Wojsko a polityka piątek, 16 kwietnia :02

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wojsko a polityka piątek, 16 kwietnia :02"

Transkrypt

1 Ślady powstania nowoczesnych sił wojskowych można odnaleźć w okresie, który zaczął się wraz z końcem średniowiecza, kiedy to w państwach europejskich zaczęły rozwijać się organizacje wojskowe w ujednoliconej formie, zwykle w postaci stałych sił zbrojnych. W XIX wieku armia zamieniła się w wyspecjalizowaną instytucję z zawodowym dowództwem, odrębną od reszty społeczeństwa. Z kolei europejskie podboje kolonialne sprawiły, że ten model wojskowy został przyjęty na całym świecie, a armia stała się elementem organizacji prawie każdego państwa. Za wyjątek od tej reguły jest czasami uznawane Portoryko. Jednakże brak sił wojskowych jest w tym wypadku możliwy tylko ze względu na bezpieczeństwo zapewnianie przez wojsko USA. Armia to szczególna instytucja polityczna. Cztery cechy odróżniają ją od innych instytucji oraz nadają jej widoczną, a nawet znaczną przewagę nad organizacjami obywatelskimi. Po pierwsze, jako narzędzie wojny, wojsko posiada w zasadzie monopol na broń i znaczącą siłę wywierania przymusu. Jako że jest w stanie wspierać lub obalać reżim, lojalność armii jest niezbędna dla przetrwania państwa. Po drugie, siły wojskowe są ściśle zorganizowane i wysoce zdyscyplinowane. Charakteryzują się hierarchią stopni i kulturą bezwzględnego posłuszeństwa. Stanowią zatem skrajny przykład biurokracji w weberowskim tego słowa znaczeniu. Przyczynia się to do niezwykle skutecznej organizacji armii, chociaż może również powodować brak elastyczności oraz zniechęcać do podejmowania inicjatyw i innowacji. Po trzecie, stałą cechą charakterystyczną wojska jest odrębna kultura i zestaw wartości, a także poczucie zespołowej solidarności, które przygotowuje żołnierzy na walkę, zabijanie i możliwą śmierć. Kultura wojskowa, ukazywana czasem jako "na wskroś" prawicowa i głęboko autorytarna (za sprawą tradycyjnego nacisku, jaki kładzie się na dowodzenie, służbę i honor), może być również zakorzeniona w takich poglądach politycznych jak rewolucyjny socjalizm (na przykład w Chinach) czy fundamentalizm islamski (jak w Iranie). Po czwarte, armia jest często postrzegana, na ogół także przez siebie samą, jako instytucja, znajdująca się "ponad" polityką, w takim sensie, że ponieważ zapewnia bezpieczeństwo i integralność państwa, jest strażnikiem interesu narodowego. Gwarantuje to większości sił zbrojnych specjalny status i szacunek, lecz może także skłaniać wojsko do brania udziału w polityce, zwłaszcza gdy fundamentalne interesy narodowe są jego zdaniem zagrożone. Z drugiej strony błędem jest postrzeganie armii jako pojedynczej, spójnej instytucji z podobnymi cechami politycznymi we wszystkich społeczeństwach. Podziały w wojsku mogą pochodzić z różnych źródeł. Przykładowo - konflikty mogą powstawać między ogólnie konserwatywnymi oficerami o wyższej randze, często rekrutowanymi ze środowisk elitarnych, a żołnierzami niższej rangi, którzy być może niecierpliwie oczekują na promocję, albo są bardziej otwarci na postępowe i radykalne poglądy. Podobnie istnieje duże prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu między wąską grupą oficerów, która jest uprzywilejowana zarówno społecznie, jak i zawodowo, a rekrutami czy szeregowymi, którzy zwykle wywodzą się z klasy pracującej lub ludności wiejskiej. Współzawodnictwo i rywalizacja o prestiż i skąpe środki również mogą dzielić 1 / 15

2 różne siły zbrojne i jednostki wewnątrz armii. Znaczenie mogą mieć także podziały regionalne czy etniczne. Wpływ na charakter poszczególnych sił zbrojnych wywierają zarówno czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Zalicza się do nich historia i tradycje armii, a także poszczególnych pułków czy jednostek oraz natura szerszego systemu politycznego, kultury politycznej i wartości samego reżimu. Przykładowo, duży wpływ na polityczną orientację Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej wywarła decydująca rola, jaką odegrała, ustanawiając w roku 1949 reżim komunistyczny oraz ścisła kontrola partyjna na każdym szczeblu wojskowym. W Niemczech Zachodnich siły zbrojne były podporządkowane systematycznemu procesowi politycznej indoktrynacji, mającej na celu wykorzenienie poparcia dla nazizmu i jego wartości oraz wpojenie zasad politycznej demokracji. Ostatecznie trudno mówić o naturze i znaczeniu wojska posługując się ogólnikami, ze względu na różne role, jakie armia może odgrywać w życiu politycznym. Do najważniejszych z nich zaliczamy: - rolę narzędzia wojennego; - rolę gwaranta politycznego porządku i stabilności; - rolę grupy interesu; - rolę alternatywy dla władzy cywilnej. Rola armii Armia jako narzędzie wojny Głównym celem armii jest służenie jako instrument wojny, który w razie konieczności można skierować przeciwko innym społeczeństwom. Właśnie dlatego powstanie armii jako oddzielnej i trwałej instytucji zbiegło się z rozwojem systemu państwowego we wczesnym okresie nowożytności. Najważniejsze jest jednak to, że siły zbrojne można wykorzystać zarówno do celów obronnych, jak i ofensywnych. To zdolność armii do obrony kraju przed agresją z zewnątrz jest powodem, dla którego prawie wszystkie państwa posiadają siły zbrojne. Uważa się, że wojsko to element nowoczesnego państwa, który jest równie istotny jak policja, sądy czy poczta. Jednakże owa rola obronna pociąga za sobą sprzeczne implikacje dotyczące rozmiaru i natury armii. Z jednej strony siły wojskowe muszą być dostatecznie uzbrojone, aby nie tylko dorównać potędze potencjalnych agresorów, ale i móc ich zniechęcić. Często takie kalkulacje prowadziły do kończącego się wojną wyścigu zbrojeń, ponieważ przygotowania obronne wywoływały międzynarodowe niepokoje, gdyż państwa ościenne postrzegały je jako zagrożenie. Taka sytuacji miała bez wątpienia miejsce w wyścigu marynarek Wielkiej Brytanii i imperialnych Niemiec przed wybuchem I wojny światowej. Jednakże, wyścig zbrojeń, który utrzymuje 2 / 15

3 skuteczną równowagę sił, może także zniechęcać do militarnej agresji, jak w przypadku zimnej wojny. Z drugiej strony, jeśli wojsko posiada wyłącznie rolę militarną, może to powodować długie okresy bezczynności, w czasie których armia musi utrzymywać stan pogotowia, który nigdy nie jest wykorzystany. Ponadto, skuteczne powstrzymywanie agresji może w rzeczywistości osłabić publiczne poparcie dla wydatków na wojsko, ponieważ wiąże się ono zwykle z poczuciem realnego zagrożenia. Tak więc koniec zimnej wojny doprowadził do "korzyści płynących z pokoju" w postaci przeniesienia środków ze sfery woskowej na cele krajowe, zarówno w byłym komunistycznym bloku wschodnim, jak i na kapitalistycznym Zachodzie. W Szwajcarii, która posiada długą historię neutralności i braku interwencji, armia została zredukowana jedynie do symbolu narodowej jedności. Jednakże w okresie pozimnowojennym przedefiniowano rolę sił wojskowych pod kilkoma istotnymi względami. Między innymi pod względem wykorzystania personelu i środków wojskowych w celu interwencji humanitarnej, co miało miejsce w przypadku działań NATO w byłej Jugosławii, a także pod względem przeciwdziałania zagrożeniu terroryzmem, zwłaszcza po atakach na Nowy Jork i Waszyngton we wrześniu Kiedy wykorzystuje się siły wojskowe w celu ofensywy lub ekspansji, ich znaczenie znacznie wzrasta. Do prowadzenia wojny przeciwko innym państwom konieczne jest, aby wojsko wyrażało chęć i było w stanie działać jako nośnik agresji oraz aby jego działania zaczepne były w dużej mierze popierane przez społeczeństwo. Tak więc państwa nastawione na ekspansję charakteryzują się zwykle wysokim poziomem wydatków na wojsko, włączaniem dowódców wojskowych w proces tworzenia polityki oraz wzrostem militaryzmu, jako że poglądy i wartości kojarzone zwykle z armią rozprzestrzeniają się wśród obywateli. Klasycznym przykładem reżimu militarystycznego była niemiecka Trzecia Rzesza pod rządami Hitlera. Nazistowski totalitaryzm działał po części za sprawą zniknięcia podziału między instytucjami militarnymi a cywilnymi, powodując militaryzację życia politycznego. Partia nazistowska była zorganizowana na modłę wojskową. Prominentne osobistości nosiły mundury, a poza tym przyjęto kulturę podobną do wojskowej oraz hierarchię stopni. Wewnątrz partii powstawały organizacje zbrojne, zwłaszcza SA (Sturmabteilung) i SS (Schutzstaffel). Po przejęciu władzy przez Hitlera w 1933 roku nastąpił proces rozrostu wojska, a także zawarto sojusz z przywódcami armii. Przypieczętowała to czystka dokonana przez SA w czerwcu 1934 roku w czasie tzw. nocy długich noży. Ponadto nieustające agitacja i propaganda, podkreślające rzekomą niesprawiedliwość Traktatu Wersalskiego (1919), pomogły przygotować naród niemiecki na program militarnej agresji, która doprowadziła do wybuchu II wojny światowej w 1939 roku. Nie należy jednakże utożsamiać militaryzmu i priorytetowym traktowaniem interesów wojskowych czy z dominacją przywódców wojskowych nad cywilnymi. W pewnym stopniu niemiecki militaryzm lat trzydziestych ubiegłego wieku był środkiem podporządkowującym armię, który zamieniał ją w narządzie służące do osiągania ideologicznych celów nazistów. 3 / 15

