast szpik żółty występuje głównie w jamach szpikowych kości długich. Rys. Zdjęcie mikroskopowe rozmazu krwi człowieka Krew umożliwia ominięcie ograniczeń wynikających z reguł dyfuzji prostej, przede wszystkim dostarczając tlen z płuc do wszystkich komórek ciała - rola oddechowa, a także zaopatrując wszystkie komórki w materiały budulcowe i energetyczne - rola odżywcza. Ważną funkcją krwi jest też transportowanie zbędnych i szkodliwych produktów metabolizmu - przede wszystkim dwutlenku węgla oraz związków azotu - rola wydalnicza. Nie można również pominąć udziału krwi w procesach odpornościowych - rola immunologiczna. Krążąca krew rozprowadza także ciepło, pomaga więc w utrzymaniu stałej temperatury ciała - rola termoregulacyjna. Głównym składnikiem morfotycznym krwi są krwinki czerwone. Zdrowy, młody mężczyzna ma około 5,4 mln/mm 3 erytrocytów w krwi obwodowej, kobieta - około 4,5 mln/mm 3. Natomiast noworodek - około 5-7,5 mln/mm 3. Liczba erytrocytów jest cechą gatunkową, podlega jednak dość znacznym wahaniom. Normalne erytrocyty większości ssaków są okrągłe i dwuwklęsłe. Krwinki czerwone nie mają możliwości wykonywania aktywnego ruchu, są więc przenoszone biernie z prądem krwi. Erytrocyty człowieka i innych ssaków są bezjądrzaste. Nie mają też organelli, jak na przykład aparaty Golgiego (ich utrata następuje w czasie rozwoju). Pozbawione organelli komórki ponoszą minimalne koszty własne metabolizmu, mogą więc wydajnie transportować tlen i częściowo dwutlenek węgla. Nie mają zdolności do podziałów i żyją krótko u człowieka ( dni). Natomiast stosunkowo duże, owalne, jądrzaste erytrocyty płazów żyją nawet dwa lata. Innym ważnym składnikiem morfotycznym krwi są krwinki białe. Nazywane leukocytami są faktycznie bezbarwne (aby je zobaczyć, trzeba odpowiednio zabarwić preparat). Występują nie tylko we krwi, ale także w mniejszych ilościach w limfie. Kształt krwinek białych jest różny - zasadniczo jednak kulisty bądź owalny. U człowieka liczba białych krwinek przeciętnie wynosi 6-9 tys./mm 3. Leukocyty powstają głównie w czerwonym szpiku kostnym, ale także w układzie limfatycznym. Ze względu na znaczne zróżnicowanie budowy i funkcji białe krwinki podzielono na dwie grupy: granulocyty i agranulocyty. Granulocyty mają między innymi swoiste ziarnistości w cytoplazmie oraz płatowate jądro. Dzielą się na trzy podgrupy: neutrofile, eozynofile oraz bazofile. Neutrofile (granulocyty obojętnochłonne) stanowią około 60% wszystkich leukocytów. Podstawową funkcją tych krwinek jest obrona przed

10 infekcjami (inwazjami drobnoustrojów), co oznacza, że są szczególnie intensywnie wytwarzane w czasie stanów zapalnych. Z kolei eozynofile (granulocyty kwasochłonne) stanowią około 3% wszystkich leukocytów. Podstawową funkcją tych krwinek jest niszczenie obcych białek, na przykład alergennych. Intensywnie tworzone są także przy zarażeniu pasożytami (np. włośniem krętym, tasiemcami) oraz w czasie zakaźnych chorób bakteryjnych (np. szkarlatyny) i wirusowych (np. żółtaczki). Bazofile (granulocyty zasadochłonne) stanowią zaledwie około 0,5-1% wszystkich leukocytów. Rys. Model budowy granulocytów Agranulocyty cechuje brak ziarnistości w cytoplazmie, pojedyncze, zwykle kuliste albo nerkowate jądro oraz lekko zasadochłonna cytoplazma. W tej grupie białych krwinek wyróżniamy limfocyty oraz monocyty. Limfocyty są liczne, stanowią bowiem około 25-35% wszystkich leukocytów. Mają duże kuliste jądro. Do krwi zawsze dostają się w postaci mało aktywnej i dopiero kontakt z ciałem obcym (antygenem) pobudza je do działania. Ze względu na właściwości wyróżniono limfocyty T (grasiczozależne, gdyż nabywają właściwości immunologiczne w grasicy) oraz limfocyty B (szpikozależne. niedojrzewające w grasicy). Część limfocytów T żyje nawet kilka lat. Są one głównie odpowiedzialne za pobudzanie innych leukocytów do działania, na przykład limfocytów B do produkcji przeciwciał. Limfocyty B żyją zwykle bardzo krótko, bo 4-10 dni. Odpowiadają za produkcję przeciwciał. Monocyty stanowią około 5-8% wszystkich leukocytów i są długo żyjącymi komórkami o jednym jądrze.le ukocyty te są swoistymi strażnikami czystości biochemicznej organizmu. Mają zdolność wydostawania się poza światło naczyń układu krążenia, szybkiego ruchu pełzakowatego i są komórkami żernymi (przeprowadzają fagocytozę). Dojrzałe monocyty nazywa się makrofagami (gr. makro - wielki, phagein - pożerać, zjadać). W czasie swojego krótkiego (3-5 dni) życia pożerają we krwi oraz otaczających układach ogromne ilości bakterii i skrawków obumarłych tkanek. Ostatnią z zasadniczych grup krwinek są płytki krwi, czyli trombocyty. Jeden mm 3 krwi człowieka zawiera tysięcy trombocytów. Żyją krótko, bo tylko 8-10 dni, po czym te niewykorzystane są niszczone w śledzionie. Podstawową rolą tych krwinek jest udział w powstawaniu skrzepu. Limfa, czyli chłonka, pośredniczy w dwustronnej wymianie substancji pomiędzy krwią i innymi tkankami. Podobnie jak w wypadku krwi, w skład chłonki wchodzi nieupostaciowane osocze, zbliżone składem do osocza krwi, zawierające jedynie nieco większy procent tłuszczu. Powstaje ono jako przesącz z naczyń włosowatych do przestrzeni międzykomórkowych. Spośród elementów morfotycznych zdecydowaną większość stanowią limfocyty. Chłonka spełnia więc także rolę odpornościową. Tkanka mięśniowa Podstawową cechą tkanki mięśniowej jest zdolność jej komórek do aktywnego kurczenia się. Tkanka mięśniowa kręgowców powstaje głównie z mezodermy. Jedynie mięśnie gładkie gruczołów potowych i mięsień rzęskowy źrenicy pochodzą z ektodermy. Ze względu na budowę oraz lokalizację tkankę mięśniową kręgowców podzielono na: poprzecznie prążkowaną szkieletową, poprzecznie prążkowaną serca oraz gładką. Podstawową jednostką czynnościową tkanki mięśniowej jest włókno mięśniowe. Tak określa się w mięśniu pojedynczą komórkę mięśniową gładką, jak i wielojądrzaste włókno mięśnia poprzecznie prążkowanego szkieletu. Wysoka efektywność ruchu w mięśniach jest

