ISSN Vol. 17 No. 3

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ISSN 1505-7054. 2014 Vol. 17 No. 3 www.medycynasrodowiskowa.pl"

Transkrypt

1 ISSN Vol. 17 No. 3 W numerze: 3 WWA ryzyko zdrowotne 3 Berylowce w migdałkach 3 Pył w migdałkach dzieci 3 Bierne palenie metale w migdałkach 3 Metale ciężkie w mleku kobiet 3 Metale we włosach dzieci 3 Mikroorganizmy w środowisku pracy 3 Narkotyki w ściekach Content: 3 PAHs health risk 3 Alkaline earth metals in adenoids 3 Dust in children s adenoids 3 Passive smoking metals in adenoids 3 Heavy metals in breast milk 3 Metals in hair of children 3 Microorganisms in work environment 3 Drugs in wastewater

2 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine Czasopismo Journal Instytutu Medycyny Pracy of Institute of Occupational Medicine i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu and Environmental Health in Sosnowiec oraz Polskiego Towarzystwa and Polish Society Medycyny Środowiskowej of Environmental Medicine Ukazuje się cztery razy w roku It is published four times a year ZESPÓŁ REDAKCYJNY / EDITORIAL STAFF Redaktor Naczelny / Editor-in-Chief Zastępcy Redaktora Naczelnego / Deputy Editors Redaktor Tematyczny / Feature Editor Sekretarz Redakcji / Co-editor Redaktor Statystyczny / Statistical Editor Redaktor Językowy / Lingual Editor Sekretariat / Editorial Office Webmaster RADA PROGRAMOWA / EDITORIAL BOARD Przewodniczący Rady Programowej / Chairperson Członkowie z Polski / Polish Editorial Board Prof. dr hab. n. hum. Irena Adamek, Kraków Dr n. med. Edmund Anczyk, Sosnowiec Dr n. med. Piotr Z. Brewczyński, Sosnowiec Dr n. med. Zdzisław Brzeski, Lublin Prof. dr hab. n. med. Marian Dróżdż, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Jerzy Filikowski, Gdynia Dr hab. n. med. prof. nadzw. Rafał Górny, Warszawa Prof. dr hab. n. med. Jan Grzesik, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Janusz Hałuszka, Kraków Prof. dr hab. n. med. Wojciech Hanke, Łódź Prof. dr hab. Zofia Ignasiak, Wrocław Prof. dr hab. n. med. Marek Jakubowski, Łódź Prof. dr hab. n. med. Gerard Jonderko, Katowice Dr hab. n. med. Joanna Kasznia-Kocot, Katowice Prof. dr hab. n. med. Marcin Kamiński, Katowice Prof. dr hab. n. med. Emilia Kolarzyk, Kraków Prof. dr hab. n. med. Aleksandra Kochańska-Dziurowicz, Katowice Prof. dr hab. n. przyr. Jerzy Kwapuliński, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Henryka Langauer-Lewowicka, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski Prof. dr hab. n. med. Jan Grzesik Prof. dr hab. n. med. Janusz Hałuszka lek. med. Maja Muszyńska-Graca mgr Karina Erenkfeit dr hab. n. o zdr. Krzysztof Pawlicki Maria Berezowska mgr Liwia Dudzińska mgr Mariusz Migała Prof. dr hab. n. med. Gerard Jonderko Dr n. med. Danuta O. Lis, Sosnowiec Prof. dr hab. n. farm. Jan Ludwicki, Warszawa Prof. dr hab. n. med. Kazimierz Marek, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Jacek Musiał, Kraków Prof. dr hab. n. med. Zofia Olszowy, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Janusz Pach, Kraków Dr hab. n. med. prof. nadzw. Krystyna Pawlas, Wrocław Dr n. med. Natalia Pawlas, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Władysław Pierzchała, Katowice Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Bolesław Samoliński, Warszawa Prof. dr hab. n. med. Andrzej Sobczak, Katowice Prof. dr hab. n. med. Jerzy A. Sokal, Sosnowiec Prof. dr hab. n. med. Neonila Szeszenia-Dąbrowska, Łódź Prof. dr hab. n. hum. Beata Tobiasz-Adamczyk, Kraków Prof. dr hab. n. med. Barbara Zahorska-Markiewicz, Katowice Prof. dr hab. n. med. Jan E. Zejda, Katowice Prof. dr hab. n. med. Brunon Zemła, Gliwice Dr hab. n. med. Renata Złotkowska, Katowice Prof. dr hab. inż. Jerzy Zwoździak, Wrocław Członkowie Zagraniczni / International Editorial Board Alena Bartonova, PhD, Oslo, Norway Prof. David Bellinger, PhD, Boston, USA Stephan Boese O Reilly, MD, MPH, PhD, Munich,Germany Karin Broberg Palmgren, MSc, PhD, Lund, Sweden Prof. Dmitri Chvoryk, MD, PhD, Grodno, Belarus Eva Csobod, MD, PhD, Szentendre, Hungary Miroslav Dostal, MD, Praha, Czech Republic Prof. Gyula Dura, MD, PhD, Budapest, Hungary Ruth Etzel, MD, PhD, WHO Geneva, Switzerland Donato Greco, MD, Rome, Italy Prof. Helmut Greim, MD, PhD, Munich, Germany Prof. Philippe Hartemann, MD, PhD, Nancy, France Peter van den Hazel, MD, Arnhem, Netherlands Prof. Diane E. Heck, MD, PhD, New York, USA Dorota Jarosińska, MD, PhD, EEA, Copenhagen, Denmark Prof. Ludmiła Klimackaja, MD, PhD, Krasnoyarsk, Russia Hannu Komulainen, MD, Kuopio, Finland Jan Koval, MD, Presov, Slovakia Prof. Jean Krutmann, MD, PhD, Düsseldorf, Germany Ruzena Kubinova, MD, Praha, Czech Republic Won Jin Lee, MD, MPH, PhD, Seoul, Republic of Korea Prof. Robert Malina, Dr h.c.m., PhD, Bay City, USA Dainius Martuzevicius, PhD, Kaunas, Lithuania Mark D. Miller, MD, MPH, Oackland, USA Hans Moshammer, MD, PhD, Wien, Austria Prof. Karl Ernst von Muehlendahl, MD, PhD, Osnabrück, Germany Prof. Yuriy Nechytaylo MD, PhD Tchernivtsi, Ukraine Assoc. prof. Dan Norbäck, PhD, Uppsala, Sweden Peter Ohnsorge, MD, Wurzburg, Germany Mathias Otto, PhD, DSc (Eng), Osnabrück, Germany Anna Paldy, MD, MPH, PhD, Budapest, Hungary Prof. Roberto Ronchetti, MD, PhD, Rome, Italy Peter Rudnai, MD, Budapest, Hungary Prof. Tore Sanner, MD, PhD, Oslo, Norway Piersante Sestini, MD, Siena, Italy Birute Skerliene, MD, PhD, Vilnius, Lithuania Prof. Staffan Skerfving, MD, PhD, Lund, Sweden Prof. Anne Steenhout, MD, PhD, Brussels, Belgium Loreta Strumylaite, MD, PhD, Kaunas, Lithuania Andrzej Szpakow, MD, PhD, Grodno, Belarus Prof. Gerhard Winnecke, MD, PhD, Düsseldorf, Germany

3 Adres Redakcji i Wydawcy: Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego oraz Polskie Towarzystwo Medycyny Środowiskowej ul. Kościelna Sosnowiec tel. (32) wew. 201, 202 fax (32) imp.sosnowiec.pl Editorial office and publisher s address: Institute of Occupational Medicine and Environmental Health and Polish Society of Environmental Medicine Kościelna 13 Str Sosnowiec, Poland Tel. +48 (32) ext. 201, 202 Fax: +48 (32) imp.sosnowiec.pl Warunki prenumeraty: Cena prenumeraty rocznej dla instytucji wynosi 160 zł (40 zł za jeden numer), dla odbiorców indywidualnych 100 zł (25 zł za jeden numer). Zamówienie prosimy kierować na adres: Redakcja Medycyny Środowiskowej - Environmental Medicine ul. Kościelna Sosnowiec lub Zakup numeru bieżącego i numerów archiwalnych możliwy jest po dokonaniu wpłaty na konto Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu nr: Wpłat tytułem opłaty członkowskiej można dokonywać na konto Polskiego Towarzystwa Medycyny Środowiskowej nr Osoby zainteresowane zamieszczeniem reklamy w czasopiśmie Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine prosimy o kontakt z redakcją Czasopismo ukazuje się w wersji pierwotnej drukowanej oraz w wersji elektronicznej na stronie Kwartalnik Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Subscription conditions: Annual subscription for institutions: 160 zł (40 zl one volume). Annual subscription for individuals: 100 zł (25 zl one volume). Subscription orders should be sent to the following address: Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine Editorial Office Kościelna 13 Str Sosnowiec, Poland or Readers or institutions interested in subscribing the journal should send an order to the address of editorial office. Payments could be made to the account no. MILLENIUM Bank S.S. Oddział Katowice PL BIC/SWIFT: BIGBPLPWXXX of the Institute of Occupational Medicine and Environmental Health in Sosnowiec Individuals interested in printing adverts in the magazine Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine are requested to contact editor s office Journal is published in the original printed version and on Journal Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine is co-financed by the Ministry of Science and Higher Education Nakład: 100 egz. Edition: 100 copies Punktacja czasopisma: MNiSW (2012): 5 ICV (2012): 5,52 Czasopismo indeksowane jest przez: Arianta, Chemical Abstracts (CAS), Genamics Journal Seek, Google Scholar, IC Journals Master List, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Polska Bibliografia Lekarska, Polish Scientific Journals Database, Ulrich stm International Periodicals Directory. ISSN

4 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 ARTYKUŁ REDAKCYJNY Zagrożenia zdrowotne związane ze środowiskowym narażeniem na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał PRACE ORYGINALNE Udział rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych form berylowców i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński Kumulacja wybranych pierwiastków w migdałkach gardłowych dzieci w wyniku zjawiska wtórnego pylenia Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński Znaczenie biernego palenia dla kumulacji berylowców i Pb w migdałkach gardłowych dzieci Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński Zawartość metali ciężkich w mleku kobiet mieszkających na terenach uprzemysłowionych Jerzy Kwapuliński, Małgorzata Suflita, Piotr Z. Brewczyński, Tomasz Fulczyk, Małgorzata Bebek, Krzysztof Mitko, Ewelina Stykowska, Agata Trzcionka, Michał Swoboda Interakcja metali badana we włosach dzieci zamieszkałych na terenach przemysłowym i rolniczym Jerzy Kwapuliński, Jerzy Ciba, Agata Trzcionka, Jolanta Kluczka, Piotr Z. Brewczyński, Michał Swoboda, Tomasz Fulczyk, Błażej Szady, Ewelina Stykowska, Janina Trzcionka Analiza wybranych czynników wirulencji bakterii i drożdży izolowanych ze środowisk pracy w kompostowniach, garbarniach, muzeach Justyna Skóra, Beata Gutarowska PRACE POGLĄDOWE Analiza ścieków jako nowa droga określenia ilości spożywanych narkotyków w społecznościach lokalnych. Przegląd literatury Marta Boroń, Krystyna Pawlas KOMUNIKATY Regulamin publikowania prac wskazówki dla Autorów

5 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 EDITORIAL Health hazards involved with an environmental exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał ORIGINAL PAPERS The part of soluble and insoluble forms of Pb, Be, Ba, Ca, Mg, Sr in particulate matter and in the pharyngeal tonsils Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński Accumulation of selected elements in the pharyngeal tonsils of children as a result of secondary dust emission Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński The importance of passive smoking in the accumulation of Pb, Be, Ba, Mg, Ca, Sr in the children adenoids Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński Heavy metals content in breast milk of mothers living in industrial region Jerzy Kwapuliński, Małgorzata Suflita, Piotr Z. Brewczyński, Tomasz Fulczyk, Małgorzata Bebek, Krzysztof Mitko, Ewelina Stykowska, Agata Trzcionka, Michał Swoboda Metals interaction tested in children s hair originating from industrial and rural areas Jerzy Kwapuliński, Jerzy Ciba, Agata Trzcionka, Jolanta Kluczka, Piotr Z. Brewczyński, Michał Swoboda, Tomasz Fulczyk, Błażej Szady, Ewelina Stykowska, Janina Trzcionka Analysis of selected virulence factors of bacteria and yeast isolated from work environments in composting plants, tenneries, museums Justyna Skóra, Beata Gutarowska REVIEW PAPERS Analysis of wastewater as a new approach to determine the amount of drugs intake by local communities. A review Marta Boroń, Krystyna Pawlas ANNOUNCEMENTS Instructions to Authors