4 Konsekwencją wrogich stosunków między Hitlerem a kluczowymi generałami, którzy byli przekonani, że wciągnął on Niemcy w wojnę, która ostatecznie zniszczy zarówno Niemcy, jak i armię, był spisek, mający na celu podjęcie próby bombowego zamachu na życie Hitlera w 1943 roku. Armia jako gwarant politycznego porządku i stabilności Nie trzeba dodawać, że zdolność do stosowania środków przymusu, jaką dysponuje wojsko i skuteczność działań mają znaczenie nie tylko w polityce międzynarodowej. Pomimo tego, że siła wojskowa jest zwykle skierowana przeciwko innym społecznościom politycznym, może być również ważnym czynnikiem w polityce krajowej. Jednakże warunki, w jakich wykorzystuje się wojsko, oraz zadania, jakie się mu stawia, różnią się w zależności od systemu i państwa. Jedno z najmniej kontrowersyjnych działań, do jakich użyte może zostać wojsko, dotyczy sytuacji wyjątkowych, na przykład w przypadku klęsk żywiołowych. Tego rodzaju zaangażowanie w sprawach krajowych ma charakter wyjątkowy i zwykle jest pozbawione znaczenia politycznego. Jednakże tego samego nie można powiedzieć o sytuacjach, w których siły zbrojne są wykorzystywane do nadzorowania niepokojów i sporów, w których uczestniczą zwykli obywatele. Przykładowo, odziały wojsk amerykańskich zostały wykorzystane, aby wykonywać federalne rozkazy dotyczące segregacji rasowej w czasie walk o prawa obywatelskie w latach 50. i 60. XX wieku. Podobnie w Wielkiej Brytanii w latach 70. i 80. XX wieku wezwano wojsko w czasie sporów pracowniczych, aby świadczyło służbę przeciwpożarową i sanitarną. Takie sytuacje wywołują krytykę, nie tylko dlatego, że sposób wykorzystania armii wkracza w zakres obowiązków zwykle przypisywanych policji, ale także ponieważ sprzeniewierza się tradycyjnej neutralności sił wojskowych. Podkreśla to, jak trudno jest rozróżnić między użyciem wojska wewnątrz kraju jako instrumentu "publicznego", służącego interesowi narodowemu, a między wykorzystaniem sił zbrojnych jako broni "politycznej", popierającej stronnicze cele urzędującego rządu. Podział ten zamazuje się jeszcze bardziej, kiedy używa się wojska w celu stłumienia niepokojów społecznych lub przeciwstawienia powstaniu obywateli. Niektóre państwa stoją przed problemem tak poważnych niepokojów i zamieszek politycznych, że opanowanie ich przekracza możliwości policji obywatelskiej. W szczególności ma to miejsce w przypadku poważnych konfliktów religijnych, etnicznych, czy narodowościowych. W takich sytuacjach jedynie wojsko jest w stanie zagwarantować integralność państwa. Ponadto, aby osiągnąć ten cel, może zostać nawet wciągnięte w wojnę domową. W roku 1969 odziały wojsk brytyjskich zostały wysłane do Irlandii Północnej, aby bronić nękaną mniejszość katolicką. Jednak w miarę upływu czasu, musiały zająć się powstrzymywaniem akcji terrorystycznych na tle religijnym, prowadzonych przez Irlandzką Armię Republikańską (Irish Republican Army, IRA) i walczące po przeciwnej stronie grupy "lojalistów", takie jak Stowarzyszenie Obrońców Ulsteru (UDA) i Siły Obrony Ulsteru (UDF). Również armię indyjską wykorzystywano kilkakrotnie w celu 4 / 15

5 powstrzymania niepokojów społecznych i przywrócenia porządku politycznego. Do przykładów zalicza się usunięcie sikhijskich separatystów ze Złotej Świątyni w Amritsarze w roku 1984, gdzie zginęło 1000 osób, oraz zajęcie w roku 1992 przez hinduskich fundamentalistów miejscowości Ajodhja, po uprzednim zburzeniu wiekowego meczetu Babri Masdźid. Odziały rosyjskie w roku 1994 zostały z kolei wysłane do Republiki Czeczeńskiej, aby udaremnić jej starania o odzyskanie niepodległości. Operacja ta przerodziła się w regularną wojnę, zamieniając się później w trwającą po dziś dzień wojnę partyzancką. W sytuacjach, w których polityczna legitymacja upadła całkowicie, wojsko może stanowić jedyną ostoję reżimu, zabezpieczając go przed powszechnym buntem czy rewolucją. Jednakże, gdy to nastąpi, porzucane są wszelkie pozory konstytucjonalizmu i zgody, a rząd otwarcie zaczyna sprawować władzę dyktatorską. I tak, w maju 1989 roku, komunistycznemu reżimowi w Chinach udało się przetrwać tylko dzięki wojskowemu atakowi na placu Tiananmen, co skutecznie zneutralizowało wzrastający ruch na rzecz demokracji. Podobne sytuacje stanowią ważną próbę lojalności oficerów i posłuszeństwa oddziałów, którym nakazuje się użycie przemocy wobec cywilnych demonstrantów. Zadano sobie trud, aby wysłać do Pekinu jedynie te stacjonujące na wsi dywizje Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej, na lojalność których można było liczyć. Natomiast w grudniu 1989 roku w Rumunii żołnierze, którzy mieli stłumić niepokoje społeczne, przeszli na stronę demonstrantów, co spowodowało upadek reżimu Ceaucescu. Armia jako grupa interesu Wojsko jest często postrzegane jako instrument polityczny, czyli jako narzędzie, za którego pomocą rządy mogą osiągać swoje cele zagraniczne czy krajowe. Jednakże armia to nie ciało neutralne, które nie posiada swoich interesów w polityce, do jakiej jest wykorzystywane. Siły wojskowe, podobnie jak biurokracja, mogą działać jak grupy interesu, które starają się kształtować lub wywierać wpływ na treść polityki. Pod tym względem, wojsko ma kilka wyraźnych atutów. Po pierwsze posiada obszerną wiedzę techniczną i specjalistyczną. Pomimo tego, że jest zwykle ograniczone przez formalne podporządkowanie cywilnym politykom oraz wymogom politycznej neutralności, trudno jest rządom nie słuchać, a nawet nie brać pod uwagę, porad wojskowych wyższej rangi w sprawach strategii obronnych i szerszych kwestii dotyczących polityki zagranicznej. Po drugie, armia to grupa "wewnętrzna", w takim znaczeniu, że jest reprezentowana w kluczowych organach decyzyjnych, posiada zatem instytucjonalne zaplecze polityczne. Przykładowo, armia USA jest w stanie wywierać wpływ za pośrednictwem Departamentu Obrony (Pentagonu) oraz Rady Bezpieczeństwa Narodowego, a także poprzez stawianie się przed kongresowymi komisjami sił zbrojnych. Po trzecie, wojsko odnosi korzyści z posiadanego statusu gwaranta bezpieczeństwa narodowego i integralności państwa, a także z wagi, jaką 5 / 15

6 społeczeństwo przywiązuje zazwyczaj do kwestii obrony. Rządy mogą zatem przypuszczać, że zwiększanie możliwości militarnych i wydatków na obronę, zaowocuje zyskaniem kolejnych głosów. Teoretycy zajmujący się wyborem publicznym uważają, że urzędnicy służby cywilnej w gruncie rzeczy zajmują się swoją własną karierą i płynącymi z niej korzyściami. Podobnie można uznać za wysoce prawdopodobne, że wyżsi rangą wojskowi "przepychają" ustawy, które zwiększają rozmiary i podnoszą status sił zbrojnych czy też gwarantują ich niezależność. Według tego poglądu armia to albo lobby, które walczy przede wszystkim o zwiększenie wojskowego budżetu, albo szereg rywalizujących sił czy oddziałów, które walczą o największy możliwy udział w budżecie obrony. Siłom zbrojnym pomaga w tym względzie pewna liczba silnych sprzymierzeńców, których w swej mowie pożegnalnej w roku 1961 prezydent Eisenhower nazwał kompleksem wojskowo-przemysłowym. Ogólnie uważa się, że na przykład zimna wojna była podtrzymywana po części przez interesy amerykańskich i radzieckich kompleksów wojskowo-przemysłowych, które posiadały silną motywację, aby wyolbrzymiać strategiczne zagrożenie i możliwości ofensywy drugiej strony. Według niektórych oszacowań, radzieckie wydatki na wojsko i cele związane z obroną w latach 80. ubiegłego wieku wyniosły aż 40% produktu narodowego brutto (PNB), przy czym radziecki przemysł wojskowy (w słowach Chruszczowa "pożeracze metalu") był jedynym wydajnym sektorem upadającej gospodarki. W tym samym okresie USA wydało na obronę jedynie około 6% produktu narodowego brutto (PNB), co realnie stanowiło prawdopodobnie sumę co najwyżej 10% mniejszą niż całkowite wydatki ZSRR. Podobnie, sugeruje się, że jedną z sił, stojących za wybuchem wojny nad Zatoką Perską w roku 1991, była żywiona przez amerykańskich wojskowych wysokiej rangi oraz czołowych dostawców sprzętu i usług dla wojska chęć wykazania zasadności wysokich inwestycji wojskowych, poprzez zademonstrowanie skuteczności nowych technik, takich jak bombowce Stealth oraz pociski typu Cruise i Patriot. Z drugiej strony, błędem byłoby nazywanie każdej armii wojennym podżegaczem. Po upokorzeniach wojny w Wietnamie, Colin Powell najwyższy rangą doradca wojskowy prezydenta Busha, należał do grona najmniej chętnych do udzielenia poparcia zbrojnemu rozwiązaniu kryzysu w Zatoce. Obawiał się szkód, jakie wojsko poniosłoby w wyniku operacji, która nie posiadała jasnych i osiągalnych celów politycznych. Podobna sytuacja miała miejsce, gdy Powell, jako sekretarz stanu George'a W. Busha, razem z dowódcami wojskowymi dowodził, że aby uniknąć długoterminowego zaangażowania ze strony USA, "wojna przeciwko terroryzmowi" powinna być prowadzona w oparciu o jasno zdefiniowane i strategicznie sprecyzowane cele. Do pewnego stopnia rola armii rosyjskiej w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa zwiększyła się od czasu upadku komunizmu w roku W okresie istnienia Związku Radzieckiego interesy wojskowe, chociaż zawsze silne, były ogólnie rzecz biorąc ograniczone ze względu na 6 / 15