11 możliwa między innymi dzięki ścisłemu ułożeniu włókien mięśniowych, pomiędzy którymi nie ma istoty międzykomórkowej. Badania cytologiczne ujawniły w cytoplazmie włókien mięśniowych szczególnie dużą koncentrację białek kurczliwych, które tworzą filamenty. Wyróżniamy dwa rodzaje filamentów: cienkie, w których skład wchodzi głównie białko o nazwie aktyna, oraz grube, w skład których wchodzi białko miozyna. Rys. Organizacja elementów kurczliwych we włóknie mięśniowym poprzecznie prążkowanym Filamenty zorganizowane są w jednostki wyższego rzędu - miofibryle (włókienka kurczliwe). W miofibrylach włókien poprzecznie prążkowanych układ filamentów cienkich i grubych jest bardzo regularny - zebrane są w pęczki, w których elementy częściowo na siebie zachodzą. Pod mikroskopem odzwierciedleniem tej regularności jest charakterystyczne poprzeczne prążkowanie (naprzemienne ułożenie prążków jasnych oraz prążków ciemnych). Prążki jasne zawierają fibryle aktynowe, a w prążkach ciemnych najwięcej jest fibryli miozynowych. Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana szkieletowa buduje aktywną część układu ruchu kręgowców. Włókna poprzecznie prążkowane szkieletowe kształtem przypominają wydłużone walce. Włókna w mięśniu ułożone są równolegle do siebie, co zwiększa siłę skurczu. Ich wnętrze wypełnione jest głównie pęczkami miofibryli. Pęczki otoczone są rozbudowanymi błonami siateczki śródplazmatycznej. Pomiędzy pęcherzyki siateczki wnikają kanaliki, łączące się z błoną komórkową włókna. Takie rozwiązanie zapewnia połączenie wewnętrznego systemu błoniastego z błoną komórkową i umożliwia szybkie rozprzestrzenianie bodźca skurczowego we włóknie. Spłaszczone jądra komórkowe, których liczba może dochodzić do kilkuset w jednym włóknie, znajdują się na obrzeżach komórki. Rys. Mikrofotografia i model włókien mięśniowych poprzecznie prążkowanych szkieletowych Podstawową jednostką budulcową tkanki sercowej kręgowców jest jednojądrzasta (rzadko dwujądrzasta) komórka, która wykazuje poprzeczne prążkowanie. Włókna mięśniowe serca można łatwo rozpoznać, ponieważ są widlasto rozgałęzione. Dzięki temu łączące się ze sobą włókna tworzą przestrzenną sieć, w której skurcz elementów prowadzi do zmniejszenia objętości jam serca. Miejsca połączeń międzykomórkowych widoczne są jako ciemniejsze linie i nazwane są wstawkami. Skurcze serca są niezależne od naszej woli. jądro komórkowe wstawka Rys. Mikrofotografia i model włókien mięśniowych poprzecznie prążkowanych serca

12 Tkanka mięśniowa gładka zbudowana jest z komórek kształtu wrzecionowatego lub gwiaździstego. Cecha tych komórek jest bardzo delikatne prążkowanie. W części centralnej komórki znajduje się jądro komórkowe. Mięśnie gładkie występują w ścianie przewodu pokarmowego, drogach oddechowych, moczowych, skórze, naczyniach krwionośnych i limfatycznych. Tkanka nerwowa Tkanka nerwowa pełni funkcję przewodzenia impulsów oraz odbierania, przetwarzania i przekazywania bodźców fizycznych i chemicznych docierających do narządów zmysłów. Wśród elementów tworzących tkankę nerwową wyróżniamy komórki nerwowe i tkankę glejową. W obrębie komórki nerwowej wyróżniamy ciało komórkowe zawierające jądro i znaczną część cytoplazmy, wypustki cytoplazmatyczne, zwane dendrytami, i wypustkę osiową, zwaną neurytem. Cytoplazma komórki nerwowej zawiera znaczną liczbę organelli (mitochondria, struktury Golgiego), a także liczne ciała tłuszczowate i zasadochłonne odgrywające istotną rolę w procesie przemiany materii. Najbardziej specyficznym składnikiem komórki nerwowej są długie, rurkowate twory, tzw. neurofibrylle, prawdopodobnie usztywniające długie wypustki osiowe. Neuryty pełnią istotną rolę przy przewodzeniu bodźców od komórki ku obwodowi ciała. W neurycie przebiega zwarty pęczek włókien nerwowych, przy czym całość otoczona jest osłonką. Dendryty mają zdolność odbierania bodźców i przekazywania ich do komórki. Dendryty są przeważnie krótkie i dość silnie rozgałęzione. Tkanka glejowa towarzyszy zawsze tkance nerwowej stanowiąc jej zrąb. Pełni ona funkcję podporową, odżywczą, regeneracyjną. Komórki glejowe są różnej wielkości, a także mają mniej lub bardziej rozwinięte wypustki. Biorąc pod uwagę te cechy budowy wyróżniamy: glej wielkokomórkowy, glej drobnokomórkowy, glej skąpowypustkowy, glej wyściółkowy. Glej wielkokomórkowy zbudowany jest z dużych komórek, zwanych astrocytami, zawierających wypustki lub bez wypustek. Spełniają one funkcję odżywczą. Glej drobnokomórkowy stanowią owalne lub gwiaździste komórki o właściwościach żernych. Komórki te mają zdolność usuwania uszkodzonych tkanek. Komórki gleju skąpowypustkowego spełniają rolę odżywczą i regeneracyjną. Glej wyściółkowy o kształcie wałeczkowatym, opatrzony drobnymi rzęskami, wyścieła światło kanału kręgowego i komór mózgowych. Rys. Model budowy neuronu Rys. Komórki glejowe

Tkanka łączna. Składa się zawsze z istoty międzykomórkowej oraz osadzonych w niej komórek.

Tkanka łączna. Składa się zawsze z istoty międzykomórkowej oraz osadzonych w niej komórek. Tkanka łączna Tkanka łączna Jest najbardziej zróżnicowana spośród wszystkich tkanek człowieka. Zasadnicza funkcją tkanki łącznej polega na zapewnieniu łączności miedzy pozostałymi tkankami ciała. Tkanka

Bardziej szczegółowo

Temat: Przegląd i budowa tkanek zwierzęcych.