6 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Od Redaktora Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) mają działanie mutagenne i kancerogenne, dostają się do organizmu drogą: pokarmową, oddechową i przez skórę. Stanowią poważne środowiskowe zagrożenie zdrowotne już od okresu prenatalnego. Artykuł redakcyjny przedstawia to zagrożenie, podaje aktualną sytuację w Polsce (por.: Narażenie inhalacyjne BaP MS 2010 [16] 2, 14 22). Kolejne 3 artykuły dotyczą berylowców, tj. metali ziem lekkich, alkalicznych, inaczej wapniowców. Są to: beryl (Be), magnez (Mg), wapń (Ca), stront (Sr), bar (Ba) i rad (Ra), oraz dodatkowo ołowiu (Pb metal ciężki) jako markerów obciążenia środowiskowego (nie badano radu). Oceniono stężenie berylowców w migdałkach pobranych po tonsilloectomii, obciążenie migdałków tymi metalami uważanymi przez Autorów za biomarkery środowiskowe oraz wpływ biernego palenia na obciążenie tymi pierwiastkami. W następnej pracy przedstawiono wyniki badań nad stężeniem w mleku kobiecym metali Cd, Pb, Zn, Ni, Mn, Fe, Cu. Kobiety mieszkały co najmniej 5 lat na Górnym Śląsku, Cieszynie i w Częstochowie i skład metali jako biomarkerów odniesiono do miejsca ich zamieszkania oraz do palenia papierosów. W kolejnej publikacji porównano stężenie metali (Pb, Cd, Ni, Co, Na, K, Mg, Zn, Cu, Mn, Fe i Ca) we włosach dzieci zamieszkałych na terenie przemysłowym i rolniczym. Ustalono relacje ilościowe współwystępowania poszczególnych metali. Oryginalne studium przedstawia badania szczepów bakterii i drożdży wyizolowanych z powietrza lub powierzchni, a występujących w środowiskach pracy jak garbarnia, kompostownia, muzeum. Badano wytwarzanie otoczek polisacharydowych, proteinazy, żelatynazy, lipazy, koagulazy, deoksyrybonukleazy, enterotoksyn, hemolizyny. Większość wykrytych czynników ma znaczenie chorobotwórcze w patologii zawodowej. Artykuł poglądowy przedstawia badania ścieków pod względem zawartości nielegalnych narkotyków. Jest to nowoczesna metoda pozwalająca na epidemiologiczną ocenę narkotyków zażywanych i wydalanych przez ludzi Uwaga Redaktora: W związku z opiniami pozytywnymi i negatywnymi przekazywanymi Redakcji na temat publikowanych artykułów wyjaśniamy, że za merytoryczną treść publikacji odpowiadają Autorzy i to do nich należy kierować uwagi i krytykę w formie listu do Redakcji celem publikacji. Należy spodziewać się, że nasi Autorzy zechcą wziąć udział w takiej dyskusji, co wzbogaci łamy czasopisma. Redaktor Naczelny Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Rudkowski

7

8 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3, Zagrożenia zdrowotne związane ze środowiskowym narażeniem na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) Health hazards involved with an environmental exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) (a, b, c) Monika Rusin (a, d) Ewa Marchwińska-Wyrwał Zakład Zdrowia Środowiskowego Wydział Zdrowia Publicznego Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Kierownik Zakładu: dr hab. n. przyr. E. Marchwińska-Wyrwał (a) koncepcja (b) opracowanie tekstu (c) zebranie piśmiennictwa (d) merytoryczny nadzór nad ostateczną wersją artykułu dr n. med. Monika Rusin dr hab. n. przyr. Ewa Marchwińska-Wyrwał STRESZCZENIE Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) są grupą związków należących do trwałych zanieczyszczeń organicznych, a część z nich wykazuje udowodnione działanie mutagenne i kancerogenne. Opisywany jest również ich wpływ na występowanie negatywnych skutków zdrowotnych takich jak urodzenia przedwczesne i niska urodzeniowa masa ciała noworodków. WWA dostają się do organizmu człowieka trzema drogami: pokarmową, oddechową i przezskórną, przy czym drogę przezskórną uważa się za najmniej istotną przy narażeniu środowiskowym. Ważne źródło emisji WWA do środowiska stanowi transport oraz sektor komunalny i przemysłowy. We wszystkich województwach Polski od 2005 roku monitorowany jest w powietrzu poziom benzo(a)pirenu (BaP), będącego wyznacznikiem stężenia wszystkich związków z grupy WWA. Pomimo obserwowanego od lat 90. stałego obniżania się stężenia BaP w powietrzu, na przeważającym obszarze kraju w dalszym ciągu notowane są przekroczenia jego poziomu dopuszczalnego (1 ng/m 3 ). W 2010 roku sytuacja ta dotyczyła wszystkich aglomeracji miejskich w Polsce, przy czym najwyższe, kilkunastokrotne przekroczenie dopuszczalnej normy, obserwowane było w województwie śląskim, na terenie aglomeracji rybnicko-jastrzębskiej. Spośród szesnastu województw w Polsce, w których w 2012 roku prowadzony był monitoring stężenia benzo(a)pirenu w powietrzu, brak przekroczeń dopuszczalnego poziomu tego związku odnotowany został jedynie w województwie lubelskim i podlaskim. Z powyższych danych wynika, że zanieczyszczenie środowiska związkami WWA w Polsce stanowić może poważne ryzyko zdrowotne. Wydaje się zatem konieczne podjęcie wszelkich działań zmierzających do ograniczenia narażenia populacji na te związki. Słowa kluczowe: wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, benzo(a)piren, kancerogeny środowiskowe, masa urodzeniowa ABSTRACT Polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) are compounds which belong to persistent organic pollutants group; some of which produce mutagenic and cancerogenic effects. These xenobiotics showed proven, negative effects on health preterm births and low infant birth weight. PAHs penetrate into the human body by three exposure pathways: inhalation, ingestion and skin contact, of which the skin contact pathway is the least important in the case of environmental exposure. Transport, and industrial and municipal sections are also an important source of these compounds. The level of benzo(a)pyrene (BaP) has been monitored in all the Polish provinces since 2005 in the air. BaP is a determinant of the level of all PAHs compounds. Despite of the permanent lowering of the level of BaP in the air since the Nadesłano: Zatwierdzono do druku: Niniejszy materiał jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL. Pełne postanowienia tej licencji są dostępne pod:

9 8 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał: WWA w środowisku a ryzyko zdrowotne 90s, the limit level (1 ng/m 3 ) has been exceeded in most provinces of the country. In 2010 this situation concerned all Polish agglomerations and the biggest excess has been observed in the province of Silesia in the area of rybnicko-jastrzębska agglomeration. Of sixteen Polish provinces only Lublin and Podlasie provinces did not exceed the limit level, of BaP in the air in These data shows that a serious health risk may occur due to environmental pollution caused by PAHs compounds. It is necessary to take preventative action to limit a human exposure to these compounds. Key words: polycyclic aromatic hydrocarbons, benzo(a)pyrene, environmental carcinogens, birth weight WSTĘP Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) stanowią grupę związków opisywanych w literaturze światowej jako polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) lub polynuclear aromatic hydrocarbons (PNAs), co związane jest z ich budową związki te składają się z dwóch lub więcej pierścieni aromatycznych [1]. WWA zaliczane są do trwałych zanieczyszczeń organicznych (TZO, ang. persistent organic pollutants POPs), charakteryzujących się tendencją do bioakumulacji oraz długim okresem półtrwania w środowisku [2]. Do grupy WWA zaliczanych jest kilkaset związków, lecz w środowisku najczęściej oznaczanych jest 17 z nich, przede wszystkim tych, które cechują się największą toksycznością, takich jak: acenaften, acenaftylen, antracen, benzo(a)antracen, benzo(a)pi-ren, benzo(e)piren, benzo(b)fluoranten, benzo(j)fluoranten, benzo(k)fluoranten, benzo(g,h,i)perylen, chryzen, dibenzo(a,h)antracen, fluoranten, fluoren, fenantren, piren oraz indeno(1,2,3-cd)piren [3]. WWA w środowisku nigdy nie występują pojedynczo, zawsze w formie mieszaniny [4]. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne występują powszechnie, a ich główne źródło emisji stanowią procesy spalania w sektorze komunalnym i mieszkaniowym oraz procesy produkcyjne, szczególnie produkcja koksu. Szacuje się, że w Polsce ponad 80% obecnych w powietrzu WWA jest rezultatem spalania paliw kopalnych [5]. Istotne źródło emisji WWA stanowi również sektor transportu spalanie paliw w silnikach zarówno Diesla, jak i benzynowych. Źródłem indywidualnego narażenia na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne są niektóre sposoby przygotowania żywności (grillowanie, wędzenie) oraz palenie tytoniu [6,7,8]. Szacuje się, że w środowisku domowym osoby palącej stężenie samego benzo(a)pirenu w powietrzu może wynosić nawet 22 ng/m 3 [9]. Benzo(a)piren (BaP) jest najpowszechniej występującym w środowisku przedstawicielem wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych [10]. W Polsce stężenie benzo(a)pirenu w powietrzu traktowane jest jako wyznacznik poziomu wszystkich związków z grupy WWA. Związek ten jest oznaczany w sieci stacji pomiarowych, wchodzących w skład Państwowego Monitoringu Środowiska. Prawie 80% całkowitej emisji tego związku do atmosfery pochodzi z procesów spalania w sektorze komunalnym i mieszkaniowym. Znacznie mniejszy udział w jego emisji mają procesy produkcyjne (14,1%) oraz sektor transportu (6,4%) [11]. Powszechność występowania benzo(a)pirenu w środowisku bytowania człowieka, stwierdzone właściwości rakotwórcze oraz jego zdolność kumulowania się w organizmach żywych stwarza poważne ryzyko zdrowotne. Celem pracy jest wykazanie środowiskowego narażenia populacji na wysokie stężenia wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, w tym benzo(a)pirenu. OBECNOŚĆ WIELOPIERŚCIENIOWYCH WĘGLOWODORÓW AROMATYCZNYCH W ŚRODOWISKU Powietrze Przez wiele lat w Polsce emisja WWA utrzymywała się na stałym wysokim poziomie i należała do najwyższych w Europie. Dopiero od lat 90. obserwowany jest systematyczny spadek stężenia WWA w powietrzu (w miastach Górnego Śląska wynoszący od 54% do 95%), jednak pomimo tego, na przeważającym obszarze kraju stężenie benzo(a)pirenu w powietrzu przekracza poziom dopuszczalny 1 ng/m 3 [12]. W roku 2005, na mocy Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2004/107/WE z dnia 15 grudnia 2004 roku, w sprawie arsenu, kadmu, rtęci, niklu i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, w Polsce został wprowadzony obowiązek wykonywania pomiarów zawartości benzo(a)pirenu w pyle [13]. Wyniki pomiarów stężenia tego związku w powietrzu wykazują, iż w większości województw oraz na terenie dużych aglomeracji miejskich w Polsce, średnioroczne wartości wielokrotnie przekraczają

10 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał: WWA w środowisku a ryzyko zdrowotne 9 poziom dopuszczalny. Pomiary stężenia benzo(a)pirenu w powietrzu atmosferycznym, wykonywane na terenie dużych aglomeracji miejskich w Polsce w 2010 roku, wykazały wielokrotne przekroczenia poziomu dopuszczalnego omawianego związku (ryc. 1). Najwyższe średnioroczne stężenie benzo(a)pirenu, przekraczające ponad osiemnastokrotnie wartość dopuszczalną, odnotowane zostało w tym czasie w obrębie aglomeracji rybnickojastrzębskiej, w województwie śląskim, i wynosiło 18,16 ng/m 3. Średnie stężenia benzo(a)pirenu, przekraczające prawie 10-krotnie poziom dopuszczalny, zaobserwowane były w tym okresie w aglomeracji górnośląskiej (8,81 ng/m 3 ), krakowskiej (8,16 ng/m 3 ) oraz łódzkiej (7,95 ng/m 3 ). Najniższe średnie stężenie benzo(a)pirenu odnotowano w obrębie aglomeracji warszawskiej; w tym przypadku również został przekroczony poziom dopuszczalny (1,02 ng/m 3 ) [14]. Stężenie średnie roczne benzo(a)pirenu w powietrzu [ng/m³) o A. bydgoska A. górnośląska A. krakowska A. łódzka A. rybnicko-jastrzębska A. szczecińska A. trójmiejska A. warszawska A. wrocławska Ryc. 1.Stężenie średnie roczne benzo(a)pirenu w powietrzu w dużych aglomeracjach miejskich w 2010 roku [źródło: GIOŚ] Fig. 1. Annual average concentration of benzo(a)pyrene in the air in large agglomerations in 2010 [source: GIOŚ] W roku 2012 pomiary stężeń benzo(a)pirenu w powietrzu prowadzone były w 123 stacjach monitoringowych (tabela I). W roku tym najwyższe średnioroczne stężenia benzo(a)pirenu odnotowane zostały w obrębie województwa łódzkiego, małopolskiego i śląskiego, przekraczając ponad 8-krotnie poziom dopuszczalny [15]. Brak przekroczeń wartości dopuszczalnej benzo(a)pirenu w powietrzu został zaobserwowany jedynie w województwie lubelskim. W porównaniu średnich stężeń benzo(a)pirenu w powietrzu pomiędzy poszczególnymi województwami Polski nie było brane pod uwagę województwo podlaskie, ze względu na dostępność wyników pomiarów pochodzących tylko z jednej stacji monitoringowej. Tabela I. Stężenie roczne benzo(a)pirenu w powietrzu atmosferycznym w 15 województwach Polski w 2012 r. [źródło: GIOŚ] Table I. Annual concentration of benzo(a)pyrene in ambient air in 15 Polish provinces in 2012 [source: GIOŚ] Województwo Stężenia średnioroczne benzo(a)pirenu [ng/m 3 ] Wartość średnia Zakres wartości [ng/m 3 ] [ng/m 3 ] Dolnośląskie 5,74 1,22 13,55 Kujawsko-pomorskie 2,21 0,44 4,99 Lubelskie 0,72 0,44 0,84 Lubuskie 1,86 1,67 2,09 Łódzkie 8,85 4,53 19,21 Małopolskie 8,83 2,93 18,99 Mazowieckie 5,18 3,13 7,07 Opolskie 6,72 4,56 8,87 Podkarpackie 4,97 3,24 6,32 Pomorskie 3,23 1,17 7,43 Śląskie 8,6 4,6 15,11 Świętokrzyskie 6,73 5,98 8,41 Warmińsko-mazurskie 3,0 0,79 4,92 Wielkopolskie 3,9 1,64 5,57 Zachodniopomorskie 3,06 1,78 5,4 Gleba Szacuje się, że na świecie przeciętna zawartość WWA w glebach na terenach dużych miast wynosi µg/kg [16, 17, 18], przy czym najwyższe stężenia omawianych związków obserwowane są w pobliżu ulic charakteryzujących się wzmożonym ruchem samochodowym oraz na terenach przemysłowych [16, 19]. W Polsce stężenie WWA w glebach w ciągu ostatnich kilkunastu lat uległo niewielkim zmianom (tabela II). Zgodnie z wynikami ostatniego badania jakości gleb ornych, przeprowadzonego przez Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa (IUNG) w 2010 roku, stężenie sumy 13 związków z grupy WWA w glebie pobranej w 198 z 216 punktów badawczych nie przekraczało 1000 µg/kg i nie wykazywało istotnego jej zanieczyszczenia wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi (klasa zanieczyszczenia 0, 1, 2). Jedynie gleba pobrana w 18 punktach pomiarowych została zakwalifikowana jako zanieczyszczona WWA (3 klasa zanieczyszczenia); na glebie tej nie powinna być prowadzona uprawa [20].