7 kierowniczą rolę KPZR. Jednakże, połączenie politycznej i strategicznej niepewności stworzyło w postkomunistycznej Rosji warunki, które pozwalają na większe wpływy i większą niezależność sił zbrojnych. Zamach na budynek rosyjskiego parlamentu dokonany przez elitarne jednostki spadochronowe, który zakończył bezkompromisowy bunt w październiku 1993 roku, podkreślił jedynie, że prezydent Jelcyn został w pewnym sensie jeńcem armii. Siłę wojska zwiększyły jeszcze słabe notowania wyborcze reformatorów, jak i porażka Jelcyna w zdobyciu poparcia Dumy (niższej izby parlamentu), zdominowanej przez nacjonalistów i komunistów. Rosyjskie wojsko, działające poprzez Ministerstwo Obrony, zaczęło tym samym grać znaczącą rolę w kształtowaniu polityki dotyczącej zarówno "bliższej" jak i "dalszej" zagranicy. Chociaż dowódcy armii rosyjskiej byli przygotowani na wycofanie się z krajów bałtyckich, udało im się przekonać Jelcyna, aby przyjął powszechną politykę zagrażania granicom Wspólnoty Niezależnych Państw (WNP) jako przedłużeniu rosyjskiego pogranicza. Doprowadziło to do bliższego związku między Moskwą a byłymi republikami radzieckimi, jak Gruzja i Tadżykistan, które graniczą z islamską Azją Środkową. Zmiana w polityce rosyjskiej w kierunku "dalekiej" zagranicy była widoczna w roku 1995, kiedy przyjęto bardziej stanowcze stanowisko proserbskie w czasie kryzysu w Bośni, co skutecznie pokrzyżowało plany NATO zakładające rozwiązanie konfliktu poprzez naciski militarne. Jednakże wojna w Czeczeni dostarczyła najbardziej oczywisty, jak na razie, przykład wpływu wojska rosyjskiego i jego aspiracji co do utrzymania integralności Federacji Rosyjskiej, po porzuceniu w roku 1989 Europy Wschodniej i oderwaniu się nierosyjskich republik radzieckich w roku Wojsko jako alternatywa dla władzy cywilnej Rzecz jasna, wojsko nie zawsze jest chętne, aby działać jako grupa interesu wywierająca nacisk na cywilnych polityków i poprzez nich. Kontrola uzbrojenia i dysponowanie środkami przymusu dają mu możliwość brania bezpośredniego udziału w życiu politycznym, w ekstremalnych przypadkach prowadząc do ustanowienia władzy wojskowej. Armia może wspierać niecieszący się popularnością rząd czy reżim, równie dobrze co usunąć bądź zastąpić elitę rządzącą czy nawet obalić sam ustrój. Dokładna analiza warunków, w jakich dochodzi do przejęcia władzy przez wojsko przedstawiona jest w dalszej części rozdziału. Jednakże, forma władzy, jaką ustanawiają siły zbrojne posiada kilka cech charakterystycznych. Definiującą cechą władzy wojskowej jest fakt, że członkowie armii usuwają i zastępują polityków cywilnych, co oznacza, że główne stanowiska w rządzie są obsadzane w zależności od pozycji, jaką dana osoba zajmuje w hierarchii wojskowej. Jedną z form władzy wojskowej jest junta (co po hiszpańsku oznacza radę lub zarząd), występująca najczęściej w Ameryce Łacińskiej. Junta wojskowa to zbiorowy rząd wojskowy, skupiony wokół rady oficerów, w której zwykle reprezentowane są lądowe, morskie i powietrzne siły zbrojne. W klasycznej postaci junty, jak na przykład w Argentynie w latach , cywile są wyłączeni z elity rządzącej, a związki zawodowe i ogólna działalność polityczna są 7 / 15

8 zakazane. Jednakże, współzawodnictwo pomiędzy rodzajami wojsk i pomiędzy dowódcami sprawia, że osoby na oficjalnych stanowiskach kierowniczych często się zmieniają. W innych przypadkach, gdy jeden człowiek zyskuje przewagę, powstaje forma dyktatury wojskowej. Przykładem jest pułkownik Jeorjos Papadopoulos w Grecji ( ), generał Augusto Pinochet w Chile po wojskowym zamachu stanu z roku 1973 i generał Sani Abacha w Nigerii ( ). W szczególności w Afryce, zdarza się, że władzę przejmują podoficerowie czy niżsi rangą żołnierze. Miało to miejsce w Ghanie w roku 1979, kiedy władzę przejął kapitan lotnictwa Jerry Rawlings oraz w roku 1980 w Liberii, kiedy sierżant Samuel Doe dokonał zamachu stanu. Trudno jest jednak sprawować władzę wojskową w stabilnej i trwałej formie politycznej. Podczas gdy przywódcy wojskowi mogą podkreślać chroniczne słabości, trudne do pokonania podziały i powszechną korupcję rządów cywilnych, istnieje małe prawdopodobieństwo, że rządy wojskowe znajdą rozwiązanie dla tych problemów lub, że będą postrzegane jako prawowite, za wyjątkiem przejściowych okresów kryzysów narodowych czy wyjątkowych sytuacji politycznych. Z tego względu reżimy militarne charakteryzują się zwykle zawieszeniem wolności obywatelskich i blokowaniem wszystkich potencjalnych źródeł powszechnego zaangażowania w politykę. Ogranicza się protesty i demonstracje, zakazuje działania opozycyjnych partii politycznych i związków zawodowych, a media poddaje się ścisłej cenzurze. W rezultacie wojsko często woli rządzić za kulisami i sprawować władzę z ukrycia, za pomocą cywilnych przywódców. Miało to miejsce w Zairze za rządów Mobutu, który doszedł do władzy w wyniku wojskowego zamachu stanu w roku 1965, lecz później pozwolił na stopniowe wycofanie armii z aktywnego uprawiania polityki, sprawując rządy poprzez Ludowy Ruch Rewolucji, założony w roku W latach 60. i 70. XX wieku w Egipcie pod rządami Gamala Nasera i Anwara Sa- data, wojskowych, nastąpiło przejście od rządu wojskowego do autorytarnej władzy cywilnej. Ustanowienie rządów cywilnych oraz powstanie partii i polityki grup interesu zarówno wzmocniło prawowitość reżimu, jak i zwiększyło niezależność Gamala Nasera i Anwara Sadata od wojska. Reżimy wojskowe mogą zakończyć się w dramatyczny sposób: upadkiem albo obaleniem, w przypadku, kiedy władza sił zbrojnych jest wielce skompromitowana, zwykle w wyniku porażki militarnej. Sytuacja taka może również mieć miejsce, kiedy władcy wojskowi stają wobec powszechnej opozycji, której nie udaje się już dłużej powstrzymywać jedynie poprzez represje. Przykładami pierwszego przypadku są: upadek greckich generałów w roku 1974 po przejęciu przez Turcję północnej części Cypru oraz upadek junty wojskowej w Argentynie w roku 1983, rok po porażce poniesionej w wojnie o Falklandy (Malwiny). Z drugiej strony, obalenie w roku 1986 wspieranej przez wojsko dyktatury Marcosa na Filipinach było wynikiem połączenia wewnętrznych presji na demokratyczną reformę, wyrażanych przez Corazon Aquino i dyplomatycznych nacisków ze strony USA. Jednakże, kiedy armia raz miała okazję bezpośrednio uczestniczyć w kształtowaniu polityki, może być niechętna, aby na zawsze wrócić do koszmarów. Przykładem tego są Filipiny, gdzie doszło do trzech nieudanych zamachów stanu w ciągu pierwszych 18 miesięcy prezydentury 8 / 15