Temat: Przegląd i budowa tkanek zwierzęcych. Temat: Przegląd i budowa tkanek zwierzęcych. 1. Czym jest tkanka? To zespół komórek o podobnej budowie, które wypełniają w organizmie określone funkcje. Tkanki tworzą różne narządy, a te układy narządów.

Bardziej szczegółowo

Temat: Tkanki roślinne. 1. Tkanki miękiszowe.

Temat: Tkanki roślinne. 1. Tkanki miękiszowe. Temat: Tkanki roślinne. 1. Tkanki miękiszowe. Są obecne we wszystkich organach rośliny i stanowią główną ich część. Należą do tkanek stałych, jednak nieraz dają początek wtórnym tkankom twórczym. Zbudowane

Bardziej szczegółowo

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie

Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa Podział tkanki mięśniowej w zależności od budowy i lokalizacji w organizmie Tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana poprzecznie prążkowana serca gładka Tkanka mięśniowa Podstawową własnością

Bardziej szczegółowo

Tkanki, narządy i układy narządów człowieka

Tkanki, narządy i układy narządów człowieka Tkanki, narządy i układy narządów człowieka 1. Tkanka nabłonkowa urozmaicona budowa zwarty układ komórek, niemal brak substancji międzykomórkowej, utrzymywany dzięki tzw. błonie podstawnej oraz różnym

Bardziej szczegółowo

Sprawdź swoją wiedzę i umiejętności TKANKI ROŚLINNE. 1. Uzupełnij schemat ilustrujący hierarchiczną budowę organizmu roślin. komórka...

Sprawdź swoją wiedzę i umiejętności TKANKI ROŚLINNE. 1. Uzupełnij schemat ilustrujący hierarchiczną budowę organizmu roślin. komórka... Sprawdź swoją wiedzę i umiejętności TKANKI ROŚLINNE. 1. Uzupełnij schemat ilustrujący hierarchiczną budowę organizmu roślin. komórka...... organizm 2. Na rysunku komórki roślinnej wskaż i podpisz następujące

Bardziej szczegółowo

Budowa i rodzaje tkanek zwierzęcych

Budowa i rodzaje tkanek zwierzęcych Budowa i rodzaje tkanek zwierzęcych 1.WskaŜ prawidłową kolejność ukazującą stopniowe komplikowanie się budowy organizmów. A. komórka tkanka organizm narząd B. organizm narząd komórka tkanka C. komórka

Bardziej szczegółowo

Układ kostny jest strukturą żywą, zdolną do:

Układ kostny jest strukturą żywą, zdolną do: FUNKCJE KOŚCI Układ kostny jest strukturą żywą, zdolną do: wzrostu adaptacji naprawy ROZWÓJ KOŚCI przed 8 tyg. życia płodowego szkielet płodu złożony jest z błon włóknistych i chrząstki szklistej po 8

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa. (budowa)

Tkanka nabłonkowa. (budowa) Tkanka nabłonkowa (budowa) Komórki tkanki nabłonkowej tworzą zwarte warstwy, zwane nabłonkami. Są układem ściśle upakowanych komórek tworzących błony. 1) główną masę tkanki stanowią komórki. 2) istota

Bardziej szczegółowo

NAUKI O CZŁOWIEKU. Biologia kości Terminologia

NAUKI O CZŁOWIEKU. Biologia kości Terminologia NAUKI O CZŁOWIEKU Biologia kości Terminologia PODSTAWOWE INFORMACJE O KOŚCIACH Kośd jest jedną z najmocniejszych substancji biologicznych Szkielet jednak to mniej niż 20% masy ciała FUNKCJE KOŚCI Układ

Bardziej szczegółowo

Układ kostny jest strukturą żywą, zdolną do:

Układ kostny jest strukturą żywą, zdolną do: FUNKCJE KOŚCI Układ kostny jest strukturą żywą, zdolną do: wzrostu adaptacji naprawy FUNKCJE KOŚCI Podstawowym elementem składowym układu kostnego jest tkanka kostna. FUNKCJE KOŚCI Układ kostny składa

Bardziej szczegółowo

Zadania maturalne z biologii - 8

Zadania maturalne z biologii - 8 Koło Biologiczne Liceum Ogólnokształcące nr II w Gliwicach 2015-2016 Zadania maturalne z biologii - 8 Zadania: Zad.1 (Paulina Hundz, Alicja Zaczkowska kl. IIIB) Przeczytaj tekst i na jego podstawie odpowiedz

Bardziej szczegółowo

UKŁAD RUCHU (UKŁAD KOSTNY, UKŁAD MIĘŚNIOWY)

UKŁAD RUCHU (UKŁAD KOSTNY, UKŁAD MIĘŚNIOWY) Zadanie 1. (2 pkt). Na rysunku przedstawiono szkielet kończyny dolnej (wraz z częścią kości miednicznej) i kość krzyżową człowieka. a) Uzupełnij opis rysunku ( ) o nazwy wskazanych kości. b) Wybierz z

Bardziej szczegółowo

Temat: Budowa i funkcje korzenia.

Temat: Budowa i funkcje korzenia. Temat: Budowa i funkcje korzenia. Korzeń to część podziemna organizmu roślinnego (organ wegetatywny) przystosowana do wypełniania określonych funkcji: Umocowania rośliny w podłożu. Pobierania z gleby wody

Bardziej szczegółowo

Budowa i rola części czynnej układu ruchu

Budowa i rola części czynnej układu ruchu Budowa i rola części czynnej układu ruchu Układ ruchu Ze względu na budowę i właściwości układ ruchu można podzielić na: część czynną układ mięśniowy część bierną układ szkieletowy Dzięki współdziałaniu

Bardziej szczegółowo

Układy: oddechowy, krążenia,

Układy: oddechowy, krążenia, Układy: oddechowy, krążenia, Kurs Kynologia ESPZiWP Układ oddechowy Układ oddechowy jest odpowiedzialny za utrzymanie stałej wymiany gazów między organizmem a środowiskiem. Składa się z dróg oddechowych

Bardziej szczegółowo

TKANKA ŁĄCZNA. Komórki. Włókna. Substancja podstawowa. Substancja międzykomórkowa

TKANKA ŁĄCZNA. Komórki. Włókna. Substancja podstawowa. Substancja międzykomórkowa Funkcje tkanki łącznej: TKANKA ŁĄCZNA łączy, utrzymuje i podpiera inne tkanki pośredniczy w rozprowadzaniu tlenu, substancji odŝywczych i biologicznie czynnych w organizmie odpowiada za większość procesów

Bardziej szczegółowo

Wykłady z anatomii dla studentów pielęgniarstwa i ratownictwa medycznego

Wykłady z anatomii dla studentów pielęgniarstwa i ratownictwa medycznego Wykłady z anatomii dla studentów pielęgniarstwa i ratownictwa medycznego Krew jest płynną tkanką łączną, krążącą ciągle w ustroju, umożliwiającą stałą komunikację pomiędzy odległymi od siebie tkankami.