11 10 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał: WWA w środowisku a ryzyko zdrowotne Na podstawie analizy wyników pomiarów jakości gleb, przeprowadzonych w latach przez IUNG, można stwierdzić, że w ciągu ostatnich lat uległa zmniejszeniu ilość punktów pomiarowych, z których pobrana gleba cechowała się najniższym stopniem zanieczyszczenia WWA (klasa 0-78 punktów w 1995 roku, 50 punktów w 2010 roku), natomiast zwiększyła się ilość punktów pomiarowych gleb należących do klasy 1 i 2 (klasa 1: 1995 rok 93 punkty, 2010 rok 113 punktów; klasa 2: 1995 rok 28 punktów, 2010 rok 35 punktów; tabela II). Tabela II. Stopień zanieczyszczenia gleb ornych Polski przez WWA w latach na podstawie wyników badań Instytutu Upraw, Nawożenia i Gleboznawstwa [20] Table II. Contamination of PAHs among Polish arable soils in on the basis of the results of the Institute of Soil Science and Plant Cultivation [20] Klasa zanieczyszczenia Stężenie Ilość punktów badawczych WWA w danym roku [µg/kg] > Suma punktów badawczych Klasyfikacja wg Rozporządzenia Ministra Środowiska (Dz. U. 165, poz. 1359, 2002) Gleby niezanieczyszczone Gleby zanieczyszczone > Suma punktów badawczych DROGI NARAŻENIA CZŁOWIEKA NA WIELOPIERŚCIENIOWE WĘGLOWODORY AROMATYCZNE; SKUTKI ZDROWOTNE WWA dostają się do organizmu człowieka trzema drogami: pokarmową, oddechową i przezskórną, przy czym drogę przezskórną uznaje się za najmniej istotną przy narażeniu środowiskowym [4]. W narażeniu drogą pokarmową, najwyższe stężenia benzo(a)pirenu oznaczane są w produktach spożywczych, cechujących się wysoką zawartością tłuszczu (do 58,2 µg/kg), ponadto w rybach i owocach morza (do 11,2 µg/kg), zbożach (do 5,4 µg/kg) i mięsie (do 4,6 µg/kg), natomiast najniższe w warzywach (do 0,48 µg/kg) oraz mleku i produktach mlecznych (do 1,6 µg/kg) [21]. Szacuje się, że dzienne pobranie benzo(a)pirenu wraz z żywnością wynosi przeciętnie 0,5 305 ng/dzień dla mieszkańca Stanów Zjednoczonych, ng/dzień dla mieszkańca Iranu i Korei Południowej oraz odpowiednio ng/dzień, ng/dzień i 4,2 35 ng/dzień, odpowiednio dla mieszkańców państw europejskich: Włoch, Hiszpanii i Republiki Czeskiej [22]. Wyniki badań wskazują, że dzienne pobranie wraz z żywnością mieszaniny ośmiu kancerogennych WWA w Polsce wynosi 3078 ng, podczas gdy średnie ich pobranie przez konsumentów państw Unii Europejskiej wynosi 1729 ng/dzień [23]. Poszczególne związki należące do grupy wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych charakteryzują się zróżnicowaną lipofilnością. Cecha ta wpływa na wielkość absorbcji omawianych związków w organizmie człowieka [4]. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne są związkami wykazującymi udowodnione działanie mutagenne; wpływają one ponadto w sposób negatywny na przebieg procesów endokrynologicznych, reprodukcyjnych oraz rozwojowych [6, 24]. Jednak najistotniejszym efektem zdrowotnym narażenia organizmu człowieka na WWA jest udowodniony wpływ dziewięciu związków z tej grupy na inicjowanie procesu nowotworowego. Najsilniejszym działaniem kancerogennym charakteryzują się szczególnie dwa związki z grupy WWA benzo(a)piren i dibenzo(a,h)antracen; dla związków tych względne współczynniki kancerogenności, ustanowione przez Nisbeta i LaGoya, wynoszą odpowiednio 1 i 5 [4, 25]. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (International Agency for Research on Cancer IARC) zakwalifikowała benzo(a)piren do grupy związków wykazujących udowodnione działanie rakotwórcze (grupa 1) [26]. Związki rakotwórcze są substancjami działającymi bezprogowo, co wiąże z ryzykiem powstania zmian nowotworowych przy narażeniu na każde stężenie substancji [27]. Narażenie na benzo(a)piren drogą oddechową stwarza prawdopodobieństwo rozwoju nowotworów płuc. W przypadku ekspozycji zawodowej grupę szczególnego ryzyka stanowią pracownicy koksowni [28]. W województwie śląskim, w populacji mężczyzn pochodzących z miast o wysokim stężeniu BaP w powietrzu, a więc narażonych środowiskowo na związki WWA, obserwowany jest wysoki odsetek zachorowań na nowotwory płuc [29]. Udowodniony został również wpływ wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych na występowanie porodów przedwczesnych i zaburzeń

12 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał: WWA w środowisku a ryzyko zdrowotne 11 związanych ze wzrostem płodu, jednak mechanizm tego działania nie został do końca poznany. Jednakże wiadome jest, że związki te wiążą się ze strukturą DNA łożyska, wykazując działanie mutagenne, oraz stwarzając ryzyko poronień samoistnych we wczesnym okresie ciąży [6, 30 35]. Transport przezłożyskowy WWA inicjuje powstanie stresu oksydacyjnego, wpływającego negatywnie na układ nerwowy oraz hormonalny płodu [36]. Badania przeprowadzone przez Choi i wsp. w latach na dwóch kohortach kobiet ciężarnych w Krakowie oraz Nowym Jorku, wykazały istnienie zależności pomiędzy prenatalnym narażeniem na WWA a obniżeniem wybranych parametrów fizycznych w grupie noworodków pochodzących z ciąż donoszonych. Masa ciała noworodków była niższa średnio o 68,75 g w przypadku grupy krakowskiej oraz o 177,57 g w przypadku grupy z Nowego Jorku. Obniżenie długości ciała noworodka wynosiło 0,48 cm, a obwód główki był mniejszy o 0,21 cm w przypadku grupy krakowskiej [6, 24]. W badaniach przeprowadzonych przez Sanyal i Li wykazano, że narażenie na benzo(a)piren oraz 7,12- dimetylobenzo[α]antracen (DMBA) podczas procesu organogenezy prowadzi do znaczącego obniżenia masy i długości ciała płodu. Mózg oraz układ nerwowy płodu są organami najbardziej wrażliwymi na oddziaływanie wspomnianych związków [30]. Potwierdzeniem tej hipotezy są również Wormleya i wsp. W badaniach tych wykazano, że przezłożyskowe narażenie na benzo(a)piren wpływa negatywnie na receptory umieszczone w hipokampie strukturze znajdującej się w płacie skroniowym kory mózgowej, odpowiedzialnej za procesy zapamiętywania i uczenia się [31]. Perera i wsp. wykazali zależność pomiędzy liczbą powiązań WWA-DNA mierzonych we krwi pępowinowej, a masą i długością ciała oraz obwodem główki noworodków [37 41]. Badania Vassileva wykazały istnienie zależności pomiędzy narażeniem kobiet ciężarnych na pył zawierający wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (ang. polycyclic organic matter POM) w zakresie stężeń od 0,269 do 2,830 µg/m 3 powietrza, a wczesną umieralnością noworodków oraz występowaniem urodzeń przedwczesnych i urodzeń dzieci z niską urodzeniową masą ciała [42]. W badaniach prowadzonych w dużych miastach Aglomeracji Śląskiej wykazano wysoką korelację pomiędzy zawartością benzo(a)pirenu w powietrzu, a liczbą urodzeń dzieci z niską masą urodzeniową [43]. Wobec udowodnionego wpływu wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych na występowanie wielu negatywnych skutków zdrowotnych, konieczne jest prowadzenie działań mających na celu ograniczenie narażenia populacji na te związki. Najskuteczniejszym działaniem byłaby likwidacja źródeł niskiej emisji, poprzez zmianę sposobu ogrzewania mieszkań, ponieważ spalanie węgla w sektorze komunalnym wciąż stanowi najpoważniejsze źródło emisji WWA [44]. Niepokój budzi fakt występowania benzo(a)pirenu w stężeniach wielokrotnie przekraczających średnioroczne wartości normatywne we wszystkich aglomeracjach miejskich oraz w czternastu województwach w Polsce; przekroczeń nie odnotowano jedynie w województwie lubelskim i podlaskim. WNIOSKI 1. Środowiskowe narażenie na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne stanowi poważne ryzyko zdrowotne. 2. Ograniczenie niskiej emisji i obniżenie stężenia WWA we wszystkich elementach środowiska przynajmniej do poziomów dopuszczalnych pozwoli zmniejszyć środowiskowe narażenie na te związki. 3. Istotnym, a często pomijanym w literaturze, efektem zdrowotnym narażenia na WWA, jest, oprócz działania kancerogennego i mutagennego, wpływ tych związków na występowanie negatywnych skutków zdrowotnych związanych z urodzeniami urodzeń przedwczesnych i niskiej urodzeniowej masy ciała noworodków. PIŚMIENNICTWO 1. Kubiak M.S.: Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) ich występowanie w środowisku i w żywności. Probl Hig Epidemiol 2013; 94(1): Trojanowska M., Świetlik R.: Ocena ryzyka nowotworowego związanego z narażeniem inhalacyjnym na benzo(a)piren w wybranych miastach Polski. Med Śr 2013; 16(2): Sapota A.: Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy 2002; 2(32): Smolik E. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA). Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego. leniowe/szkol2/10-smolik.pdf 5. Bochenek D., Bancarzewska M., Górska A. i wsp.: Ochrona Środowiska Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, Choi H., Jędrychowski W., Spengler J. i wsp.: International studies and prenatal exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons and fetal growth. Environ Health Perspect 2006; 114(11):