9 Aąuino. Kontrola nad armią Niewątpliwa siła wojska może sugerować, że armia jest zawsze kluczowym, jeśli nie decydującym czynnikiem w polityce. Jednak rzeczywistość jest zupełnie inna. Bezpośredni udział wojska w polityce, zwłaszcza jeśli ma ono usunąć rząd cywilny, jest tak naprawdę rzadkością w wielu częściach świata. Zazwyczaj występuje w Ameryce Łacińskiej, Afryce i niektórych częściach Azji. Zarówno w zachodnich demokracjach liberalnych, jak i w ortodoksyjnych państwach komunistycznych właściwie nie dochodzi do zamachów stanu, ani do ich prób. Od roku 1945 jedynymi europejskimi wyjątkami były Francja w roku 1958, kiedy upadła IV Republika, i w roku 1961, kiedy nie udał się zamach stanu, Portugalia w roku 1974, gdy armia przejęła władzę, aby "uratować naród przed rządem", oraz Hiszpania w roku 1981, kiedy armia zorganizowała nieudane powstanie. Do wyjątków w świecie komunistycznym zaliczają się Chiny, gdzie w 1971 roku doszło do nieudanego zamachu stanu, łączonego z próbą objęcia przywództwa przez Lin Biao, przejęcie władzy w Polsce przez generała Jaruzelskiego w 1981 roku oraz bezkompromisowy zamach stanu w sierpniu 1991 roku w Rosji, który na krótko pozbawił Gorbaczowa władzy. Jak w innych warunkach sprawuje się cywilną kontrolę nad wojskiem? Mechanizmy i metody, za pomocą których nadzoruje się armię podzielono na dwa ogólne typy. Samuel Huntington (1957) opisał je jako metody "obiektywne" i "subiektywne", a Erie Nordlinger (1977) użył terminów "liberalne" i "penetracyjne". Najlepszym przykładem liberalnego, czy obiektywnego, modelu relacji cywilno-wojskowych są poliarchie zachodnie. Główną cechą tej formy kontroli jest istnienie wyraźnego podziału między politycznymi i wojskowymi rolami i zadaniami. Często siły wojskowe są po prostu trzymane z dala od polityki. Osiąga się to na kilka sposobów. Po pierwsze, formalnie siły wojskowe podlegają przywódcom cywilnym, którzy zwykle odpowiadają przed zgromadzeniem albo społeczeństwem. Po drugie, podejmowanie decyzji politycznych, nawet z zakresu obrony, czy wojskowości, należy do obowiązków polityków cywilnych, a armia jest jedynie zobowiązana służyć radą i zajmować się wdrażaniem polityki. Pomimo tego, że wojsko może w praktyce wywierać znaczny wpływ polityczny, jest jedynie jedną spośród wielu grup interesu i ogranicza je brak możliwości kwestionowania decyzji podjętych przez przywódców cywilnych. To z kolei jest wzmacnianie trzecim wymogiem, mianowicie, surową neutralnością polityczną wewnątrz armii, co sprawia, że pozostaje ona lojalna bez względu na partie czy rząd u władzy. 9 / 15

10 USA stanowi dobry przykład politycznego podporządkowania sił wojskowych, chociaż jest to być może zaskakujące, kiedy spojrzy się na rolę, jaką odegrały one w czasie amerykańskiej wojny o niepodległość , gdy rodziła się republika. Gwarantem tego podporządkowania było ustanowienie prezydenta USA naczelnym dowódcą sił zbrojnych, a także brak poparcia George'a Washingtona (najpierw jako przywódcy oddziałów amerykańskich walczących o niepodległość, później jako pierwszego prezydenta Stanów Zjednoczonych) dla wojskowej interwencji w sprawy cywilne. Ten liberalny schemat stosunków cywilno-wojskowych miał później przetrzymać napięcia krwawej amerykańskiej wojny domowej ( ), jak również próbę I i II wojny światowej, pomimo iż w obydwu przypadkach zaangażowanie ze strony USA było kontrowersyjne z politycznego punktu widzenia. Nawet jeśli prezydent USA to były dowódca wojskowy i bohater wojenny, jak prezydent Eisenhower, , amerykańskie siły zbrojne uznają władzę polityków cywilnych. Jednak kontrola cywilna nie oznacza, że armia nie jest w stanie nic zrobić na polu polityki. Amerykańskie siły zbrojne co prawda nigdy nie podjęły próby bezpośredniego uczestnictwa w procesie politycznym, jednak ich zwykłe zaangażowanie jako wpływowego i zajmującego dobrą pozycję lobby, wywarło znaczący wpływ na politykę obronną i zagraniczną USA. Podobny model stosunków cywilno-wojskowych panuje w Wielkiej Brytanii. Brytyjskie siły wojskowe są poprzez Ministerstwo Obrony ostatecznie odpowiedzialne przed Koroną, co w praktyce oznacza: przed premierem i gabinetem. Od czasu angielskiej wojny domowej w XVII wieku i rządów 01ivera Cromwella, żołnierza i męża stanu, armia brytyjska nie wywierała bezpośredniego wpływu na politykę. Co więcej, podobnie jak w innych demokracjach liberalnych, profesjonalizm brytyjskich sił zbrojnych opiera się w dużej mierze na silnym postanowieniu trzymania się z dala od polityki. Owa samokontrola tylko kilka razy została wystawiona na próbę. Przykładowo, podczas I wojny światowej żołnierz i administrator, lord Kitchener, wykorzystał swoje stanowisko ministra wojny, aby spowodować powstanie ogromnej armii ochotników. Sir Douglas Haig, naczelny dowódca Brytyjskich Sił Ekspedycyjnych, wywarł istotny wpływ na decyzję, aby użyć kosztownej i wyczerpującej taktyki wojny okopowej na froncie zachodnim. Był w stanie wywrzeć taki wpływ, ponieważ premier, H.H. Asąuith wierzył, że prowadzenie wojny było zadaniem dla generała, a także ponieważ król Jerzy V wstawiał się czasami za wojskiem w jego walce z cywilnymi politykami. Podobne problemy nie zdarzyły się w czasie rządów Churchilla podczas II wojny światowej. W rzeczywistości, utrzymanie liberalnego modelu stosunków cywilno-wojskowych nie sprawia wiele trudności rozwiniętym krajom Zachodu, które posiadają historię stabilności konstytucyjnej i zakorzenioną kulturę demokratyczną. Zupełnie inna forma kontroli cywilnej występuje w dyktaturach czy państwach jednopartyjnych. Zamiast polegać na "obiektywnych" mechanizmach przy ustanawianiu dominacji władzy 10 / 15

11 cywilnej, wojsko podlega kontroli poprzez metody "subiektywne", które wiążą je z cywilnym przywództwem, wpajając armii jego wartości i ideały. Podczas gdy model liberalny działa poprzez wykluczenie sił zbrojnych z polityki, model penetracyjny wykorzystuje podejście przeciwne, mianowicie systematycznego i gruntownego upolitycznienia. Osiąga się to na kilka sposobów i z różnym stopniem powodzenia. Hitler próbował zamienić niemiecką armię w "politycznych żołnierzy" za pomocą osobistej przysięgi wierności, składanej jemu jako Fiihrerowi w sierpniu 1934 roku. W tym samym okresie ogłosił się szefem sił zbrojnych, a w roku 1941 objął stanowisko głównodowodzącego. Jednak lojalność wojska opierała się bardzie' na połączeniu autorytarnego nacjonalizmu i ekspansjonistycznych celów reżimu Hitlera, niż na przeniknięciu do niej dogmatów nazistów. Miało to swoje odbicie w fakcie, że Hitler coraz bardziej polegał na Waffen SS jako na politycznie rzetelnej, elitarnej armii. Przed popełnieniem samobójstwa w kwietniu 1945 roku, Hitler ogłosił admirała Dónitza następnym Fiihrerem, ponieważ wierzył, że spośród wszystkich sił zbrojnych, jedynie niemiecka marynarka go nie opuściła. Znacznie brutalniejsze podejście przyjął Stalin w ZSRR w latach 30. ubiegłego wieku. Kroki podjęte w celu zwiększenia profesjonalizmu armii radzieckiej, odzwierciedlające rosnący niepokój związany z ekspansjonistycznymi zamiarami nazistowskich Niemiec, zakończono nagle w roku 1937 rozpoczęciem szeregu krwawych czystek. W ich wyniku dokonano egzekucji trzech na pięciu radzieckich marszałków oraz 13 z 15 dowódców armii. W sumie, 90% wszystkich generałów, 80% wszystkich pułkowników i około 30 tysięcy oficerów niższej rangi straciło swoje stanowiska, a często także życie. Skutecznie ogołociło to Armię Czerwoną z fachowej wiedzy wojskowej i pogrążyło w całkowitym chaosie, dokładnie w czasie, kiedy prowadzono wojnę z Finlandią, , i rzekomo przygotowywano się na obronę ZSRR przed możliwą inwazją Niemiec. Jednak w większości wypadków model penetracyjny pociąga za sobą nie tyle usunięcie politycznie "niepewnych" członków armii, co promocję, za pomocą nieustającej propagandy i agitacji, politycznie "poprawnych" poglądów i wartości. Przykładowo, armia iracka, zwłaszcza od czasu przejęcia władzy przez Saddama Husajna w roku 1979, była inspirowana panarabskim nacjonalizmem partii Baas. Baasizm jest oddany idei zjednoczenia narodu arabskiego oraz wyzwolenia go spod zachodniego imperializmu i syjonizmu. Wspomniane cele stanowiły ideologiczne uzasadnienie inwazji na Iran w 1980 roku i aneksji Kuwejtu dziesięć lat później. Instytucjonalna penetracja sił zbrojnych w swej najbardziej zaawansowanej formie została rozwinięta w państwach komunistycznych. W Chinach skomplikowana sieć ciał partyjnych przypomina struktury wojskowe, oferując przywództwo i prowadzenie w obszarach ważnych pod względem politycznym i ideologicznym. Cywilna kontrola jest zatem utrzymana za sprawą wzajemnego przenikania się partii i armii, które praktycznie zaciera różnice między zobowiązaniami cywilnymi a wojskowymi. Przynależność partyjna, historia politycznego 11 / 15