Bardziej szczegółowo

Ruch i mięśnie. dr Magdalena Markowska

Ruch i mięśnie. dr Magdalena Markowska Ruch i mięśnie dr Magdalena Markowska Zjawisko ruchu Przykład współpracy wielu układów Szkielet Szkielet wewnętrzny: szkielet znajdujący się wewnątrz ciała, otoczony innymi tkankami. U kręgowców składa

Bardziej szczegółowo

II BUDOWA I FUNKCJONOWANIE BAKTERII, PROTISTÓW, GRZYBÓW I WIRUSÓW

II BUDOWA I FUNKCJONOWANIE BAKTERII, PROTISTÓW, GRZYBÓW I WIRUSÓW II BUDOWA I FUNKCJONOWANIE BAKTERII, PROTISTÓW, GRZYBÓW I WIRUSÓW Zadanie 1. Jeśli zdanie jest prawdziwe, wpisz literę P; jeśli fałszywe, wpisz literę F. Wśród bakterii są organizmy samożywne i cudzożywne.

Bardziej szczegółowo

TKANKI W ER E Z R Ę Z C Ę E

TKANKI W ER E Z R Ę Z C Ę E TKANKI ZWIERZĘCE Pochodzenie tkanek i układów. ektoderma mezoderma endoderma nabłonki zewnętrzne i wyścielające przedni oraz końcowy fragment przewodu pokarmowego, różnego rodzaju wytwory naskórka, narządy

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe - chrząstka

Tkanki podporowe - chrząstka Tkanki podporowe - chrząstka Własności mechaniczne tkanek podporowych zaleŝą od składu ich substancji międzykomórkowej. Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty

Bardziej szczegółowo

Budowa anatomiczna liścia roślin okrytonasiennych.

Budowa anatomiczna liścia roślin okrytonasiennych. Organy wegetatywne roślin nasiennych: liście, pędy, korzenie. Budowa anatomiczna liścia roślin okrytonasiennych. Budowa morfologiczna liścia. Przekrój przez blaszkę liściową. Budowa anatomiczna liścia.

Bardziej szczegółowo

TKANKA NAB ONKOWA PODZIA NAB ONK W STRUKTURY POWIERZCHNIOWE NAB ONK W

TKANKA NAB ONKOWA PODZIA NAB ONK W STRUKTURY POWIERZCHNIOWE NAB ONK W TKANKA NAB ONKOWA 4 W wyniku procesu różnicowania, głównie w okresie płodowym dochodzi do wyodrębnienia się w organizmie człowieka populacji komórek różniących się zarówno strukturą jak i funkcją. Zasadnicze

Bardziej szczegółowo

Układ szkieletowy Iza Falęcka

Układ szkieletowy Iza Falęcka Układ szkieletowy Iza alęcka Zaznacz podpunkt, w którym nie wymieniono kości krótkich. a) kość łokciowa, kość miednicza, rzepka b) kość krzyżowa, paliczki, łopatka c) kość nadgarstka, kręgosłup, kość śródręcza

Bardziej szczegółowo

Skóra. - jest dużym i rozległym narządem, osiąga powierzchnię około 2 m 2. - u dorosłego człowieka waży 4-5 kg, co stanowi 6% masy ciała

Skóra. - jest dużym i rozległym narządem, osiąga powierzchnię około 2 m 2. - u dorosłego człowieka waży 4-5 kg, co stanowi 6% masy ciała Skóra - jest dużym i rozległym narządem, osiąga powierzchnię około 2 m 2 - u dorosłego człowieka waży 4-5 kg, co stanowi 6% masy ciała - grubość skóry jest zmienna i w zależności od okolicy ciała wynosi

Bardziej szczegółowo

NARZĄD WZROKU

NARZĄD WZROKU NARZĄD WZROKU Oko można porównać do kamery cyfrowej, wyposażonej w: system soczewek (rogówka, soczewka, ciało szkliste) automatyczną regulację ostrości obrazu (akomodacja) automatyczną regulację przesłony

Bardziej szczegółowo

Klub Honorowych Dawców Krwi PCK

Klub Honorowych Dawców Krwi PCK O krwi Czym jest krew? Krew to płynna tkanka w skład której wchodzą: - Krwinki czerwone(erytrocyty) są to komórkowe składniki krwi nie zawierające jądra, zawierające barwnik krwi hemoglobinę, odpowiedzialne

Bardziej szczegółowo

Układ ruchu, skóra Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka.

Układ ruchu, skóra Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Układ ruchu, skóra Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Podaj nazwy odcinków kręgosłupa oznaczonych na schemacie literami A, B, C i D. Zadanie 2. (1 pkt) Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Zaznacz wykres ilustrujący stałocieplność człowieka. A. B. C. D.

Zaznacz wykres ilustrujący stałocieplność człowieka. A. B. C. D. I. Organizm człowieka. Skóra powłoka organizmu 1. Zadanie Napisz, czym zajmuje się anatomia............................................................................................................................

Bardziej szczegółowo

Układ ruchu Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka.

Układ ruchu Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Układ ruchu Zadanie 1. (1 pkt) Schemat przedstawia fragment szkieletu człowieka. Podaj nazwy odcinków kręgosłupa oznaczonych na schemacie literami A, B, C i D. Zadanie 2. (1 pkt) Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Zadania maturalne z biologii - 9

Zadania maturalne z biologii - 9 Koło Biologiczne Liceum Ogólnokształcące nr II w Gliwicach 2015-2016 Zadania maturalne z biologii - 9 Zadania: Zad.1 (Agnieszka Koźlik, Katarzyna Nosek kl. 3D) Podziały mitotyczne to główny typ rozmnażania

Bardziej szczegółowo

Układ oddechowy Bogusław Nedoszytko. WSZPIZU Wydział w Gdyni

Układ oddechowy Bogusław Nedoszytko. WSZPIZU Wydział w Gdyni Układ oddechowy Bogusław Nedoszytko WSZPIZU Wydział w Gdyni http://www.nedo.amg.gda.pl www.nedo.amg.gda.pl/wszpziu/ Układ oddechowy Funkcje Wymiana gazowa - doprowadzenie do organizmu tlenu i odprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa. 46. Tarczyca (H/E) 13. Rogówka (H/E)

Tkanka nabłonkowa. 46. Tarczyca (H/E) 13. Rogówka (H/E) Tkanka nabłonkowa 46. Tarczyca (H/E) 1. Zrąb: tkanka łączna luźna 2. Miąższ: pęcherzyki tarczycy - nabłonek 1-warstwowy sześcienny 3. Naczynia krwionośne: tętnice, żyły, naczynia włosowate śródbłonek naczyń

Bardziej szczegółowo

Temat: Liść wytwórnia pokarmu.