13 12 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał: WWA w środowisku a ryzyko zdrowotne 7. Kubiak M.S.: Analiza poziomu zanieczyszczeń WWA w wybranych wyrobach mięsnych poddanych przemysłowym warunkom wędzenia. Bromat Chem Toksykol 2012; 45(4): Ciecierska M., Teodorska M., Dasiewicz K. i wsp.: Zawartość wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych oraz ich zależności w produktach mięsnych wędzonych. Bromat Chem Toksykol 2010; 43(1): Chuang J.C., Mack G.A., Kuhlman M.R. i wsp.: Polycylic aromatic hydrocarbons and their derivatives in indor and outdoor air in an 8-home study. Atmospheric Environment, Part B, Urban Atmosphere 1991; 25: Perera F., Tang D., Whyatt R. i wsp.: DNA damage form polycyclic aromatic hydrocarbons measured by benzoapyrene- DNA adducts in mothers and newborns from northern Manhattan, the World Trade Center area, Poland, and China. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2005; 14(3): Bochenek D., Falandysz M., Jabłonowski G. i wsp.: Ochrona środowiska Główny Urząd Statystyczny, Warszawa, Moździerz A., Juszko-Piekut M., Stojko J.: Analiza poziomów stężeń B(a)P w powietrzu atmosferycznym miast Górnego Śląska w latach Med Śr 2011; 14(2): Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 3 marca 2008 roku w sprawie poziomów niektórych substancji w powietrzu (Dz. U nr 47, poz. 281). 14. Iwanek J., Kobus D., Mitosek G. i wsp.: Jakość powietrza w Polsce w roku 2010 w świetle wyników pomiarów prowadzonych w ramach PMŚ. Państwowy Monitoring Środowiska, Inspekcja Ochrony Środowiska. Warszawa, Iwanek J., Kobus D., Kostrzewa J. i wsp.: Zanieczyszczenie powietrza wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi w Polsce w 2012 r. Inspekcja Ochrony Środowiska. Warszawa, Menzie C.A., Potocki B.B., Santodonato J.: Exposure to carcinogenic PAHs in the environment. Environmental Science and Technology 1992; 26: Trapido M.: Polycyclic aromatic hydrocarbons in Estonian soil: contamination and profiles. Environmental Pollution 1999; 105: Mielke H.W., Wang G., Gonzales C.R. i wsp.: PAH and metal mixtures in New Orleans soils and sediments. Science of the Total Environment 2001; 281: Harrison R.M., Smith D.J.T., Piou C.A. i wsp.: Comparative receptor modelling study of airborne particulate pollutants in Birmingham (United Kingdom), Coimbra (Portugal) and Lahore (Pakistan). Atmospheric Environment 1997; 31: Siebielec G., Smreczak B., Klimkowicz-Pawlas A. i wsp.: Monitoring chemizmu gleb ornych w Polsce w latach Instytut Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa. Puławy, Jakszyn P., Agudo A., Ibanez R. i wsp.: Food content of potential carcinogenesis. Barcelona, Catalan Institute of Oncology, Choi H., Harrison R., Komulainen H. i wsp.: Polycyclic aromatic hydrocarbons. Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants. Geneva: World Health Organization, Wieczorek J, Wieczorek Z.: Pobranie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych z żywnością. Bromat Chem Toksykol 2011; 44(3): Choi H., Rauh V., Garfinkel R. i wsp.: Prenatal exposure to airborne polycyclic aromatic hydrocarbons and risk of intrauterine growth restriction. Environ Health Perspect 2008; 116(5): Nisbet I.C.T., LaGoy P.K.: Toxic (TEFs) for polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs). Reg Toxicol Pharmacol 1992; 16: International Agency for Research on Cancer, IARC, Agents Classified by the IARC Monographs, vol Brzeźnicki S., Bonczarowska M., Gromiec J.P.: Najwyższe dopuszczalne stężenia wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA). Obecny stan prawny i propozycje zmian. Med Pr 2009; 60(3): Talaska G., Underwood P., Maier A. i wsp.: Polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs), nitro-pahs and related environmental compounds: bilogical markers of exposure and effects. Environ Health Perspect 1996; 104(5): Kapka I., Zemła B.F., Kozłowska A. i wsp.: Jakość powietrza atmosferycznego a zapadalność na nowotwory płuc w wybranych miejscowościach i powiatach województwa śląskiego. Przegl Epidemiol 2009; 63: Sanyal M.K., Li Y.L.: Deleteriuos effects of polynuclear aromatic hydrocarbons on blood vascular system of the rat fetus. Birth Defects Res B Dev Reprod Toxicol 2007; 80: Wormley D.D., Chirwa S., Nayyar T. i wsp.: Inhaled benzo[a]pyrene impairs long-term potentiation in the F1 generation rat dentate gyrus. Cell Mol Biol 2004; 50: Li Z., Sjodin A., Romanoff L.C. i wsp.: Evaluation of exposure reduction to indoor air pollution in stove intervention projects in Peru by urinary biomonitoring of polycyclic aromatic hydrocarbon metabolites. Environ Int 2011; 37: Sram R.J., Binkova B., Dejmek J. i wsp.: Ambient air pollution and pregnancy outcomes: a review of the literature. Environ Health Perspect 2005; 113: Manchester D.K., Bowman E.D., Parker N.B. i wsp.: Determinants of polycyclic aromatic hydrocarbons-dna adducts in human placenta. Cancer Res 1992; 52: Wu J., Hou H., Ritz B. i wsp.: Exposure to polycyclic aromatic hydrocarbons and missed abortion in early pregnancy in a Chinese population. Sci Total Environ 2010; 408: Donaldson K., Stone V., Borm P.J. i wsp.: Oxidative stress and calcium signaling in the adverse effects of environmental particles (PM10). Free Radic Biol Med 2003; 34: Perera F., Whyatt R., Jędrychowski W. i wsp.: A study of the effects of environmental polycyclic aromatic hydrocarbons on birth outcomes in Poland. Am J Epidemiol 1998; 147: Perera F.P., Rauh V., Tsai W.Y. i wsp.: Effects of transplacental exposure to environmental pollutants on birth outcomes in multiethnic population. Environ Health Perspect 2003; 111: Perera F.P., Rauh V., Whyatt R.M.: Molecular evidence of an interaction between prenatal environmental exposures and birth outcomes in a multiethnic population. Environ Health Perspect 2004; 112: Perera F., Tang D., Rauh V. i wsp.: Relationships among polycyclic aromatic hydrocarbon-dna adducts, proximity to the World Trade Center, and effects on fetal growth. Environ Health Perspect 2005; 113(8): Perera F.P., Rauh V., Whyatt R.M. i wsp.: A summary of recent findings on birth outcomes and developmental effects of prenatal ETS, PAH and pesticide exposures. Neurotoxicology 2005; 26: Vassilev Z.P., Robson M.G., Klotz J.B.: Outdoor exposure to airborne polycyclic organic matter and adverse reproductive outcomes: a pilot study. Am J Ind Med 2001; 40:

14 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Monika Rusin, Ewa Marchwińska-Wyrwał: WWA w środowisku a ryzyko zdrowotne Rusin M.: Rozprawa doktorska na stopień doktora nauk medycznych: Urodzenia martwe i niska urodzeniowa masa ciała noworodków a jakość powietrza w województwie śląskim. Śląski Uniwersytet Medyczny, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej. Sosnowiec, Czarnomski K.: Trwałe zanieczyszczenia organiczne w środowisku. Niska emisja. Instytut Ochrony Środowiska. Warszawa, Adres do korespondencji: dr n. med. Monika Rusin Zakład Zdrowia Środowiskowego Wydział Zdrowia Publicznego Śląski Uniwersytet Medyczny ul. Piekarska 18, Bytom tel

15 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3, Udział rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych form berylowców i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych The part of soluble and insoluble forms of Pb, Be, Ba, Ca, Mg, Sr in particulate matter and in the pharyngeal tonsils Maria Gerycka 1 (b, c, d), Ewa Nogaj 2 (d, e) 3 (a, e), Jerzy Kwapuliński 1 Studia doktoranckie, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach 2 Śląski Uniwersytet Medyczny, Katedra Toksykologii, Sosnowiec Kierownik: dr hab. D. Wiechuła 3 Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego, Sosnowiec Dyrektor: dr n. med. P.Z. Brewczyński (a) koncepcja (b) zebranie materiału do badań (c) badania laboratoryjne (d) statystyka i interpretacja wyników (e) opracowanie tekstu i piśmiennictwa STRESZCZENIE Wstęp. Migdałek gardłowy na podstawie dotychczasowych badań, uznany został jako dobry biomarker ekspozycji, dzięki swojemu położeniu w głównym strumieniu wdychanego powietrza i wiele pierwiastków może być w nim kumulowanych. Celem niniejszych badań było ustalenie, jaki udział posiadają formy rozpuszczalne i nierozpuszczalne związków poszczególnych pierwiastków w pyle zawieszonym w kumulacji Pb, Be, Ba, Sr, Ca, Mg w migdałkach gardłowych. Materiał i metody. Zawartość badanych pierwiastków określono w 86 próbkach migdałków gardłowych dzieci mieszkających w Tychach oraz w 76 migdałkach dzieci z Chorzowa, jak również w pyłach zawieszonych w powietrzu, występujących w formie rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej. Wyszczególnione współczynniki k 1, k 2 obecne w równaniu podziału pozwalają wskazać na większe znaczenie frakcji rozpuszczalnej lub nierozpuszczalnej danego pierwiastka obecnej we wdychanym pyle zawieszonym. Wyniki. Wartości współczynników w równaniu podziału potwierdziły znaczenie płci dziecka oraz zwróciły uwagę na możliwość ich obszarowego zróżnicowania w odniesieniu do biernego palenia, w stopniu kumulowania w migdałkach gardłowych Pb, Be, Ba, Sr, Mg, Ca. Wnioski. Równanie podziału pozwala ocenić względne udziały poszczególnych frakcji w odniesieniu do ogólnej zawartości danego pierwiastka w migdałkach gardłowych. ABSTRACT Introduction. Previous studies have confirmed that the pharyngeal tonsil is a good biomarker of exposure due to its position relative to inhaled air so that multiple elements can be accumulated in this organ. The aim of the study is to determine the share of soluble and insoluble compounds of individual elements in suspended particles in the accumulation of Pb, Be, Ba, Sr, Ca,Mg by the pharyngeal tonsils. Material and methods. The content of the analyzed elements is defined in 86 samples of pharyngeal tonsils from children living in Tychy and in 76 samples of pharyngeal tonsils from children living in Chorzów, as well as in the suspended particles in the air occurring in soluble and insoluble form. The specified coefficients k 1, k 2 present in the equation division allow the indication the greater importance of soluble and insoluble fraction of an element present in the inhaled air. Results. The value of the coefficients in the equation division based on gender confirmed its importance. Conclusions. The values detect area variation in relation to passive smoking in the extent of accumulation of Pb, Be, Ba, Sr, Mg, Ca in pharyngeal tonsils. Key words: pharyngeal tonsil, equation division, suspended particles Słowa kluczowe: migdałek gardłowy, równanie podziału, pyły zawieszone Nadesłano: Zatwierdzono do druku: Niniejszy materiał jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 3.0 PL. Pełne postanowienia tej licencji są dostępne pod:

16 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński: Berylowce i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych 15 WSTĘP Wcześniejsze badania pierwiastków nad występowaniem wielu pierwiastków, m.in.: Cu, Ca, Fe, Mn, Al, Ba, Cd, Zn, Cr w migdałkach gardłowych [1 10] uzasadniły zainteresowanie się rolą poszczególnych form rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych berylowców i Pb w wodzie obecnych w pyle zawieszonym w procesie ich kumulowania w migdałkach gardłowych. Migdałki gardłowe w przypadku powyższych pierwiastków wykazały się określoną, m.in. wiekiem dziecka, różną kumulacją poszczególnych pierwiastków. W procesie ich kumulacji podczas oddychania ważnym jest, że migdałek gardłowy zlokalizowany jest w głównym strumieniu wdychanego powietrza. Powyższa kumulacja pierwiastków w tkance migdałka modyfikowana jest także tzw. fazą dostępności toksykologicznej, polegającą na odpowiednio różnym udziale rozpuszczalnych w wodzie związków tych pierwiastków w pyle zawieszonym jak również wybiórczymi zdolnościami migdałka gardłowego do kumulowania metali przez tkankę tego narządu. Dlatego też ze względu na płeć dzieci, zamieszkałych w bezpośrednim lub daleko sięgającym oddziaływaniu pyłów przemysłowych, mogą pojawić się różnice w stopniu intoksykacji migdałków gardłowych. Proces kumulacji pierwiastków, jakkolwiek może być selektywnie wybiórczy, to jednak w przypadku charakterystycznej dla emisji pierwiastków należy spodziewać się odpowiednich współzależności w występowaniu pierwiastków w migdałku gardłowym. Prawdopodobnym jest, że migdałki gardłowe nie tylko dzięki swojej specyficznej lokalizacji w strumieniu wdychanych zanieczyszczeń pyłowych, lecz również ze względu na przeważający jednorodny, ciągły wpływ pyłów z emisji elektrowni, leżących blisko siebie w promieniu ok. 20 km (ryc. 1), mogą być wykorzystane do oceny narażenia populacji dziecięcej [11, 12, 13]. Podkreślić należy, iż poziom zawartości pierwiastków w migdałkach gardłowych może być zróżnicowany nie tylko ich obecnością w pyle, lecz także względnym udziałem form rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych związków chemicznych w śluzie pokrywającym migdałki gardłowe. Ponadto nie bez znaczenia pozostaje fakt, że obszary zamieszkania dzieci na ogół mają charakter niepowtarzalny: topograficznie, meteorologicznie i chemicznie. Dlatego zasadna jest odpowiedź na pytanie jaki udział mają formy rozpuszczalne i nierozpuszczalne Pb, Be, Ca, Mg, Ba, Sr w wodzie redystylowanej, obecne w pyle zawieszonym, lecz również w śluzie na migdałkach gardłowych lub osadzających się siłami adhezji. Dlatego głównym celem badań było określenie udziału obecności w pyłach zawieszonych rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych form berylowców i Pb w wodzie redystylowanej, w ich kumulacji w migdałkach gardłowych. Cel ten ma charakter poznawczy, bowiem pierwiastki te nie były dotąd oznaczane w tym narządzie. Beryl uważany jest za pierwiastek o silnych własnościach kancerogennych w odniesieniu do układu oddechowego. Bar i stront posiadają duże powinowactwo w procesach chemicznych podobnych do Ca i Mg. Wyniki badań mogą mieć ewentualnie zastosowanie do wykorzystania migdałków gardłowych jako pomocniczego biomarkera ekspozycji na berylowce lub Pb w programach screeningowych. Odpowiedź na to pytanie można uzyskać wykorzystując równanie podziału [14, 15]. C M k 1 C rozpuszcz k 2 C nierozpuszcz C M średnia zawartość danego pierwiastka w migdałku [µg/g], C rozpuszcz średnia zawartość danego pierwiastka we frakcji rozpuszczalnej pyłu zawieszonego [µg/g] w wodzie redestylowanej, C nierozpuszcz średnia zawartość danego pierwiastka we frakcji nierozpuszczalnej pyłu zawieszonego [µg/g] w wodzie redestylowanej, k 1 współczynnik charakteryzujący udział danego pierwiastka w formie części rozpuszczalnej pyłu zawieszonego w wodzie redestylowanej, k 2 współczynnik charakteryzujący udział danego pierwiastka w formie części nierozpuszczalnej pyłu zawieszonego w wodzie redestylowanej. Wyszczególnione współczynniki k 1, k 2 pozwalają wskazać na większe znaczenie frakcji rozpuszczalnej bądź nierozpuszczalnej obecnej we wdychanym pyle zawieszonym. W przypadku, gdy k 1 k 2, to wówczas obecność danego pierwiastka pochodzi w głównej mierze na podstawie sorpcji związków rozpuszczalnych w pyle zawieszonym. Chorzów Katowice Tychy Ryc. 1. Lokalizacja miast zamieszkałych przez badaną grupę dzieci (Tychy i Chorzów) Fig. 1. Location of the cities inhabited by a group of studied children (Tychy and Chorzów)