12 zaangażowania oraz lojalność wobec reżimu komunistycznego to wstępne warunki, jakie muszą spełniać oficerowie, aby uzyskać mianowanie lub promocję w Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Pomimo tego, że partia funkcjonuje w wojsku i poprzez nie, armia również zyskuje głos w procesie politycznym i jest w stanie wywierać wpływ za sprawą zintegrowanej partyjno-państwowo-wojskowej elity. W ZSRR podejście to pozwalało czasem wyższym rangą oficerom wywierać decydujący wpływ na politykę, na przykład w 1957 roku, kiedy poparli Chruszczowa i pomogli mu udaremnić próbę zamachu tzw. grupy antypartyjnej oraz powtórnie w roku 1964, kiedy w następstwie kryzysu kubańskiego, zaprzestali udzielać mu wsparcia, przyczyniając się tym samym do jego upadku. Kiedy wojsko przejmuje władzę? Najbardziej dramatycznym politycznym przejawem siły armii jest oczywiście usunięcie rządu cywilnego na drodze wojskowego zamachu stanu. Siły zbrojne mogą przejąć władzę albo w celu usunięcia cywilnego przywództwa i ustanowienia pewnej formy bezpośrednich rządów wojskowych, albo w celu zastąpienia pewnej grupy cywilnych przywódców inną grupą cywili, za której sprawą wojsko będzie mogło pośrednio sprawować władzę. W innych przypadkach, skuteczna władza wojskowa może zostać ustanowiona bez formalnych zabiegów o władzę ze strony armii, co miało miejsce na Filipinach, gdy prezydentem był Ferdinand Marcos, zwłaszcza po ogłoszeniu stanu wojennego w 1972 roku. W niektórych częściach świata mieszanie się sił zbrojnych w politykę stało się normą, a reżimy wojskowe osiągnęły taki stopień stabilności, że nie można ich już zaklasyfikować do zjawisk wyjątkowych czy przejściowych. Wojskowy zamach stanu staje się zatem głównym narzędziem, za pomocą którego władza rządu przechodzi z rąk jednej grupy przywódców do drugiej. Regularnie dochodziło do tego w XIX wieku w Ameryce Łacińskiej (zwłaszcza w Meksyku, Peru i Chile), w Hiszpanii oraz w państwach bałkańskich. W XX wieku interwencja militarna ograniczyła się w dużej mierze do państw rozwijających się w Afryce, Ameryce Łacińskiej i niektórych częściach Azji. Wojskowe zamachy kojarzy się zazwyczaj ze szczególnymi okolicznościami, takimi jak: - gospodarcze zacofanie; - utrata legitymizacji politycznej przez władców cywilnych; - konflikt między wojskiem a rządem; - sprzyjająca sytuacja międzynarodowa. Istnieje wyraźne powiązanie między występowaniem wojskowych zamachów stanu a gospodarczym zacofaniem. Pinkney (1990) wskazał, że spośród 56 państw, które od roku 1960 doświadczyły rządu wojskowego, znaczna większość należy do trzeciego świata. Ponadto, niektóre zamachy stanu można połączyć z tendencją zniżkową w gospodarce. Przykładowo, obalenie w Nigerii w roku 1983 władzy cywilnej, sprawowanej przez cztery lata, nastąpiło po pogorszeniu się sytuacji gospodarczej, spowodowanym spadkiem cen ropy naftowej. W ten sam sposób, zwiększający się dobrobyt wydaje się być antidotum na interwencję militarną, co 12 / 15

13 ilustruje wykazywana od lat 70. XX wieku w Ameryce Łacińskiej tendencja armii do powrotu do koszarów. Powszechna bieda i głębokie nierówności społeczne odgrywają bez wątpienia ważną rolę, gdyż osłabiają poparcie dla urzędującego rządu i dostarczają armii, obiecującej, że zapewni rozwój gospodarczy, pretekstu do wkroczenia. Jednak same czynniki ekonomiczne nie mogą wytłumaczyć przypadków przejmowania władzy przez wojsko. Przykładowo, Indie zmagają się z głębokim ubóstwem, lecz ich siły zbrojne zachowały ścisłą neutralność polityczną i nigdy otwarcie nie podważyły autorytetu rządów cywilnych. Częścią odpowiedzi na pytanie, dlaczego dochodzi do zamachów stanu, jest na pewno fakt, że może do nich dochodzić. Innymi słowy, wojsko może zdecydować się na interwencję polityczną, tylko jeśli wyczuwa, że legitymizacja istniejących instytucji oraz elity rządzącej jest kwestionowana, a także jeśli według jego własnych szacunków interwencja ma szanse powodzenia. Dlatego też, gdy ustanowiona demokracja jest skuteczna i stabilna, siły zbrojne rzadko bezpośrednio ingerują w politykę. Dzieje się tak dlatego, że władzę wojskową można sprawować jedynie poprzez systematyczne represje, co może być trudne do utrzymania na dłuższą metę, ponieważ wystawia na próbę jedność i dyscyplinę samej armii. Nic zatem dziwnego, że większość skutecznych reżimów wojskowych ustanowiono w tych rejonach świata, w których istniała długa historia rządów kolonialnych: w Ameryce Łacińskiej, na Bliskim "Wschodzie, w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej. Polityczna słabość i brak stabilności, które armia próbuje wykorzystać do swoich celów, są z całą pewnością najdotkliwsze we względnie nowych państwach. Nie wynika to jedynie z nieznajomości polityki demokratycznej, lecz łączy się także z wysokimi wymaganiami, jakie niesie ze sobą niepodległość, ze słabo zakorzenionym charakterem politycznych instytucji, a czasami z regionalnymi i etnicznymi konfliktami, które są spuścizną po kolonialnej przeszłości. Dobrym przykładem jest Nigeria, gdzie od czasu uzyskania niepodległości od Wielkiej Brytanii w roku 1960, okresy rządów cywilnych były bardzo krótkie. Rząd kolonialny podejmował próby osłabienia i dokonania rozłamu wewnątrz ruchu nacjonalistycznego poprzez nadanie politycznego charakteru podziałom narodowym i etnicznym, szczególnie pomiędzy ludami Hausa na północy, Joruba na zachodzie i Ibo na wschodzie. Doprowadziło to do powstania podzielonej i rozbitej na regiony elity politycznej bez możliwości osiągnięcia społecznego porozumienia, koniecznego dla politycznej stabilności. Rosnący nieład społeczny, następstwo zwiększonych napięć etnicznych, doprowadził w 1966 roku do przejęcia władzy przez wojsko. Jednakże, w wyniku wzmagającej się rywalizacji między regionami, rok później, kiedy wschodni region, którego nazwę zmieniono na Biafra, podjął próbę odłączenia się od państwa federalnego, doszło do wybuchu wojny domowej. Zamiast rozwiązać problemy Nigerii, wojsko jedynie je utrwaliło. Przyczyną jest fakt, że te same konflikty na tle etnicznym, religijnym i regionalnym, nękające społeczeństwo Nigerii, przeniknęły obecnie do armii, która niezmiennie wykorzystuje je, aby umocnić swoją władzę w państwie. 13 / 15

14 Trzecim czynnikiem kojarzonym z wojskową interwencją jest stopień, w jakim wartości, cele i interesy sił zbrojnych różnią się od wartości, celów i interesów samego reżimu. Przykładowo, pomimo szeroko rozpowszechnionej biedy, głębokich podziałów religijnych, językowych i regionalnych, armia indyjska zostawia politykę w rękach polityków, ze względu na wpojony szacunek dla zasad liberalnego konstytucjonalizmu. Kiedy siły zbrojne podejmują działania przeciw rządowi, czynią tak albo ponieważ są przekonane, że ich interesy czy wartości są zagrożone, albo ponieważ uważają, że ich działania są uzasadnione. W wielu państwach rozwijających się, które dopiero od niedawna cieszą się niepodległością, wojsko przejęło władzę, aby "ocalić naród", postrzegając siebie jako silę "modernizującą" i "promującą kulturę zachodu", która przeciwstawia się tradycjonalistycznej, wiejskiej, zhierarchizowanej i często podzielonej elicie politycznej. Tak było w przypadku Nigerii, Indonezji i Pakistanu. W innych przypadkach autorytarna i konserwatywna elita wojskowa, często współpracująca z dużym biznesem i ciesząca się poparciem klas średnich, podważyła władzę rządów reformistycznych czy socjalistycznych. Bezkrwawy zamach stanu, jaki miał miejsce w Brazylii w 1964 roku, był w dużej mierze konsekwencją podejrzeń, jakie wojsko wysuwało pod adresem lewicowych skłonności prezydenta Goularta. Chilijski prezydent, Salvador Allende Gossens, pierwszy na świecie marksista demokratycznie wybrany na głowę państwa, został obalony i zabity w 1973 roku przez wojsko pod dowództwem generała Pinocheta. Podczas gdy wojsku zwykle zależy na tym, aby pokazać, że motywacją jego interwencji w politykę jest na przykład chęć skończenia z korupcją, zlikwidowanie podziałów czy obrona narodu, wąskie względy osobiste nigdy nie są mu zupełnie obce. Zamachy wojskowe często są próbą zachowania przywilejów, niezależności i prestiżu sił zbrojnych. Mogą także służyć jako narzędzie do realizacji politycznych ambicji. W końcu o decyzji sił zbrojnych o przejęciu władzy decydować mogą także względy międzynarodowe. Jedynie w kilku państwach przejęcie władzy przez wojsko nie wywiera wpływu na państwa sąsiednie, organizacje regionalne i międzynarodowe czy na społeczność międzynarodową. Czasami naciski międzynarodowe bez wątpienia zachęcają do działań wojskowych. Z całą pewnością było tak w przypadku Pinocheta i zamachu stanu w Chile. Amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA) postrzegała Salvadora Allende Gossens jako prokubańskiego komunistę, którego reformy gospodarcze zagrażały interesom amerykańskich korporacji międzynarodowych w Ameryce Łacińskiej, między innymi w Chile. Oprócz tego, że Pinochet uzyskał potajemne porady i zachętę CIA, zapewniano mu także dyplomatyczne poparcie USA, gdy ustanowił już nowy reżim wojskowy. W innych przypadkach, perspektywa nieprzychylnych reakcji dyplomatycznych, zniechęca wojskowych spiskowców. Przykładowo, w Europie Wschodniej w roku 1989 armie pozostawały w dużej mierze pasywne, a reżimy komunistyczne upadały przy masowych demonstracjach i powszechnych naciskach. Przywódcy komunistyczni utracili wolę polityczną, a siły wojskowe 14 / 15

