SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO ROZWÓJ I FUNKCJONOWANIE W POLSCE ENVIRONMENTAL MANAGEMENT SYSTEMS DEVELOPMENT AND OPERATION IN POLAND

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO ROZWÓJ I FUNKCJONOWANIE W POLSCE ENVIRONMENTAL MANAGEMENT SYSTEMS DEVELOPMENT AND OPERATION IN POLAND"

Transkrypt

1 Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 30, 2007 r. Ewa Lisowska-Mieszkowska SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO ROZWÓJ I FUNKCJONOWANIE W POLSCE ENVIRONMENTAL MANAGEMENT SYSTEMS DEVELOPMENT AND OPERATION IN POLAND Słowa kluczowe: ISO 14001, EMAS, certyfikat ISO 14001, system zarządzania środowiskowego. Keywords: ISO 14001, EMAS, ISO certificate, environmental management system. In its formal form environmental management systems have operated for more than fifteen years, since in 1993 Regulation No 761/2001 of the European Parliament and of the Council allowing voluntary participation by organizations in a Community eco-management and audit scheme (EMAS) was published. In 1996 the International Organization for Standarization (ISO) published the ISO standard on Environmental Management Systems specifications with guidance for use. The popularity of environmental management systems (EMS) is still growing. There are more than organizations which have ISO certificates worldwide. In Poland there are more than 1300 organizations which have certified EMS, most of them in Śląskie, Mazowieckie and Wielkopolskie Voivodships (regions) and least of them in Podlaskie, Lubuskie and Lubelskie Voivodships. Implementation of EMS by organization can bring a lot of profits, but in practice many organizations make mistakes when developing and implementing EMS and therefore those systems are not always effective. Some mistakes are caused partly by a lack of understanding of the EMS concept described in ISO standard. Another reason is excessive focus on the system documentation instead of the system effectiveness itself. 5

2 Ewa Lisowska-Mieszkowska 1. WPROWADZENIE Systemy zarządzania środowiskowego w swojej sformalizowanej formie funkcjonują na świecie już od kilkunastu lat. W początkach lat dziewięćdziesiątych XX wieku Międzynarodowa Organizacja Standaryzacyjna (International Standarisation Organization, ISO) opublikowała normę ISO 14001, a Unia Europejska Rozporządzenie Rady z dnia 29 czerwca 1993 r. nr 1836/93 dopuszczające dobrowolny udział organizacji z sektora przemysłowego w systemie eko-zarządzania i audytu Wspólnoty Europejskiej 1 (tzw. rozporządzenie EMAS), które miały umożliwiać organizacjom formalne wykazanie się właściwym stosunkiem do środowiska. Od tego też momentu możemy mówić o rozwoju sformalizowanych systemów zarządzania środowiskowego, który przejawia się między innymi wzrostem ich popularności i rosnącą liczbą certyfikacji na całym świecie. W Polsce certyfikaty ISO ma już ponad 1300 organizacji. Są to przede wszystkim przedsiębiorstwa produkcyjne lub usługowe, ale nie tylko. Wśród organizacji, które zdobyły certyfikat, są również szpitale, urzędy, elektrociepłownie i miejskie zakłady oczyszczania. Od momentu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w maju 2005 r. możliwe jest także rejestrowanie polskich organizacji we wspólnotowym Systemie Ekozarządzania i Audytu (EMAS). Obecnie jest w nim zarejestrowanych 7 polskich organizacji. System zarządzania środowiskowego zgodny z wymaganiami normy ISO jest potencjalnie bardzo dobrym narzędziem, ułatwiającym organizacji, która go wdrożyła kontrolowanie wpływu wywieranego na środowisko oraz pozwalającym wykazać dbałość o środowisko i poprawny stosunek do jego ochrony. Jednak opracowanie dobrze działającego systemu, dostosowanego do potrzeb i warunków danej organizacji, nie jest proste wymaga z jednej strony właściwego zrozumienia samej koncepcji systemu, a z drugiej dobrej znajomości specyfiki organizacji. 2. KONCEPCJA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Idea zapobiegania negatywnemu oddziaływaniu na środowisko została zapoczątkowana na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku. Do tego momentu przedsiębiorstwa zajmowały się raczej naprawianiem szkód wyrządzanych w środowisku, a obszary szczególnie cenne obejmowane były po prostu ochroną ograniczającą na ich terenie działalność przedsiębiorstw. 1 Opublikowane w OJ L 168 z dnia 10 lipca 1993 r., str

3 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. W latach osiemdziesiątych pojawiła się koncepcja kompleksowego podejścia do problemu zarządzania wpływem na środowisko, które nie ograniczało się już do stosowania rozwiązań typu końca rury, ale zostało rozszerzone o wdrażanie nowych technologii, stosowanie odpowiednio dobranych materiałów i surowców i inne działania tego typu. Zaczęto też posługiwać się pojęciem zarządzanie środowiskowe. Zarządzanie środowiskowe oznacza te aspekty ogólnej funkcji zarządzania organizacją, które dotyczą kontrolowania i sterowania wpływem, jaki wywiera ona na środowisko. Pojęcie to obejmuje całość problemów dotyczących wpływu wywieranego na środowisko, a mających znaczenie dla strategii firmy i jej konkurencyjności na rynku. Filozofia zarządzania środowiskowego została po raz pierwszy sformułowana w połowie lat osiemdziesiątych w Kodeksie postępowania w zakresie zarządzania środowiskowego Niemieckiego Stowarzyszenia na Rzecz Zarządzania Środowiskiem. Opracowanie i przyjęcie tego kodeksu przez stowarzyszenie przemysłowców było pierwszą inicjatywą tego rodzaju na świecie 2. Natomiast koncepcja systemowego podejścia do problemu ochrony środowiska w działalności przedsiębiorstw znalazła swój wyraz w dokumencie uchwalonym w 1991 r. z inicjatywy Międzynarodowej Izby Handlowej (International Chamber of Commerce), zatytułowano Karta Biznesu dla Zrównoważonego Rozwoju (Business Charter for Sustainable Development). Dokument ten zawiera 16 zasad dotyczących rozwoju przemysłu przy pełnym poszanowaniu zasad ochrony środowiska naturalnego i jego pojemności ekologicznej. Znaczenie Karty Biznesu podkreśla fakt, że zawarte w niej zasady zostały w kilka lat później przytoczone w załączniku informacyjnym A do normy ISO 14004, jako przykład tzw. zasad wiodących, pomagających organizacjom definiować ogólny zakres ich zobowiązania w stosunku do środowiska 3. W kolejnych latach opublikowano dokumenty będące podstawą tworzenia sformalizowanych systemów zarządzania środowiskowego: normę IOS i przywołane już wcześniej rozporządzenie EMAS. Przedstawiony w nich model systemu jest oparty na tzw. cyklu Deminga, tj. cyklicznym procesie przebiegającym według schematu: planowanie, tj. określanie czynności, których wykonanie jest niezbędne, aby otrzymać efekt najwyższej jakości, wykonanie zaplanowanych czynności zgodnie z wszystkimi punktami planu, 2 B. Poskrobko, Zarządzanie środowiskiem. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa. 3 Polska norma PN ISO 14004, Systemy zarządzania środowiskowego. Ogólne wytyczne dotyczące zasad, systemów i technik wspomagających. Polski Komitet Normalizacyjny. 7

4 Ewa Lisowska-Mieszkowska zbadanie wyników wykonanych działań, czyli sprawdzenie czy plan był skuteczny, w celu stwierdzenia co można byłoby zrobić lepiej, włączenie pomysłów ulepszających do nowego planu. Realizując powyższe etapy, można uzyskać efekt spirali, w której każde kolejne działanie jest lepsze od poprzedniego, co prowadzi do ciągłej poprawy wyników. Koncepcja ciągłego doskonalenia, rozwijana przez następców jej twórcy W. E. Deminga, stała się podstawą tworzenia sformalizowanych systemów zarządzania jakością, a później także środowiskiem oraz bezpieczeństwem pracy. Warunkiem koniecznym funkcjonowania systemu zarządzania środowiskowego jest jego integracja z ogólnym systemem zarządzania organizacją. Nie może dobrze funkcjonować system zarządzania środowiskowego opracowany i wprowadzony niezależnie od ogólnych celów, priorytetów i procedur obowiązujących w danej organizacji. Dotyczy to zarówno polityki ekologicznej, która powinna stanowić integralną część ogólnej polityki firmy, jak i wszelkich praktyk, procedur, procesów i środków. W przeciwnym wypadku może dochodzić do konfliktów, ponieważ w wielu wypadkach cele ochrony środowiska ustanowione bez uwzględniania celów ekonomicznych firmy, okażą się z nimi sprzeczne. 3. GENEZA POWSTANIA SFORMALIZOWANYCH SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Geneza powstania sformalizowanych systemów zarządzania środowiskowego sięga w zasadzie lat siedemdziesiątych XX w. a ich rozwój przebiegał równolegle z rozwojem samej koncepcji zarządzania wpływem przedsiębiorstwa na środowisko. Wzrastające zanieczyszczenie środowiska powodowało pogorszenie jakości życia, co w połączeniu z coraz wyższą świadomością ekologiczną ludności prowadziło do wzrostu presji społecznej. Społeczeństwa domagały się od przedsiębiorstw zmniejszenia niekorzystnego wpływu na środowisko, a od rządów podjęcia działań ograniczających emisję zanieczyszczeń do środowiska. W tej sytuacji rządy stopniowo zaostrzały przepisy ochrony środowiska, a przedsiębiorstwa podejmowały działania ułatwiające odnalezienie się w nowej sytuacji. Początkowo były to działania skupione na sferze technicznej i technologicznej oparte na stosowaniu rozwiązań typu końca rury. Z czasem dostrzeżono niewystarczającą efektywność takich rozwiązań, a poszukiwanie nowych możliwości zaowocowało rozwojem technik zapobiegania zanieczyszczeniom u źródeł, tj. na początku i na kolejnych etapach procesu technologicznego. Przedsiębiorstwa poszukiwały sposobów minimalizacji kosztów poprzez prowadzenie racjonalnej gospodarki materiałowej, surowcowej i energetycznej. Zwrócono uwagę 8