17 16 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński: Berylowce i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych MATERIAŁ I METODY Materiał badawczy stanowiły 162 próby całych migdałków gardłowych od dzieci zdrowych, usunięte ze wskazań lekarskich, w tym 86 migdałków pochodziło od dzieci mieszkających w Tychach, a 76 od dzieci z Chorzowa. Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej Śląskiej Akademii Medycznej w Katowicach nr NN /I/04/05. W ankiecie rodzice ujawniali fakt palenia przynajmniej 5 papierosów w obecności dziecka w domu. Migdałki Migdałki gardłowe po uprzednim zważeniu na wadze ZMP WA-32 z dokładnością g, zostały poddane mineralizacji w łaźni piaskowej za pomocą 5 cm 3 kwasu azotowego (V) (Supra Pure Merck), aż do momentu uzyskania klarownych roztworów. Jeśli dany roztwór nie był w pełni klarowny to dodawano kilka kropel nadtlenku wodoru. Pyły zawieszone Wydajność separowania pyłów za pomocą aspiratorów w ciągu 1 godziny zapewniły uzyskanie masy pyłu na wykonanie oznaczenia badanych pierwiastków z dokładnością stosowanej metody instrumentalnej. Pyły w Tychach i w Chorzowie były pobierane równocześnie, zawsze o godzinie 11.00, za pomocą aspiratorów powietrza AP700 w ciągu godziny z zastosowaniem separatorów poszczególnych frakcji pyłu, by zapewnić uzyskanie pyłu przynajmniej o masie 120 mg. Wyboru sześciu punktów poboru dokonano na wybranych osiedlach i przy szkołach zgodnie z danymi WSSE Katowice. Zebrane pyły poddano frakcjonowaniu za pomocą 50 cm³ wody redystylowanej na formę rozpuszczalną i nierozpuszczalną za pomocą twardych sączków. Frakcję rozpuszczalną odparowano do sucha do stałej masy. Suchą postać frakcji rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej pyłu o znanej masie poddano mineralizacji na gorąco 1 cm 3 1:1 40% HF i 65% HNO 3, a pozostałość po mineralizacji dodatkowo roztworzono w 10 cm 3 HNO 3 (V). Próby pyłów w Tychach i w Chorzowie pobierano 13 razy w ciągu roku w okresie wiosenno jesiennym. Jest to zasadniczy okres zabaw dzieci na powietrzu. Zawartość berylowców i Pb we wszystkich próbkach została oznaczona metodą ICP AES przy pomocy spektrometru SOLAR 2000, w certyfikowanym laboratorium Głównego Instytutu Górnictwa w Katowicach (AB 146). Dokładność oznaczeń 0,01 µg/g sprawdzono przy pomocy dodatku wzorca firmy Merck. Natomiast wykrywalność była równa: 0,005 µg/g, czułość: 0,01 µg/g oraz precyzja: r 0,999. Analizę statystyczną uzyskanych wyników opracowano za pomocą programu Statistica for Windows ver 7.1. Zastosowana metoda była dodatkowo walidowana w oparciu o wzorce zawartości berylowców i Pb odpowiadająca zakresami ich występowania w badanych próbach, we współpracy z Zakładem Chemii Nieorganicznej Politechniki Śląskiej. Różnice w oznaczeniach wykonane w Głównym Instytucie Górnictwa w Katowicach oraz na Politechnice Śląskiej wynosiły: Pb 3,8%, Ba 4,3%, Be 3,9%, Sr 4,0%, Ca 1,8%, Mg 2,2%. WYNIKI BADAŃ Dyskusję o udziale związków pierwiastków występujących w formie rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej w pyle zawieszonym w powietrzu, przeprowadzono na poziomie występowania tych pierwiastków w migdałkach gardłowych odpowiadających średniej geometrycznej, gdyż często występowanie zawartości badanych metali miało charakter nieparametryczny, najczęściej prawostronnie rozwinięty. oraz stopniem zanieczyszczenia powietrza w Tychach i Chorzowie (tab. I i tab. II). Odchylenie standardowe nie przekraczało 9,5% danej wartości. Normalność rozkładu występowania poszczególnych zawartości berylowców i Pb w migdałkach gardłowych oceniono testem Kołgomorowa-Smirnowa z poprawką Lilieforsa oraz Testem Shapiro-Wilka. W przypadku nielicznych przykładów rozkładu normalnego użyto Testu t-studenta. Gdy rozkład odbiegał od normalnego rozkładu to zastosowano test U Manna-Whitneya. Za istotne statystycznie przyjmowano hipotezy, których prawdopodobieństwo wynosiło przynajmniej 95% (α 0,05). W analizie sposobu udziału związków chemicznych berylowców i Pb występujących w pyle zawieszonym, dodatkowo rozważano zmiany ze względu na płeć oraz jednoczesne oddziaływanie biernego palenia (Environmental Tobacco Smoke ETS). Równanie podziału Tychy Porównanie odpowiednich współczynników występujących w równaniach podziału zestawionych w tab. III wskazują, że obecność Pb w migdałkach chłopców i dziewczynek determinowana jest obecnością zarówno frakcji rozpuszczalnej jak i nierozpuszczalnej. Z kolei Ba w większym stopniu obecny jest w migdałkach chłopców i dziewczynek na podsta-

18 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński: Berylowce i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych 17 Tabela I. Zawartość berylowców i Pb w pyłach zawieszonych i migdałkach gardłowych dzieci zamieszkałych w Tychach (średnia geometryczna, µg/g) Table I. Content of given elements and Pb suspended dust and in adenoids of children living in Tychy (geometric mean, µg/g) wie adsorpcji i działania sił adhezji na powierzchni migdałków, co potwierdzają ok. 1,5 2,0 razy mniejsze współczynniki podziału w porównaniu do udziału frakcji nierozpuszczalnej (chłopcy: 4,3 i dziewczynki: 3,48). Znaczenie frakcji rozpuszczalnej ze względu na płeć jest podobne (chłopcy: 2,2 i dziewczynki: 2,04). Charakterystyczne jest zachowanie się Ca w migdałkach, a mianowicie ujemny znak przy współczynniku k 1 wskazuje na możliwość antagonistycznego oddziaływania na obecność w migdałkach innych ksenobiotyków np. Pb lub Ba. Z kolei duża wartość współczynnika k 2 charakteryzującego udział frakcji nierozpuszczalnej rzędu 45 dla migdałków chłopców i 60 dla migdałków dziewczynek wskazuje, że Ca, którego udział w pyle zawieszonym jest bardzo duży może być absorbowany w śluzie w trakcie oddychania. Ujemna wartość współczynnika k 1 dla Ca w odniesieniu do migdałków chłopców 4,67 i do migdałków dziewczynek 5,67 interpretujemy jako pewien niedobór tego pierwiastka w tym narządzie, który w dalszej kolejności jest uzupełniany w trakcie procesu oddychania. Ten rodzaj zachowania się Ca potwierdził się także w przypadku dzieci dodatkowo narażonych na ETS. Odpowiednie współczynniki podkreślające znaczenie frakcji nierozpuszczalnej są także duże rzędu 55 u dzieci narażonych na ETS i 58 u dzieci nienarażonych. W podobny sposób zachowuje się Sr podczas procesu jego kumulacji w migdałkach dzieci zarówno narażonych jak i nienarażonych na dym tytoniowy, prawdopodobnie jest to wyrazem chemopodobnych właściwości Ca i Sr. Z kolei Ba w migdałkach dzieci narażonych na ETS obecny jest w podobnych proporcjach zarówno z części związków rozpuszczalnych jak i z nierozpuszczalnych, natomiast ta swoista równowaga ustępuje jeśli uwzględnimy wartości współczynników podziału charakteryzujące migdałki dzieci nienarażonych. Wówczas znaczenie frakcji rozpuszczalnej związków Ba opisuje współczynnik podziału 2,64, a znaczenie części nierozpuszczalnej związków Ba większy współczynnik rzędu 4,6. Tabela II. Zawartość berylowców i Pb w pyłach zawieszonych i migdałkach gardłowych dzieci zamieszkałych w Chorzowie (średnia geometryczne, µg/g) Table II. Content of given elements and Pb in suspended dust and in adenoids of children living in Chorzów (geometric mean, µg/g) Pyły Migdałki Pyły Migdałki Metal Frakcja rozpuszczalna Frakcja nierozpuszczalna Chłopcy n 39 Dziewczynki n 47 Narażone na ETS n 44 Nienarażone na ETS n 42 Metal Frakcja rozpuszczalna Frakcja nierozpuszczalna Chłopcy n 40 Dziewczynki n 36 Narażone na ETS n 34 Nienarażone na ETS n 42 Pb 0,22 0,14 0,51 0,54 0,51 0,55 Be 0,001 0,001 0,01 0,02 0,01 0,01 Ca 43,7 19, Mg 6,59 2, Ba 0,25 0,14 1,06 1,01 0,93 1,15 Sr 0,19 0,13 0,49 0,58 0,48 0,62 Istotność różnic (significance of differences) Pyły: Pb p 0,01, Be ni Ca p 0,008, Mg p 0,02 Ba p 0,05, Sr p 0,005 Płeć (gender) Pb, Be, Ba, Sr ni Ca p 0,04, Mg p 0,05 ETS Be, Pb ni Ca p 0,03, Ba p 0,05 Mg p 0,04, Sr p 0,05 Pb 1,03 0,91 0,70 0,73 0,63 0,78 Be 0,002 0,001 0,01 0,01 0,01 0,01 Ca 0, Mg , Ba 2,58 0,48 0,33 0,35 0,36 0,32 Sr 0,004 0,38 0,46 0,42 0,41 0,46 Istotność różnic (significance of differences) Pyły: Pb, Be ni Sr, Mg, Ca p 0,000 Ba p 0,01 Płeć (gender) Pb, Be, Ba, Sr, Mg ni Ca p 0,05 ETS Be, Ba, Sr ni Ca p 0,01 Mg p 0,05

19 18 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński: Berylowce i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych Tabela III. Równania podziału występowania berylowców i Pb w migdałkach gardłowych dzieci zamieszkujących obszar Tychów, występujących w pyle zawieszonym Table III. Equations of distribution of given elements and Pb in suspended dust in adenoids of children living in Tychy Tabela IV. Równania podziału występowania berylowców i Pb w migdałkach gardłowych dzieci zamieszkujących obszar Chorzowa, występujących w pyle zawieszonym Table IV. Equations of distribution of given elements and Pb in suspended dust in the adenoids of children living in Chorzów Metal Równanie podziału [C M k 1 C 1 rozpuszcz k 2 C 2 nierozpusz ] Metal Równanie podziału [C M k 1 C 1 rozpuszcz k 2 C 2 nierozpusz ] Pb C M 1,54 C rozpusz 2,19 C nierozpusz Ca C K 1 :K 2 p 0,02 M 4,67 C rozpusz 45 C nierozpusz Chłopcy Ba C M 2,2 C rozpusz 4,3 C nierozpusz Pb C M 1,57 C rozpusz 2,3 C nierozpusz Ca C K 1 :K 2 p 0,04 M 5,67 C rozpusz 60 C nierozpusz Dziewczynki Ba C M 2,04 C rozpusz 3,48 C nierozpusz Pb C M 0,87 C rozpusz 1,5 C nierozpusz K Ca C M 6,67 C rozpusz 55 C 1 :K 2 p 0,01 nierozpusz Dzieci nara- Ba C M 2,2 C rozpusz 3 C nierozpusz żone na ETS Sr C M 0,48 C rozpusz 4 C nierozpusz Pb C M 1 C rozpusz 0,1 C nierozpusz Ca C M 5 C rozpusz 58 C nierozpusz K 1 :K 2 p 0,02 Mg C M 84 C rozpusz 1000 C nierozpusz Dzieci nienara- Ba C M 2,64 C rozpusz 4,6 C nierozpusz żone na ETS Sr C M 0,67 C rozpusz 5,5 C nierozpusz C M stężenie badanego metalu w migdałku gardłowym (concentration of the tested metal in pharyngeal tonsil) C 1 rozpuszcz stężenie badanego metalu w części rozpuszczalnej pyłów zawieszonych (concentration of the tested metal in soluble portion of suspended particles) C 2 nierozpusz stężenie badanego metalu w części nierozpuszczalnej pyłów zawieszonych (concentration of the tested metal in insoluble portion of suspended particles) Ro lę Mg we frak cji roz pusz czal nej i nie roz pusz - czal nej na ku mu la cję w mig dał kach dzie ci nie na - ra żo nych na ETS moż li we by ło tak że na pod sta - wie rów nań po dzia łu. Po dob nie jak w przy pad ku Ca i Sr w pierw szej ko lej no ści ujem na war tość współ czyn ni ka po dzia łu k 1 ( 84) wska zu je, że pro ces kon ta mi na cji mig dał ków na stę pu je do piero po uzu peł nie niu de fi cy tu Mg i ma cha rak ter zmian wprost pro por cjo nal nych, opi sy wa nych współ czyn ni kiem Równanie podziału Chorzów Permanentna, duża emisja przemysłowa nad terenem Chorzowa sprawia, że wszystkie równania podziału dla migdałków chłopców i dziewczynek mają charakter zmian wprost proporcjonalnych (tab. IV). Pb C M 0,29 C rozpusz 0,4 C nierozpusz Be C M 6,67 C rozpusz 4,1 C nierozpusz K Ca C M 1080 C rozpusz 0,5 C 1 :K 2 p 0,05 nierozpusz Chłopcy Mg C M 0,83 C rozpusz 22,6 C nierozpusz Ba C M 0,05 C rozpusz 0,4 C nierozpusz Pb C M 0,38 C rozpusz 0,5 C nierozpusz Be C M 8 C rozpusz 2 C nierozpusz K Ca C M 1106 C rozpusz 0,06 C 1 :K 2 p 0,05 nierozpusz Dziewczynki Mg C M 1,14 C rozpusz 7 C nierozpusz Ba C M 0,05 C rozpusz 0,45 C nierozpusz Pb C M 0,22 C rozpusz 0,5 C nierozpusz Be C M -0,5 C rozpusz 5,8 C nierozpusz K 1 :K 2 p 0,05 Ca C M 1019 C rozpusz 0,05 C nierozpusz Dzieci narażone Mg C M 1,15 C rozpusz 4 C nierozpusz na ETS Ba C M 0,055 C rozpusz 0,48 C nierozpusz Pb C M 0,31 C rozpusz 0,42 C nierozpusz Be C M 2,67 C rozpusz 5,1 C nierozpusz K 1 :K 2 p 0,05 Ca C M 1000 C rozpusz 1 C nierozpusz Dzieci nienara- Mg C M 0,93 C rozpusz 18 C nierozpusz żone na ETS Ba C M 0,05 C rozpusz 0,4 C nierozpusz C M stężenie badanego metalu w migdałku gardłowym (concentration of the tested metal in pharyngeal tonsil) C 1 rozpuszcz stężenie badanego metalu w części rozpuszczalnej pyłów zawieszonych (concentration of the tested metal in soluble portion of suspended particles) C 2 nierozpusz stężenie badanego metalu w części nierozpuszczalnej pyłów zawieszonych (concentration of the tested metal in insoluble portion of suspended particles) Migdałki chłopców, zamieszkujących obszar Chorzowa, są prawie równomiernie intoksykowane rozpuszczalnymi i nierozpuszczalnymi związkami Pb. Stopień kontaminacji migdałków dziewczynek ołowiem jest podobny jak w przypadku chłopców. Znaczenie frakcji rozpuszczalnej jest zdecydowanie większe w przypadku Be i Ca. Z kolei Ba jest ok 8 razy w mniejszym stopniu sorbowany ze frakcji rozpuszczalnej. Podobnie dla Mg współczynnik k 2 jest ok 27 razy większy od współczynnika k 1. Zjawisko podobnej roli obu rodzajów związków che-