15 uznały, że działania militarne nie uzyskałyby poparcia ze strony prezydenta Gorbaczowa i ZSRR, oraz że byłyby surowo potępione przez USA i Zachód. Jednakże błędem byłoby przecenianie wrażliwości reżimów wojskowych na naciski dyplomatyczne. Międzynarodowa krytyka militarnych represji wobec Kurdów i szyitów po wojnie w Zatoce w roku 1991, wywarła niewielki wpływ na Saddama Husajna. Podobnie, generał Abacha z Nigerii pozostał niewzruszony wobec presji brytyjskiej Wspólnoty Narodów w roku 1995, której celem było powstrzymanie egzekucji Kena Saro-Wiwy i innych walczących o prawa człowieka. Źródło: A. Heywood, Politologia, Warszawa / 15

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII Przedmowa XIII Część 1 TEORIE POLITYCZNE 1. Co to jest polityka? Definiowanie polityki 4 Polityka jako sztuka rządzenia 6 Polityka jako sprawy publiczne 10 Polityka jako kompromis i konsensus 11 Polityka

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW W KLASIE VII

ZAKŁADANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW W KLASIE VII ZAKŁADANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW W KLASIE VII Zakładane osiągnięcia uczniów to wiadomości i umiejętności, którymi uczeń powinien się wykazywać po zakończeniu nauki w szkole podstawowej. Dzięki przyporządkowaniu

Bardziej szczegółowo

HISTORIA klasa VII - wymagania edukacyjne na poszczególne oceny

HISTORIA klasa VII - wymagania edukacyjne na poszczególne oceny HISTORIA klasa VII - wymagania edukacyjne na poszczególne oceny - wymienia datę kongresu wiedeńskiego, cele i główne państwa - wie, na czym polegała rewolucja przemysłowa - potrafi wymienić nowe idee polityczne

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Słowo wstępne 11

SPIS TREŚCI. Słowo wstępne 11 SPIS TREŚCI Słowo wstępne 11 I. POJĘCIE EUROPY ORAZ PERIODYZACJA JEJ DZIEJÓW 13 1. Etymologia słowa Europa" 13 2. Europa jako pojęcie geograficzne 14 3. Europa jako pojęcie historyczne i kulturowe 15 4.

Bardziej szczegółowo

OD STAROŻYTNOŚCI DO R.

OD STAROŻYTNOŚCI DO R. Spis treści WSTĘP 13 Rozdział 1 Dzieje CYPRU OD STAROŻYTNOŚCI DO 1878 R. 1.1. Historia Cypru do podboju tureckiego w 1571 r. 21 1.2. Cypr pod rządami Turków w latach 1571-1878 27 1.3. Sytuacja międzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu historia klasa VII

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu historia klasa VII Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu historia klasa VII ( wg programu Wczoraj i dziś nr dopuszczenia 877/4/2017 ). Rok szkolny 2017/2018 Ocena dopuszczająca : - zna datę i postanowienia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2011 BS/47/2011 POLACY O SYTUACJI W LIBII

Warszawa, kwiecień 2011 BS/47/2011 POLACY O SYTUACJI W LIBII Warszawa, kwiecień 2011 BS/47/2011 POLACY O SYTUACJI W LIBII Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul.

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Azja w stosunkach międzynarodowych. dr Andrzej Anders

Azja w stosunkach międzynarodowych. dr Andrzej Anders Azja w stosunkach międzynarodowych dr Andrzej Anders Japonia współczesna Japonia jest jednym z nielicznych krajów pozaeuropejskich, które uniknęły kolonizacji w XIX w. Wraz z wzrostem mocarstwowości Japonii

Bardziej szczegółowo

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą.

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Element działań wojennych kampanii wrześniowej pierwszej kampanii

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej, oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

SOCJOLOGIA GLOBALNYCH PROCESÓW SPOŁECZNYCH

SOCJOLOGIA GLOBALNYCH PROCESÓW SPOŁECZNYCH SOCJOLOGIA GLOBALNYCH PROCESÓW SPOŁECZNYCH Wykład 4 KONFLIKT CYWILIZACJI Samuel Huntington SAMUEL HUNTINGON ZDERZENIE CYWILIZACJI, 1993, 1997 Ur. 1927 r., amerykański profesor Uniwersytetu Eaton, prezes

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2009 BS/108/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O POLITYCE STANÓW ZJEDNOCZONYCH I OPERACJI NATO W AFGANISTANIE

Warszawa, lipiec 2009 BS/108/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O POLITYCE STANÓW ZJEDNOCZONYCH I OPERACJI NATO W AFGANISTANIE Warszawa, lipiec 2009 BS/108/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O POLITYCE STANÓW ZJEDNOCZONYCH I OPERACJI NATO W AFGANISTANIE CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy

Bardziej szczegółowo

UMCS, Lublin 28 listopada 2016 r. Stanisław Koziej PAŃSTWO JAKO PODMIOT BEZPIECZEŃSTWA: CIĄGŁOŚĆ I ZMIANA

UMCS, Lublin 28 listopada 2016 r. Stanisław Koziej PAŃSTWO JAKO PODMIOT BEZPIECZEŃSTWA: CIĄGŁOŚĆ I ZMIANA UMCS, Lublin 28 listopada 2016 r. Stanisław Koziej PAŃSTWO JAKO PODMIOT BEZPIECZEŃSTWA: CIĄGŁOŚĆ I ZMIANA POJĘCIE BEZPIECZEŃSTWA BEZPIECZEŃSTWO W SENSIE STATYCZNYM - JAKO STAN BRAKU ZAGROŻEŃ DLA PODMIOTU,

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WZROST NASTROJÓW ANTYWOJENNYCH BS/51/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ WZROST NASTROJÓW ANTYWOJENNYCH BS/51/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2003 CBOS CENTRUM BADANIA OPIN SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Temat: Dominacja ZSRR w Europie Środkowej i Wschodniej.

Temat: Dominacja ZSRR w Europie Środkowej i Wschodniej. Temat: Dominacja ZSRR w Europie Środkowej i Wschodniej. 1. Państwa Europy Środkowej i Wschodniej obóz państw socjalistycznych, kraje demokracji ludowej : Bułgaria, Czechosłowacja, Polska, NRD, Rumunia,

Bardziej szczegółowo

Polskie Państwo podziemne Przygotowała: Katarzyna Kossakowska Klasa III A

Polskie Państwo podziemne Przygotowała: Katarzyna Kossakowska Klasa III A Polskie Państwo podziemne 1939-1945 Przygotowała: Katarzyna Kossakowska Klasa III A FLAGA POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO Polskie Państwo Podziemne (w skrócie PPP) to tajne struktury Państwa Polskiego istniejące

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z historii poziom podstawowy na rok szkolny 2016/2017 dla klasy I a

Plan wynikowy z historii poziom podstawowy na rok szkolny 2016/2017 dla klasy I a Plan wynikowy z historii poziom podstawowy na rok szkolny 206/207 dla klasy I a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 2 Liczba godzin do wypracowania

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wprowadzenie. I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ)

Spis treści. Wprowadzenie. I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ) Spis treści Wprowadzenie I. KSZTAŁCENIE OBRONNE MŁODZIEśY W POLSCE (TRADYCJE I WSPÓŁCZESNOŚĆ) 1.1. Tradycje kształcenia obronnego młodzieŝy 1.1.1. Kształcenie obronne w okresie rozbiorów 1.1.2. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Materiał porównawczy. do ustawy z dnia 24 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o orderach i odznaczeniach. (druk nr 909)

Materiał porównawczy. do ustawy z dnia 24 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o orderach i odznaczeniach. (druk nr 909) BIURO LEGISLACYJNE/ Materiał porównawczy Materiał porównawczy do ustawy z dnia 24 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o orderach i odznaczeniach (druk nr 909) U S T A W A z dnia 16 października 1992 r. o

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP

STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP STRATEGICZNE FORUM BEZPIECZEŃSTWA STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP Założenia i implementacja Stanisław Koziej Szef BBN www.bbn.gov.pl @SKoziej 7 stycznia 2015 r. 1 AGENDA 1. GŁÓWNE ZAŁOŻENIA SBN

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

Wątek tematyczny I (dalszy ciąg). Ojczysty Panteon i ojczyste spory

Wątek tematyczny I (dalszy ciąg). Ojczysty Panteon i ojczyste spory Klasa II semestr czwarty Wątek tematyczny I (dalszy ciąg). Ojczysty Panteon i ojczyste spory 1. Jak kształtował się współczesny naród polski? Ku współczesnemu narodowi W obronie polskości Kultura narodowa

Bardziej szczegółowo

Wstęp 9. Rozdział 2 [Roman Kuźniar]

Wstęp 9. Rozdział 2 [Roman Kuźniar] Spis treści [Roman Kuźniar] Wstęp 9 Rozdział 1 [Roman Kuźniar] Ewolucja problemu bezpieczeństwa rys historyczny 18 1. Pierwsze traktaty o pokoju i równowadze sił 19 2. Liga Narodów niedoceniony wynalazek

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego (GROM)

Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego (GROM) Strona znajduje się w archiwum. Grupa Reagowania Operacyjno-Manewrowego (GROM) Tworzenie Jednostki rozpoczęto w 1990 roku, wykorzystując najlepsze doświadczenia zagraniczne zwłaszcza Stanów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI PAŃSTWO - KOŚCIÓŁ W POLSCE

STOSUNKI PAŃSTWO - KOŚCIÓŁ W POLSCE Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Małgorzata Pasztetnik

Bardziej szczegółowo

TERRORYZM JAKO STRATEGICZNE ZAGROŻENIE W WARUNKACH

TERRORYZM JAKO STRATEGICZNE ZAGROŻENIE W WARUNKACH r. Stanisław Koziej 1 TERRORYZM JAKO STRATEGICZNE ZAGROŻENIE W WARUNKACH NOWEJ ZIMNEJ WOJNY 2 Agenda Strategiczne środowisko bezpieczeństwa Charakter współczesnego terroryzmu Dylematy walki z terroryzmem