Temat: Liść wytwórnia pokarmu. Temat: Liść wytwórnia pokarmu. Liście są organami wegetatywnymi rośliny. Są bocznymi organami pędu. Powstają w merystemie wierzchołkowym (stożku wzrostu) pędu, a ich wzrost po osiągnięciu ostatecznej wielkości

Bardziej szczegółowo

Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym

Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym Wielkością i kształtem przypomina dłoń zaciśniętą w pięść. Położone jest w klatce piersiowej tuż za mostkiem. Otoczone jest mocnym, łącznotkankowym workiem zwanym osierdziem. Wewnętrzna powierzchnia osierdzia

Bardziej szczegółowo

Temat: Gąbki i parzydełkowce.

Temat: Gąbki i parzydełkowce. Temat: Gąbki i parzydełkowce. 1. Gąbki zwierzęta beztkankowe. To bardzo proste zwierzęta żyjące wyłącznie w wodzie głównie w morzach i oceanach, rzadziej w wodach słodkich. Zasiedlają zazwyczaj strefę

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Marta Kamińska

Dr inż. Marta Kamińska Nowe techniki i technologie dla medycyny Budowa kończyb Kość zbita i gąbczakta Budowa Ktawów i więzadeł OKteoKyBteza Dr inż. Marta Kamińska 1 TkaBka chrzęktba TkaBka chrzęktba KtaBowi rodzaj tkabki łączbej.

Bardziej szczegółowo

KREW. Składniki osocza. Elementy morfotyczne krwi. Hematokryt. Krew jest tkanką płynną, gdyŝ jej substancja międzykomórkowa - osocze - jest płynna

KREW. Składniki osocza. Elementy morfotyczne krwi. Hematokryt. Krew jest tkanką płynną, gdyŝ jej substancja międzykomórkowa - osocze - jest płynna KREW Funkcje krwi: Krew jest tkanką płynną, gdyŝ jej substancja międzykomórkowa - osocze - jest płynna transport tlenu i substancji odŝywczych do komórek transport CO 2 i metabolitów wydalanych przez komórki

Bardziej szczegółowo

Budowa i rola części biernej układu ruchu

Budowa i rola części biernej układu ruchu Budowa i rola części biernej układu ruchu Układ ruchu Ze względu na budowę i właściwości układ ruchu można podzielić na: część czynną układ mięśniowy część bierną układ szkieletowy Dzięki współdziałaniu

Bardziej szczegółowo

Temat: Budowa i działanie narządu wzroku.

Temat: Budowa i działanie narządu wzroku. Temat: Budowa i działanie narządu wzroku. Oko jest narządem wzroku. Umożliwia ono rozróżnianie barw i widzenie przedmiotów znajdujących się w różnych odległościach. Oko jest umiejscowione w kostnym oczodole.

Bardziej szczegółowo

Tkanka łączna. komórki bogata macierz

Tkanka łączna. komórki bogata macierz Tkanka łączna komórki bogata macierz (przenosi siły mechaniczne) Funkcje spaja róŝne typy innych tkanek zapewnia podporę narządom, ochrania wraŝliwe części organizmu transport substancji odŝywczych i produktów

Bardziej szczegółowo

Układ krwionośny. 1.Wymień 3 podstawowe funkcje jakie spełnia układ krwionośny ... 2.Uzupełnij schemat budowy krwi

Układ krwionośny. 1.Wymień 3 podstawowe funkcje jakie spełnia układ krwionośny ... 2.Uzupełnij schemat budowy krwi Układ krwionośny 1.Wymień 3 podstawowe funkcje jakie spełnia układ krwionośny... 2.Uzupełnij schemat budowy krwi 3.Zaznacz opis osocza krwi. A. Jest to opalizujący płyn zawierający wodę, białka i białe

Bardziej szczegółowo

www.cel-matura.pl Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2016 ISBN: 978-83-63165-39-0 ISBN wydania elektronicznego: 978-83-7892-479-1

www.cel-matura.pl Copyright by Wydawnictwo Lingo sp. j., Warszawa 2016 ISBN: 978-83-63165-39-0 ISBN wydania elektronicznego: 978-83-7892-479-1 Urszula Sokół Redaktor serii: Marek Jannasz Redakcja: Bianka Piwowarczyk-Kowalewska, Ewa Rux Korekta: Ewa Rux Projekt okładki: Teresa Chylińska-Kur, KurkaStudio Projekt makiety i opracowanie graficzne:

Bardziej szczegółowo

1. Królestwo zwierząt

1. Królestwo zwierząt 1. Organizmy eukariotyczne, tzn. takie, których komórki zawierają jądro komórkowe, zgrupowano w czterech królestwach: grzybów, protistów, roślin oraz zwierząt. Do królestwa zwierząt zalicza się organizmy

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Z BIOLOGII

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Z BIOLOGII ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY: II zakres rozszerzony NAUCZYCIEL: Anna Jasztal PODRĘCZNIK: Biologia na czasie1 Nowa Era, 564/1/2012; Biologia na czasie2 Nowa Era, 564/2/2013 PROGRAM NAUCZANIA:

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość Tkanki podporowe: - - kość Własności mechaniczne tkanek podporowych zależą od składu ich substancji międzykomórkowej Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty,

Bardziej szczegółowo

G C C A T C A T C C T T A C C

G C C A T C A T C C T T A C C Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr III Poniższa praca składa się z 25 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź. Za rozwiązanie zadań

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa HISTOLOGIA OGÓLNA (TKANKI)

Tkanka nabłonkowa HISTOLOGIA OGÓLNA (TKANKI) HISTOLOGIA OGÓLNA (TKANKI) Elementy składowe tkanki: komórki (o podobnym pochodzeniu, zbliŝonej strukturze i funkcji) substancja międzykomórkowa (produkowana przez komórki) Główne rodzaje tkanek zwierzęcych:

Bardziej szczegółowo

Nauczycielski plan dydaktyczny. Produkcja zwierzęca. Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012. Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS

Nauczycielski plan dydaktyczny. Produkcja zwierzęca. Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012. Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS Nauczycielski plan dydaktyczny Produkcja zwierzęca Klasa I TRA w roku szkolnym 2011/2012 Numer programu 321(05)T4,TU,SPIMENiS 2005.02.03 Prowadzący mgr inż. Alicja Adamska Moduł, dział, Temat: Lp. Zakres

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawy histologii. CZĘŚĆ DRUGA Podstawy anatomii i fizjologii człowieka. Przedmowa 11 Wykaz skrótów 13

SPIS TREŚCI. CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawy histologii. CZĘŚĆ DRUGA Podstawy anatomii i fizjologii człowieka. Przedmowa 11 Wykaz skrótów 13 SPIS TREŚCI Przedmowa 11 Wykaz skrótów 13 CZĘŚĆ PIERWSZA Podstawy histologii I. TKANKI CZŁOWIEKA (dr Joanna Kaźmierczak) 17 1. Tkanka nabłonkowa 17 1.1. Nabłonek pokrywający 18 1.2. Nabłonek gruczołowy

Bardziej szczegółowo

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl

Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl Materiały pochodzą z Platformy Edukacyjnej Portalu www.szkolnictwo. pl Wszelkie treści i zasoby edukacyjne publikowane na łamach Portalu www.szkolnictwo.pl mogą być wykorzystywane przez jego Użytkowników

Bardziej szczegółowo

I BIOLOGIA JAKO NAUKA

I BIOLOGIA JAKO NAUKA I BIOLOGIA JAKO NAUKA Zadanie. Rozwiąż krzyżówkę, a następnie odczytaj i wyjaśnij hasło. 0. Bada skład chemiczny organizmów i zachodzące w nich reakcje.. Zajmuje się procesami dziedziczenia.. Przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Monika Bekalarska. Temat: Transport w roślinie.

Monika Bekalarska. Temat: Transport w roślinie. Monika Bekalarska Temat: Transport w roślinie. 1) Tkanki przewodzące: jest to typowy przykład tkanki stałej niejednorodnej. Jej zadaniem jest przewodzenie wody z podziemnych części roślin do liści oraz

Bardziej szczegółowo

3. Wymagania edukacyjne

3. Wymagania edukacyjne 3. Wymagania edukacyjne DZIAŁ PROGRAMU TEMAT LEKCJI KONIECZNY POZIOM PODSTAWOWY ROZSZERZAJĄCY DOPEŁNIAJĄCY ORGANIZM CZŁOWIEKA 1. Pochodzenie człowieka i jego miejsce w systemie organizmów. 2. Budowa i

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa HISTOLOGIA OGÓLNA (TKANKI)

Tkanka nabłonkowa HISTOLOGIA OGÓLNA (TKANKI) HISTOLOGIA OGÓLNA (TKANKI) Elementy składowe tkanki: komórki (o zbliŝonej strukturze i funkcji) substancja międzykomórkowa (produkowana przez komórki) Tkanka nabłonkowa Główne rodzaje tkanek zwierzęcych:

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia wymagane na egzaminie z przedmiotu Histologia i embriologia

Zagadnienia wymagane na egzaminie z przedmiotu Histologia i embriologia Zagadnienia wymagane na egzaminie z przedmiotu Histologia i embriologia HISTOLOGIA OGÓLNA 1. Budowa, występowanie i funkcja blaszki i błony podstawnej 2. Zróżnicowanie wierzchołkowe komórek nabłonkowych

Bardziej szczegółowo

Zadania zawarte w arkuszach egzaminacyjnych CKE w latach 2002-2007. Układ krążenia zadania

Zadania zawarte w arkuszach egzaminacyjnych CKE w latach 2002-2007. Układ krążenia zadania Zadania zawarte w arkuszach egzaminacyjnych CKE w latach 2002-2007 Zadanie 1 (2 pkt.) Schemat przedstawia budowę tętnicy. Układ krążenia zadania Podaj z uzasadnieniem, dwie cechy budowy tętnicy świadczące

Bardziej szczegółowo

V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY

V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY V REGULACJA NERWOWA I ZMYSŁY Zadanie 1. Na rysunku przedstawiającym budowę neuronu zaznacz elementy wymienione poniżej, wpisując odpowiednie symbole literowe. Następnie wskaż za pomocą strzałek kierunek

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia Poziom kształcenia: Studia I stopnia Semestr I Profil kształcenia:

Biotechnologia Poziom kształcenia: Studia I stopnia Semestr I Profil kształcenia: Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Wydział Ogólnomedyczny Nazwa kierunku: Biotechnologia Poziom kształcenia: Studia I stopnia Semestr I Profil kształcenia: praktyczny

Bardziej szczegółowo

Mięśnie. dr Magdalena Markowska

Mięśnie. dr Magdalena Markowska Mięśnie dr Magdalena Markowska Zjawisko ruchu 1) Jako możliwość przemieszczania przestrzennego mięśnie poprzecznie prążkowane 2) Pompa serce 3) Jako podstawa do utrzymywania czynności życiowych mięśnie

Bardziej szczegółowo

Wpływ soli drogowej na rośliny środowisk ruderalnych.

Wpływ soli drogowej na rośliny środowisk ruderalnych. Wpływ soli drogowej na rośliny środowisk ruderalnych. Skład grupy: Kaja Kurasz, Barbara Kobak, Karolina Śliwka, Zuzanna Michowicz, Eryk Sowa, Sławomir Ziarko Opiekun projektu: Wojciech Stawarczyk Plan

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość Tkanki podporowe: - - kość Własności mechaniczne tkanek podporowych zależą od składu ich substancji międzykomórkowej Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty,

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa. Gruczoły i ich podział

Tkanka nabłonkowa. Gruczoły i ich podział Tkanka nabłonkowa Gruczoły i ich podział Tkanka nabłonkowa 4 główne typy nabłonka: 1. Pokrywający 2. Wchłaniający = resorbcyjny 3. Gruczołowy egzo-, endokrynny 4. Wyspecjalizowany czuciowy, rozrodczy Brak

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość Tkanki podporowe: - - kość Własności mechaniczne tkanek podporowych zależą od składu ich substancji międzykomórkowej Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty,

Bardziej szczegółowo

Recenzja pracy. BIOLOGIA poziom podstawowy. pieczątka/nazwa szkoły. klasa 1 LO PK nr 1 semestr I /2011/2012

Recenzja pracy. BIOLOGIA poziom podstawowy. pieczątka/nazwa szkoły. klasa 1 LO PK nr 1 semestr I /2011/2012 pieczątka/nazwa szkoły BIOLOGIA poziom podstawowy klasa 1 LO PK nr 1 semestr I /2011/2012 Uwaga! Strona tytułowa stanowi integralną część pracy kontrolnej. Wypełnij wszystkie pola czytelnie drukowanymi