5 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. na znaczenie doboru technologii i surowców, pojawiły się ruchy czystszej produkcji, a to czy organizacja zanieczyszcza środowisko czy nie zaczęło mieć wpływ na jej wizerunek społeczny i zainteresowanie potencjalnych inwestorów. W latach osiemdziesiątych stało się popularne przeprowadzanie audytów i przeglądów środowiskowych, wzorowane na stosowanych już wcześniej audytach finansowych. Z założenia były to jednak działania jednorazowe, pozwalające tylko ocenić bieżącą sytuację. Pojawił się więc pomysł zastosowania podejścia systemowego, sprawdzonego już wcześniej w zarządzaniu jakością, do zarządzania wpływem przedsiębiorstwa na środowisko i co za tym idzie, opracowania sformalizowanych systemów zarządzania środowiskiem. Nie bez znaczenia był tu zapewne sukces norm serii IOS 9000 i możliwość uzyskiwania certyfikatów wystawianych przez niezależne instytucje zewnętrzne. W początkach lat dziewięćdziesiątych opracowano pierwszą normę krajową określającą, jakie wymogi system zarządzania środowiskowego powinien spełniać. Była to brytyjska norma BS 7750 Zarządzanie środowiskowe, wydana przez Brytyjski Instytut Normalizacji w 1992 r. i poprawiona w dwa lata później. Jej opublikowanie po raz pierwszy umożliwiło oficjalną certyfikację systemu. Chociaż była to brytyjska norma krajowa, wykorzystywana była przez firmy z wielu innych krajów, aż do momentu pojawienia się standardów o charakterze międzynarodowym: rozporządzenia EMAS i norm serii ISO 14000, które zresztą opracowane zostały z wykorzystaniem rozwiązań wypracowanych w normie brytyjskiej. Pierwszym standardem o charakterze i zasięgu międzynarodowym dotyczącym tworzenia systemu zarządzania środowiskowego było opublikowane w 1993 r. Rozporządzenie Rady nr 1836/93 dopuszczające dobrowolny udział organizacji z sektora przemysłowego w systemie ekozarządzania i audytu Wspólnoty Europejskiej (EMAS), znowelizowane następnie przez Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 19 marca 2001 nr 761/2001 dopuszczające dobrowolny udział organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie 4. Rozporządzenie to wprowadziło możliwość zarejestrowania organizacji, która wdrożyła spełniający określone wymagania system zarządzania środowiskowego w systemie wspólnotowym, co wiąże się z umieszczeniem nazwy organizacji na liście publikowanej corocznie w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich i stanowi oficjalne potwierdzenie wdrożenia systemu. Równolegle z rozwojem wewnętrznego systemu rejestracji Unii Europejskiej pojawiła się możliwość certyfikacji w ramach systemu o zasięgu globalnym. We wrześniu 1996 r. Międzynarodowa Organizacja Standaryzacyjna (ISO) opublikowała normę ISO Systemy zarządzania środowiskowego specyfikacja 4 Opublikowane w OJ L 114 z dnia 24 kwietnia 2001 r., str. 1. 9

6 Ewa Lisowska-Mieszkowska i wytyczne stosowania. Była to pierwsza z całej serii norm ISO i jedyna dająca podstawy do certyfikacji systemu zarządzania środowiskowego przez niezależną jednostkę zewnętrzną. Pozostałe normy z tej serii, a jest ich ponad dwadzieścia, zawierają różnego rodzaju wskazówki, które mają pomóc organizacjom w sprawnym wdrożeniu efektywnego systemu, wykorzystaniu etykiet ekologicznych, przeprowadzaniu audytów, itd. W późniejszych latach zarówno rozporządzenie EMAS, jak i norma ISO były nowelizowane w celu lepszego dostosowania ich wymogów do zmieniającej się rzeczywistości, a w przypadku normy ISO także w celu zwiększenia jej kompatybilności z normami serii ISO 9000 i ułatwienia organizacjom wdrażania zintegrowanych systemów zarządzania środowiskiem, jakością i bezpieczeństwem. W chwili obecnej wymagania rozporządzenia EMAS i normy ISO co do samego systemu zarządzania środowiskowego w zasadzie są identyczne. 4. WZROST POPULARNOŚCI SFORMALIZOWANYCH SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO NA ŚWIECIE I W POLSCE LICZBA CERTYFIKACJI W odniesieniu do systemów zarządzania środowiskowego opartych na normie ISO nie ma żadnego centralnego rejestru, w którym byłyby gromadzone dane o liczbie organizacji posiadających certyfikat. Nie można w związku z tym określić dokładnej ich liczby ani w Polsce, ani na świecie. Tym bardziej nie można też dokładnie określić ile organizacji stosuje tylko wybrane procedury zarządzania środowiskowego lub wdrożyło kompletny system, lecz nie certyfikowało go. Dokładne dane znane są jedynie w odniesieniu do liczby rejestracji w EMAS, ze względu na obowiązujący w Unii Europejskiej mechanizm rejestracji i publikowanie danych, liczbę certyfikatów ISO natomiast można oszacować jedynie na podstawie niekompletnych danych. W skali świata dane o liczbie certyfikacji ISO są zbierane przez Reinharda Peglau, współpracownika niemieckiej Federalnej Agencji Środowiska, i publikowane na stronie 5, w ramach internetowego serwisu wymiany informacji na temat ISO 9000 i ISO Według zamieszczonych tam informacji w styczniu 2006 r. liczba organizacji posiadających certyfikaty wynosiła w skali świata Zdecydowanym światowym liderem w tym zakresie jest Japonia, w której certyfikaty posiadało organizacji, przy czym ich liczba stale szybko się zwiększa. Pierwsze certyfikaty dla firm japońskich 5 Serwis ten działa już kilku lat, wersja anglojęzyczna jest dostępna pod adresem 10

7 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. zostały wydane w 1995 r., w 1997 r. było ich około 300, w styczniu 2001 r. ponad 4600, w grudniu 2003 już , a w październiku 2004 r W maju 2005 r. odnotowano certyfikatów, co oznacza przyrost około tysiąca certyfikacji w ciągu drugiego półrocza 2005 r. Postęp, jaki można tu zaobserwować, obrazuje dynamikę wzrostu popularności systemów zarządzania środowiskowego na świecie, choć trzeba przyznać, że w żadnym innym kraju certyfikacje nie są aż tak rozpowszechnione jak w Japonii. Drugim z kolei krajem pod względem liczebności certyfikowanych organizacji są Chiny, w których liczba certyfikacji wynosi (stan na styczeń 2006), a dalej Hiszpania, Włochy, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i Niemcy. Na ten ostatni kraj warto zwrócić uwagę. Stosunkowo duża popularność zarówno ISO 14001, jak i EMAS, w Niemczech ma zasadnicze znaczenie, wobec faktu, że jest to kraj sąsiedzki, z którym Polska ma liczne powiązania gospodarcze, a rynek niemiecki ma istotne znaczenie dla polskich firm produkcyjnych i usługowych. Warto też podkreślić, że niespełna półtora roku wcześniej, w październiku 2004 r., klasyfikacja R. Peglau przedstawiała się nieco inaczej, zaraz za przodującą Japonią ( certyfikatów) plasowały się Wielka Brytania (5460), a za nią Chiny (5064), Hiszpania (4860) i Niemcy (4320). Drugim i być może bardziej wiarygodnym źródłem informacji o liczbie certyfikatów na świecie jest sama Międzynarodowa Organizacja Standaryzacyjna. W zasadzie ISO nie kontroluje w żaden sposób stosowania wydawanych przez siebie norm i nie prowadzi rejestru certyfikatów, ale w związku z licznymi i powtarzającymi się prośbami o udzielenie tego typu informacji od 13 lat zleca corocznie przeprowadzenie badań, które mają na celu określenie liczby certyfikatów wydanych dla organizacji w poszczególnych krajach. Według raportu przedstawiającego stan na grudzień 2005 r. certyfikat ISO posiadały w tym czasie organizacje zlokalizowane w 138 krajach, z czego organizacji miało certyfikaty zgodne z nowszą wersją normy (do maja 2006 r. ważne były jeszcze certyfikaty wydane na podstawie pierwszej wersji normy ISO 14001, pochodzącej z 1996 r., obecnie obowiązują już tylko certyfikaty wydane na podstawie ISO 14001:2001). Oznacza to wzrost liczby wydanych certyfikatów o 24 % w stosunku do stanu z grudnia 2004 r., kiedy to całkowita liczba certyfikatów wynosiła Rozkład liczb certyfikacji w poszczególnych krajach jest podobny, jak w danych zbieranych przez R. Peglau w 2004 r., chociaż nie identyczny i dane liczbowe nieco się różnią. Pierwsze miejsce pod względem liczby wydanych certyfikatów zajmuje Japonia, a na kolejnych plasują się Chiny, Hiszpania, Włochy, Wielka Brytania, Stany Zjednoczone, Republika Korei, Niemcy, Szwecja i Francja. Zestawienie danych pochodzących z obu źródeł zamieszczono w tabeli 1. 11

8 Ewa Lisowska-Mieszkowska Tabela 1. Pierwsza dziesiątka krajów na świecie pod względem liczby organizacji posiadających certyfikaty ISO Table 1. The first ten countries in the world with the largest number of organizations, with ISO certificates Według R. Peglau (stan na styczeń 2006 r.) Według raportu ISO (stan na grudzień 2005 r.) 1. Japonia Japonia Chiny Chiny Hiszpania Hiszpania Włochy Włochy Wielka Brytania Wielka Brytania USA USA Niemcy Republika Korei Republika Korei Niemcy Szwecja Szwecja Czechy Francja 3289 Liczba certyfikatów na całym świecie Liczba certyfikatów na całym świecie Źródła: dane zbierane przez współpracownika niemieckiej Federalnej Agencji Środowiska Reinharda Peglau i opublikowane na stronie internetowej oraz dane opublikowane przez Międzynarodową Organizację Standaryzacyjną w raporcie The ISO Survey of Certyfications W Polsce, według informacji R. Peglau, w styczniu 2006 r. były 597 firmy i organizacje z certyfikatami, co dawało naszemu krajowi 25 miejsce na świecie, a według informacji opublikowanych przez ISO w grudniu 2005 r. certyfikaty posiadało 948 organizacji, z czego 375 certyfikowało swoje systemy zarządzania środowiskowego zgodnie z nową normą ISO 14001:2001. Z pewnością dane podawane przez R. Peglau dla Polski były zaniżone, co wynika z ograniczonego dostępu do informacji na ten temat, natomiast dane publikowane w raporcie ISO wydają się bardziej zbliżone do stanu rzeczywistego. Jeśli chodzi o polskie źródła informacji na ten temat, to najdokładniejsze, choć zapewne także niepełne dane, uzyskiwane bezpośrednio od jednostek certyfikujących działających na rynku polskim, są publikowane w serwisie internetowym eko-net, prowadzonym od 2002 r. przez Centrum Ochrony Środowiska Politechniki Gdańskiej (w ramach projektu HERMES - Health-Environment-Risk Managers Educational Support platforma edukacyjna dla specjalistów z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony środowiska oraz zarządzania ryzykiem, realizowanego w ramach programu Leonardo da Vinci). Według opublikowanych tam informacji w Polsce 12