20 Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3 Maria Gerycka, Ewa Nogaj, Jerzy Kwapuliński: Berylowce i Pb w pyle zawieszonym i w migdałkach gardłowych 19 micznych obserwujemy w kontaminacji migdałków dziewczynek i chłopców jonami wapnia. Znaczenie frakcji rozpuszczalnej Mg i Ba w porównaniu do frakcji nierozpuszczalnej w ich kumulacji jest również podobne. Porównując odpowiednie współczynniki podziału charakteryzujące intoksykację migdałków ze względu na płeć widać wyraźnie jak duże znaczenie posiada przeciętna zawartość danego pierwiastka w pyle zawieszonym. W każdym przypadku frakcję rozpuszczalną Ca podkreśla duży współczynnik k 1 równy Z kolei frakcję nierozpuszczalną charakteryzuje dużo mniejszy współczynnik rzędu Obecność związków Ba w powietrzu, utrzymującym się na stałym poziomie, podkreśliła w pierwszym rzędzie podobne znaczenie frakcji nierozpuszczalnej w odniesieniu do dzieci narażonych na ETS (0,48) i nienarażonych (0,4). Z kolei znaczenie frakcji rozpuszczalnej związków Ba podkreślił podobny współczynnik podziału (0,05). W przypadku Be zwracają uwagę prawie podobne wartości współczynników podziału charakteryzujące nierozpuszczalne i rozpuszczalne w wodzie frakcje związków Be rzędu 5,1 i 5,8. Frakcja rozpuszczalna związków berylu, obecna w pyle zawieszonym w powietrzu oddziałuje wprost proporcjonalnie na stopień kumulacji w migdałach dzieci nienarażonych na ETS, przeciwnie u dzieci narażonych na ETS obserwowany jest pewien deficyt związków berylu, opisany ujemnym współczynnikiem ( 0,5) spowodowany wybiórczą kumulacją fizjologicznych pierwiastków. Kontaminacja Mg migdałków dzieci narażonych na ETS w większym stopniu zachodzi kosztem frakcji rozpuszczalnej (1,15) w porównaniu do dzieci nienarażonych na ETS (0,93). Jednakże znaczenie frakcji nierozpuszczalnej związków magnezu dla intoksykacji migdałków dzieci nienarażonych jest silniejsze o ok 4,5 razy w odniesieniu do dzieci narażonych. Graficzne przedstawienie równania podziału ilustruje przykładowa ryc. 2, przedstawiająca udział frakcji rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej Ba w pyłach zawieszonych w intoksykacji migdałków gardłowych dziewczynek mieszkających, w Tychach. WNIOSKI CM / C 2 nierozpuszcz Udział rozpuszczalnych i nierozpuszczalnych w wodzie form związków chemicznych berylowców i Pb występujących w pyle zawieszonym w odniesieniu do ich kumulacji w migdałkach gardłowych pozwala ocenić zastosowane równanie podziału. 2. Wartości współczynników w równaniu podziału potwierdziły zróżnicowane znaczenie płci dziecka w stopniu kumulowania Pb, Be, Ba, Ca, Mg, Sr w migdałkach gardłowych a także uwidoczniły różnice obszarowe (Tychy Chorzów) ze względu na narażenie dzieci na bierne palenie. C 1 rozpuszcz / C 2 nierozpuszcz F(x) = 2,04x + 3,48 R 2 = 0,56 Ba regresja liniowa dla Ba C M stężenie metalu w migdałku gardłowym C 1 rozpuszcz stężenie metalu w części rozpuszczalnej pyłów zawieszonych C 2 nierozpuszcz stężenie metalu w części nierozpuszczalnej pyłów zawieszonych Ryc. 2. Udział frakcji rozpuszczalnej i nierozpuszczalnej Ba obecnego w pyłach zawieszonych w intoksykacji migdałków dziewczynek mieszkających w Tychach Fig. 2. Contribution of soluble and insoluble form of Ba in suspended dust in the intoxication of the girls adenoids living in Tychy Źródło finansowania: środki własne Śląskiego Uniwersytetu Medycznego PIŚMIENNICTWO 1. Nogaj E., Kwapuliński J., Bazowska M. i wsp.: Wpływ biernego palenia na występowanie Cu i Ca w migdałkach dzieci z obszaru miasta Tychy. Przegl Lek 2010; 67: Nogaj E., Kwapuliński J., Suflita M. i wsp.: Zawartość wapnia w migdałkach gardłowych dzieci w zależności od płci, miejsca zamieszkania i wpływu biernego palenia tytoniu. Med. Środow 2011; 14 (1): Nogaj E., Kwapuliński J., Bazowska M. i wsp.: Zmiana zawartości Fe i Mn w migdałkach dzieci narażonych na bierne palenie i ich lokalną imisję na przykładzie Chorzowa. Przegl Lek 2010; 67:

Zagrożenia zdrowotne związane ze środowiskowym narażeniem na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA)

Zagrożenia zdrowotne związane ze środowiskowym narażeniem na wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine 2014, Vol. 17, No. 3, 7-13 www.medycynasrodowiskowa.pl www.environmental-medicine-journal.eu Zagrożenia zdrowotne związane ze środowiskowym narażeniem na

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości powietrza w Polsce dziś i jutro

Ocena jakości powietrza w Polsce dziś i jutro Ocena jakości powietrza w Polsce dziś i jutro Barbara Toczko Departament Monitoringu, Ocen i Prognoz Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Białystok, 5 grudnia 2006 r. System oceny jakosci powietrza w

Bardziej szczegółowo

Jakość powietrza w Polsce na tle Europy

Jakość powietrza w Polsce na tle Europy Monitoring jakości powietrza w systemie Państwowego Monitoringu Środowiska Jakość powietrza w Polsce na tle Europy PODSYSTEMY: 1. Monitoring jakości powietrza 2. Monitoring jakości wód 3. Monitoring jakości

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE

KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE KONFERENCJA: JAK DBAĆ O CZYSTE POWIETRZE W POLSKICH AGLOMERACJACH? WYBRANEASPEKTYJAKOŚCI POWIETRZA WMIASTACH Artur Jerzy BADYDA 2 Problemy jakości powietrza PROBLEMYJAKOŚCIPOWIETRZA ozanieczyszczenie powietrza

Bardziej szczegółowo

OCENA RYZYKA ZDROWOTNEGO ZWIĄZANEGO Z NARAŻENIEM INHALACYJNYM NA BENZO(A)PIREN W WYBRANYCH MIASTACH DOLNEGO ŚLĄSKA

OCENA RYZYKA ZDROWOTNEGO ZWIĄZANEGO Z NARAŻENIEM INHALACYJNYM NA BENZO(A)PIREN W WYBRANYCH MIASTACH DOLNEGO ŚLĄSKA zdrowie, zanieczyszczenie powietrza, Wrocław Łukasz PACHURKA, Izabela SÓWKA, Magdalena FORTUNA* OCENA RYZYKA ZDROWOTNEGO ZWIĄZANEGO Z NARAŻENIEM INHALACYJNYM NA BENZO(A)PIREN W WYBRANYCH MIASTACH DOLNEGO

Bardziej szczegółowo

System pomiarów jakości powietrza w Polsce

System pomiarów jakości powietrza w Polsce System pomiarów jakości powietrza w Polsce Pomiary i oceny jakości powietrza Podstawa prawna: Przepisy ustawy Prawo ochrony środowiska oraz rozporządzenia wykonawcze określają system prawny w jakim funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

Ocena roczna jakości powietrza w województwie pomorskim - stan w 2014 roku

Ocena roczna jakości powietrza w województwie pomorskim - stan w 2014 roku Ocena roczna jakości powietrza w województwie pomorskim - stan w 2014 roku Adam Zarembski Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Gdańsku WYDZIAŁ MONITORINGU www.gdansk.wios.gov.pl Pomorski Wojewódzki

Bardziej szczegółowo

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski

Energetyka węglowa a zdrowie. Paulina Miśkiewicz Michał Krzyżanowski Energetyka węglowa a zdrowie World Health Organization - WHO Światowa Organizacja Zdrowia jest wyspecjalizowaną agendą ONZ powołaną do rozwiązywania problemów międzynarodowych w zakresie zdrowia publicznego.

Bardziej szczegółowo

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka IOŚ PIB Raport U Thanta potoczna nazwa dokumentu Rady Ekonomiczno-Społecznej Organizacji Narodów Zjednoczonych pt. The problems of human environment

Bardziej szczegółowo

ROLA SYSTEMÓW MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA W ZARZĄDZANIU AGLOMERACJĄ MIEJSKĄ

ROLA SYSTEMÓW MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA W ZARZĄDZANIU AGLOMERACJĄ MIEJSKĄ KONGRES INNOWACJI POLSKICH ROLA SYSTEMÓW MONITORINGU JAKOŚCI POWIETRZA W ZARZĄDZANIU AGLOMERACJĄ MIEJSKĄ Kraków, 10 marca 2015 r. Artur Jerzy BADYDA 2 Wprowadzenie DEMOGRAFIA ow 1800 roku na Ziemi żyło

Bardziej szczegółowo

Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2014

Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2014 INSPEKCJA OCHRONY ŚRODOWISKA Ocena jakości powietrza w strefach w Polsce za rok 2014 Zbiorczy raport krajowy z rocznej oceny jakości powietrza w strefach wykonywanej przez WIOŚ według zasad określonych

Bardziej szczegółowo

TARGI POL-ECO-SYSTEM 2015 strefa ograniczania niskiej emisji 27-29 października 2015 r., Poznań

TARGI POL-ECO-SYSTEM 2015 strefa ograniczania niskiej emisji 27-29 października 2015 r., Poznań Anna Chlebowska-Styś Wydział Monitoringu Środowiska Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Poznaniu 1. Struktura Państwowego Monitoringu Środowiska. 2. Podstawy prawne monitoringu powietrza w Polsce.