Bardziej szczegółowo

Tkanka mięśniowa. pobudliwość kurczliwość

Tkanka mięśniowa. pobudliwość kurczliwość Aparat kurczliwy: miofilamenty cienkie ( i białka pomocnicze) miofilamenty grube (miozyna 2) Tkanka mięśniowa troponina tropomiozyna troponina lub kaldesmon i kalponina łańcuchy lekkie miozyna 2 pobudliwość

Bardziej szczegółowo

Zadania dla I klasy gimnazjum BIOLOGIA

Zadania dla I klasy gimnazjum BIOLOGIA Część I zadania zamknięte (0-1) Zadania dla I klasy gimnazjum BIOLOGIA 1. Najmniejszą jednostką budującą organizm, która może samodzielnie żyć jest a. narząd b. tkanka c. organella d. komórka 2. Zaznacz

Bardziej szczegółowo

Broszura bezpłatna, współfinansowana z Europejskiego Funduszu Społecznego

Broszura bezpłatna, współfinansowana z Europejskiego Funduszu Społecznego WYBRANE MATERIAŁY DYDAKTYCZNE WYKORZYSTANE NA ZAJĘCIACH WYRÓWNAWCZYCH I POZALEKCYJNYCH Z BIOLOGII W KLASACH I-IV TECHNIKUM ZESPOŁU SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH IM. STANISŁAWA STASZICA W WIERUSZOWIE W RAMACH

Bardziej szczegółowo

UKŁAD KRĄŻENIA I UKŁAD ODDECHOWY- N.Olszewska

UKŁAD KRĄŻENIA I UKŁAD ODDECHOWY- N.Olszewska UKŁAD KRĄŻENIA I UKŁAD ODDECHOWY- N.Olszewska 1.Trombocyty (płytki kwi)biorą udział w procesie: A.fagocytozy B.transportu tlenu C.oddychania D.krzepnięcia krwi 2. Której z wymienionych funkcji nie pełni

Bardziej szczegółowo

3 3.Tkanki roślinne-twórcze klasyfikacja tkanek na twórcze i stałe charakterystyka tkanek twórczych

3 3.Tkanki roślinne-twórcze klasyfikacja tkanek na twórcze i stałe charakterystyka tkanek twórczych Biologia- kl. 3 TŻ1, 3TŻ-2, 3 TA Numer Temat Zakres treści lekcji 1 1.Rośliny pierwotnie wodne cechy królestwa roślin formy organizacji budowy roślin pierwotnie wodnych sposoby rozmnażania się roślin pierwotnie

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość Tkanki podporowe: - - kość Własności mechaniczne tkanek podporowych zależą od składu ich substancji międzykomórkowej Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty,

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Konkurs Biologiczny dla młodzieży gimnazjalnej województwo wielkopolskie etap szkolny 27.10.2011

Wojewódzki Konkurs Biologiczny dla młodzieży gimnazjalnej województwo wielkopolskie etap szkolny 27.10.2011 Wojewódzki Konkurs Biologiczny dla młodzieży gimnazjalnej województwo wielkopolskie etap szkolny 27.10.2011 KOD UCZNIA.. ( wpisuje uczeo) Informacja dla Komisji Konkursowej ( komisja wypełnia po sprawdzeniu

Bardziej szczegółowo

ANATOMIA FUNKCJONALNA

ANATOMIA FUNKCJONALNA BOGUSŁAW MARECKI ANATOMIA FUNKCJONALNA TOM II UKŁADY: naczyniowy, oddechowy, trawienny, moczowy, płciowy, nerwowy, wewnątrzwydzielniczy, narządów zmysłów, powłoka wspólna Akademia Wychowania Fizycznego

Bardziej szczegółowo

Tkanka chrzęstna i tkanka kostna

Tkanka chrzęstna i tkanka kostna Tkanka chrzęstna i tkanka kostna Tkanki podporowe, budują szkielet człowieka i w tej budowie wzajemnie się uzupełniają: w życiu embrionalnym modele chrzęstne kości długich zastępowane przez kość tkanka

Bardziej szczegółowo

Histologia i embriologia

Histologia i embriologia Histologia i embriologia 1. Tematy wykładów łącznie 35 godzin (11 wykładów 3-godzinnych i 1 wykład 2-godzinny) Lp. Tytuł wykładu 1 Tkanki definicja i klasyfikacja. Tkanka nabłonkowa - 3 godz. 2 Definicja

Bardziej szczegółowo

Tkanka nabłonkowa. 46. Tarczyca (H/E) 13. Rogówka (H/E) 63. Dwunastnica (H/E) 74. Pęcherz moczowy (H/E)

Tkanka nabłonkowa. 46. Tarczyca (H/E) 13. Rogówka (H/E) 63. Dwunastnica (H/E) 74. Pęcherz moczowy (H/E) Tkanka nabłonkowa 46. Tarczyca (H/E) 1. Zrąb: tkanka łączna luźna 2. Miąższ: pęcherzyki tarczycy - nabłonek 1-warstwowy sześcienny 3. Naczynia krwionośne: tętnice, żyły, naczynia włosowate śródbłonek naczyń

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość Tkanki podporowe: - - kość Własności mechaniczne tkanek podporowych zależą od składu ich substancji międzykomórkowej Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty,

Bardziej szczegółowo

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach...

5. Powstawanie dwulistkowej tarczki zarodkowej. Drugi tydzień rozwoju 107 Zaburzenia w rozwoju w pierwszych dwóch tygodniach... SPIS TREŚCI CZĘŚĆ OGÓLNA 1. Zarys historii embriologii................ 16 2. Układ rozrodczy................... 26 Układ rozrodczy męski.................. 26 Narządy rozrodcze wewnętrzne...............