9 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. pod koniec 2004 r. certyfikaty posiadało ponad 750 organizacji, a pod koniec 2006 r. było ich już W obrębie kraju zróżnicowanie poszczególnych województw pod względem liczby organizacji posiadających certyfikat IOS jest bardzo duże. Przyczyn zróżnicowania można upatrywać w takich czynnikach jak stopień uprzemysłowienia i ogólny poziom rozwoju gospodarczego województwa, a także charakterystyka przyrodnicza i związany z tym udział terenów rolniczych i zalesionych w województwie. Najwięcej certyfikacji odnotowano w województwach śląskim, mazowieckim, wielkopolskim i małopolskim, które należą do regionów najlepiej rozwiniętych gospodarczo lub wysoko uprzemysłowionych, najmniej natomiast w województwach podlaskim, lubuskim, lubelskim i warmińsko-mazurskim, tj. w województwach o charakterze rolniczym, nisko lub średnio uprzemysłowionych, o dużym udziale lasów i terenów chronionych (tab. 2). Tabela 2. Liczba organizacji posiadających certyfikowane systemy zarządzania środowiskowego zgodne z normą ISO w poszczególnych województwach, stan na październik 2006 r. Table 2. The number of organizations with ISO certificates in voivodships (October 2006) Województwo Liczba organizacji posiadających certyfikaty ISO Podlaskie 18 Lubuskie 21 Lubelskie 23 Warmińsko-mazurskie 25 Świętokrzyskie 26 Zachodniopomorskie 34 Opolskie 44 Podkarpackie 49 Łódzkie 56 Kujawsko-pomorskie 90 Dolnośląskie 94 Pomorskie 95 Małopolskie 114 Wielkopolskie 169 Mazowieckie 199 Śląskie 282 Źródło: dane opublikowane w serwisie internetowym eko-net, dostępnym pod adresem 6 Serwis eko-net dostępny jest pod adresem dane na koniec 2006 r. 13

10 Ewa Lisowska-Mieszkowska 5. FUNKCJONOWANIE SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO W POLSCE Istnieje wiele opracowań, w których analizowano potencjalne koszty i korzyści z wdrożenia w organizacji systemu zarządzania środowiskowego. Na całkowity koszt certyfikowanego systemu składają się koszty opracowania i wdrożenia, koszty certyfikacji oraz koszty utrzymania systemu. Koszty opracowania i wdrożenia systemu są związane przede wszystkim z kosztami dokonania analizy aktualnego stanu organizacji w odniesieniu do środowiska, oceny aspektów środowiskowych, analizy wymogów prawa środowiskowego (w tym koszty zakupu aktów prawnych), a także z opracowaniem dokumentacji systemu (polityki, celów i zadań środowiskowych itp.), szkoleniem personelu, wprowadzeniem systemu monitoringu (zakupem sprzętu pomiarowego i przeszkoleniem pracowników, którzy będą obsługiwali aparaturę) oraz nakładami inwestycyjnymi ponoszonymi na etapie wdrażania 7. Mogą być one bardzo różne w zależności od wielkości i specyfiki organizacji. Koszty certyfikacji wynikają z konieczności opłacenia audytu certyfikacyjnego i są uzależnione od wielkości organizacji oraz cennika jednostki certyfikującej. Na koszty funkcjonowania wdrożonego już systemu składają się natomiast nakłady inwestycyjne na realizację zadań przewidzianych w programie zarządzania, koszty funkcjonowania wyposażenia i urządzeń, koszty zakupu dóbr używanych do celów ochrony środowiska, które nie są związane bezpośrednio z funkcjonowaniem wyposażenia ochrony środowiska, koszty prowadzenia monitoringu (dodatkowe koszty wykonywania pomiarów, przeprowadzania analiz, konserwacji aparatury itp.), koszty kontroli funkcjonowania systemu (audytów zewnętrznych), koszty działalności laboratorium, dodatkowe opłaty ekologiczne związane z realizacją zadań inwestycyjnych przewidzianych w programie środowiskowym, koszty badań i rozwoju, koszty szkoleń i konsultacji, koszty zewnętrznych audytów zgodności (w przypadku systemów certyfikowanych) oraz koszty zarządzania, w tym wynagrodzenia personelu za dodatkowe prace wykonywane w związku z funkcjonowaniem systemu. Wśród potencjalnych korzyści ekonomicznych wynikających z wdrożenia systemu najczęściej wymieniane są: przychody uzyskane dzięki odzyskowi surowców wtórnych, zagospodarowaniu odpadów, w wyniku zastosowania recyklingu itp., oszczędności wynikające z szeroko rozumianego usprawnienia gospodarki materiałowej, 7 J. Ejdys, Metoda oceny wyników działalności środowiskowej. Centrum Zrównoważonego Rozwoju i Zarządzania Środowiskiem, Politechnika Białostocka, Białystok. 14

11 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce. r. oszczędności związane ze zmniejszeniem zużycia surowców i mediów (wody, energii), obniżenie wydatków związanych z opłatami środowiskowymi i karami, oszczędności wynikające z obniżenie składek ubezpieczeniowych ze względu na wzrost bezpieczeństwa ekologicznego, korzyści wynikające z ogólnej poprawy funkcjonowania organizacji, obniżenia kosztów napraw, zakłóceń pracy itp., korzyści związane z uzyskaniem dostępu do kredytów preferencyjnych i źródeł finansowania ukierunkowanych na inwestycje i działania prośrodowiskowe. Oprócz stosunkowo łatwych do obliczenia korzyści ekonomicznych, organizacja może też uzyskać rozmaite korzyści pośrednie, których wycena finansowa jest trudna bądź niemożliwa. Można tu wymienić korzyści wynikające z poprawy pozycji rynkowej i konkurencyjności, wzrostu zaufania i zadowolenia klientów, wykazania zgodności z przepisami prawa, uzyskania dodatkowego atutu w oczach potencjalnych inwestorów, poprawy stosunków ze społecznością lokalną, wzrostu zaangażowania pracowników w sprawy firmy, dysponowania bazą danych środowiskowych związanych z prowadzoną działalnością, poprawą stosunków z organami kontroli i władzami miejscowymi 8. Przechodząc od teorii zarządzania środowiskowego do praktyki, trzeba zadać sobie następujące pytanie: czy wdrażanie i certyfikowanie systemów zarządzania środowiskowego rzeczywiście przynosi korzyści? Czy systemy te są skuteczne? Jak sprawdzają się w praktyce? System jest skuteczny, jeżeli działania podejmowane w jego ramach są skuteczne, tj. prowadzą do osiągnięcia zamierzonych rezultatów. Zdaniem R. Pochyluka i J. Szymańskiego można spodziewać się, że przedsiębiorstwo, które posiada certyfikat ISO 14001: ma nadzór nad procesami związanymi ze znaczącymi aspektami środowiskowymi, a więc i ze znaczącymi oddziaływaniami na środowisko, działa w zgodzie z przepisami prawa ochrony środowiska, stale zmniejsza się powodowane przez nie obciążenie środowiska, a ponadto jest otwarte na dialog z zainteresowanymi stronami i dąży do aktywnego komunikowania się oraz uznaje, że oddziaływanie na środowisko nie może być traktowane jak wewnętrzna sprawa przedsiębiorstwa 9. 8 K. Niziołek, Ocena zarządzania środowiskowego w organizacjach. Praca doktorska. Politechnika Łódzka (materiał niepublikowany). 9 J. Szymański, R. Pochyluk, Jaka jest skuteczność systemów zarządzania środowiskowego. Problemy Ocen Środowiskowych, nr 2, (13),

12 Ewa Lisowska-Mieszkowska Jeżeli oczekiwania te zostają spełnione, to znaczy, że system zarządzania środowiskowego wdrożony w przedsiębiorstwie jest skuteczny. Czy zatem w Polsce certyfikowane systemy zarządzania są skuteczne? Zdaniem Pochyluka i Szymańskiego jest z tym bardzo różnie. Zgodnie z koncepcją systemu przedstawioną w normie ISO zadaniem kluczowym jest nadzór nad procesami najbardziej obciążającymi środowisko. W praktyce jednak nadzorowanie wszystkich procesów związanych ze znaczącymi oddziaływaniami na środowisko nie zawsze jest stosowane, ponieważ wiążę się z dodatkowymi wydatkami i utrudnieniami. Dotyczy to przedsiębiorstw, które nie mają problemów ze spełnianiem wymagań prawnych co do stopnia oddziaływania na środowisko i w których nadzorowanie wszystkich procesów teoretycznie nie jest konieczne do zachowania zgodności z wymogami prawa, a możliwość dodatkowego zmniejszenia oddziaływania nie wydaje się interesująca ze względu na brak bezpośrednich korzyści dla przedsiębiorstwa. Zapobieganie większemu niż konieczne obciążeniu środowiska nie jest postrzegane jako korzyść dla przedsiębiorstwa. Ponieważ norma nie zawiera wymagań co do szczegółowości prowadzonego nadzoru, jednostki certyfikujące nie mogą wykazać, że jest on prowadzony na zbyt ogólnym poziomie, a przecież właśnie poprawne i pełne nadzorowanie procesów świadczy o skuteczności systemu. Kolejna kwestia to zachowywanie przez przedsiębiorstwa zgodności z wymaganiami prawa. Pochyluk i Szymański zwracają uwagę, że o ile w odniesieniu do dużych zakładów nadzór służb ochrony środowiska jest tak duży, że nie zdarza się, aby działały one bez posiadania wymaganych pozwoleń, o tyle małe zakłady pozostają często poza świadomością służb ochrony środowiska, a tym samym poza kontrolą. Wdrażanie systemu zarządzania środowiskowego staje się w takich zakładach pierwszą konfrontacją z pełnym zakresem przepisów prawa ochrony środowiska, które ich dotyczą. System pełni więc tutaj pozytywną rolę i sprzyja osiąganiu zgodności z prawem. Trzeba jednak pamiętać, że certyfikacja nie stanowi potwierdzenia skuteczności systemu, ale jedynie poświadcza jego wdrożenie. Przyznanie certyfikatu nie potwierdza też z absolutną pewnością, że przedsiębiorstwo nie przekracza wymagań nałożonych prawem, ponieważ zgodnie z interpretacją wymogów normy zaakceptowaną przez Międzynarodowe Forum Akredytacyjne (stosowaną przez jednostki certyfikujące) do zgodności z wymogami normy jest konieczne, aby system zarządzania środowiskowego prowadził co najmniej do stałej zgodności z wymaganiami prawnymi i nie oznacza to, że w organizacji posiadającej system nie zdarzy się żadne incydentalne naruszenia prawa, natomiast niezgodność taka powinna być szybko wykryta i naprawiona dzięki wdrożonemu systemowi. W praktyce możliwe jest uzyskanie certyfikatu także przez organizacje, które 16