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W POZNANIU

WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W POZNANIU WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W POZNANIU OCENA WSTĘPNA JAKOŚĆI POWIETRZA POD KĄTEM ZAWARTOŚCI ARSENU, KADMU, NIKLU I BENZO(A)PIRENU W PYLE PM10 ORAZ DOSTOSOWANIA SYSTEMU OCENY DO WYMAGAŃ DYREKTYWY

Bardziej szczegółowo

Czerniak złośliwy skóry, zaawansowanie, rokowanie pięcioletnie. Dolny Śląsk, Europa, świat

Czerniak złośliwy skóry, zaawansowanie, rokowanie pięcioletnie. Dolny Śląsk, Europa, świat Czerniak złośliwy skóry, zaawansowanie, rokowanie pięcioletnie. Dolny Śląsk, Europa, świat Przygotował Komitet ds. Epidemiologii: Beata Hawro, Maria Wolny-Łątka, Jerzy Błaszczyk, Piotr Hudziec, Bartłomiej

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 646 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 5 września 2011 r. Nazwa i adres: AB 646 INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 5, Data wydania: 21 września 2012 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Jerzy Stockfisch 1, Jarosław Markowski 2, Jan Pilch 2, Brunon Zemła 3, Włodzimierz Dziubdziela 4, Wirginia Likus 5, Grzegorz Bajor 5 STRESZCZENIE

Jerzy Stockfisch 1, Jarosław Markowski 2, Jan Pilch 2, Brunon Zemła 3, Włodzimierz Dziubdziela 4, Wirginia Likus 5, Grzegorz Bajor 5 STRESZCZENIE Czynniki ryzyka związane ze stylem i jakością życia a częstość zachorowań na nowotwory złośliwe górnych dróg oddechowych w mikroregionie Mysłowice, Imielin i Chełm Śląski Jerzy Stockfisch 1, Jarosław Markowski

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Jakość powietrza w Polsce - ze szczególnym uwzględnieniem województw śląskiego, dolnośląskiego i opolskiego

Jakość powietrza w Polsce - ze szczególnym uwzględnieniem województw śląskiego, dolnośląskiego i opolskiego Jakość powietrza w Polsce - ze szczególnym uwzględnieniem województw śląskiego, dolnośląskiego i opolskiego Barbara Toczko Główny Inspektorat Ochrony Środowiska Bielsko-Biała 17-18 sierpnia 2015 r. Monitoring

Bardziej szczegółowo

OPEN ACCESS LIBRARY. Kształtowanie struktury i własności użytkowych umacnianej wydzieleniowo miedzi tytanowej. Jarosław Konieczny. Volume 4 (22) 2013

OPEN ACCESS LIBRARY. Kształtowanie struktury i własności użytkowych umacnianej wydzieleniowo miedzi tytanowej. Jarosław Konieczny. Volume 4 (22) 2013 OPEN ACCESS LIBRARY SOWA Scientific International Journal of the World Academy of Materials and Manufacturing Engineering publishing scientific monographs in Polish or in English only Published since 1998

Bardziej szczegółowo

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13

TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 BIURO PROJEKTOWO - BADAWCZE DRÓG I MOSTÓW Sp. z o.o. TRANSPROJEKT-WARSZAWA 01-793 Warszawa, ul. Rydygiera 8 bud.3a, tel.(0-22) 832-29-15, fax:832 29 13 PRACOWNIA RUCHU I STUDIÓW DROGOWYCH GENERALNY POMIAR

Bardziej szczegółowo

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r.

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r. GENERALNY POMIAR RUCHU 2000 SYNTEZA WYNIKÓW Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 2001 r. SPIS TREŚCI 1. Wstęp...1 2. Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie, najnowsze wyniki badań Łukasz Adamkiewicz Health and Environment Alliance (HEAL) 10 Marca 2014, Kraków HEAL reprezentuje interesy Ponad 65 organizacji członkowskich

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14, Data wydania: 24 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres: AB 325

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

IETU SEMINARIA. Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski

IETU SEMINARIA. Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski SEMINARIA Kompleksowa ocena środowiskowych zagrożeń zdrowia na obszarach aglomeracji Polski IETU dr inż. Eleonora Wcisło Zespół Analiz Ryzyka Środowiskowego/ Zakład Zarządzania Środowiskowego Projekt Europejskie

Bardziej szczegółowo

Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach

Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach Katowice, 24 czerwca 2015 Rozbudowa infrastruktury informatycznej gromadzenia, przetwarzania i analizy danych środowiskowych Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Badania przesiewowe szansą na wykrycie raka we wczesnym jego stadium rokowań inwazyjnych nowotworów w szyjki macicy

Badania przesiewowe szansą na wykrycie raka we wczesnym jego stadium rokowań inwazyjnych nowotworów w szyjki macicy Badania przesiewowe szansą na wykrycie raka we wczesnym jego stadium w aspekcie słabych s rokowań inwazyjnych nowotworów w szyjki macicy Kamila Kępska, K Jerzy BłaszczykB Wrocław 12-13.10.2010 Zakład ad

Bardziej szczegółowo

OCENA JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM ZA ROK 2011

OCENA JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM ZA ROK 2011 WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W OPOLU OCENA JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE OPOLSKIM ZA ROK 2011 wykonana zgodnie z art. 89 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska z uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

Monitoring i ocena środowiska

Monitoring i ocena środowiska Monitoring i ocena środowiska Monika Roszkowska Łódź, dn. 12. 03. 2014r. Plan prezentacji: Źródła zanieczyszczeń Poziomy dopuszczalne Ocena jakości powietrza w Gdańsku, Gdyni i Sopocie Parametry normowane

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Projekt nr CZ.3.22/1.2.00/12.03398 Ocena stężeń PAH i metali ciężkich na powierzchni hałdi obiektów przemysłowych Hodnocení koncentrací PAU a těžkých

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja w zakresie zachorowań na raka szyjki macicy w woj. dolnośląskim w latach 2005-2011

Sytuacja w zakresie zachorowań na raka szyjki macicy w woj. dolnośląskim w latach 2005-2011 Sytuacja w zakresie zachorowań na raka szyjki macicy w woj. dolnośląskim w latach 25-211 Ostatnie, opublikowane w roku 212 dane dla Polski [1] wskazują, że w latach 28-29 w woj. dolnośląskim stwierdzano

Bardziej szczegółowo

Inhalacyjne narażenie środowiskowe mieszkańców miast Polski na metale ciężkie kadm i nikiel oraz arsen

Inhalacyjne narażenie środowiskowe mieszkańców miast Polski na metale ciężkie kadm i nikiel oraz arsen Inhalacyjne narażenie środowiskowe mieszkańców miast Polski na metale ciężkie kadm i nikiel oraz arsen Heavy metals cadmium, nickel and arsenic environmental inhalation hazard of residents of Polish cities

Bardziej szczegółowo

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję dr inż. Jolanta Matusiak mgr inż. Joanna Wyciślik Chrom występuje w pyle powstającym

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych

Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ CHEMII Pracownia studencka Katedra Analizy Środowiska Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych Ćwiczenie nr 4 i 5 OCENA EKOTOKSYCZNOŚCI TEORIA Chemia zanieczyszczeń środowiska

Bardziej szczegółowo

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Elżbieta Bonda-Ostaszewska POMIAR BIOKONCENTRACJI ZANIECZYSZCZEŃ W OCENIE SKAŻENIA ŚRODOWISKA, NARAŻENIA ORGANIZMÓW ORAZ PROGNOZOWANIU EKOLOGICZNYCH EFEKTÓW ZANIECZYSZCZEŃ

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA: PROPOZYCJE ZMIAN PRAWNYCH, MAJĄCYCH

KONFERENCJA: PROPOZYCJE ZMIAN PRAWNYCH, MAJĄCYCH KONFERENCJA: PROPOZYCJE ZMIAN PRAWNYCH, MAJĄCYCH NA CELU POPRAWĘ JAKOŚCI POWIETRZA W POLSCE ZAGROŻENIA ZDROWOTNE MIESZKAŃCÓW WARSZAWY ZWIĄZANE Z EKSPOZYCJĄ NA ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA POCHODZENIA KOMUNIKACYJNEGO

Bardziej szczegółowo

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2015 roku

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2015 roku Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2015 roku I Sesja pomiarowa Wydawca: Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Sekretariat Krajowej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego

Bardziej szczegółowo

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2014 roku

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2014 roku Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2014 roku Wydawca: Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Sekretariat Krajowej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego ul. Chałubińskiego

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim,

Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim, Nowotwory złośliwe w województwie pomorskim, ze szczególnym uwzględnieniem raka płuca Prof. Jan Skokowski - prezes Stowarzyszenia Walki z Rakiem Płuca Źródło: Pomorski Rejestr Nowotworów, Gdańsk 2014 Lista

Bardziej szczegółowo

Polacy bagatelizują wpływ zanieczyszczeń powietrza na własne zdrowie

Polacy bagatelizują wpływ zanieczyszczeń powietrza na własne zdrowie Polacy bagatelizują wpływ zanieczyszczeń powietrza na własne zdrowie Polacy cenią czyste powietrze i wiedzą, że jego zanieczyszczenia powodują choroby. Zdecydowana większość uważa jednak, że problem jakości

Bardziej szczegółowo

USTAWA ANTYSMOGOWA. Tadeusz Arkit Poseł na Sejm RP

USTAWA ANTYSMOGOWA. Tadeusz Arkit Poseł na Sejm RP USTAWA ANTYSMOGOWA Tadeusz Arkit Poseł na Sejm RP JAKOŚĆ POWIETRZA W POLSCE Europejska Agencja Środowiska (EEA) w raporcie Jakość powietrza w Europie 2013 wymienia Polskę jako jedno z najbardziej zanieczyszczonych

Bardziej szczegółowo

SKUTKI ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W

SKUTKI ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W KONFERENCJA WAŻNA MISJA ZDROWA EMISJA SKUTKI ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W WARSZAWIE I MOŻLIWE KIERUNKI ZMIAN Warszawa, 25 maja 2016 r. Artur Jerzy BADYDA 2 Wprowadzenie PROBLEMY JAKOŚCI POWIETRZA o W Polsce

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży Picie alkoholu

Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży Picie alkoholu Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży Picie alkoholu prof. dr hab. Marcin Wojnar mgr Marek Fudała, Krzysztof Brzózka Katedra i Klinika Psychiatryczna, Warszawski Uniwersytet Medyczny Państwowa Agencja Rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń. Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy

Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń. Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy Pozostałości substancji niepożądanych w żywności i paszach - ocena zagrożeń Andrzej Posyniak, Krzysztof Niemczuk PIWet-PIB Puławy Substancje niepożądane w żywności i paszach Substancje anaboliczne hormonalne

Bardziej szczegółowo

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE 1. Mieszkania oddane do eksploatacji w 2007 r. 1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce w 2007 r. oddano do użytku 133,8 tys. mieszkań, tj. o około 16% więcej

Bardziej szczegółowo

Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok

Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok Raport z badań monitoringowych przeprowadzonych przez Państwową Inspekcję Sanitarną w zakresie jakości jodowania soli kuchennej w 2007 rok Warszawa, 2008 WSTĘP Jod jest mikroelementem niezbędnym dla rozwoju

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008

WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W ŁODZI 90-006 Łódź, ul. Piotrkowska 120 WOJEWÓDZKI PROGRAM MONITORINGU ŚRODOWISKA NA ROK 2008 Opracowali: Włodzimierz Andrzejczak Barbara Witaszczyk Monika Krajewska

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 4 do PROGRAMU PAŃSTWOWEGO MONITORINGU ŚRODOWISKA WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO na lata 2013 2015

Aneks nr 4 do PROGRAMU PAŃSTWOWEGO MONITORINGU ŚRODOWISKA WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO na lata 2013 2015 Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Łodzi Aneks nr 4 do PROGRAMU PAŃSTWOWEGO MONITORINGU ŚRODOWISKA WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO na lata 2013 2015 Przedkładam Zatwierdzam Piotr Maks Wojewódzki Inspektor

Bardziej szczegółowo

Szacowanie narażenia człowieka

Szacowanie narażenia człowieka ZINTEGROWANE NARZĘDZIE DO ZARZĄDZANIA RYZYKIEM, CHARAKTERYZUJĄCE ZALEŻNOŚĆ ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA I NARAŻENIA LUDZI W ŚRODOWISKU MIEJSKIM URBAN EXPOSURE Szacowanie narażenia człowieka Herdis Laupsa

Bardziej szczegółowo

Synteza wyników pomiaru ruchu na drogach wojewódzkich w 2005 roku

Synteza wyników pomiaru ruchu na drogach wojewódzkich w 2005 roku Synteza wyników pomiaru ruchu na drogach wojewódzkich w 2005 roku Opracowano w Transprojekt-Warszawa Sp. z o.o. na zlecenie Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad Autor: mgr. inż. Krzysztof Opoczyński

Bardziej szczegółowo

Druga pięcioletnia ocena jakości powietrza z określeniem wymagań w zakresie systemu ocen rocznych dla SO 2, NO 2, NO x, PM10, Pb, CO, C 6 H 6 i O 3

Druga pięcioletnia ocena jakości powietrza z określeniem wymagań w zakresie systemu ocen rocznych dla SO 2, NO 2, NO x, PM10, Pb, CO, C 6 H 6 i O 3 Druga pięcioletnia ocena jakości powietrza z określeniem wymagań w zakresie systemu ocen rocznych dla SO 2, NO 2, NO x, PM10, Pb, CO, C 6 H 6 i O 3 Poznań 2007 1. Wstęp Na mocy art. 88 ustawy Prawo ochrony

Bardziej szczegółowo

Nakłady na środki trwałe służące ochronie środowiska i gospodarce wodnej w Polsce w 2012 r.

Nakłady na środki trwałe służące ochronie środowiska i gospodarce wodnej w Polsce w 2012 r. mld zł GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Regionalnych i Środowiska Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Nakłady na środki trwałe służące ochronie środowiska i gospodarce wodnej w Polsce w 2012

Bardziej szczegółowo

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA

VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA VI. MONITORING CHEMIZMU OPADÓW ATMOSFERYCZNYCH I DEPOZYCJI ZANIECZYSZCZEŃ DO PODŁOŻA Monitoring of rainfall chemistry and of the deposition of pollutants to the ground Przygotowano w oparciu o zlecone

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

European Monitoring and Evaluation Programme (EMEP) cele, zadania, zobowiązania krajów członkowskich

European Monitoring and Evaluation Programme (EMEP) cele, zadania, zobowiązania krajów członkowskich European Monitoring and Evaluation Programme (EMEP) cele, zadania, zobowiązania krajów członkowskich dr inż. Grażyna Mitosek Instytut Ochrony Środowiska PIB IOŚ-PIB, Warszawa 21 marca 2011 1 Cele programu

Bardziej szczegółowo

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP

METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH GUS I OSZACOWAŃ PROGRAMU EMEP Ekonomia i Środowisko 2 (49) 2014 Jan Cetner Kazimierz Dyguś Marta Ogonowska Jerzy Wojtatowicz METODA OGÓLNEJ OCENY STANU ŚRODO- WISKA OBSZARÓW WIEJSKICH NA PODSTAWIE INFORMACJI Z BANKU DANYCH REGIONALNYCH

Bardziej szczegółowo

Wzory komunikatów dla kaŝdego poziomu alertu w wypadku przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10

Wzory komunikatów dla kaŝdego poziomu alertu w wypadku przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10 Wzory komunikatów dla kaŝdego poziomu alertu w wypadku przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu zawieszonego PM10 OGŁASZA SIĘ ALERT POZIOMU I wystąpiło ryzyko przekroczenia poziomu dopuszczalnego pyłu

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia gruźlicy w Polsce i na świecie. Maria Korzeniewska-Koseła Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

Epidemiologia gruźlicy w Polsce i na świecie. Maria Korzeniewska-Koseła Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Epidemiologia gruźlicy w Polsce i na świecie Maria KorzeniewskaKoseła Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Zapadalność na gruźlicę na świecie w 2013 roku 8,6 mln 9,4 mln nowych zachorowań Zapadalność

Bardziej szczegółowo

Żłobki i kluby dziecięce w 2012 r.

Żłobki i kluby dziecięce w 2012 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 29 maja 213 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna Żłobki i kluby dziecięce w 212 r. W pierwszym kwartale

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Krakowie Warszawa, dnia 28 listopada 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS BENEFICJENCI ŚWIADCZEŃ RODZINNYCH W 2013 R. Podstawowe źródło danych opracowania

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Podstawy toksykologii. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Podstawy toksykologii. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Podstawy toksykologii Basis of toxicology Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr hab. Grzegorz Formicki Zespół dydaktyczny Prof. dr bab Peter Massanyi Dr hab. Grzegorz Formicki

Bardziej szczegółowo

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie

Wioletta Buczak-Zeuschner. Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Lublinie Choroby zawodowe powstałe w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy uznanych za rakotwórcze u ludzi w aspekcie zmian wykazów substancji, mieszanin, czynników i procesów technologicznych

Bardziej szczegółowo

OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH NA TEMAT DODATKÓW DO ŻYWNOŚCI

OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH NA TEMAT DODATKÓW DO ŻYWNOŚCI BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 1055 1059 Aneta Kościołek 1, Magdalena Hartman 2, Katarzyna Spiołek 1, Justyna Kania 1, Katarzyna Pawłowska-Góral 1 OCENA STANU WIEDZY UCZNIÓW SZKÓŁ POLICEALNYCH

Bardziej szczegółowo

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów?

Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? Czy substancje zaburzające gospodarkę hormonalną stanowią szczególną grupę chemikaliów? 4 KONGRES ŚWIATA PRZEMYSŁU KOSMETYCZNEGO Sopot, 2013 Dorota Wiaderna Biuro do spraw Substancji Chemicznych CO DETERMINUJE

Bardziej szczegółowo

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS

ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS FOLIA GEOGRAPHICA PHYSICA 3, 1998 Danuta Limanówka ZMIENNOŚĆ WARUNKÓW TERMICZNYCH WYBRANYCH MIAST POLSKI CHANGES OF THE THERMAL CONDmONS IN THE SELECTED POLISH CITIES Opracowanie

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z ZADANIA NR 6 REALIZACJA WSPÓLNYCH POMIARÓW ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA

SPRAWOZDANIE Z ZADANIA NR 6 REALIZACJA WSPÓLNYCH POMIARÓW ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA SPRAWOZDANIE Z ZADANIA NR 6 REALIZACJA WSPÓLNYCH POMIARÓW ZANIECZYSZCZEŃ POWIETRZA str. 1 1. Cel zadania nr 6 To częściowe zadanie stało się zadaniem wspólnym dla następujących partnerów: Instytut zdrowia

Bardziej szczegółowo

Egzamin Gimnazjalny z WSiP MAJ 2015. Analiza wyników próbnego egzaminu gimnazjalnego

Egzamin Gimnazjalny z WSiP MAJ 2015. Analiza wyników próbnego egzaminu gimnazjalnego Egzamin Gimnazjalny z WSiP MAJ 205 Analiza wyników próbnego egzaminu gimnazjalnego Część matematyczno-przyrodnicza z przedmiotów przyrodniczych Klasa 2 Arkusz egzaminu próbnego składał się z 23 zadań zamkniętych

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE I MUTAGENNE W ŚRODOWISKU PRACY W POLSCE W LATACH 2011 2012

CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE I MUTAGENNE W ŚRODOWISKU PRACY W POLSCE W LATACH 2011 2012 Medycyna Pracy 2015;66(1):29 38 Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. Nofera w Łodzi http://medpr.imp.lodz.pl Anna Pałaszewska-Tkacz Sławomir Czerczak Katarzyna Konieczko http://dx.doi.org/10.13075/mp.5893.00181

Bardziej szczegółowo

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (Pobieranie próbek) Metoda badawcza

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (Pobieranie próbek) Metoda badawcza WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 () L.p. Badany obiekt 1 Gazy odlotowe E) 2 Gazy odlotowe E) 3 Gazy odlotowe E) 4 Gazy odlotowe E) 5 Gazy odlotowe E) 6 Gazy odlotowe E) Oznaczany składnik lub parametr pyłu

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 799

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 799 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 799 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 12 lipca 2012 r. Nazwa i adres AB 799 INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie materiałów odniesienia

Zastosowanie materiałów odniesienia STOSOWANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ 1 Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK e-mail:piotr.konieczka@pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r.

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r. Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, dr inż. Agnieszka Kolanek mgr inż. Barbara Marchlewska-Knych dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas Założenia projektu w zakresie

Bardziej szczegółowo

ul. ILJI MIECZNIKOWA 1, 02-096 WARSZAWA e-mail: magdapop@biol.uw.edu.pl RAPORT

ul. ILJI MIECZNIKOWA 1, 02-096 WARSZAWA e-mail: magdapop@biol.uw.edu.pl RAPORT d r h a b. M a g d a l e n a P o p ow s k a, p r o f. U W U N I W E R S Y T E T W AR S Z AW S K I W Y D Z I AŁ B I O L O G I I ul. ILJI MIECZNIKOWA 1, 02-096 WARSZAWA TEL: (+22) 55-41-420, FAX: (+22) 55-41-402

Bardziej szczegółowo

Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku.

Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku. Zróżnicowanie umieralności spowodowanej chorobami układu krążenia w Polsce w 2007 roku. Objaśnienia. Materiałem badawczym były informacje zawarte w kartach zgonów, które przeniesione zostały na komputerowy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 r.

Warszawa, październik 2013 r. GŁÓWNY INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA Departament Monitoringu i Informacji o Środowisku OCENA POZIOMÓW PÓL ELEKTROMAGNETYCZNYCH W POLSCE NA PODSTAWIE POMIARÓW WOJEWÓDZKICH INSPEKTORATÓW OCHRONY ŚRODOWISKA

Bardziej szczegółowo

Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2013 r. Główne wnioski

Działalność badawcza i rozwojowa w Polsce w 2013 r. Główne wnioski GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Szczecinie Warszawa, listopad 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Główne wnioski Wartość nakładów wewnętrznych 1 ogółem na działalność badawczo-rozwojową

Bardziej szczegółowo

I. POWIETRZE. Średnie roczne stężenie dwutlenku azotu w największych miastach województwa

I. POWIETRZE. Średnie roczne stężenie dwutlenku azotu w największych miastach województwa I. POWIETRZE W 2009 stężenie dwutlenku siarki, tlenku węgla, benzenu, ołowiu, arsenu, kadmu, niklu oraz ozonu spełniały kryteria ustanowione w celu ochrony zdrowia ludzkiego. Również spełnione były wymagania

Bardziej szczegółowo

Koszty ekonomiczne zanieczyszczeń powietrza na wybranych przykładach

Koszty ekonomiczne zanieczyszczeń powietrza na wybranych przykładach Koszty ekonomiczne zanieczyszczeń powietrza na wybranych przykładach Weronika Piestrzyńska HEAL Polska Modelowanie: Ł. Adamkiewicz, dr A. Badyda Warszawa, 21 kwietnia 2016 HEAL reprezentuje interesy: ponad

Bardziej szczegółowo

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU

OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Inżynieria Rolnicza 4(129)/2011 OCENA WYBRANYCH CECH JAKOŚCI MROŻONEK ZA POMOCĄ AKWIZYCJI OBRAZU Katarzyna Szwedziak, Dominika Matuszek Katedra Techniki Rolniczej i Leśnej, Politechnika Opolska Streszczenie:

Bardziej szczegółowo

ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA W POLSCE

ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA W POLSCE ZANIECZYSZCZENIE POWIETRZA W POLSCE BACKGROUND Zanieczyszczenia powietrza substancje 1. Zanieczyszczenia powietrza to wszelkiego rodzaju substancje, których obecność w atmosferze, ma szkodliwy wpływ na

Bardziej szczegółowo

2. Struktura Państwowego Monitoringu Środowiska

2. Struktura Państwowego Monitoringu Środowiska 2. Struktura Państwowego Monitoringu Środowiska Działalność Państwowego Monitoringu Środowiska z mocy art. 24 ustawy z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska ( Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz.

Bardziej szczegółowo

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1.

1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Spis treści 1. Analiza wskaźnikowa... 3 1.1. Wskaźniki szczegółowe... 3 1.2. Wskaźniki syntetyczne... 53 1.2.1. Zastosowana metodologia rangowania obiektów wielocechowych... 53 1.2.2. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Pył jest zanieczyszczeniem powietrza składającym się z mieszaniny cząstek stałych i ciekłych, zawieszonych w powietrzu, będących mieszaniną

Pył jest zanieczyszczeniem powietrza składającym się z mieszaniny cząstek stałych i ciekłych, zawieszonych w powietrzu, będących mieszaniną Adrianna Król 1 Pył jest zanieczyszczeniem powietrza składającym się z mieszaniny cząstek stałych i ciekłych, zawieszonych w powietrzu, będących mieszaniną substancji organicznych i nieorganicznych. 2

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci

Zadanie 2. Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci . Środowiskowe zagrożenia zdrowia dzieci Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach (IETU), Główny Instytut Górnictwa w Katowicach (GIG) Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska w Zabrzu (IPIŚ

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Prace wykonane w ramach projektu: Opracowanie i atestacja nowych typów materiałów odniesienia niezbędnych do uzyskania akredytacji europejskiej przez polskie laboratoria zajmujące

Bardziej szczegółowo

PRZYCZYNY ZŁEJ JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM ORAZ SPOSÓB INFORMOWANIA O JAKOŚCI POWIETRZA

PRZYCZYNY ZŁEJ JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM ORAZ SPOSÓB INFORMOWANIA O JAKOŚCI POWIETRZA PRZYCZYNY ZŁEJ JAKOŚCI POWIETRZA W WOJEWÓDZTWIE ŚLĄSKIM ORAZ SPOSÓB INFORMOWANIA O JAKOŚCI POWIETRZA Prezentacja przygotowana w Wojewódzkim Inspektoracie Ochrony Środowiska w Katowicach, Katowice, wrzesień

Bardziej szczegółowo

4. Depozycja atmosferyczna

4. Depozycja atmosferyczna 4. DEPOZYCJA ATMOSFERYCZNA Jednym z podstawowych czynników, które mają wpływ na obieg materii w geoekosystemie jest depozycja atmosferyczna. Powietrze ulega silnemu zanieczyszczeniu. Związki powodujące

Bardziej szczegółowo

RZUĆ PALENIE RAZEM Z NAMI! Wdychasz, wydychasz, nic nie masz a zdychasz!

RZUĆ PALENIE RAZEM Z NAMI! Wdychasz, wydychasz, nic nie masz a zdychasz! RZUĆ PALENIE RAZEM Z NAMI! Wdychasz, wydychasz, nic nie masz a zdychasz! Dlaczego palenie papierosów jest szkodliwe? Koncerny tytoniowe dodają do tytoniu wiele substancji konserwujących, aromatów o nie

Bardziej szczegółowo

Działania i plany Ministerstwa Środowiska w zakresie poprawy jakości powietrza

Działania i plany Ministerstwa Środowiska w zakresie poprawy jakości powietrza Działania i plany Ministerstwa Środowiska w zakresie poprawy jakości powietrza Roman Głaz - Departament Ochrony Powietrza Ministerstwo Środowiska, Kraków, dnia 10 marca 2014 r. Plan prezentacji: 1) Podstawa

Bardziej szczegółowo

Niska emisja świadomość zagrożeń z niej wynikających wśród różnych grup społecznych...

Niska emisja świadomość zagrożeń z niej wynikających wśród różnych grup społecznych... Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 39, 2009 r. Piotr Michalik* Niska emisja świadomość zagrożeń z niej wynikających wśród różnych grup społecznych na przykładzie studentów Wszechnicy Mazurskiej

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. Czynniki środowiskowe a endemie raka płuca

Zadanie 3. Czynniki środowiskowe a endemie raka płuca . Czynniki środowiskowe a endemie raka płuca Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach (IETU), Główny Instytut Górnictwa w Katowicach (GIG) Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska w Zabrzu

Bardziej szczegółowo