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

1) Brak układu krążenia - transport przez dyfuzje Gąbki, parzydełkowce (jamochłony) żebropławy, płazińce i nicienie trawienia krążenia

1) Brak układu krążenia - transport przez dyfuzje Gąbki, parzydełkowce (jamochłony) żebropławy, płazińce i nicienie trawienia krążenia 1) Brak układu krążenia - transport przez dyfuzje Gąbki, parzydełkowce (jamochłony) żebropławy, płazińce i nicienie Drobne zwierzęta wodne, u których zaopatrzenie komórek w substancje odżywcze i tlen oraz

Bardziej szczegółowo

Tkanka mięśniowa. pobudliwość kurczliwość

Tkanka mięśniowa. pobudliwość kurczliwość Tkanka mięśniowa troponina tropomiozyna Aparat kurczliwy: miofilamenty cienkie ( i białka pomocnicze) miofilamenty grube (miozyna 2) białka pomocnicze łańcuchy lekkie miozyna 2 miozyna 2 pobudliwość kurczliwość

Bardziej szczegółowo

Tułów człowieka [ BAP_ doc ]

Tułów człowieka [ BAP_ doc ] Tułów człowieka [ ] Prezentacja Wstep Ciało człowieka jest najpiękniejszym i najbardziej skomplikowanym mechanizmem na świecie. W naszym ciele rozgrywa się bez przerwy tysiące zdarzeń. Nasze płuca pracują,

Bardziej szczegółowo

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość

Tkanki podporowe: - chrząstka - kość Tkanki podporowe: - - kość Własności mechaniczne tkanek podporowych zależą od składu ich substancji międzykomórkowej Komórki produkujące składniki substancji międzykomórkowej w chrząstce (chondroblasty,

Bardziej szczegółowo

2. Plan wynikowy klasa druga

2. Plan wynikowy klasa druga Plan wynikowy klasa druga budowa i funkcjonowanie ciała człowieka ział programu Materiał kształcenia L.g. Wymagania podstawowe Uczeń: Kat. Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Kat. Pozycja systematyczna 3

Bardziej szczegółowo

Układ wydalniczy (moczowy) Osmoregulacja to aktywne regulowanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych w celu utrzymania homeostazy.

Układ wydalniczy (moczowy) Osmoregulacja to aktywne regulowanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych w celu utrzymania homeostazy. Układ wydalniczy (moczowy) Osmoregulacja to aktywne regulowanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych w celu utrzymania homeostazy. Wydalanie pozbywanie się z organizmu zbędnych produktów przemiany

Bardziej szczegółowo

MIĘŚNIE Czynności i fizjologia mięśni

MIĘŚNIE Czynności i fizjologia mięśni Biomechanika sportu MIĘŚNIE Czynności i fizjologia mięśni CZYNNOŚCI MIĘŚNIA W opisie czynności mięśnia i siły przez niego wyzwolonej odwołujemy się do towarzyszącej temu zmianie jego długości. Zmiana długości

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

Tkanki zwierzęce. Nabłonki

Tkanki zwierzęce. Nabłonki człowiek: Tkanki zwierzęce tkanki ssaków ponad 200 typów komórek 10 12 komórek nabłonkowa łączna nerwowa mięśniowa Nabłonki komórki nabłonkowe bariera dla organizmu jak błona komórkowa dla komórki róŝnorodne

Bardziej szczegółowo

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY

OBWODOWY UKŁAD NERWOWY KRĘGOSŁUP Cechy dzięki którym chroni rdzeń : Elastyczność połączeń międzykręgowych sprężystości krążków Krzywizny kręgosłupa Obszerne światło kanału kręgowego i OBWODOWY UKŁAD NERWOWY Nerwy łączą się z

Bardziej szczegółowo

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów

Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się organizmów Temat Uczenie się biologii wymaga dobrej organizacji pracy Sposoby odżywiania się Sposoby oddychania Sposoby rozmnażania się Bakterie a wirusy Protisty Glony przedstawiciele trzech królestw Wymagania na

Bardziej szczegółowo

Fizjologia człowieka

Fizjologia człowieka Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Promocji Zdrowia Zakład: Biomedycznych Podstaw Zdrowia Fizjologia człowieka Osoby prowadzące przedmiot: Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Jastrzębski

Bardziej szczegółowo

Podstawy anatomii, wykłady

Podstawy anatomii, wykłady Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra: Nauk Przyrodniczych Zakład: Anatomii i Antropologii Podstawy anatomii, wykłady Osoby prowadzące przedmiot: Barbara Duda, prof. nadzw. dr hab.,

Bardziej szczegółowo

Adam Zborowski. ATLAS anatomii człowieka

Adam Zborowski. ATLAS anatomii człowieka Adam Zborowski ATLAS anatomii człowieka Kraków 2007 SPIS TREŚCI schemat komórki ludzkiej...12 rodzaje komórek...13 składniki komórkowe krw i... 14 rodzaje komórek...15 rodzaje nabłonków jednowarstwowych...

Bardziej szczegółowo

UKŁAD ODDECHOWY

UKŁAD ODDECHOWY Zadanie 1. (1 pkt). Na rysunku przedstawiono pęcherzyki płucne oplecione siecią naczyń krwionośnych. Określ znaczenie gęstej sieci naczyń krwionośnych oplatających pęcherzyki płucne.... Zadanie 2. (2 pkt)

Bardziej szczegółowo

Data utworzenia 2001-01-01 21:21Anna M. Czarnecka. Tkanki stałe. Ryc. 3

Data utworzenia 2001-01-01 21:21Anna M. Czarnecka. Tkanki stałe. Ryc. 3 Ryc. 3 Tkanka miękiszowa (parenchyma) zajmuje i wypełnia znaczne przestrzenie we wszystkich organach; komórki są żywe, cienkościenne, w młodych komórkach są liczne wakuole, które potem łącz; występują

Bardziej szczegółowo

SYLABUS 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE 2.WYMAGANIA WSTĘPNE

SYLABUS 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE 2.WYMAGANIA WSTĘPNE SYLABUS 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Kod przedmiotu/ modułu* Wydział (nazwa jednostki prowadzącej kierunek) Nazwa jednostki realizującej przedmiot Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Biologia. Klasa VII. Prywatna Szkoła Podstawowa i Gimnazjum im. Z. I J. Moraczewskich w Sulejówku

Biologia. Klasa VII. Prywatna Szkoła Podstawowa i Gimnazjum im. Z. I J. Moraczewskich w Sulejówku Biologia 2017 Klasa VII Dział I : HIERARCHICZNA BUDOWA ORGANIZMU CZŁOWIEKA, SKÓRA, UKŁAD RUCHU 1. Organizm człowieka jako zintegrowana całość 2. Budowa i funkcje skóry 3. Choroby skóry oraz zasady ich

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

Fragment epidermy dolnej liścia trzykrotki k. szparkowe zawierają chloroplasty, a k. właściwe - kuliste bezbarwne leukoplasty. Fioletowy kolor skórki

Fragment epidermy dolnej liścia trzykrotki k. szparkowe zawierają chloroplasty, a k. właściwe - kuliste bezbarwne leukoplasty. Fioletowy kolor skórki TKANKI ROŚLINNE TKANKA OKRYWAJĄCA SKÓRKA (epiderma) Fragment epidermy dolnej liścia trzykrotki k. szparkowe zawierają chloroplasty, a k. właściwe - kuliste bezbarwne leukoplasty. Fioletowy kolor skórki

Bardziej szczegółowo