13 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. nie pozostają w zgodzie z prawem w momencie certyfikacji, ale opracowały program dostosowawczy, który ma prowadzić do osiągnięcia tej zgodności 10. Jeżeli chodzi o zmniejszanie obciążenia środowiska, to zdaniem Pochyluka i Szymańskiego sytuacja nie przedstawia się dobrze. W polskich przedsiębiorstwach, ze względu na ich trudną sytuację ekonomiczną i technologiczną, za wystarczający efekt poprawy często uznaje się utrzymywanie stałego obciążenia środowiska i niezwiększanie go, pomimo np. użytkowania przestarzałych i nadal starzejących się urządzeń. Brak więc efektu ciągłego zmniejszania obciążenia. Nie jest też dobrze, jeśli chodzi o otwartość przedsiębiorstw i skłonność do podejmowania dialogu z zainteresowanymi stronami. W badaniu oceniającym w jakim stopniu przedsiębiorstwa wykorzystują tanie i coraz szerzej dostępne medium, jakim jest Internet, okazało się, że spośród 120 zbadanych firm posiadających certyfikat ISO 14001, tylko 63 posiadało strony internetowe, z czego 15 w ogóle nie umieściło na nich żadnych informacji dotyczących systemu zarządzania środowiskiem, a 17 ograniczyło się do opublikowania polityki środowiskowej. Jedynie kilka firm zachęcało do kontaktu z osobami odpowiedzialnymi za ochronę środowiska. Pozwala to sądzić, że organizacjom nie zależy nie tylko na dialogu z zainteresowanymi stronami, ale nawet na wykorzystaniu posiadanego certyfikatu do kształtowania wizerunku firmy i autopromocji 11. Pochyluk i Szymański konkludują, że posiadanie certyfikatu nie świadczy w praktyce o tym, o czym jak się wydaje świadczyć powinno, tj. o pełnym nadzorze nad procesami związanymi ze znaczącymi aspektami środowiskowymi (zwłaszcza w obszarach, w których nadzoru takiego nie wymaga prawo), o stałej i bezwarunkowej zgodności z przepisami prawa (świadczy jedynie o tym, że przedsiębiorstwo prowadzi stałe i systematyczne działania prowadzące do osiągnięcia zgodności z prawem oraz o obniżaniu obciążenia środowiska, a także nie gwarantuje otwartości przedsiębiorstwa i skłonności do dialogu. Badania mające na celu ocenę polskich organizacji w zakresie efektywności zarządzania środowiskowego zostały przeprowadzone przez Polskie Forum ISO w 2004 r. metodą ankiety pocztowej, którą rozesłano do 450 organizacji posiadających certyfikaty ISO (czyli prawdopodobnie do ok. połowy wszystkich polskich organizacji posiadających w tym czasie certyfikaty). Otrzymano 58 odpowiedzi, co oznacza, że odpowiedzi udzieliło 12,8 % przedsiębiorstw z badanej grupy w nawiązaniu do wcześniejszych stwierdzeń nie jest to najlepsze świadectwo otwartości tych organizacji i ich skłonności do dialogu z zainteresowanymi stronami. 10 A. Żelechowska, G. Miller. Problemy związane z osiąganiem zgodności prawnej w systemach zarządzania środowiskowego uwagi teoretyczne i praktyczne. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2, (13), J. Szymański, R. Pochyluk. Jaka jest skuteczność systemów zarządzania środowiskowego. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2, (13),

14 Ewa Lisowska-Mieszkowska Na podstawie analizy uzyskanych odpowiedzi autorzy badania stwierdzili, że do podstawowych celów realizowanych przez badane organizacje należało: ograniczenie zużycia zasobów naturalnych, zmniejszenie emisji zanieczyszczeń do powietrza, ograniczenie ilości odpadów. Stwierdzono, że skuteczność realizowania celów i zadań środowiskowych jest niska (we wszystkich badanych organizacjach łącznie zrealizowano 101 ze 150 zaplanowany celów), co zdaniem autorów badań świadczy o braku efektywnego i sprawnego zarządzania w zakresie ochrony środowiska i niezrozumieniu wymagań normy ISO przez najwyższe kierownictwo i pracowników (pomimo posiadania certyfikatu). Jeżeli chodzi o deklarowane przyczyny, to 15,8 % celów nie zostało zrealizowanych ze względu na brak środków finansowych, a 49 % niezrealizowanych celów zostało określonych jako trudne do realizacji. Autorzy badania stwierdzają ponadto, że cele bardzo często są mylone z zadaniami (co również świadczy o braku zrozumienia wspomnianej normy) oraz że organizacje, choć deklarują brak środków finansowych, nie wykazują jednocześnie potrzeby pozyskiwania środków na realizację celów i zadań z zewnętrznych źródeł finansowania. Wyniki badań wskazują, że najniższe efekty środowiskowe (mniejsze od planowanych) uzyskano w zakresie zmniejszania ilości odpadów, w tym odpadów niebezpiecznych, oraz ilości odprowadzanych ścieków, najlepsze natomiast w obniżaniu emisji zanieczyszczeń do powietrza. Zmniejszenie zużycia energii, wody i ciepła w ciągu roku było większe od planowanego, a zmniejszenie emisji hałasu zgodne z planowanym. W zależności od organizacji opłaty środowiskowe zmniejszyły się o 1600 PLN 120 mln PLN, a opłaty eksploatacyjne zmalały o 5500 PLN 3 mln PLN. Kary płaciły 4 spośród ankietowanych organizacji, 9 nie udostępniło danych na ten temat, a 46 (ponad 80%) zadeklarowało, że nie płaci kar. Wzrost sprzedaży zadeklarowało 11 organizacji, wzrost zysku 8, a wzrost udziału w rynku 12. Połowa badanych organizacji nie osiągnęła żadnych efektów, a część nie podała danych liczbowych, deklarując tylko pozytywne zmiany. Prawie 20% organizacji nie udostępniło danych. Jednocześnie ponad połowa organizacji zadeklarowała, ze wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego zwiększyło ich obciążenie finansowe o od 0,05% do 25%, co jest spowodowane głównie kosztami realizacji zadań środowiskowych i opłatami za audyty nadzoru. Badanie ankietowe wykazało, że: większość organizacji poza systemem zarządzania środowiskowego ma wdrożone również inne systemy (najczęściej zarządzania jakością według ISO 9001), 18

15 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. wiele organizacji nie przestrzega obowiązku zgłoszenia się w odpowiednim terminie do jednostki certyfikującej w celu przeprowadzenia audytu kontrolnego ( audyt nadzoru ), potwierdzającego poprawne funkcjonowanie systemu i zgodność z wymaganiami (27,6 % organizacji, które wdrożyły system przed 2003 r., nie ma przeprowadzonego audytu nadzoru), organizacje deklarują, że nieuzyskanie zamierzonych efektów środowiskowych związane jest przede wszystkim z brakiem środków finansowych, ale jednocześnie tylko 29,8 % z nich wystąpiło o środki finansowe do instytucji zewnętrznych (większość je otrzymała były to głównie dotacje) Podsumowując badania, autorzy raportu stwierdzają, że systemy zarządzania środowiskowego wdrożone w polskich organizacjach są mało efektywne i wymagają podjęcia pilnych działań korygujących. Bardzo niepokojący jest brak troski o utrzymanie certyfikatu (brak audytów nadzoru), jak również niska aktywność organizacji, jeżeli chodzi o pozyskiwanie środków finansowych. Przykład tych organizacji, które zdecydowały się na poszukiwanie finansowania zewnętrznego wskazuje przecież na wysoką skuteczność takich działań PROBLEMY Z WDRAŻANIEM SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Przyczyny problemów. Wobec wykazanej przez wspomniane badania niewielkiej skuteczności i niskiej efektywności systemów zarządzania środowiskowego wdrażanych w polskich przedsiębiorstwach, należałoby zastanowić się z czego ona wynika. Czy przyczyny leżą w niezrozumieniu koncepcji systemu zarządzania wyrażonej w normie ISO 14001, czy raczej wynikają ze zbyt powierzchownego lub instrumentalnego traktowania systemu? W literaturze wśród analizowanych studiów przypadków można znaleźć przykłady organizacji różnego typu (polskich i zagranicznych), w których wdrożenie systemu zarządzania przyniosło planowane korzyści, a system funkcjonuje dobrze i jest efektywny. Badania prowadzone na szerszą skalę wskazują jednak, że w wielu wypadkach tak nie jest systemy są mało efektywne. System zarządzania środowiskowego jest pewnego rodzaju narzędziem do radzenia sobie z różnymi kwestiami środowiskowymi. Nie jest to narzędzie łatwe w stosowaniu. W ciągu kolejnych lat, jakie upłynęły od opublikowania normy 12 ISO badanie i cena polskich organizacji w zakresie efektywności zarządzania środowiskowego. M. Szydłowski (red.). Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa, 2004 (dostępny w serwisie internetowym Eko-net pod adresem 19

16 Ewa Lisowska-Mieszkowska ISO 14001, pojawiło się wiele podręczników, wskazówek i wytycznych ułatwiających wdrożenie systemu zarówno uniwersalnych, jak i przeznaczonych dla konkretnych branż. Wdrażanie systemu zarządzania środowiskowego napotyka mimo to nadal na wiele trudności. Jak twierdzi R. Pochyluk część z nich ma w Polsce podłoże historyczne i wynika z zaszłości związanych z poprzednim systemem gospodarczym oraz z ogólnie słabej kondycji finansowej firm. Dotyczy to przede wszystkim przedsiębiorstw o długiej tradycji, które w przeszłości funkcjonowały w realiach gospodarki centralnie planowanej. Do problemów takich Pochyluk zalicza: brak faktycznego zaangażowania w optymalizowanie działań na rzecz środowiska, wynikający w dużym stopniu z braku zrozumienia koncepcji systemu zarządzania środowiskiem, brak akceptacji dla filozofii czystszej produkcji, zwłaszcza wśród kierownictwa najwyższego szczebla, instrumentalne traktowanie systemu zarządzania środowiskowego ukierunkowane jedynie na uzyskanie certyfikatu, wykorzystywanie certyfikatu do nieuczciwego przedstawiania stanu oddziaływania przedsiębiorstwa na środowisko, podczas gdy w rzeczywistości potwierdza on jedynie stosowanie określonych praktyk i procedur zarządzania, które powinny prowadzić do ograniczania negatywnego wpływu 13. Najczęściej popełniane błędy. W ocenie audytorów pracujących w jednostce certyfikującej (BVQI) zespoły zajmujące się wdrażaniem systemów zarządzania środowiskowego w polskich organizacjach popełniają następujące charakterystyczne błędy: często obserwuje się przewagę formy nad treścią, brakuje zrozumienia zasady, która mówi, że aspekty znaczące muszą być co najmniej nadzorowane, brakuje pełnej świadomości zobowiązań prawnych, zwłaszcza w małych i średnich przedsiębiorstwach oraz w odniesieniu do wymagań zawartych w aktach prawnych nie zaliczanych wprost do prawa środowiskowego, częste jest pomijanie istotnych dla środowiska obszarów, takich jak przeszłe i przyszłe aspekty środowiskowe działania podwykonawców, rozkład obowiązków jest nieprawidłowy (przeciążanie przedstawiciela dyrekcji lub specjalisty do spraw środowiska), brak zwyczaju otwartego komunikowania trudności, niechęć do ujawniania słabych punktów i puste rejestry komunikacyjne, 13 R. Pochyluk. Niedomagania SZŚ w polskich przedsiębiorstwach. Problemy Ocen Środowiskowych, nr 2,

17 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. brak zrozumienia, że system wymaga ciągłej aktualizacji (np. brak mechanizmu aktualizacji rejestru aspektów), wymogi normy rozumiane są powierzchownie, brak zrozumienia, że audytor certyfikując system posługuje się oprócz normy, także kryteriami akredytacyjnymi 14. Według audytorów BVQI do najczęściej identyfikowanych w trakcie audytów niezgodności, należą: niekonsekwentne stosowanie procedury identyfikacji aspektów środowiskowych, celowe pomijanie identyfikacji pewnych aspektów środowiskowych (np. bo ich nadzorowanie byłoby kłopotliwe), brak konsekwencji w stosowaniu kryteriów istotności określonych w opracowanej procedurze systemowej, polityka środowiskowa nie wynika z identyfikacji aspektów środowiskowych i nie jest charakterystyczna dla przedsiębiorstwa, nie działa w praktyce procedura aktualizacji rejestru wymagań prawnych, przedsiębiorstwo nie monitoruje swojej zgodności z prawem, cele i zadania nie są wybierane systemowo, ponieważ przedsiębiorstwo ustala także cele związane z aspektami nieistotnymi, cele nie są wyrażane ilościowo, choć jest to możliwe, cele są ustalane na wyrost, programy środowiskowe zawierają cele i zadania zrealizowane już w latach poprzednich, nadzór operacyjny występuje jako cel, mechanizmy przepływu informacji nie działają prawidłowo, monitoruje się jedynie emisje a brak pomiaru zużycia czynników energetycznych, audyty wewnętrzne obejmują w zasadzie kontrole dokumentacji, a pomijają poważne błędy systemowe i operacyjne, przeglądy kierownicze prowadzi się szeroko omawiając problem, zamiast przedstawić osiągnięcia lub braki systemu w formie liczbowej, pomijany jest obszar projektowania, brak konsekwentnego stosowania procedur w początkowym okresie działania systemu, pojęcie systematyczne podejście do zarządzania środowiskowego jest przedsiębiorstwom obce. 14 A. Żelechowska, G. Miller. Doświadczenia z certyfikacji systemu zarządzania środowiskowego w przedsiębiorstwie. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2 3,

18 Ewa Lisowska-Mieszkowska Mocne strony wdrożonych systemów. Można też wskazać mocne punkty systemów zarządzania wdrożonych w polskich przedsiębiorstwach, takie jak: dobrze opanowana strona formalna systemu (zwłaszcza tam, gdzie wdrożono już wcześniej system zarządzania jakością), funkcjonowanie innych systemów, nakładających się częściowo na obszar zarządzania środowiskiem (system zarządzania bezpieczeństwem procesowym, bezpieczeństwem i higieną pracy, jakością), częste wcześniejsze funkcjonowanie nieformalnego systemu zarządzania środowiskowego jeszcze przed wdrożeniem systemu przygotowanego z myślą o certyfikacji, właściwe przeszkolenie personelu, wysoki profesjonalizm specjalistów do spraw środowiska i technologów, zaangażowanie dyrekcji i personelu 15. Oprócz wykazywanych w badaniach przeglądowych niedociągnięć systemów zarządzania środowiskowego funkcjonujących w polskich przedsiębiorstwach, można przytoczyć przykłady pozytywne. W 2001 roku zrealizowano projekt Zarządzanie środowiskowe w przemyśle metalowym w Polsce, sponsorowany przez Duńską Agencje Przemysłu i Handlu (DATI) w ramach Duńskiego programu sektorowego dla Europy Środkowej i Wschodniej na lata i Programu projektów środowiskowych Business Related Environmental Projects, którego celem było wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego w kilku firmach przemysłu metalowego, przeprowadzone tak aby firmy te mogły wykazać wynikające z tego korzyści środowiskowe i biznesowe. Projektem zainteresowanych było ponad 20 firm (z ponad 200 powiadomionych), z czego 12 rozpoczęło wdrażanie systemu. Z tego 6 firm opracowało Księgę systemu zarządzania środowiskowego, a 5 w pełni wdrożyło system zgodny z ISO Jedna firma uzyskała certyfikat w 2001 r., dwie kolejne w 2002 r., a pozostałe 2 planowały certyfikacje na 2003 r. W trakcie trwania projektu stwierdzono, że działania wykonane w jego ramach dały firmom udokumentowane korzyści ekonomiczne i środowiskowe 16. Ważne jest, że przedsiębiorstwa mogły w trakcie wdrażania systemu liczyć na szkolenia i konsultacje i nie były pozostawione same sobie. Możliwość skorzystania z wiedzy i doświadczenia konsultantów znacznie ułatwia poprawne wdrożenie systemu, a jednocześni brak finansowych możliwość skorzystania z takich usług może być częsta przyczyną 15 A. Żelechowska, G. Miller. Doświadczenia z certyfikacji systemu zarządzania środowiskowego w przedsiębiorstwie. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2 3, R. Pochyluk. Wdrażanie systemu zarządzania środowiskowego w małych i średnich przedsiębiorstwach. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2,

19 Systemy Ochrona zarządzania Środowiska środowiskowego i Zasobów rozwój Naturalnych i funkcjonowanie nr 30, 2007 w Polsce r. niepodejmowania wdrożenia systemu zarządzania środowiskowego nawet wśród przedsiębiorstw, które byłyby zainteresowane posiadaniem takiego systemu. Interesujące są też wnioski, jakie wynikają z informacji uzyskanych na wstępie wspomnianego projektu. Z zebranych danych wynika, że spośród przedsiębiorstw, które nie były zainteresowane wzięciem udziału w projekcie i wdrożeniem u siebie systemu, 14 % jako powód podało brak wiedzy o ISO 14001, 23 % stwierdziło, że nie ma takiej możliwości, bo nie mają wdrożonego systemu zarządzania jakością według ISO 9001, 31 % uznało, że nie ma takiej potrzeby (firma jest zbyt mała, nie jest to konieczne, oddziaływanie firmy na środowisko jest znikome, nie ma takiego obowiązku prawnego, wystarczy spełnienie obowiązków wynikających z przepisów), a 32 % uznało że nie ma takiej możliwości ze względu na brak środków finansowych, zbyt wysokie koszty wdrożenia i złą sytuację finansową firmy. Jak z tego wynika świadomość istnienia normy ISO jest dosyć wysoka, ale już świadomość korzyści, jakie może nieść ze sobą system znikoma. Częste jest też błędne przekonanie o konieczności wcześniejszego wdrożenia systemu zarządzania jakością. Jeśli zaś chodzi o problemy, z jakimi stykali się przedstawiciele przedsiębiorstw, które zdecydowały się wziąć udział w projekcie podczas wdrażania systemu, to podstawową wymienianą przez nich trudnością był opór pracowników, postrzegających działania związane z wprowadzaniem systemu jako dodatkowe niewynagradzane obowiązki, a następnie kolejno: brak środków, nadmiar dokumentacji, problemy własnościowe, dotyczące użytkowanych obiektów (dzierżawa) i problemy techniczne. Jako trudne było też postrzegane utrzymanie zgodności z prawem ze względu na rozległość i zawiłości przepisów. 7. PODSUMOWANIE Popularność wdrażania systemów zarządzania środowiskowego nadal się zwiększa zarówno w Polsce, jak i na świecie. Można stwierdzić, że przynajmniej niektóre polskie przedsiębiorstwa odnoszą (a przynajmniej deklarują) korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania środowiskowego, jednak w wielu organizacjach systemy nie funkcjonują dobrze. Zespoły popełniają wiele błędów wdrażając systemy. Błędy te wskazują na niezrozumienie normy ISO 14001, a brak zrozumienia koncepcji systemu uniemożliwia jego poprawne wdrożenie. Nie oznacza to jednak, ze koncepcja ta jest zła. System zarządzania jest tylko narzędziem i jak każde narzędzie błędnie używany nie przyniesie pozytywnych skutków. Zazwyczaj organizacje potrzebują wsparcia, które ułatwiłoby im właściwe posłużenie się koncepcją przedstawioną w normie, co w praktyce oznacza pomoc konsultanta przy opracowywaniu 23

20 Ewa Lisowska-Mieszkowska własnego systemu. Nie każdą firmę jednak stać na opłacenie profesjonalnego doradztwa. Problem ten dotyczy zwłaszcza małych przedsiębiorstw, które często także nie zatrudniają też własnych specjalistów do spraw ochrony środowiska. PIŚMIENNICTWO Ejdys J. Metoda oceny wyników działalności środowiskowej. Centrum Zrównoważonego Rozwoju i Zarządzania Środowiskiem. Politechnika Białostocka, Białystok ISO badanie i cena polskich organizacji w zakresie efektywności zarządzania środowiskowego, M. Szydłowski (red.), Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska, Warszawa 2004 (dostępny w serwisie internetowym Eko-net pod adresem Niziołek K. Ocena zarządzania środowiskowego w organizacjach. Praca doktorska. Politechnika Łódzka 2004 (materiał niepublikowany). Pochyluk R. Niedomagania SZŚ w polskich przedsiębiorstwach. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2, Pochyluk R. Wdrażanie systemu zarządzania środowiskowego w małych i średnich przedsiębiorstwach. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2, Polska norma PN ISO Systemy zarządzania środowiskowego. Ogólne wytyczne dotyczące zasad, systemów i technik wspomagających. Polski Komitet Normalizacyjny, Poskrobko B. Zarządzanie środowiskiem. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa Szymański J., Pochyluk R. Jaka jest skuteczność systemów zarządzania środowiskowego. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2 (13), Żelechowska A, Miller G. Doświadczenia z certyfikacji systemu zarządzania środowiskowego w przedsiębiorstwie. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2 3, Żelechowska A, Miller G. Problemy związane z osiąganiem zgodności prawnej w systemach zarządzania środowiskowego uwagi teoretyczne i praktyczne. Problemy Ocen Środowiskowych nr 2 (13), Mgr Ewa Lisowska-Mieszkowska Instytut Ochrony Środowiska, Zakład Polityki Ekologicznej ul. Krucza 5/11, Warszawa 24

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński

Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą. dr Adam Jabłoński 2012 Normy środowiskowe w zarządzaniu firmą dr Adam Jabłoński GENEZA POWSTANIA SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Konferencja w Rio de Janeiro 1992 r. 27 Zasad Zrównoważonego Rozwoju Karta Biznesu Zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

Główny Instytut Górnictwa Zakład Oszczędności Energii i Ochrony Powietrza Krajowe Centrum WdroŜeń Czystszej Produkcji

Główny Instytut Górnictwa Zakład Oszczędności Energii i Ochrony Powietrza Krajowe Centrum WdroŜeń Czystszej Produkcji Główny Instytut Górnictwa Zakład Oszczędności Energii i Ochrony Powietrza Krajowe Centrum WdroŜeń Czystszej Produkcji Zarządzanie środowiskowe zgodne z wymaganiami normy ISO 14001 Wprowadzenie Coraz więcej

Bardziej szczegółowo

Zmiany wymagań normy ISO 14001

Zmiany wymagań normy ISO 14001 Zmiany wymagań normy ISO 14001 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) opublikowała 15 listopada br. zweryfikowane i poprawione wersje norm ISO 14001 i ISO 14004. Od tego dnia są one wersjami obowiązującymi.

Bardziej szczegółowo

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami

KLIENCI KIENCI. Wprowadzenie normy ZADOWOLE NIE WYRÓB. Pomiary analiza i doskonalenie. Odpowiedzialnoś ć kierownictwa. Zarządzanie zasobami SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ ISO Jakość samą w sobie trudno jest zdefiniować, tak naprawdę pod tym pojęciem kryje się wszystko to co ma związek z pewnymi cechami - wyrobu lub usługi - mającymi wpływ na

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska

Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska Efekty wdrożenia systemu EMAS w Ministerstwie Środowiska Monika Dziadkowiec Dyrektor Generalna Warszawa, 5.07.2012 r. Ministerstwo Środowiska, poprzez współtworzenie polityki państwa, troszczy się o środowisko

Bardziej szczegółowo

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r.

Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie. Warszawa 8 maja 2013 r. Pierwszy w Polsce System Zarządzania Energią (SZE) w oparciu o normę PN-EN ISO 50001 w Dzierżoniowie Warszawa 8 maja 2013 r. Efektywne zarządzanie energią jest jednym z warunków krytycznych do osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

Krajowy system ekozarządzania i audytu. EMAS potrzeba czy konieczność?

Krajowy system ekozarządzania i audytu. EMAS potrzeba czy konieczność? Krajowy system ekozarządzania i audytu EMAS potrzeba czy konieczność? Agnieszka Zdanowska Departament Informacji o Środowisku Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska 25 listopada 2010 r., Poznań Międzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem

Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem Ekoinnowacje w zarządzaniu przedsiębiorstwem dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Poznań, 17 listopada 2014 r. AGENDA Innowacyjne podejście do zarządzania przedsiębiorstwem Warunki i

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Normy ISO serii 9000. www.greber.com.pl. Normy ISO serii 9000. Tomasz Greber (www.greber.com.pl) dr inż. Tomasz Greber. www.greber.com.

Normy ISO serii 9000. www.greber.com.pl. Normy ISO serii 9000. Tomasz Greber (www.greber.com.pl) dr inż. Tomasz Greber. www.greber.com. Normy ISO serii 9000 dr inż. Tomasz Greber www.greber.com.pl www.greber.com.pl 1 Droga do jakości ISO 9001 Organizacja tradycyjna TQM/PNJ KAIZEN Organizacja jakościowa SIX SIGMA Ewolucja systemów jakości

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy

Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Społeczna odpowiedzialność biznesu w firmach sektora MŚP doświadczenia i perspektywy Aleksandra Wanat Konferencja Rozwój przedsiębiorczości w województwie śląskim w kontekście CSR Katowice 22 listopada

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka

Zmiany w standardzie ISO dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka Zmiany w standardzie ISO 9001 dr inż. Ilona Błaszczyk Politechnika Łódzka 1 W prezentacji przedstawiono zmiany w normie ISO 9001 w oparciu o projekt komitetu. 2 3 4 5 6 Zmiany w zakresie terminów używanych

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000

Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Charakterystyka systemu zarządzania jakością zgodnego z wymaganiami normy ISO serii 9000 Normy ISO serii 9000 Zostały uznane za podstawę wyznaczania standardów zarządzania jakością Opublikowane po raz

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA DOKUMENT NADZOROWANY W WERSJI ELEKTRONICZNEJ Wydanie 07 Urząd Miasta Płocka. Księga środowiskowa

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA DOKUMENT NADZOROWANY W WERSJI ELEKTRONICZNEJ Wydanie 07 Urząd Miasta Płocka. Księga środowiskowa Strona 1 1. Księga Środowiskowa Księga Środowiskowa to podstawowy dokument opisujący strukturę i funkcjonowanie wdrożonego w Urzędzie Systemu Zarządzania Środowiskowego zgodnego z wymaganiami normy PN-EN

Bardziej szczegółowo

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Janusz Bronisław Berdowski EUROPEJSKA UCZELNIA INFORMATYCZNO-EKONOMICZNA W WARSZAWIE ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Od jakości nie ma odwrotu, gdyż na rynku globalnym nie walczy się tylko ceną

Bardziej szczegółowo

W ramach zarządzania jednostką można wyróżnić następujące rodzaje audytu:

W ramach zarządzania jednostką można wyróżnić następujące rodzaje audytu: Audytor powinien zalecić wprowadzenie istotnych informacji na temat efektów działań proekologicznych do systemu rachunkowości oraz do sprawozdawczości finansowej. Audyty ekologiczne stały się głównymi

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk

Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk Zarządzanie bezpieczeństwem informacji przegląd aktualnych standardów i metodyk dr T Bartosz Kalinowski 17 19 września 2008, Wisła IV Sympozjum Klubu Paragraf 34 1 Informacja a system zarządzania Informacja

Bardziej szczegółowo

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem

Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Omówienie podstawowych systemów zarządzania środowiskiem Do najbardziej znanych systemów zarządzania środowiskiem należą: europejski EMAS światowy ISO 14000 Normy ISO serii 14000 1991 rok -Mędzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001. Mariola Witek

Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001. Mariola Witek Powody wdraŝania i korzyści z funkcjonowania Systemu Zarządzania Jakością wg ISO 9001 Mariola Witek Przedmiot wykładu 1.Rozwój systemów zarządzania jakością (SZJ) 2.Potrzeba posiadania formalnych SZJ 3.Korzyści

Bardziej szczegółowo

Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie

Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie System zarządzania energią to uniwersalne narzędzie dające możliwość generowania oszczędności energii, podnoszenia jej efektywności

Bardziej szczegółowo

Środki zarządzania środowiskowego w świetle EMAS na wybranych przykładach wykorzystanie systemu zamówień publicznych

Środki zarządzania środowiskowego w świetle EMAS na wybranych przykładach wykorzystanie systemu zamówień publicznych Środki zarządzania środowiskowego w świetle EMAS na wybranych przykładach wykorzystanie systemu zamówień publicznych Maciej Krzyczkowski Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska Generalna Dyrekcja Ochrony

Bardziej szczegółowo

Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów

Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów Kontrola zarządcza w jednostkach samorządu terytorialnego z perspektywy Ministerstwa Finansów Monika Kos, radca ministra Departament Polityki Wydatkowej Warszawa, 13 stycznia 2015 r. Program prezentacji

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o.

Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Wdrożenie systemu zarządzania energią wg norm PN-EN 16001 i ISO 50001 na przykładzie Koksowni Przyjaźń Sp. z o.o. Konferencja Klubu Polskie Forum ISO 14000 Warszawa, 17-18 kwietnia 2012 Krzysztof Lebdowicz

Bardziej szczegółowo

V Ogólnopolska Konferencja nt. Systemów Zarządzania w Energetyce. Forum ISO 14000 INEM Polska. Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska

V Ogólnopolska Konferencja nt. Systemów Zarządzania w Energetyce. Forum ISO 14000 INEM Polska. Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska Forum ISO 14000 INEM Polska Polskie Forum ISO 14000 INEM Polska Wymagania norm: ISO 9001, ISO 14001 oraz PN-N-18001 dotyczące dostawców i podwykonawców. Szczyrk, 24 27. 09. 2006r. Maciej Kostrzanowski

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM

ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM ZARZĄDZANIE ŚRODOWISKIEM Co jest istotą systemu zarządzania środowiskowego wg normy ISO 14001? System zarządzania środowiskowego stanowi część systemu zarządzania organizacji. Istota SZŚ wg normy ISO 14001

Bardziej szczegółowo

abcde Szanowni Państwo, CZYM JEST ISO

abcde Szanowni Państwo, CZYM JEST ISO Szanowni Państwo, Witamy serdecznie w drugim numerze naszego newslettera. Tym razem chcielibyśmy pochwalić się pozytywnymi zmianami jakie zaszły w Remedis SA - wdrożenie Systemu Zarządzania Jakością wg

Bardziej szczegółowo

Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez

Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez KONCEPCJA SYSTEMU JAKOŚCI zgodnie z wymaganiami norm ISO serii 9000 dr Lesław Lisak Co to jest norma? Norma to dokument przyjęty na zasadzie konsensu i zatwierdzony do powszechnego stosowania przez upoważnioną

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO

SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO Auditor wewnętrzny Systemu Zarządzania Środowiskowego 26 27.11.2012 Szczecin SYSTEMY ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKOWEGO 1 Co to jest System Zarządzania Środowiskowego (SZŚ)? 2 Zarządzanie: - sposób realizacji

Bardziej szczegółowo

ŒRODOWISKA I ZASOBÓW NATURALNYCH

ŒRODOWISKA I ZASOBÓW NATURALNYCH CHRONA ŒRODOWISKA I ZASOBÓW NATURALNYCH nr 30 Warszawa 2007 INSTYTUT OCHRONY ŒRODOWISKA Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 30, 2007 r. INSTYTUT OCHRONY ŚRODOWISKA INSTITUTE OF ENVIRONMENTAL PROTECTION

Bardziej szczegółowo

Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt?

Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt? Anna Krawczyk Katedra Zarządzania Jakością Wydział Zarządzania UŁ Certyfikowany system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wartość dodana czy zbędny koszt? ? Korzyści > = < Nakłady Plan prezentacji

Bardziej szczegółowo

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne

Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne VI Konferencja nt. systemów zarządzania w energetyce Nowe Czarnowo Świnoujście, 21-23 X 2008 Wymagania wobec dostawców: jakościowe, środowiskowe, bhp i etyczne Grzegorz Ścibisz Łańcuch dostaw DOSTAWCA

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania jakością

Systemy zarządzania jakością Systemy zarządzania jakością cechy, funkcje, etapy wdrażania systemu Prezentacja na spotkanie 3 System zarządzania jakością - czym jest a czym nie jest? System zarządzania jakością jest: zbiorem reguł,

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja i walidacja w systemie EMAS. Biuro Certyfikacji Systemów Zarządzania PRS S.A. Grzegorz Marchewka

Weryfikacja i walidacja w systemie EMAS. Biuro Certyfikacji Systemów Zarządzania PRS S.A. Grzegorz Marchewka Weryfikacja i walidacja w systemie EMAS Biuro Certyfikacji Systemów Zarządzania PRS S.A. Grzegorz Marchewka EMAS (Eco Management and Audit Scheme) Wspólnotowy System Ekozarządzania i Audytu Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju.

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. SZKOLENIE 2 Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. FAMED Żywiec S.A. Dokumentacja Systemu Zarządzania zgodnego z PN-EN ISO

Bardziej szczegółowo

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć

Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Społecznej odpowiedzialności biznesu można się nauczyć Maciej Cieślik Korzyści płynące z wprowadzania strategii społecznej odpowiedzialności biznesu w przedsiębiorstwach mają wymiar nie tylko wizerunkowy.

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy

Zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy Ewa Górska Zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy EWOLUCJA POGLĄDÓW NA ZAGADNIENIA BEZPIECZEŃSTWA PRACY Hand from root of finger to fingertip Hand frim wist to fingertip Arm from elbow to fingertip

Bardziej szczegółowo

ISO 9001:2015 ORAZ ISO 14001:2015 REWIZJA NORM CZY JESTEŚ PRZYGOTOWANY?

ISO 9001:2015 ORAZ ISO 14001:2015 REWIZJA NORM CZY JESTEŚ PRZYGOTOWANY? ISO 9001:2015 ORAZ ISO 14001:2015 REWIZJA NORM CZY JESTEŚ PRZYGOTOWANY? JAKI JEST CEL REWIZJI 2015? W czasach nieustannych wyzwań natury gospodarczej, technologicznej i środowiskowej, firmy muszą stale

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego http://www.zporr.gov.pl/

Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego http://www.zporr.gov.pl/ Oficjalne serwisy poświęcone funduszom pomocowym Fundusze strukturalne http://www.funduszestrukturalne.gov.pl/ Fundusz Spójności http://www.funduszspojnosci.gov.pl/ Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju

Bardziej szczegółowo

ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001

ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001 ISO 9001 ISO 14001 OHSAS 18001 ZINTEGROWANY SYSTEM ZARZĄDZANIA W TRAKCJA PRKiI S.A. Warszawa, maj 2015 SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Od 1999 roku Trakcja PRKiI S.A. mając na uwadze satysfakcję Klienta i

Bardziej szczegółowo

VI. SZKOLENIA SPECJALNE

VI. SZKOLENIA SPECJALNE VI. SZKOLENIA SPECJALNE 1. Zasady wzorcowania przyrządów pomiarowych Czas trwania: 1 dzień / 8 godzin lekcyjnych CEL: Zapoznanie uczestników z podstawowymi pojęciami z zakresu metrologii, zasadami doboru

Bardziej szczegółowo

KARTA DOSTAWCÓW. Gospodarcze, środowiskowe i społeczne wymagania zrównoważonego rozwoju stanowią kluczowe wytyczne strategii Grupy Saint-Gobain.

KARTA DOSTAWCÓW. Gospodarcze, środowiskowe i społeczne wymagania zrównoważonego rozwoju stanowią kluczowe wytyczne strategii Grupy Saint-Gobain. KARTA DOSTAWCÓW Gospodarcze, środowiskowe i społeczne wymagania zrównoważonego rozwoju stanowią kluczowe wytyczne strategii Grupy Saint-Gobain. Grupa przystąpiła do Światowego Paktu Global Compact Narodów

Bardziej szczegółowo

Solsum: Dofinansowanie na OZE

Solsum: Dofinansowanie na OZE Solsum: Dofinansowanie na OZE Odnawialne źródło energii (OZE) W ustawie Prawo energetyczne źródło energii odnawialnej zdefiniowano jako źródło wykorzystujące w procesie przetwarzania energię wiatru, promieniowania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r.

UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r. UCHWAŁA Nr 12/2011 Rady Wydziału Społeczno-Technicznego Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 18 października 2011 r. zmieniająca uchwałę w sprawie uchwalenia planów studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw

Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Wprowadzenie do tematyki społecznej odpowiedzialności biznesu dla małych i średnich przedsiębiorstw Niniejszy przewodnik został stworzony jako część paneuropejskiej kampanii informacyjnej na temat CSR

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

KOMISJA EUROPEJSKA. Bruksela, dnia 13.IX.2006 K(2006)4010 wersja ostateczna. Pomocy państwa N 531/2006 Polska Mapa pomocy regionalnej 2007-2013

KOMISJA EUROPEJSKA. Bruksela, dnia 13.IX.2006 K(2006)4010 wersja ostateczna. Pomocy państwa N 531/2006 Polska Mapa pomocy regionalnej 2007-2013 KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 13.IX.2006 K(2006)4010 wersja ostateczna Dotyczy: Pomocy państwa N 531/2006 Polska Mapa pomocy regionalnej 2007-2013 Szanowna Pani Minister! 1. PROCEDURA 1. Pismem z dnia

Bardziej szczegółowo

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+

Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Upowszechnianie zasad gospodarki cyrkularnej w sektorze MŚP - wprowadzenie do projektu ERASMUS+ Ewelina Kaatz-Drzeżdżon Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Gdańsku marzec 2015 Nowy

Bardziej szczegółowo

ISO 14000 w przedsiębiorstwie

ISO 14000 w przedsiębiorstwie ISO 14000 w przedsiębiorstwie Rodzina norm ISO 14000 TC 207 ZARZADZANIE ŚRODOWISKOWE SC1 System zarządzania środowiskowego SC2 Audity środowiskowe SC3 Ekoetykietowanie SC4 Ocena wyników ekologicznych SC5

Bardziej szczegółowo

Księga Zintegrowanego Systemu Zarządzania ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA

Księga Zintegrowanego Systemu Zarządzania ODPOWIEDZIALNOŚĆ KIEROWNICTWA Strona: 1 z 6 1. Zaangażowanie kierownictwa Najwyższe kierownictwo SZPZLO Warszawa Ochota przejęło pełną odpowiedzialność za rozwój i ciągłe doskonalenie ustanowionego i wdrożonego zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku

Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku ZARZĄDZENIE Nr 84/2011 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koninie z dnia 9 listopada 2011 roku zmieniające zasady organizacji studiów podyplomowych Zarządzanie jakością Na podstawie 7 Regulaminu

Bardziej szczegółowo

POLITYKA JAKOŚCI I ŚRODOWISKOWA

POLITYKA JAKOŚCI I ŚRODOWISKOWA POLITYKA JAKOŚCI I ŚRODOWISKOWA Thermaflex Izolacji Sp. z o. o. zajmuje wiodącą pozycję w Polsce w branży izolacji technicznych ze spienionych poliolefin. Dążymy aby System Zarządzania Jakością i Środowiskiem

Bardziej szczegółowo

Informacje o projekcie

Informacje o projekcie Modernizacja systemów zarządzania i podnoszenie kompetencji kadr poprzez realizację wdrożeń usprawniających ukierunkowanych na poprawę procesów zarządzania w administracji rządowej Warszawa, 5 lipca 2012

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU

RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU Ewelina Ciaputa RAPORT Z BADAŃ EWALUACYJNYCH EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ PRZEDSIĘBIORSTW/ORGANIZACJI/INSTYTUCJI W RAMACH PROJEKTU ZIELONA INICJATYWA GOSPODARCZA. PARTNERSTWO NA RZECZ EFEKTYWNOŚCI EKOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

System zarządzania energią wg ISO 50001 założenia, korzyści

System zarządzania energią wg ISO 50001 założenia, korzyści System zarządzania energią wg ISO 50001 założenia, korzyści Konferencja Polskiego Forum ISO 14000 Stan obecny i perspektywy rozwoju systemów zarządzania środowiskowego Warszawa, 17-18.04.2012 Andrzej Ociepa,

Bardziej szczegółowo

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej I N F O R M A C J A o gospodarowaniu środkami w wojewódzkich funduszach ochrony środowiska i gospodarki wodnej w roku 27 Warszawa, maj 28 SPIS TREŚCI:

Bardziej szczegółowo

VI. SZKOLENIA SPECJALNE

VI. SZKOLENIA SPECJALNE VI. SZKOLENIA SPECJALNE a. Zasady wzorcowania przyrządów pomiarowych szkolenie modułowe moduł I Czas trwania: 1 dzień / 8 godzin lekcyjnych Zapoznanie uczestników z podstawowymi pojęciami z zakresu metrologii,

Bardziej szczegółowo

PPP w Polsce. dr Irena Herbst Warszawa, czerwiec 2013

PPP w Polsce. dr Irena Herbst Warszawa, czerwiec 2013 PPP w Polsce dr Irena Herbst Warszawa, czerwiec 2013 PPP 1997 PPP 2007 Źródło: PPPs in Developing Economies: Overcoming Obstacles to Private Sector Participation, DEPFA BANK 2007 W całym okresie - 205(176)

Bardziej szczegółowo

Transport odpadów a standardy bezpieczeństwa. System Zarządzania Bezpieczeństwem Ruchu drogowego. Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI

Transport odpadów a standardy bezpieczeństwa. System Zarządzania Bezpieczeństwem Ruchu drogowego. Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI Transport odpadów a standardy bezpieczeństwa System Zarządzania Bezpieczeństwem Ruchu drogowego Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI NOWOCZESNY SYSTEM GOSPODARKI ODPADAMI PROBLEM CZY BIZNES? 13.11.2013

Bardziej szczegółowo

Etapy wdraŝania Systemu Zarządzania Jakością zgodnego z ISO 9001:2008

Etapy wdraŝania Systemu Zarządzania Jakością zgodnego z ISO 9001:2008 1 2 Etapy wdraŝania Systemu Zarządzania Jakością zgodnego z ISO 9001:2008 Etapy wdraŝania Systemu Zarządzania Jakością zgodnego z ISO 9001:2008 3 Agenda 4 Jaki powinien być System Zarządzania wg norm serii

Bardziej szczegółowo

Sytuacja finansowa szpitali publicznych w Polsce

Sytuacja finansowa szpitali publicznych w Polsce Sytuacja finansowa szpitali publicznych w Polsce edycja 2015 Objaśnienia województw wg kodu TERYT 2. 4. 6. 8. 10. 12. 14. 16. DOLNOŚLĄSKIE KUJAWSKO-POMORSKIE LUBELSKIE LUBUSKIE ŁÓDZKIE MAŁOPOLSKIE MAZOWIECKIE

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko

Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie. Tomasz Poskrobko Zarządzanie środowiskiem w przezdsiębiorstwie Tomasz Poskrobko Etapy rozwoju modelu ochrony środowiska w przedsiębiorstwie strategia czystszej produkcji strategia zarządzania obciążeniem strategia zarządzania

Bardziej szczegółowo

Co się zmieni w nowej wersji normy ISO 9001

Co się zmieni w nowej wersji normy ISO 9001 TÜV Rheinland Polska Co się zmieni w nowej wersji normy ISO 9001 Podsumowanie zmian www.tuv.pl Aktualizacja normy ISO 9001:2015 Publikacja nowej wersji normy ISO 9001:2015 jest oczekiwana we wrześniu 2015

Bardziej szczegółowo

Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych.

Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych. Norma PN-EN ISO 9001:2009 System Zarządzania Jakością w usługach medycznych Korzyści wynikające z wdrożenia systemu zarządzania jakością w usługach medycznych. www.isomed.pl Grzegorz Dobrakowski Uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

8 Przygotowanie wdrożenia

8 Przygotowanie wdrożenia 1 Krok 8 Przygotowanie wdrożenia Wprowadzenie Przed rozpoczęciem wdrażania Miejskiego Programu Energetycznego administracja miejska powinna dokładnie przygotować kolejne kroki. Pierwszym jest powołanie

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA PRZEDSIĘBIORSTW O LICZBIE PRACUJĄCYCH DO 9 OSÓB W 2008 R.

DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA PRZEDSIĘBIORSTW O LICZBIE PRACUJĄCYCH DO 9 OSÓB W 2008 R. Warszawa, 2009.10.16 DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA PRZEDSIĘBIORSTW O LICZBIE PRACUJĄCYCH DO 9 OSÓB W 2008 R. W Polsce w 2008 r. prowadziło działalność 1780 tys. przedsiębiorstw o liczbie pracujących do 9 osób

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji: co to jest, po co je budować i dlaczego w urzędach administracji publicznej

Systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji: co to jest, po co je budować i dlaczego w urzędach administracji publicznej Systemy zarządzania bezpieczeństwem informacji: co to jest, po co je budować i dlaczego w urzędach administracji publicznej Wiesław Paluszyński Prezes zarządu TI Consulting Plan prezentacji Zdefiniujmy

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

II POSIEDZENIE ZESPOŁU

II POSIEDZENIE ZESPOŁU Posiedzenie zespołu ds. opracowania projektu krajowego planu mającego na celu zwiększenie liczby budynków o niemal zerowym zużyciu energii oraz optymalizacji zasad ich finansowania II POSIEDZENIE ZESPOŁU

Bardziej szczegółowo

DOFINANSOWANIE NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W ZAKRESIE DROGOWNICTWA. mgr Małgorzata Kuc-Wojteczek FORTY doradztwo gospodarczo-kadrowe

DOFINANSOWANIE NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W ZAKRESIE DROGOWNICTWA. mgr Małgorzata Kuc-Wojteczek FORTY doradztwo gospodarczo-kadrowe DOFINANSOWANIE NOWOCZESNYCH TECHNOLOGII W ZAKRESIE DROGOWNICTWA mgr Małgorzata Kuc-Wojteczek FORTY doradztwo gospodarczo-kadrowe Programy Operacyjne (PO) Krajowe Programy Operacyjne (PO) 16 Regionalnych

Bardziej szczegółowo

PROJEKT NOWA JAKOŚĆ PRACY

PROJEKT NOWA JAKOŚĆ PRACY PROJEKT NOWA JAKOŚĆ PRACY Folder informacyjny projektu Nowa jakość pracy realizowanego przez Centrum Rozwoju Społeczno-Ekonomicznego w ramach Poddziałania 8.1.1 Wspieranie rozwoju kwalifikacji zawodowych

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 Informacje ogólne ISO 50001 to standard umożliwiający ustanowienie systemu i procesów niezbędnych do osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej.

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią

System Zarządzania Energią System Zarządzania Energią Seminarium w ramach Forum ISO 14000 24.03.2011, Warszawa Andrzej Ociepa Główny Specjalista Ekoekspert, Warszawa, Stowarzyszenie Polskie Forum ISO 14000 Definicja systemu zarządzania

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE

WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE Szanowni Państwo, Zwracamy się do Państwa w związku z podejmowaniem działań na rzecz Stworzenia standardu Superwizji pracy socjalnej. realizowanych w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

TÜV Rheinland Polska Sp. z o.o. Nasza wiedza, Twoje bezpieczeństwo

TÜV Rheinland Polska Sp. z o.o. Nasza wiedza, Twoje bezpieczeństwo TÜV Rheinland Polska Sp. z o.o. Nasza wiedza, Twoje bezpieczeństwo Stosowanie wymagań norm serii ISO 3834 w procesie zapewnienia jakości wyrobów spawanych Mariusz Piękniewski Kierownik Sekcji Spawalnictwa

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r.

Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r. Załącznik nr 4 do Zarządzenia Dyrektora nr 15/2010 z dnia 8 marca 2010 r. Instrukcja dokonywania samooceny oraz sporządzania oświadczenia o stanie kontroli zarządczej w Szkole Podstawowej nr 4 im. Kawalerów

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak.

Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak. Zarządzanie jakością, środowiskiem oraz bezpieczeństwem w praktyce gospodarczej. Maciej Urbaniak. Książka stanowi szerokie kompendium wiedzy z zakresu systemów zarządzania. Stanowić ona może cenną pomoc

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Zamawiający określił przedmiot zamówienia jako: A. przeprowadzenie ośmiogodzinnych analiz potrzeb ekologicznych w 36 przedsiębiorstwach

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK

SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK FORMULARZ ZGŁOSZENIOWY SZKOŁA DOBRYCH PRAKTYK TYTUŁ/NAZWA Dobrej praktyki Nowoczesny System Zarządzania Jakością w I Liceum Ogólnokształcącym im. Ks. A. J. Czartoryskiego w Puławach - Permanentne doskonalenie

Bardziej szczegółowo

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI

POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI AKREDYTACJA ORGANIZATORÓW BADAŃ BIEGŁOŚCI WYMAGANIA SZCZEGÓŁOWE Wydanie 4 Warszawa, 1.08.2014 r. Spis treści 1 Wprowadzenie...3 2 Ogólne zasady udzielania i utrzymywania akredytacji

Bardziej szczegółowo

Budowanie skutecznych systemów zarządzania opartych na normach ISO

Budowanie skutecznych systemów zarządzania opartych na normach ISO UKatalog Szkoleń: Budowanie skutecznych systemów zarządzania opartych na normach ISO UBlok I Podejście procesowe: Zarządzanie procesowe (2 dni) Definicje procesu, zarządzanie procesami, podział i identyfikowanie

Bardziej szczegółowo

Praktyczne korzyści dla Organizacji, Najlepsze praktyki płynące z BS 10500. Anti-bribery Management System. Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI

Praktyczne korzyści dla Organizacji, Najlepsze praktyki płynące z BS 10500. Anti-bribery Management System. Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI Praktyczne korzyści dla Organizacji, Najlepsze praktyki płynące z BS 10500 Anti-bribery Management System Joanna Bańkowska Dyrektor Zarządzający BSI 12 luty 2014 Copyright 2012 BSI. All rights reserved.

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

XII Targi Energii Jachranka 2015 Nowelizacja Ustawy o efektywności energetycznej i jej wpływ na odbiorców przemysłowych

XII Targi Energii Jachranka 2015 Nowelizacja Ustawy o efektywności energetycznej i jej wpływ na odbiorców przemysłowych XII Targi Energii Jachranka 2015 Nowelizacja Ustawy o efektywności energetycznej i jej wpływ na odbiorców przemysłowych Jachranka, 24 września 2015 roku mgr inż. Katarzyna Zaparty Makówka Menadżer ds.

Bardziej szczegółowo

Postępowanie na opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego według wymagań normy ISO 14001 i Rozporządzenia EMAS w Oddziałach IMGW-PIB

Postępowanie na opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego według wymagań normy ISO 14001 i Rozporządzenia EMAS w Oddziałach IMGW-PIB Postępowanie na opracowanie i wdrożenie systemu zarządzania środowiskowego według wymagań normy ISO 14001 i Rozporządzenia EMAS w Oddziałach IMGW-PIB Joanna Kozłowska p.o. Kierownik Biura Organizacyjno-Prawnego

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności

Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Ćwiczenie 1. System jakości w laboratorium oceny żywności Powszechnie przyjmuje się, że każde laboratorium, które chce reprezentować wiarygodne dane musi wdrożyć odpowiednie procedury zapewnienia jakości.

Bardziej szczegółowo

Ekologiczna i społeczna odpowiedzialność mikro, małych i średnich przedsiębiorstw

Ekologiczna i społeczna odpowiedzialność mikro, małych i średnich przedsiębiorstw Ekologiczna i społeczna odpowiedzialność mikro, małych i średnich przedsiębiorstw Konferencja dla projektu pt. Program wdrożenia koncepcji społecznej i ekologicznej odpowiedzialności dla przedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji. Warszawa, 11.03.2013

Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji. Warszawa, 11.03.2013 Wartość audytu wewnętrznego dla organizacji Warszawa, 11.03.2013 Informacje o Grupie MDDP Kim jesteśmy Jedna z największych polskich firm świadczących kompleksowe usługi doradcze 6 wyspecjalizowanych linii

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej

PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej Strona 1 PLAN DZIAŁANIA KT 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej STRESZCZENIE Komitet Techniczny nr 204 ds. Rysunku Technicznego i Dokumentacji Technicznej, działający w ramach Polskiego

Bardziej szczegółowo

2.3 Jakie procesy zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy można zidentyfikować i opisać w przedsiębiorstwie?

2.3 Jakie procesy zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy można zidentyfikować i opisać w przedsiębiorstwie? 2.3 Jakie procesy zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy można zidentyfikować i opisać w przedsiębiorstwie? Zastosowanie podejścia procesowego sprowadza się do trzech podstawowych etapów (Rys. 5),

Bardziej szczegółowo

Projekt MAŁOPOLSKA 2015 -przygotowania do Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2007-2013

Projekt MAŁOPOLSKA 2015 -przygotowania do Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2007-2013 Projekt MAŁOPOLSKA 2015 -przygotowania do Strategii Rozwoju Województwa Małopolskiego na lata 2007-2013 Bożena PIETRAS-GOC Koordynator projektu Kancelaria Zarządu Województwa Małopolskiego Kontekst projektu

Bardziej szczegółowo

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020 Katowice, maj 2014 roku Programy dla przedsiębiorców na rzecz innowacji w ochronie środowiska w latach 2014-2020

Bardziej szczegółowo

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy

5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5. Planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy 5.1. Jakie znaczenie ma planowanie działań w systemie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy? Planowanie jest ważnym elementem

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja

Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja 1 PROGRAM FUNDUSZ INICJATYW OBYWATELSKICH NA LATA 2014-2020 2020 Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament PoŜytku Publicznego 2 Projekt Programu FIO na lata 2014-2020 Kontynuacja Projekt jest

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW

ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW ANALIZA PŁAC SPECJALISTÓW Przygotowana dla Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych Kontakt: Dział Analiz i Raportów Płacowych info@raportplacowy.pl www.raportplacowy.pl +48 12 350 56 00

Bardziej szczegółowo