Bardziej szczegółowo

Politologia studia niestacjonarne Seminaria dyplomowe w roku akademickim 2017/2018 Spis treści

Politologia studia niestacjonarne Seminaria dyplomowe w roku akademickim 2017/2018 Spis treści Politologia studia niestacjonarne Spis treści HARMONOGRAM SPOTKAŃ... 2 Prof. UAM dr hab. Anita Adamczyk... 3 Prof. UAM dr hab. Edward Jeliński... 4 Prof. UAM dr hab. Andrzej Stelmach... 5 1. Ni 28 Sty

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA (zakres rozszerzony)

PODSTAWA PROGRAMOWA (zakres rozszerzony) 2016-09-01 HISTORIA PODSTAWA PROGRAMOWA (zakres rozszerzony) SZKOŁY BENEDYKTA IV etap edukacyjny zakres rozszerzony Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń porządkuje i synchronizuje

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWO POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZJALNYM 2014

PAŃSTWO POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZJALNYM 2014 PAŃSTWO POWTÓRZENIE PRZED EGZAMINEM GIMNAZJALNYM 2014 PAŃSTWO to suwerenna organizacja polityczna, obejmująca swym działaniem ludność określonego terytorium. PAŃSTWO Cechy państwa: - własne terytorium

Bardziej szczegółowo

Wstęp. CZĘŚĆ I. Bezpieczeństwo militarne

Wstęp. CZĘŚĆ I. Bezpieczeństwo militarne Wstęp CZĘŚĆ I. Bezpieczeństwo militarne Rozdział 1. Rola i modele sił zbrojnych we współczesnym świecie Role armii Modele armii Armie wybranych państw Rozdział 2. Wojny i konflikty zbrojne Definicja wojny

Bardziej szczegółowo

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH S. PREZYDENCKI Ogólna charakterystyka: Rozdzielczość i względna równość kompetencji władzy ustawodawczej i wykonawczej Władza wykonawcza prezydent Władza ustawodawcza

Bardziej szczegółowo

Jerzy Zdanowski WPROWADZENIE

Jerzy Zdanowski WPROWADZENIE X: 2013 nr 3 Jerzy Zdanowski WPROWADZENIE W latach 60. wybitny amerykański politolog Malcolm Kerr, znawca problematyki bliskowschodniej, wprowadził do obiegu naukowego termin arabska zimna wojna. W tym

Bardziej szczegółowo

Temat: Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej

Temat: Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej Temat: Konstytucja marcowa i ustrój II Rzeczypospolitej 1. Wybory do sejmu ustawodawczego (1919r.) 26 stycznia 1919 r. przeprowadzono wybory w dawnym Królestwie i Galicji Zachodnie, w czerwcu 1919 dołączyli

Bardziej szczegółowo

1. Wymień państwa,,trójporozumienia...

1. Wymień państwa,,trójporozumienia... 1. Wymień państwa,,trójporozumienia... 2. Dlaczego konflikt 1914-1918 nazwano I wojną światową? Jaki był charakter walk i rodzaje zastosowanej broni? 3. Wymień państwa powstałe po I wojnie światowej. 4.Kiedy

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe Literatura podstawowa Adamowski J., (red.), (2008), Wybrane zagraniczne systemy medialne, Warszawa: WAiP Dobek-Ostrowska B., (2007), Media masowe na świecie. Modele systemów medialnych i ich dynamika rozwojowa,

Bardziej szczegółowo

MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM

MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM S Z T A B G E N E R A L N Y W P ZARZĄD PLANOWANIA OPERACYJNEGO P3 MIEJSCE I ROLA NACZELNEGO DOWÓDCY SIŁ ZBROJNYCH W POŁĄCZONEJ OPERACJI OBRONNEJ W WYMIARZE NARODOWYM I SOJUSZNICZYM ppłk dr Dariusz ŻYŁKA

Bardziej szczegółowo

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Charakterystyka ustroju System polityczny charakter głowy państwa republika republika republika republika monarchia parlamentarna budowa terytorialna państwo

Bardziej szczegółowo

HISTORIA POWSZECHNA USTROJU I PRAWA. Autor: TADEUSZ MACIEJEWSKI. Część I. Starożytność

HISTORIA POWSZECHNA USTROJU I PRAWA. Autor: TADEUSZ MACIEJEWSKI. Część I. Starożytność HISTORIA POWSZECHNA USTROJU I PRAWA Autor: TADEUSZ MACIEJEWSKI Część I. Starożytność Rozdział I. Monarchie despotyczne i wielkie imperia Wschodu 1. Rys historyczny 2. Ustrój społeczny despotii 3. Ustrój

Bardziej szczegółowo

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO WŁADZA I POLITYKA dr Agnieszka Kacprzak WŁADZA I POLITYKA WŁADZA zdolność jednostek lub grup do osiągania własnych celów lub realizowania własnych interesów, nawet wobec sprzeciwu innych POLITYKA środki

Bardziej szczegółowo

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939

WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939 WOJNA DOMOWA W HISZPANII 1936-1939 Wiek XIX i pierwsze dekady XX były dla Hiszpanii bardzo trudnym okresem licznych wojen domowych i rewolt. Z olbrzymiego niegdyś imperium kolonialnego pozostały jedynie

Bardziej szczegółowo

Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, Wydział Socjologiczno-Historyczny

Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, Wydział Socjologiczno-Historyczny Rzeszów, 1 październik 201 r. SYLABUS Nazwa Spory i konflikty międzynarodowe Nazwa jednostki prowadzącej Katedra Politologii, przedmiot Wydział Socjologiczno-Historyczny Kod MK_6 Studia Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

11238/16 dh/mak 1 DGC 1

11238/16 dh/mak 1 DGC 1 Rada Unii Europejskiej Bruksela, 18 lipca 2016 r. (OR. en) 11238/16 COAFR 220 CFSP/PESC 618 WYNIK PRAC Od: Sekretariat Generalny Rady Data: 18 lipca 2016 r. Do: Delegacje Nr poprz. dok.: 10907/16 Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

2014 rok Rok Pamięci Narodowej

2014 rok Rok Pamięci Narodowej 2014 rok Rok Pamięci Narodowej I. 100 rocznica wybuchu I wojny światowej I wojna światowa konflikt zbrojny trwający od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918 pomiędzy ententą, tj. Wielką Brytania, Francją,

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 14 czerwca 2012 r. Poz. 665

Warszawa, dnia 14 czerwca 2012 r. Poz. 665 Warszawa, dnia 14 czerwca 2012 r. Poz. 665 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA OBRONY NARODOWEJ z dnia 31 maja 2012 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie mianowania na stopnie wojskowe Na podstawie art. 76 ust.

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. (5 pkt) Na początku lat 90-tych XX w. zmieniła się mapa polityczna Europy. Na podstawie niżej podanych zdao rozpoznaj nowopowstałe paostwa

Zadanie 1. (5 pkt) Na początku lat 90-tych XX w. zmieniła się mapa polityczna Europy. Na podstawie niżej podanych zdao rozpoznaj nowopowstałe paostwa Zadanie 1. (5 pkt) Na początku lat 90-tych XX w. zmieniła się mapa polityczna Europy. Na podstawie niżej podanych zdao rozpoznaj nowopowstałe paostwa i wpisz odpowiadające im litery we właściwe kontury

Bardziej szczegółowo

Francuska armia w Mali zaczyna robić "w tył zwrot" 12 kwietnia 2013

Francuska armia w Mali zaczyna robić w tył zwrot 12 kwietnia 2013 Francja rozpoczyna zapowiadane wycofywanie swoich żołnierzy z Mali jak poinformowało francuskie Ministerstwo Obrony, w ubiegły wtorek, 9 kwietnia, wyjechało pierwszych stu żołnierzy armii francuskiej.

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi. Christian Kölling. Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21

Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi. Christian Kölling. Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21 Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi Christian Kölling Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21 Przewodni Projekt Berlińskiej Agendy 21 Udział społeczny - Wrocław 9.12.2005 Wdrażanie

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZ GH-H1-125, GH-H4-125, GH-H5-125,

Bardziej szczegółowo

Chcesz pracować w wojsku?

Chcesz pracować w wojsku? Praca w wojsku Chcesz pracować w wojsku? Marzysz o pracy w służbie mundurowej, ale nie wiesz, jak się do niej dostać? Przeczytaj nasz poradnik! str. 1 Charakterystyka Sił Zbrojnych RP Siły Zbrojne Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Spis tresci. Wykaz 11 Wstçp 13

Spis tresci. Wykaz 11 Wstçp 13 Spis tresci Wykaz 11 Wstçp 13 Uzasadnienie wyboru problematyki badawczej 2. i teza pracy 16 3. uzytych w tytule i dalszych czesciach 17 4. Zastosowane metody badawcze 19 5. Struktura pracy 20 1. i dzialania

Bardziej szczegółowo

Gospodarka i funkcjonowanie Unii Europejskiej

Gospodarka i funkcjonowanie Unii Europejskiej Gospodarka i funkcjonowanie Unii Europejskiej Wykład I Podstawowe pojęcia i formy integracji Integracja ekonomiczna Stopniowe i dobrowolne eliminowanie granic ekonomicznych między niepodległymi państwami,

Bardziej szczegółowo

CLII Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych przy Zespole Szkół nr 27 Praca kontrolna nr 1 semestr I HISTORIA Międzywojnie i II wojna światowa TEST

CLII Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych przy Zespole Szkół nr 27 Praca kontrolna nr 1 semestr I HISTORIA Międzywojnie i II wojna światowa TEST CLII Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych przy Zespole Szkół nr 27 Praca kontrolna nr 1 semestr I HISTORIA Międzywojnie i II wojna światowa TEST... 1. Na poniższej mapie zaznacz państwa, które utworzyły:

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O WYJEŹDZIE POLSKICH ŻOŁNIERZY DO AFGANISTANU I DZIAŁANIACH ANTYTERRORYSTYCZNYCH NATO BS/4/2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O WYJEŹDZIE POLSKICH ŻOŁNIERZY DO AFGANISTANU I DZIAŁANIACH ANTYTERRORYSTYCZNYCH NATO BS/4/2002 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

USTRÓJ POLITYCZNY: PARLAMENT:

USTRÓJ POLITYCZNY: PARLAMENT: USTRÓJ POLITYCZNY: Francja jest republiką o systemie semiprezydenckim. Konstytucja przyjęta została w referendum w 1958 roku. Modyfikowana była w latach 1962 oraz 1995. Głową państwa jest prezydent wybierany

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego. CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918

Spis treści. Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego. CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918 Spis treści Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918 Rozdział I. Narodziny wieku (1890-1914) 1. Nie spełnione obawy końca XIX wieku 2. Rewolucja

Bardziej szczegółowo

Na Zachodzie lepiej niż u nas w Rosji - Rosjanie o Rosji, Polsce i Niemczech

Na Zachodzie lepiej niż u nas w Rosji - Rosjanie o Rosji, Polsce i Niemczech Na Zachodzie lepiej niż u nas w Rosji - Rosjanie o Rosji, Polsce i Niemczech Komunikat z badań Instytutu Spraw Publicznych Coraz więcej Rosjan wychodzi na ulice, aby wyrazić swoje niezadowolenie z sytuacji

Bardziej szczegółowo

BBC WORLD SERVICE GLOBESCAN INCORPORATED PIPA - THE PROGRAM ON INTERNATIONAL POLICY ATTITUDES CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

BBC WORLD SERVICE GLOBESCAN INCORPORATED PIPA - THE PROGRAM ON INTERNATIONAL POLICY ATTITUDES CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ BBC WORLD SERVICE GLOBESCAN INCORPORATED PIPA - THE PROGRAM ON INTERNATIONAL POLICY ATTITUDES CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 629-35-69; 628-37-04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT. 24 OŚRODEK INFORMACJI

Bardziej szczegółowo

Współczesne systemy polityczne

Współczesne systemy polityczne Jarosław Zieliński Współczesne systemy polityczne System polityczny może być rozumiany jako podstawowe struktury władz państwowych oraz główne zasady polityczne i prawne; jako ogół instytucji, za pośrednictwem

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw.

o zmianie ustawy o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 21 czerwca 2013 r. Druk nr 390 MARSZAŁEK SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Pan Bogdan BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Zgodnie

Bardziej szczegółowo

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN SUB Hamburg A/553448 Patrycja Sokołowska olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN wobec państw obszaru byłej Jugosławii wiatach 1990-2005 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 13 Wstęp 17 ROZDZIAŁ 1 Główne kierunki

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ BS/14/11/95 GROŹNIE W GROZNYM KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 95

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ BS/14/11/95 GROŹNIE W GROZNYM KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 95 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET: http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2012 BS/143/2012 KTO POWINIEN ZOSTAĆ PREZYDENTEM STANÓW ZJEDNOCZONYCH OPINIE MIESZKAŃCÓW 21 KRAJÓW

Warszawa, październik 2012 BS/143/2012 KTO POWINIEN ZOSTAĆ PREZYDENTEM STANÓW ZJEDNOCZONYCH OPINIE MIESZKAŃCÓW 21 KRAJÓW Warszawa, październik 2012 BS/143/2012 KTO POWINIEN ZOSTAĆ PREZYDENTEM STANÓW ZJEDNOCZONYCH OPINIE MIESZKAŃCÓW 21 KRAJÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Konwencje genewskie, Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik)

Konwencje genewskie, Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik) Konwencje genewskie, Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik) Rozdział I Postanowienia ogólne Artykuł 2 Niezależnie od postanowień, które wejdą w życie już w czasie pokoju,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT 69--69; 68-7-0 UL. ŻURAWIA A, SKR. PT. INTERNET http://www.cbos.pl OŚRODEK INFORMACJI 69-6-9, 6-76- 00-0 W A R S Z A W A E-mail: sekretariat@cbos.pl TELEFAX

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY ZARZĄDZANIA TEMAT PRACY : KIEROWANIE I PRZYWÓDZTWO MARTA TRZONKOWSKA

PODSTAWY ZARZĄDZANIA TEMAT PRACY : KIEROWANIE I PRZYWÓDZTWO MARTA TRZONKOWSKA PODSTAWY ZARZĄDZANIA TEMAT PRACY : KIEROWANIE I PRZYWÓDZTWO WYKONAŁY: ADA NOWICKA MARTA TRZONKOWSKA PROWADZĄCY: MGR. MARCIN DARECKI ZARZĄDZANIE Zestaw działań (obejmujący planowanie i podejmowanie decyzji,

Bardziej szczegółowo

ZADANIA DO SPRAWDZIANU

ZADANIA DO SPRAWDZIANU ZADANIA DO SPRAWDZIANU 1. Do daty dopisz wydarzenie: a) 1 IX 1939 r. wybuch II wojny światowej (agresja niemiecka na Polskę) b) 17 IX 1939 r. agresja radziecka na Polskę c) 28 IX 1939 r. kapitulacja Warszawy

Bardziej szczegółowo

B7-0128/2009 } B7-0129/2009 } B7-0130/2009 } B7-0131/2009 } B7-0132/2009 } RC1/Am. 1

B7-0128/2009 } B7-0129/2009 } B7-0130/2009 } B7-0131/2009 } B7-0132/2009 } RC1/Am. 1 B7-0132/2009 } RC1/Am. 1 1 Ryszard Antoni Legutko, Michał Tomasz Kamiński, Tomasz Piotr Poręba Punkt F preambuły F. mając na uwadze, że niebywale ważne jest, by UE mówiła jednym głosem, wykazała głęboką

Bardziej szczegółowo

Semestr: zimowy. Zaliczenie: Praca pisemna Test końcowy Aktywność na zajęciach

Semestr: zimowy. Zaliczenie: Praca pisemna Test końcowy Aktywność na zajęciach Nazwa przedmiotu: EPOKA POLITYCZNYCH I KULTUROWYCH PRZEŁOMÓW - EUROPA W XX- XXI WIEKU Kod przedmiotu: Forma zajęć: Seminarium Język: polski Rok: III 2013/201 4 Semestr: zimowy Zaliczenie: Praca pisemna

Bardziej szczegółowo

Życie młodych ludzi w państwie Izrael

Życie młodych ludzi w państwie Izrael III SPOTKANIE - Konflikt izraelsko-palestyński na progu XXI wieku Życie młodych ludzi w państwie Izrael 1. Powszechna służba wojskowa kobiet i mężczyzn (rola IDF w społeczeństwie); 2. Aktywność polityczna

Bardziej szczegółowo

Pytania egzaminacyjne dla kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE

Pytania egzaminacyjne dla kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE Pytania egzaminacyjne dla kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE Egzamin w roku akademickim 2011/2012 Obowiązuje studentów studiów stacjonarnych i niestacjonarnych 1. Przedstaw rozumienie bezpieczeństwa państwa

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa

USTAWA z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa Opracowano na podstawie: Dz. U. z 1998 r. Nr 162, poz.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2010 BS/159/2010 UDZIAŁ POLSKI W OPERACJI NATO W AFGANISTANIE I JEGO KONSEKWENCJE

Warszawa, listopad 2010 BS/159/2010 UDZIAŁ POLSKI W OPERACJI NATO W AFGANISTANIE I JEGO KONSEKWENCJE Warszawa, listopad 2010 BS/159/2010 UDZIAŁ POLSKI W OPERACJI NATO W AFGANISTANIE I JEGO KONSEKWENCJE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Ocena dążeń Rosji i konfliktu rosyjsko-gruzińskiego

Ocena dążeń Rosji i konfliktu rosyjsko-gruzińskiego Ocena dążeń Rosji i konfliktu rosyjsko-gruzińskiego Wyniki badań Instytutu Spraw Publicznych Rosja i Niemcy zawsze należały do sąsiadów, z którymi Polacy wiązali największe obawy. Wojna rosyjsko-gruzińska

Bardziej szczegółowo

Organizacje międzynarodowe

Organizacje międzynarodowe Organizacje międzynarodowe Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ) Narody Zjednoczone - są międzynarodową organizacją o charakterze powszechnym, działąjącą w wielu płaszczyznach i grupująca prawie wszystkie

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA IV WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeń dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnień oraz form organizacji

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 W grudniu 2013 r. Rada Unii Europejskiej formalnie zatwierdziła nowe przepisy i ustawodawstwo dotyczące kolejnej rundy inwestycji

Bardziej szczegółowo

Różnice kulturowe: orientacje i wymiary

Różnice kulturowe: orientacje i wymiary Różnice kulturowe: orientacje i wymiary Wartości kulturowe 1. Poglądy podzielane przez daną grupę, określające, co jest dobre, a co złe, co właściwe, a co niewłaściwe, co wskazane, co niewskazane. 2. Tendencja

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO PAŃSTWA. Kmdr prof. dr hab. Tomasz SZUBRYCHT

STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO PAŃSTWA. Kmdr prof. dr hab. Tomasz SZUBRYCHT STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MORSKIEGO PAŃSTWA Kmdr prof. dr hab. Tomasz SZUBRYCHT Uzasadnienie konieczności opracowania strategii bezpieczeństwa morskiego państwa w wymiarze narodowym i międzynarodowym stanowić

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Instytut Wschodni UAM moduł: Mapa problematyki społeczno-gospodarczej Azji Centralnej

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo