Nanotechnologia Innowacje dla świata przyszłości

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nanotechnologia Innowacje dla świata przyszłości"

Transkrypt

1 Wspólnotowe badania naukowe KOMISJA EUROPEJSKA Nanotechnologia Innowacje dla świata przyszłości INFORMACJE OGÓLNE NANOTECHNOLOGIE I NANONAUKA, WIELOFUNKCYJNE MATERIAŁY OPARTE NA WIEDZY ORAZ NOWE PROCESY I URZ ĄDZENIA

2 Czy jesteś zainteresowany europejskimi badaniami naukowymi? RTD info to nasz kwartalnik, który umożliwia zapoznanie się z najistotniejszymi nowinami (wynikami, programami, wydarzeniami, itp.). Magazyn dostępny jest w języku angielskim, francuskim i niemieckim. Istnieje możliwość otrzymania próbnego egzemplarzaj lub darmowej prenumeraty, wysyłając zamówienie na podany poniżej adres: European Commission Directorate-General for Research Information and Communication Unit B-1049 Brussels Fax (32-2) Internet: Wydawca: KOMISJA EUROPEJSKA Dyrekcja Generalna ds. badań naukowych Dyrekcjat G Technologie przemysłowe Jednostka G.4 Nanonauka i nanotechnologia Kontakt: Dr. Renzo Tomellini, Dr. Angela Hullmann Url: cordis.europa.eu/nanotechnology/

3 KOMISJA EUROPEJSKA Nanotechnologia Innowacja dla świata przyszłości Niniejsza broszura powstała w wyniku projektu finansowanego przez niemieckie Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych (BMBF), a realizowanego przy udziale Centrum Technologii Niemieckiego Stowarzyszenia Inżynierów (VDI-TZ). Komisja Europejska wyraża wdzięczność niemieckiemu ministerstwu za wyrażenie zgody na przetłumaczenie tej publikacji i udostępnienie jej społeczności europejskiej. Chcielibyśmy wyrazić szczególne podziękowania dla Dr Rosity Cottone (BMBF) i Dr Wolfganga Luthera (VDI-TZ) za ich wsparcie podczas koordynacji działań. Wydawca: Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Badań Naukowych Opracowanie: Bundesministerium für Bildung und Forschung BMBF, Berlin Koordynacja: Dział Technologii Przyszłości, VDI Technologiezentrum GmbH, Düsseldorf Auhor: Dr. Mathias Schulenburg, Kolonia Opracowanie graficzne: Suzy Coppens, BergerhofStudios, Kolonia Dyrekcja Generalna ds. Badań Naukowych 2007 Nanonauka i Nanotechnologia EUR 21152PL

4 Serwis Europe Direct umożliwia pomoc w uzyskaniu odpowiedzi na pytania dotyczące spraw związanych z Unią Europejską Bezpłatny telefon kontaktowy: INFORMACJA DOTYCZĄCA KWESTII PRAWNYCH: Zarówno Komisja Europejska, jak i żadna inna osoba działająca w imieniu Komisji, nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie zamieszczonych tu informacji. Wyłączną odpowiedzialność za poglądy wyrażane w niniejszej publikacji ponosi jej autor. Poglądy te nie muszą odzwierciedlać stanowiska Komisji Europejskiej. Wiele informacji dodatkowych na temat Unii Europejskiej można uzyskać za pośrednictwem internetu. Są one dostępne na serwerze Europa (http://ec.europa.eu). Dane katalogowe zamieszczono na końcu niniejszej publikacji. Luksemburg: Urząd Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich, 2007 ISBN Wspólnoty Europejskie, 2007 Powielanie dozwolone jest pod warunkiem podania źródła. Printed in Belgium WYDRUKOWANO NA BIAŁYM PAPIERZE BEZ ZAWARTOŚCI CHLORU

5 Przedmowa Nanotechnologia jest nowym podejściem badawczym, które odnosi się do zrozumienia i doskonalenia właściwości materii w skali nano: jeden nanometr (jedna miliardowa metra) to długość małej cząsteczki. W takim wymiarze materia wykazuje zupełnie inne, częstokroć zaskakujące właściwości, w wyniku czego tradycyjnie wyznaczone granice pomiędzy dyscyplinami naukowymi i technicznymi ulegają zatarciu. Dlatego działania w zakresie nanotechnologii mają charakter wyrażnie interdyscyplinarny. Często twierdzi się, że nanotechnologia posiada potencjał destruktywny bądź rewolucyjny w sensie możliwości wpływu na przemysłowe techniki produkcji. Nanotechnologia oferuje potencjalne rozwiązania wielu bieżących problemów poprzez wykorzystanie mniejszych, lżejszych, szybszych i bardziej wydajnych materiałów, podzespołów i systemów, co prowadzi do powstawania nowych szans tworzenia dobrobytu i nowych miejsc pracy. Oczekuje się również, że nanotechnologia wniesie istotny wkład w proces rozwiązywania problemów globalnych i zmagania się z wyzwaniami ekologicznymi poprzez opracowywanie produktów i realizację procesów o bardziej konkretnych zastosowaniach, przyczyni się do oszczędzania zasobów i zmniejszenia emisji zanieczyszczeń. Obecnie na całym świecie rozwój nanotechnologii nabiera znacznego tempa. Stosunkowo wcześnie, bo już w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku, środowiska europejskie zaczęły inwestować w liczne programy w zakresie nanonauki. Z czasem opracowano solidne podstawy naukowe, a obecnie niezbędne jest zapewnienie przemysłowi i społeczności europejskiej możliwości czerpania korzyści wypływających z tej wiedzy poprzez opracowywanie nowych produktów i procesów. Nanotechnologia jest tematem najnowszej publikacji Komisji Europejskiej ( W kierunku europejskiej strategii w zakresie nanotechnologii ). W publikacji tej nie tylko zasugerowano, iż należy promować badania w zakresie nanonauki i nanotechnologii, lecz wskazano także kilka innych, niezależnych czynników, jakie powinniśmy wziąć pod uwagę: Lepsza koordynacja krajowych programów badawczych i inwestycji służąca także temu, żeby Europa dysponowała odpowiednimi zespołami i właściwą infrastrukturą ( bieguny doskonałości ), mogącymi konkurować na szczeblu międzynarodowym. Jednocześnie do osiągnięcia odpowiedniej masy krytycznej niezbędna jest współpraca pomiędzy organizacjami badawczymi reprezentującymi sektor publiczny i prywatny w całej Europie. Nie można pominąć innych czynników konkurencyjności, takich jak odpowiednia metrologia, przepisy i prawa własności intelektualnej, przygotowujące grunt dla innowacji przemysłowej i prowadzące do osiągania korzyści w zakresie konkurencyjności, zarówno dla dużych, jak i małych i średnich przedsiębiorstw. Niezwykle istotne są działania związane z edukacją i szkoleniem, w szczególności Europa powinna podjąć działania zmierzające do zwiększenia przedsiębiorczości naukowców i pozytywnego nastawienia technologów w odniesieniu do zmian. Realizacja prawdziwie interdyscyplinarnych badań poświęconych nanotechnologii może wymagać także opracowania nowego podejścia do edukacji i szkolenia w zakresie badań naukowych i przemysłu. Aspekty społeczne (takie jak informacja i komunikacja w obrębie danej społeczności, zagadnienia związane ze zdrowiem i środowiskiem oraz ocena ryzyka) stanowią dalsze istotne czynniki dla zapewnienia odpowiedzialnego kształtowania rozwoju nanotechnologii i spełniania oczekiwań społecznych. Dla długotrwałego rozwoju nanotechnologii i jej skutecznego zastosowania decydująca będzie wiara społeczeństwa i inwestorów w tę dziedzinę. Celem niniejszej publikacji jest ukazanie istoty nanotechnologii i potencjalnych korzyści, jakie ma do zaoferowania Europejczykom. Nicholas Hartley p.o. dyrektora jednostki Technologie przemysłowe Dyrekcja Generalna ds. badań naukowych Komisja Europejska

6 Spis treści 3 Przedmowa 4-5 Spis treści Podróż w nanokosmos 6-7 Atom: Dawna idea i nowa rzeczywistość 8-13 Nanotechnologia w przyrodzie Narzędzia i procesy Oczy dla nanokosmosu Przyrządy do pisania Impulsy dla nauki Projektowanie materiałów w nanoskali

7 Nanotechnologia dla społeczeństwa Świat w sieci: nonoelektronikaoelektronika Nanotechnologia w przyszłej codzienności Motoryzacja Zdrowie Energia i środowisko Nanotechnologia dla sportu i rekreacji Wizje Szanse i niebezpieczeństwa Dalsze informacje 48 Jak zostać nanoinżynierem? 49 Osoby do kontaktu, linki, bibliografia Słownik 52 Wykaz ilustracji

8 Podróż w nanokosmos Amedeo Avogadro ( ), profesor fizyki w Turynie, dzięki któremu kropla deszczu stała się obliczalna. Atom: Dawna idea i nowa rzeczywistość Nasz świat materialny składa się z atomów. Stwierdził to już około 2400 lat temu grecki myśliciel Demokryt. Współcześni Grecy podziękowali mu za to wizerunkiem na dziesięciodrachmowej monecie. Monet tych było bardzo wiele w obiegu, podobnie jak atomów. Kropla deszczu zawiera ich aż , ponieważ atomy są maleńkie, mają rozmiary rzędu jednej dziesiątej nanometra, a nanometr to jedna milionowa milimetra. Stosunek średnicy atomu magnezu do średnicy piłeczki tenisowej jest równy stosunkowi średnicy piłeczki tenisowej do średnicy Ziemi. Pomyślmy o tym, gdy będziemy połykać kolejną tabletkę magnezu! Lukrecjusz, rzymski literat, kilka wieków później napisał wiersz o atomach: "Kosmos składa się z nieskończonej przestrzeni i nieskończonej liczby nierozkładalnych cząstek, atomów, których różnorodność form też jest nieskończona.... Atomy różnią się tylko kształtem, wielkością i ciężarem, są nieprzenikalnie twarde, niezmienne, są granicą fizycznej podzielności " Wiedziano więc już wtedy bardzo wiele, choć tylko na podstawie czystej spekulacji. Później przez długi czas nie myślano o takich sprawach. W siedemnastym wieku słynny astronom Johannes Kepler zastanawiał się nad płatkami śniegu, o których napisał w 1611 roku, że swoją regularną formę mogą zawdzięczać jedynie prostym, jednolitym cegiełkom. Pojęcie atomu odzyskało popularność. 6 Duch Demokryta unosi się nad nano-sceną, morzem nieskończenie wielu możliwości.

9 Uczeni, którzy zajmowali się minerałami i kryształami, coraz częściej traktowali atomy jako coś oczywistego. Jednak dopiero w 1912 roku na uniwersytecie w Monachium udało się przeprowadzić bezpośredni dowód: kryształ chalkantytu rozdzielał światło rentgenowskie podobnie jak materiał parasola rozdziela światło latarni kryształ musiał składać się z atomów, tworzących uporządk o w a n ą strukturę, jak włókno materiału parasola albo pryzma pomarańczy na straganie. Nowoczesne przyrządy analityczne umożliwiają obecnie oglądanie tych bardzo złożonych nanoskopowych elementów żywej materii. Wreszcie w latach osiemdziesiątych XX wieku opracowano narzędzie w postaci skaningowego mikroskopu tunelowego, który umożliwia nie tylko obrazowanie poszczególnych atomów w krysztale, ale nawet ich przesuwanie (chociaż wiele osób pierwsze obrazy uznało za oszustwo). Przygotowano tym samym scenę dla radykalnie nowego podejścia naukowego: nanotechnologii. Strukturę nanomaszyn, takich jak rybosomy, odtworzyła krystalograficznie Ada Yonath, DESY. Powód, dla którego atomy w krysztale układają się tak regularnie, jest prosty: materia zapewnia sobie jak najwięk szą wygodę, a najwygodniejsza jest struktura uporząd- kowana. N a w e t orzechy w misce, gdy się n i m i potrząśnie, tworzą regularne wzory, a atomom przychodzi to znacznie łatwiej. Atomy manganu zostały wykorzystane przez profesora Berndta z Kilonii do odtworzenia logo Uniwersytetu Christiana Albrechta. Proste wzory nie zawsze jednak są najłatwiej powielane. Napędzana siłą samoporządkowania, materia Ziemi przez miliardy lat przybrała formy fantastycznie skomplikowane, a w niektórych przypadkach nawet ożywione. 7

10 Nanotechnologia w przyrodzie Nanotechnolodzy bardzo lubią przyrodę ożywioną. W ciągu czterech miliardów lat swego istnienia natura znalazła wiele zadziwiających rozwiązań problemów, jakie napotykała. Cecha charakterystyczna: życie uporządkowuje materię aż do najdrobniejszych szczegółów, do poziomu atomów. I to również jest celem nanotechnologów. Atomy nie są lubiane. Słysząc o nich, myślimy o gwałtownych wybuchach albo niebezpiecznym promieniowaniu. Dotyczy to jednak wyłącznie technik, które zajmują się jądrem atomowym. Nanotechnologia zajmuje się powłokami atomowymi jej rola rozgrywa się w tej właśnie skali. Aby jednak usunąć wszelkie wątpliwości co do tego, że atomy naprawdę są tworem całkiem zwyczajnym, a w odpowiednich połączeniach nawet mogą dobrze smakować, jako miejsce startu w nanokosmos wybraliśmy najnormalniejszy ser. Gatunek Mimolette pochodzi z Flandrii. Powierzchnia pokryta małymi dziurkami każe przypuszczać, że ser jest zamieszkały. Producenci Mimolette odkryli, że aktywność roztoczy poprawia aromat tego sera. Roztocza mają wielkość jednej dziesiątej milimetra. Specjalny skaningowy mikroskop elektronowy, ESEM, umożliwia obserwowanie ich na żywo. Jak każdy żywy organizm, roztocza są zbudowane z komórek. Komórki te maja rozmiary w skali mikrometrowej. W komórce znajduje się bardzo skomplikowana maszyneria. Jej ważną częścią są rybosomy, które tworzą wszystkie możliwe cząsteczki białka zgodnie z kodem substancji dziedzicznej DNA. Rząd wielkości rybosomów to 20 nanometrów. Fragmenty struktury rybosomów poznano już aż do pojedynczych atomów. Pierwszymi owocami tego rodzaju badań nanobiotechnologicznych są nowe leki, blokujące rybosomy bakterii. 10 nm Podróż w nanokosmos 1 m 10 cm 1 mm 0,1 mm 10 mm 8

11 Kwiat lotosu oczyszcza liście, wykorzystując tak zwany efekt lotosu. Kropelki wody na liściu nasturcji widziane pod specjalnym mikroskopem elektronowym (ESEM) na Uniwersytecie w Bazylei. Efekt lotosu i jego zastosowania Nasturcja utrzymuje liście w czystości dzięki tzw. efektowi liścia lotosu. Elektronowy mikroskop skaningowy ESEM pokazuje, jak kropelki wody oddzielają się od powierzchni liścia. Dzieje się tak dzięki pokrytej meszkiem powierzchni, która powoduje, że kropelki wody szybko spływają, zabierając ze sobą brud z powierzchni liścia Efekt lotosu zbadany szczególnie dokładnie przez profesora Barthlotta i współpracowników z Uniwersytetu w Bonn znalazł już zastosowanie w wielu produktach, na przykład w farbach do elewacji, po których woda spływa zabierając ze sobą brud. Również ceramika sanitarna o strukturze wykorzystującej efekt lotosu łatwo da się utrzymać w czystości. Liście roślin wykorzystują jeszcze inny rodzaj nanotechnologii. Ich gospodarkę wodną często regulują forysomy. Są to mikroskopijne mięśnie, które w układzie kapilarnym rośliny otwierają kanały lub zamykają je, gdy roślina zostanie uszkodzona. Trzy Instytuty Frauenhofera oraz Uniwersytet w Gießen próbują znaleźć techniczne zastosowanie owych mięśni roślinnych, na przykład w mikroskopijnych silnikach liniowych czy też w kompletnych systemach laboratoryjnych na płytce chipowej lab on a chip. 10 m m 50 m m 1 cm 1 m Najbardziej wyrafinowaną technologią w skali atomów jest proces fotosyntezy, który gromadzi energię do życia na Ziemi. Tutaj liczy się każdy pojedynczy atom. Ktoś, komu uda się skopiować ten proces metodami nanotechnologii, zdobędzie na zawsze nieograniczone zasoby energii. 1 m m 10 nm 9

12 Podróż w nanokosmos Tajemnice przyczepności chrząszczy, much, pająków i gekonów zostały odsłonięte w Instytucie Metalurgii Maxa Plancka w Stuttgarcie. Przytwierdzają się one do podłoża za pomocą włosków, które tworzą wiązanie van der Wasala z powierzchnią kontaktu. Im cięższe zwierzę, tym mniejsze i liczniejsze musza być włoski. Nanotechnologia w przyrodzie Nanotechnologia na suficie: gekon Gekony wdrapią się na każdą ścianę, potrafią biegać po suficie z głową w dół, a nawet zwisać z niego, przytrzymując się tylko jedną nogą. Jest to możliwe oczywiście dzięki nanotechnologii. Stopa gekona jest pokryta maleńkimi włoskami, które są tak giętkie, że mogą na dużym obszarze zbliżyć się do podłoża na odległość kilku nanometrów. Wówczas zaczyna działać tak zwane oddziaływanie van der Waalsa, które właściwie jest bardzo słabe, lecz utrzymuje ciężar ciała gekona dzięki milionom punktów zaczepienia. Wiązanie można łatwo zerwać na podobnej zasadzie, jak odrywa się taśmę klejącą. W ten sposób gekon może biegać po suficie. Materiałoznawcy mają nadzieję wyprodukować wkrótce syntetycznego gekona. Trzymanie się życia Życie istnieje, ponieważ jego elementy łączą się ze sobą za pomocą wyrafinowanej nanotechnologicznej sztuki spajania. Widać to na przykładzie skaleczeń, jak choćby ukąszenie komara: w miejscu ukąszenia powstaje zaczerwienienie wskutek rozszerzania się najmniejszych naczyń krwionośnych, przez które przepływają duże ilości leukocytów, białych ciałek krwi. Komórki w miejscu ukąszenia wydzielają substancję chemiczną. W zależności od jej stężenia, wyściółka komórkowa naczyń krwionośnych i leukocyty wydzielają lepkie cząsteczki, które opóźniają przemieszczanie się leukocytów wzdłuż ściany naczynia. Przy najwyższym poziomie tej substancji leukocyty mocno przywierają do siebie, inne lepkie cząsteczki przeciągają wtedy ciałka krwi przez ścianę naczynia do miejsca ukąszenia, gdzie unieszkodliwiają one wszelkich intruzów. Na tym polega sztuka perfekcyjnego klejenia. Trwają obecnie badania nad opracowaniem sztucznie wytworzonych nanotechnologicznych imitacji tego zjawiska pod hasłem sklejanie na rozkaz (ang. bonding on command ). Małże jako mistrzowie sklejania Zwykłe małże te, które podaje się w restauracji gotowane z warzywami to mistrzowie nanotechnologicznego sklejania. Aby przyczepić się do skały, małż otwiera skorupę i wysuwa stopę, którą wygina w kształt przyssawki. Przez maleńkie kanaliki wyrzuca z siebie strumienie klejących kropelek, miceli, w wytworzony w ten sposób obszar podciśnienia, gdzie micele rozrywają się, wydzielając mocny klej podwodny, który natychmiast spienia się, tworząc poduszeczkę.małż przytwierdza się do tego amortyzatora za pomocą elastycznych nici bisiorowych, zabezpieczając się w ten sposób przed porywami fal morskich. 10 Odnóża muchy w zbliżeniu

13 Omułek z nićmi bisiorowymi i stopą Instytut Frauenhofera IFAM w Bremie prowadzi badania nad zmodyfikowanymi klejami z małży, dzięki którym nawet najdelikatniejsza porcelana nadawałaby się do mycia w zmywarce. Zespół roboczy Nowe tworzywa użytkowe i biomateriały w Rostocku i w Greifswaldzie także prowadzi badania nad małżami. Biomineralizacja Małże mają jednak jeszcze większe możliwości. Ich masa perłowa składa się z niezliczonych drobnych kryształków wapnia w postaci minerału argonitu. Kryształki te same w sobie byłyby bardzo kruche, jednak w muszli są ze sobą połączone bardzo elastycznymi białkami w kształcie śrubek. Trzy procenty wagowe tego białka w zupełności wystarczą, aby muszla uchowca stała się trzy tysiące razy twardsza w porównaniu do czystego kryształu kalcytu. Jeże morskie również używają tej technologii do wzmocnienia swoich 30 cm kolców, które dzięki temu mogą wytrzymać uderzenia fal morskich. Koszyczek kwiatowy Wenus jest uważany za arcydzieło biomineralizacji. Podstawowe elementy budulcowe z krzemionki (dwutlenek krzemu) o średnicy trzech nanometrów łączą najpierw komórki gąbki w cieniutkie plastry. Następnie są one zwijane tak, aby utworzyć igły krzemionkowe, stanowiące podstawowy element plecionki, wytrzymałej na duże zmiany ciśnienia. Koszyczek kwiatowy Wenus ta gąbka głębinowa jest obecnie badana jako biologiczny model dla światłowodu. Trójwymiarowy splot biomineralny w szkliwie trzonowego zęba nornika chroni powierzchnię żucia przed uszkodzeniem. Biomineralizacja może również tworzyć bardzo delikatne struktury. Na niewielkim obszarze dna morskiego w pobliżu wysp filipińskich żyje gąbka, nazywana koszyczkiem kwiatowym Wenus. Stworzenie to jest wygięte jak pochwa tureckiego kindżału, tyle że zaokrąglone wokół osi podłużnej. Nazwę swoją zawdzięcza strukturze wewnętrznego szkieletu swojej otoczki. Składa się on z tkanki drobnych igiełek krzemionkowych, ażurowej jak wiklinowa plecionka na oparciu krzesła. Tkanka ta jest poprzeplatana zarówno w sieci prostokątnej jak i po przekątnej. Techniczna biomineralizacja: Nanocząsteczki naprawiają zęby. Gdy zęby stają się bardzo wrażliwe na zimno albo kwaśne jedzenie,może być to przyczyna bólu i jest zazwyczaj spowodowane przez drobne kanaliki, odkryte rureczki w szkliwie zęba. Stosując nanocząsteczki fosforanu wapnia (apatytu) i i białka produkowane przez firmę SusTech kanaliki te można zakleic dziesięciokrotnie szybciej niż przy pomocy zwykłych preparatów apatytowych. remineralizowana warstwa materiału zachowuje się w jamie ustnej tak samo, jak własne szkliwo. 11

14 Podróż w nanokosmos Okrzemki powyżej kształt przypominający gąbkę Mengera (zob. też s. 21) mają dzięki optymalnym kształtom największą trwałość przy najmniejszej wadze i prawdopodobnie posiadaja systemy gromadzenia światła dla aparatów fotosyntezy, chloroplastów. Nanotechnologia w przyrodzie Strategiczne znaczenie miała niegdyś biomineralizacja okrzemek. Te mikroskopijne stworzenia zabezpieczają się pancerzem krzemionkowym, którego głównym składnikiem jest SiO 2, czyli dwutlenek krzemu. Podobnie jak szkło kwarcowe, które również składa się z dwutlenku krzemu, pancerze krzemionkowe są stosunkowo odporne na wiele roztworów kwaśnych i zasadowych. Z tego powodu nanotechnolodzy widzą możliwość wykorzystania ich jako naczyń reakcyjnych dla wytworzania kryształów o rozmiarach nanometrycznych. Jeden ze sposobow otrzymywania nanocząstek polega na ograniczeniu objętości reakcji. Po zużyciu materiału reakcyjnego kryształki uzyskane w wyniku reakcji nie będą się powiększać. Pancerzyki okrzemek posiadają wiele takich nanoskopowych otworów, pełniących rolę nanoreaktorów. W jaki sposób powstają te czasami niezwykle piękne okrzemki? Pierwsze wskazówki są już znane. Badacze z uniwersytetu w Regensburgu stwierdzili, że poliaminy, należące do znanej grupy białek, mogą wytwarzać przy odpowiednim stężeniu kwasu krzemowego nanocząstki o zadanej średnicy w granicach od 50 do 900 nanometrów. Dzieje się to zupełnie samoistnie, pod wpływem sił samoporządkowania. Według prostych modeli wzrostu okrzemki powstają w równie samoistny sposób. Dlaczego mówimy, że pancerze okrzemek miały znaczenie strategiczne? W 1867 roku Szwed Alfred Nobel odkrył, że ziemia okrzemkowa, powstała ze skamieniałych pokładów pancerzy okrzemek, wchłania nitroglicerynę i tym samym powstrzymuje samoistną eksplozję tego materiału wybuchowego. Otrzymaną mieszaninę Nobel nazwał dynamitem, a obfite zyski z jej sprzedaży dały początek fundacji, która dzis finansuje Nagrody Nobla. Rozgwiazda "Ophiocoma wendtii " jest wyposażona w doskonały system mikrosoczewek, umożliwiających widzenie optyczne. U góry: Wygląd w dzień, u dołu: wygląd w nocy. Łuska pancerza jest zarazem polem mikrosoczewki. Nanotechnologia w przyrodzie: Ophiocoma wendtii, kosmata rozgwiazda o wielkości talerza, przez długi czas stanowiła zagadkę. Stworzenie to, o opancerzonym korpusie w kształcie krążka, z którego wyrasta pięć ramion, chowa się przed zbliżającym się niebezpieczeństwem, choć na pozór nie ma oczu. Odkryto je w końcu w wapiennym pancerzu stworzenia, który wysadzany jest skupiskami doskonałych mikrosoczewek, zamieniając całe ciało kosmatej rozgwiazdy w jedno złożone oko. Nanotechnologia? Poszczególne soczewki są tak skrystalizowane, że nie występuje zjawisko charakterystyczne dla kalcytu: podwójny obraz. Mamy tu do czynienia z kontrolą krystalizacji na poziomie nanometrycznym. Soczewki są również skorygowane pod względem aberracji sferycznej, poprzez nieznaczny dodatek magnezu, co pozwala uniknąć niepożądanych kolorowych prążków. Ophiocoma wykorzystuje więc nanotechnologiczną precyzję, która niegdyś przyniosła sławę Carlowi Zeissowi. 12

15 Instytut Nowych Materiałów, INM, w Saarbrücken opracował oparty na nanoczasteczkach proces powlekania elementów metalowych nieścieralnymi hologramami, zabezpieczającymi przed fałszerstwem. Nawet przyroda tego nie potrafi: Ceramika z dodatkiem nanosadzy dla odpornych na korozję zapalników iskrowych, na przykład w termach gazowych. Dzięki regulowanemu przewodnictwu ceramiki transformator jest niepotrzebny. Poznawanie granic natury Nanotechnologia jest oparta na przyrodzie, ale możliwości przyrody ożywionej są ograniczone, nie może ona funkcjonować ani w wysokich temperaturach, jakie są wymagane dla ceramiki, ani w połączeniu z przewodnikami metalicznymi. Nowoczesna technika dysponuje natomiast szeroką gamą sztucznie wytworzonych warunków ekstremalną czystością, niskimi temperaturami, próżnią w których materia ujawnia zaskakujące właściwości. W szczególności należą do nich zjawiska kwantowe, które niekiedy wydają się zaprzeczać prawom rządzącym w naszym codziennym życiu. Na przykład, cząstki w nanokosmosie uzyskują czasem właściwości falowe. Atom, który wydaje się być tworem stałym, może jak fala przechodzić równocześnie przez dwie szczeliny, wyłaniając się po drugiej stronie znowu jako całość. Gdy rozmiar cząstek zbliża się do nanometra, uzyskują one całkiem inne właściwości: metale stają się półprzewodnikami lub izolatorami. Niektóre substancje, jak tellurek kadmu (CdTe) wykazują w nanokosmosie fluorescencję we wszystkich kolorach tęczy, inne zaś przetwarzają światło na prąd elektryczny. Gdy cząstki osiągają wielkości nanoskopijne, znacznie zwiększa się proporcja atomów powierzchniowych w stosunku do tych znajdujących się wewnątrz. Atomy powierzchniowe mają jednak często inne właściwości niż atomy znajdujące się wewnątrz cząsteczki, zwykle są bardziej reaktywne. Nanoskopowe cząsteczki złota są na przykład dobrym katalizatorem w ogniwach paliwowych (zob. też Motoryzacja). Nanocząstki można również powlekać innymi substancjami, co pozwala na uzyskanie materiałów łączących wiele własności cząstek kompozytowych. Przykład: nanocząstki ceramiczne z powłokami organicznymi, obniżającymi napięcie powierzchniowe wody zabezpieczają lustra łazienkowe przed parowaniem. Specjalnie powlekane nanocząstki tlenku żelaza, magnetytu, tworzą z olejem magnetycznie formowalną ciecz zwaną ferrofluidem. Ferrofluidy znajdują coraz więcej zastosowań, między innymi w środkach uszczelniających do uszczelek pojemników próżniowych i osłon twardego dysku lub w regulowanych amortyzatorach maszyn i samochodów. Nie trzeba jednak obawiać się złożoności nanotechnologii, jabłko też ma skomplikowaną budowę komórki, rybosomy, DNA a mimo to jest bardzo lubianym owocem. Nanocząstki magnetytu w oleju. Ciecz można formować magnetycznie. Magnetotacticum bavaricum Bakteria magnetyczna, może syntetyzować łańcuchy nanomagnetytów i być wykorzystana jako igła kompasowa. Cząstki tellurku kadmu fluoryzują w kolorach zależnych od wielkości cząstki. 13

16 Narzędzia i procesy Oczy dla nanokosmosu Nanotechnologia w przestrzeni kosmicznej: Zwierciadła europejskiego teleskopu rentgenowskiego Newton są wypolerowane do średniej gładkości 0,4 nanometra, umożliwiając obserwację źródeł promieniowania rentgenowskiego w mgławicy Andromedy. Sensacja naukowa: błysk promieni gamma wypala kręgi w chmurze pyłu galaktycznego. Co ma wspólnego z nanotechnologią europejski teleskop rentgenowski Newton? Urządzenie to wychwytuje promieniowanie rentgenowskie z odległych obiektów za pomocą 58 reflektorów wielkości koszy na śmieci, wciśniętych jeden w drugi jak łuski cebuli i pokrytych naparowaną warstwą złota. Chropowatość ich powierzchni wynosi średnio zaledwie 0,4 nanometra. Jest to technologiczne arcydzieło, w którym największy udział miała firma Carl Zeiss AG. Precyzyjne zwierciadła rentgenowskie do spektroskopii i mikroskopii rentgenowskiej zbudowane są z kilkuset warstw dwóch różnych pierwiastków ciężkich. Wymagania, jakim muszą sprostać takie zwierciadła, są ogromne: warstwy mogą odbiegać od idealnej gładkości tylko o ułamki średnicy atomu. Technika ta jest opracowywana w Instytucie Fraunhofera Techniki Materiałowej i Radiacyjnej w Dreźnie. Sztuczkę z reflektorem warstwowym w zakresie widma światła widzialnego odkryła również natura: prowadząca nocny tryb życia kałamarnica Euprymna scolopes kieruje w dół za pomocą lusterek zbudowanych z białek zwanych reflektynami światło emitowane przez bakterie świetlne. W ten sposób udaje kawałek gwieździstego nieba, oszukując pływające pod nią drapieżniki. Ten przykład biologicznej nanotechnologii został odkryty niedawno na Uniwersytecie Hawajskim. Sondy skaningowe Sondy skaningowe jako oczy dla nanokosmosu wydają się mniej spektakularne, a przecież za wynalezienie protoplasty wszystkich sond skaningowych skaningowego mikroskopu tunelowego, przyznano Nagrodę Nobla. W elektronowych sondach skaningowych piezokryształy wielokrotnie przeprowadzają głowicę skanującą nad przedmiotem obserwacji, takim jak na przykład pola atomów. Za każdym razem położenie jej jest lekko przesunięte, ruchy są Zagroda kwantowa (ang. Quantum Corral ) Dona Eiglera, IBM. Fale wewnątrz zagrody odzwierciedlają prawdopodobieństwo napotkania elektronu. 14

17 Kryształ bromku potasu z tarasami atomowymi. Podobnie wygląda sól na jajku, które zjadamy na śniadanie. Krzem w powiększeniu, kontury gęstości elektronowej pod skaningowym mikroskopem sił atomowych. Szczytowy atom głowicy skanującej wysyła dwie chmury elektronowe, krążące po orbicie, zupełnie jak w podręczniku. Schematyczne przedstawienie klasycznej głowicy skaningowego mikroskopu tunelowego. Skaningowy mikroskop sił atomowych: odchylenie igły odczytującej jest przekazywane do fotokomórki przez promień laserowy. Sondy pojemnościowe mogą być również wykorzystane do obrazowania procesów przełączania na chipie. minimalne a odległość głowicy od pola atomów zazwyczaj mniejsza niż średnica atomu. Coś się przy tym dzieje: raz przepływa prąd, innym razem wykrywane są słabe pola magnetyczne. Komputery graficznie interpretują te pomiary na płaszczyźnie, tworząc obraz z dokładnością do pojedynczego atomu, w zależności od zasady pomiaru. Proces ten umożliwia oglądanie powłok elektronowych atomu odkrywając tajemnice na podstawowym poziomie materii. Dotychczasowy rekord świata w rozdzielczości należy do Uniwersytetu w Augsburgu. Szczególnie subtelny proces jest wykorzystywany w skaningowym mikroskopie sił atomowych, który wykrywa minimalne siły, wywierane przez atomy pola atomowego na najbliższy atom głowicy skanującej. Zakrzywione zwierciadło wielowarstwowe do zaawansowanej analizy rentgenowskiej. Euprymna scolopes oszukuje swoich wrogów, posługując się wielowarstwowymi lusterkami, zbudowanymi z białek, zwanych reflektynami. Światło pochodzi od świecących bakterii. 15

18 Narzędzia i procesy Przybory do pisania Proces litograficzny: Chip jest strukturą trójwymiarową, w której wszystkie elementy przełącznikowe obwodu ułożone są w pojedynczych warstwach. Nowoczesny wysoko wydajny chip wymaga 25 do 30 takich warstw, z których każda wymaga własnej maski litograficznej. Struktury maski są przenoszone na krążek za pomocą światła i systemu soczewek steppera, aparat ten przypomina rzutnik do przezroczy. Każda nowa maska w zestawie nadaje układowi nową funkcjonalność i zwiększa jego złożoność. Litografia W świecie komputerów litografia oznacza technikę wytwarzania chipów komputerowych za pomocą światła. W tym celu dokładnie wypolerowana powierzchnia materiału półprzewodnikowego, (krążka krzemowego), powlekana jest światłoczułą warstwą ochronną, którą naświetla się obrazem układu scalonego. Wywołanie warstwy ochronnej odsłania naświetlone (lub nienaświetlone) miejsca krążka, którym nadaje się pożądane właściwości elektryczne za pomocą procesów takich jak wytrawianie, implantacja obcych atomów i osadzanie. Powtarzanie tego procesu stosując coraz to nowe wzorce masek, ostatecznie prowadzi do powstania najbardziej skomplikowanych struktur, jakie człowiek kiedykolwiek wytworzył: obwodów scalonych o wysokiej skali integracji, czyli chipów. Gęstość upakowania tranzystorów zwiększyła się obecnie do tego stopnia, że na powierzchni kropki zrobionej czubkiem ołówka można zmieścić pół miliona lub więcej tranzystorów. Nowoczesne chipy mają struktury mniejsze niż długość fali światła, używanego do litografii, do wytworzenia ich stosuje się lasery kryptonowo fluorowe których długość fali wynosząca 193 nanometry pozwala na wytworzenie struktur o szerokości 130, a wkrótce również 90 nanometrów. Jest to jest możliwe dzięki zastosowaniu pewnych sztuczek optycznych, takich jak korekcja przybliżenia optycznego i przesuniecie fazowe. Obecnie opracowuje się podstawy litografii w dalekim ultrafiolecie (litografia EUV), która wykorzystuje fale o długości 13 nanometrów i ostatecznie ma doprowadzić do uzyskania w krzemie struktury o szerokości zaledwie 35 nanometrów. Wymagania wobec materiału maski są bardzo wysokie. Płytka długości 10 centymetrów po ogrzaniu o jeden stopień Celsjusza może rozciągnąć się tylko o parę dziesiątych nanometra, czyli o kilka średnic atomu. Wymagana gładkość nieprzekraczająca kilku średnic atomowych stanowi również granicę możliwości tego co jest w ogóle wykonalne. 16

Szkło kuloodporne: składa się z wielu warstw różnych materiałów, połączonych ze sobą w wysokiej temperaturze. Wzmacnianie szkła

Szkło kuloodporne: składa się z wielu warstw różnych materiałów, połączonych ze sobą w wysokiej temperaturze. Wzmacnianie szkła Wzmacnianie szkła Laminowanie szkła. Są dwa sposoby wytwarzania szkła laminowanego: 1. Jak na zdjęciach, czyli umieszczenie polimeru pomiędzy warstwy szkła i sprasowanie całego układu; polimer (PVB ma

Bardziej szczegółowo

www.nmc.eu NMC Polska Sp.Zo.o. UI.Pyskowicka 15 - PL - 41807 Zabrze Phone: +48 32 373 24 45 Fax +48 32 373 24 43 biuro@nmc.pl

www.nmc.eu NMC Polska Sp.Zo.o. UI.Pyskowicka 15 - PL - 41807 Zabrze Phone: +48 32 373 24 45 Fax +48 32 373 24 43 biuro@nmc.pl IWITSNT10 - NMC sa, 2012 - Resp. Publisher: NMC sa - Gert-Noël-Str. - B-4731 B-Eynatten NMC Polska Sp.Zo.o. UI.Pyskowicka 15 - PL - 41807 Zabrze Phone: +48 32 373 24 45 Fax +48 32 373 24 43 biuro@nmc.pl

Bardziej szczegółowo

Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie. Dr inż. KAROL STRZAŁKOWSKI Instytut Fizyki UMK w Toruniu skaroll@fizyka.umk.pl

Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie. Dr inż. KAROL STRZAŁKOWSKI Instytut Fizyki UMK w Toruniu skaroll@fizyka.umk.pl Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie. Dr inż. KAROL STRZAŁKOWSKI Instytut Fizyki UMK w Toruniu skaroll@fizyka.umk.pl Plan ogólny Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie, czyli czym będziemy się

Bardziej szczegółowo

Woda. Najpospolitsza czy najbardziej niezwykła substancja Świata?

Woda. Najpospolitsza czy najbardziej niezwykła substancja Świata? Woda Najpospolitsza czy najbardziej niezwykła substancja Świata? Cel wykładu Odpowiedź na pytanie zawarte w tytule A także próby odpowiedzi na pytania typu: Dlaczego woda jest mokra a lód śliski? Dlaczego

Bardziej szczegółowo

Dydaktyka Informatyki budowa i zasady działania komputera

Dydaktyka Informatyki budowa i zasady działania komputera Dydaktyka Informatyki budowa i zasady działania komputera Instytut Matematyki Uniwersytet Gdański System komputerowy System komputerowy układ współdziałania dwóch składowych: szprzętu komputerowego oraz

Bardziej szczegółowo

Wiesz zapewne że wszystko zbudowane jest z atomów. Kamień, pióro, gra video, TV, pies, i Ty też, wszystko składa się z atomów.

Wiesz zapewne że wszystko zbudowane jest z atomów. Kamień, pióro, gra video, TV, pies, i Ty też, wszystko składa się z atomów. Wiesz zapewne że wszystko zbudowane jest z atomów. Kamień, pióro, gra video, TV, pies, i Ty też, wszystko składa się z atomów. Atomy budują cząsteczki i tworzą materiały. Nanotechnologia zajmuje się manipulowaniem

Bardziej szczegółowo

Spis treści. UTK Urządzenia Techniki Komputerowej. Temat: Napędy optyczne

Spis treści. UTK Urządzenia Techniki Komputerowej. Temat: Napędy optyczne Spis treści Definicja...2 Budowa ogólna...3 Silnik krokowy budowa...4 Silnik liniowy budowa...4 Budowa płyty CD...5 1 Definicja Napęd optyczny jest to urządzenie, które za pomocą wiązki lasera odczytuje

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Szkło optyczne i fotoniczne, A. Szwedowski, R. Romaniuk, WNT, 2009 POLIKRYSZTAŁY - ciała stałe o drobnoziarnistej strukturze, które są złożone z wielkiej liczby

Bardziej szczegółowo

Czym jest aerogel? Izolacja aerogelem zapewnia maksimum ochrony termicznej przy minimalnej wadze i grubości.

Czym jest aerogel? Izolacja aerogelem zapewnia maksimum ochrony termicznej przy minimalnej wadze i grubości. Czym jest aerogel? Otrzymany w 1931 roku aerożel składa się w ponad 90% z powietrza, co czyni go bardzo skutecznym izolatorem o najniższym przewodnictwie termicznym. Aspen Aerogels uczynił z aerożelu bardzo

Bardziej szczegółowo

Własności optyczne materii. Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią?

Własności optyczne materii. Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią? Własności optyczne materii Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią? Właściwości optyczne materiału wynikają ze zjawisk: Absorpcji Załamania Odbicia Rozpraszania Własności elektrycznych Refrakcja

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

I Pracownia Fizyczna Dr Urszula Majewska dla Biologii

I Pracownia Fizyczna Dr Urszula Majewska dla Biologii Ćw. 6/7 Wyznaczanie gęstości cieczy za pomocą wagi Mohra. Wyznaczanie gęstości ciał stałych metodą hydrostatyczną. 1. Gęstość ciała. 2. Ciśnienie hydrostatyczne. Prawo Pascala. 3. Prawo Archimedesa. 4.

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II

ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II Piotr Ludwikowski XI. POLE MAGNETYCZNE Lp. Temat lekcji Wymagania konieczne i podstawowe. Uczeń: 43 Oddziaływanie

Bardziej szczegółowo

Właściwości kryształów

Właściwości kryształów Właściwości kryształów Związek pomiędzy właściwościami, strukturą, defektami struktury i wiązaniami chemicznymi Skład i struktura Skład materiału wpływa na wszystko, ale głównie na: właściwości fizyczne

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

KONKURS Z FIZYKI I ASTRONOMII. Fuzja jądrowa. dla uczniów gimnazjum i uczniów klas I i II szkół ponadgimnazjalnych

KONKURS Z FIZYKI I ASTRONOMII. Fuzja jądrowa. dla uczniów gimnazjum i uczniów klas I i II szkół ponadgimnazjalnych KONKURS Z FIZYKI I ASTRONOMII Fuzja jądrowa dla uczniów gimnazjum i uczniów klas I i II szkół ponadgimnazjalnych I. Organizatorem konkursu jest Krajowy Punkt Kontaktowy Euratom przy Instytucie Fizyki Plazmy

Bardziej szczegółowo

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Przez ostatnie lata, rynek fotowoltaiki rozwijał się, wraz ze sprzedażą niemal zupełnie zdominowaną przez produkty

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

Oglądanie świata w nanoskali mikroskop STM

Oglądanie świata w nanoskali mikroskop STM FOTON 112, Wiosna 2011 23 Oglądanie świata w nanoskali mikroskop STM Szymon Godlewski Instytut Fizyki UJ Od zarania dziejów człowiek przejawiał wielką ciekawość otaczającego go świata. Prowadził obserwacje

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie cząstek z materią

Oddziaływanie cząstek z materią Oddziaływanie cząstek z materią Trzy główne typy mechanizmów reprezentowane przez Ciężkie cząstki naładowane (cięższe od elektronów) Elektrony Kwanty gamma Ciężkie cząstki naładowane (miony, p, cząstki

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy II gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy II gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału w

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI KLASA III Drgania i fale mechaniczne Wymagania na stopień dopuszczający obejmują treści niezbędne dla dalszego kształcenia oraz użyteczne w pozaszkolnej działalności ucznia.

Bardziej szczegółowo

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s)

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s) Twórcy podstaw optyki elektronowej: De Broglie LV. 1924 hipoteza: każde ciało poruszające się ma przyporządkowaną falę a jej długość jest ilorazem stałej Plancka i pędu. Elektrony powinny więc mieć naturę

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach dr hab. inż. Mirosław Bućko, prof. AGH B-8, p. 1.13, tel

Nauka o Materiałach dr hab. inż. Mirosław Bućko, prof. AGH B-8, p. 1.13, tel Nauka o Materiałach dr hab. inż. Mirosław Bućko, prof. AGH B-8, p. 1.13, tel. 12 617 3572 www.kcimo.pl, bucko@agh.edu.pl Plan wykładów Monokryształy, Materiały amorficzne i szkła, Polikryształy budowa,

Bardziej szczegółowo

I. PROMIENIOWANIE CIEPLNE

I. PROMIENIOWANIE CIEPLNE I. PROMIENIOWANIE CIEPLNE - lata '90 XIX wieku WSTĘP Widmo promieniowania elektromagnetycznego zakres "pokrycia" różnymi rodzajami fal elektromagnetycznych promieniowania zawartego w danej wiązce. rys.i.1.

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Aktory 1 Definicja aktora Aktor (ang. actuator) -elektronicznie sterowany człon wykonawczy. Aktor jest łącznikiem między urządzeniem przetwarzającym informację

Bardziej szczegółowo

Widmo promieniowania

Widmo promieniowania Widmo promieniowania Spektroskopia Każde ciało wysyła promieniowanie. Promieniowanie to jest składa się z wiązek o różnych długościach fal. Jeśli wiązka światła pada na pryzmat, ulega ono rozszczepieniu,

Bardziej szczegółowo

Wykład XIV: Właściwości optyczne. JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych

Wykład XIV: Właściwości optyczne. JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych Wykład XIV: Właściwości optyczne JERZY LIS Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych Treść wykładu: Treść wykładu: 1. Wiadomości wstępne: a) Załamanie

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie wirnika

Oddziaływanie wirnika Oddziaływanie wirnika W każdej maszynie prądu stałego, pracującej jako prądnica lub silnik, może wystąpić taki szczególny stan pracy, że prąd wirnika jest równy zeru. Jedynym przepływem jest wówczas przepływ

Bardziej szczegółowo

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory

PDF stworzony przez wersję demonstracyjną pdffactory Promieniowanie elektromagnetyczne (fala elektromagnetyczna) rozchodzące się w przestrzeni zaburzenie pola elektromagnetycznego. Zaburzenie to ma charakter fali poprzecznej, w której składowa elektryczna

Bardziej szczegółowo

Technologie wytwarzania. Opracował Dr inż. Stanisław Rymkiewicz KIM WM PG

Technologie wytwarzania. Opracował Dr inż. Stanisław Rymkiewicz KIM WM PG Technologie wytwarzania Opracował Dr inż. Stanisław Rymkiewicz KIM WM PG Technologie wytwarzania Odlewanie Metalurgia proszków Otrzymywanie monokryształów Otrzymywanie materiałów superczystych Techniki

Bardziej szczegółowo

Widmo fal elektromagnetycznych

Widmo fal elektromagnetycznych Czym są fale elektromagnetyczne? Widmo fal elektromagnetycznych dr inż. Romuald Kędzierski Podstawowe pojęcia związane z falami - przypomnienie pole falowe część przestrzeni objęta w danej chwili falą

Bardziej szczegółowo

Wytwarzanie niskowymiarowych struktur półprzewodnikowych

Wytwarzanie niskowymiarowych struktur półprzewodnikowych Większość struktur niskowymiarowych wytwarzanych jest za pomocą technik epitaksjalnych. Najczęściej wykorzystywane metody wzrostu: - epitaksja z wiązki molekularnej (MBE Molecular Beam Epitaxy) - epitaksja

Bardziej szczegółowo

Fizyka 2. Janusz Andrzejewski

Fizyka 2. Janusz Andrzejewski Fizyka 2 wykład 13 Janusz Andrzejewski Scaledlugości Janusz Andrzejewski 2 Scaledługości Simple molecules

Bardziej szczegółowo

APV Hybrydowe Spawane Płytowe Wymienniki Ciepła

APV Hybrydowe Spawane Płytowe Wymienniki Ciepła APV Hybrydowe Spawane Płytowe Wymienniki Ciepła Technologia Hybrydowe Wymienniki Ciepła APV są szeroko wykorzystywane w przemyśle od 98 roku. Szeroki zakres możliwych tworzonych konstrukcji w systemach

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ. Zadanie 4. (0 1) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej uzasadnienie 1. albo 2.

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ. Zadanie 4. (0 1) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej uzasadnienie 1. albo 2. ODPOWIEDZI DO ZADAŃ Zadanie 1. (0 1) W którym wierszu tabeli właściwie wskazano próbę badawczą i próbę kontrolną do doświadczenia? Wybierz odpowiedź spośród podanych. B. Próba badawcza III Próba kontrolna

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Krystalografia geometryczna

Wstęp. Krystalografia geometryczna Wstęp Przedmiot badań krystalografii. Wprowadzenie do opisu struktury kryształów. Definicja sieci Bravais go i bazy atomowej, komórki prymitywnej i elementarnej. Podstawowe typy komórek elementarnych.

Bardziej szczegółowo

Klasa 1. Zadania domowe w ostatniej kolumnie znajdują się na stronie internetowej szkolnej. 1 godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w roku szkolnym.

Klasa 1. Zadania domowe w ostatniej kolumnie znajdują się na stronie internetowej szkolnej. 1 godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w roku szkolnym. Rozkład materiału nauczania z fizyki. Numer programu: Gm Nr 2/07/2009 Gimnazjum klasa 1.! godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w ciągu roku. Klasa 1 Podręcznik: To jest fizyka. Autor: Marcin Braun, Weronika

Bardziej szczegółowo

Zderzenie galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną

Zderzenie galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną Zderzenie galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną Katarzyna Mikulska Zimowe Warsztaty Naukowe Naukowe w Żninie, luty 2014 Wszyscy doskonale znamy teorię Wielkiego Wybuchu. Wiemy, że Wszechświat się rozszerza,

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Olsztyn, 9 maja 2013 r. Szanowni

Bardziej szczegółowo

Peter Schramm pracuje w dziale technicznym FRIATEC AG, oddział ceramiki technicznej.

Peter Schramm pracuje w dziale technicznym FRIATEC AG, oddział ceramiki technicznej. FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA TECHNICZNA NIEWYCZERPANY POTENCJAŁ Peter Schramm pracuje w dziale technicznym FRIATEC AG, oddział ceramiki technicznej. Jak produkuje się zaawansowaną ceramikę techniczną?

Bardziej szczegółowo

Metody badania kosmosu

Metody badania kosmosu Metody badania kosmosu Zakres widzialny Fale radiowe i mikrofale Promieniowanie wysokoenergetyczne Detektory cząstek Pomiar sił grawitacyjnych Obserwacje prehistoryczne Obserwatorium słoneczne w Goseck

Bardziej szczegółowo

Światło ma podwójną naturę:

Światło ma podwójną naturę: Światło ma podwójną naturę: przejawia własności fal i cząstek W. C. Roentgen ( Nobel 1901) Istnieje ciągłe przejście pomiędzy tymi własnościami wzdłuż spektrum fal elektromagnetycznych Dla niskich częstości

Bardziej szczegółowo

Metody wytwarzania elementów półprzewodnikowych

Metody wytwarzania elementów półprzewodnikowych Metody wytwarzania elementów półprzewodnikowych Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Wytwarzanie

Bardziej szczegółowo

ZAMRAŻANIE PODSTAWY CZ.2

ZAMRAŻANIE PODSTAWY CZ.2 METODY PRZECHOWYWANIA I UTRWALANIA BIOPRODUKTÓW ZAMRAŻANIE PODSTAWY CZ.2 Opracował: dr S. Wierzba Katedra Biotechnologii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Opolskiego Odmienność procesów zamrażania produktów

Bardziej szczegółowo

Właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków powtarzają się w pewnym cyklu (zebrane w grupy 2, 8, 8, 18, 18, 32 pierwiastków).

Właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków powtarzają się w pewnym cyklu (zebrane w grupy 2, 8, 8, 18, 18, 32 pierwiastków). Właściwości chemiczne i fizyczne pierwiastków powtarzają się w pewnym cyklu (zebrane w grupy 2, 8, 8, 18, 18, 32 pierwiastków). 1925r. postulat Pauliego: Na jednej orbicie może znajdować się nie więcej

Bardziej szczegółowo

Podzespoły Systemu Komputerowego:

Podzespoły Systemu Komputerowego: Podzespoły Systemu Komputerowego: 1) Płyta główna- jest jednym z najważniejszych elementów komputera. To na niej znajduje się gniazdo procesora, układy sterujące, sloty i porty. Bezpośrednio na płycie

Bardziej szczegółowo

Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB

Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego i Budżetu Państwa Rozwój wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie podstawowe rodzaj oddziaływania występującego w przyrodzie i nie dającego sprowadzić się do innych oddziaływań.

Oddziaływanie podstawowe rodzaj oddziaływania występującego w przyrodzie i nie dającego sprowadzić się do innych oddziaływań. 1 Oddziaływanie podstawowe rodzaj oddziaływania występującego w przyrodzie i nie dającego sprowadzić się do innych oddziaływań. Wyróżniamy cztery rodzaje oddziaływań (sił) podstawowych: oddziaływania silne

Bardziej szczegółowo

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania z fizyki, wzory fizyczne, fizyka matura

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania z fizyki, wzory fizyczne, fizyka matura 12. Fale elektromagnetyczne zadania z arkusza I 12.5 12.1 12.6 12.2 12.7 12.8 12.9 12.3 12.10 12.4 12.11 12. Fale elektromagnetyczne - 1 - 12.12 12.20 12.13 12.14 12.21 12.22 12.15 12.23 12.16 12.24 12.17

Bardziej szczegółowo

NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli. miedziowo-lantanowym, w którym niektóre atomy lantanu były

NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli. miedziowo-lantanowym, w którym niektóre atomy lantanu były FIZYKA I TECHNIKA NISKICH TEMPERATUR NADPRZEWODNICTWO NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli nadprzewodnictwo w złożonym tlenku La 2 CuO 4 (tlenku miedziowo-lantanowym,

Bardziej szczegółowo

Ewolucja w układach podwójnych

Ewolucja w układach podwójnych Ewolucja w układach podwójnych Tylko światło Temperatura = barwa różnica dodatnia różnica równa 0 różnica ujemna Jasnośd absolutna m M 5 log R 10 pc Diagram H-R Powstawanie gwiazd Powstawanie gwiazd ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie rentgenowskie. Podstawowe pojęcia krystalograficzne

Promieniowanie rentgenowskie. Podstawowe pojęcia krystalograficzne Promieniowanie rentgenowskie Podstawowe pojęcia krystalograficzne Krystalografia - podstawowe pojęcia Komórka elementarna (zasadnicza): najmniejszy, charakterystyczny fragment sieci przestrzennej (lub

Bardziej szczegółowo

Grafen perspektywy zastosowań

Grafen perspektywy zastosowań Grafen perspektywy zastosowań Paweł Szroeder 3 czerwca 2014 Spis treści 1 Wprowadzenie 1 2 Właściwości grafenu 2 3 Perspektywy zastosowań 2 3.1 Procesory... 2 3.2 Analogoweelementy... 3 3.3 Czujniki...

Bardziej szczegółowo

Laboratorium inżynierii materiałowej LIM

Laboratorium inżynierii materiałowej LIM Laboratorium inżynierii materiałowej LIM wybrane zagadnienia fizyki ciała stałego czyli skrót skróconego skrótu dr hab. inż.. Ryszard Pawlak, P prof. PŁP Fizyka Ciała Stałego I. Wstęp Związki Fizyki Ciała

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO MIKROSKOPI SKANINGOWEJ

PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO MIKROSKOPI SKANINGOWEJ Ewa Teper PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO MIKROSKOPI SKANINGOWEJ WIELKOŚĆ I RODZAJE PRÓBEK Maksymalne wymiary próbki, którą można umieścić na stoliku mikroskopu skaningowego są następujące: Próbka powinna się

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

Analiza spektralna widma gwiezdnego

Analiza spektralna widma gwiezdnego Analiza spektralna widma gwiezdnego JG &WJ 13 kwietnia 2007 Wprowadzenie Wprowadzenie- światło- podstawowe źródło informacji Wprowadzenie- światło- podstawowe źródło informacji Wprowadzenie- światło- podstawowe

Bardziej szczegółowo

Specjalne funkcje programu SigmaNEST do obsługi przecinarek laserowych

Specjalne funkcje programu SigmaNEST do obsługi przecinarek laserowych Specjalne funkcje programu SigmaNEST do obsługi przecinarek laserowych Wstęp Cięcie laserem jest stosunkowo nową technologią, która pozwala na uzyskanie bardzo dobrej jakości krawędzi blachy, w połączeniu

Bardziej szczegółowo

Od palmtopa do laptopa

Od palmtopa do laptopa Od palmtopa do laptopa Nie tak dawno temu wybór między urządzeniami komputerowymi był niewielki albo wielki, ciężki komputer stacjonarny, albo mniej lub bardziej prądożerny laptop. Stała miniaturyzacja

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne. 45 min. test na podstawie wykładu Zaliczenie ćwiczeń na podstawie prezentacji Punkty: test: 60 %, prezentacja: 40 %.

Informacje ogólne. 45 min. test na podstawie wykładu Zaliczenie ćwiczeń na podstawie prezentacji Punkty: test: 60 %, prezentacja: 40 %. Informacje ogólne Wykład 28 h Ćwiczenia 14 Charakter seminaryjny zespołu dwuosobowe ~20 min. prezentacje Lista tematów na stronie Materiały do wykładu na stronie: http://urbaniak.fizyka.pw.edu.pl Zaliczenie:

Bardziej szczegółowo

W warunkach domowych. Ułatwiając życie człowiekowi. I pomagając przyrodzie

W warunkach domowych. Ułatwiając życie człowiekowi. I pomagając przyrodzie W warunkach domowych. Ułatwiając życie człowiekowi. I pomagając przyrodzie Liczne elementy o estetycznym wyglądzie rozmieszczone na możliwie najmniejszej powierzchni jest to wykonalne tylko dzięki zastosowaniu

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający wiedzę z fizyki z zakresu gimnazjum autor: Dorota Jeziorek-Knioła

Test sprawdzający wiedzę z fizyki z zakresu gimnazjum autor: Dorota Jeziorek-Knioła Test 2 1. (4 p.) Wskaż zdania prawdziwe i zdania fałszywe, wstawiając w odpowiednich miejscach znak. I. Zmniejszenie liczby żarówek połączonych równolegle powoduje wzrost natężenia II. III. IV. prądu w

Bardziej szczegółowo

Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich. Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN

Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich. Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie

Bardziej szczegółowo

Lekcja 43. Pojemność elektryczna

Lekcja 43. Pojemność elektryczna Lekcja 43. Pojemność elektryczna Pojemność elektryczna przewodnika zależy od: Rozmiarów przewodnika, Obecności innych przewodników, Ośrodka w którym się dany przewodnik znajduje. Lekcja 44. Kondensator

Bardziej szczegółowo

LEKCJA. TEMAT: Napędy optyczne.

LEKCJA. TEMAT: Napędy optyczne. TEMAT: Napędy optyczne. LEKCJA 1. Wymagania dla ucznia: Uczeń po ukończeniu lekcji powinien: umieć omówić budowę i działanie napędu CD/DVD; umieć omówić budowę płyty CD/DVD; umieć omówić specyfikację napędu

Bardziej szczegółowo

Zaznacz prawdziwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne do rozchodzenia się... ośrodka materialnego A. B.

Zaznacz prawdziwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne do rozchodzenia się... ośrodka materialnego A. B. Imię i nazwisko Pytanie 1/ Zaznacz właściwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne są falami poprzecznymi podłużnymi Pytanie 2/ Zaznacz prawdziwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne do rozchodzenia się... ośrodka

Bardziej szczegółowo

DuploFLEX CB. Podkład kompresyjny dla najwyższych wymagań w wysokiej jakości druku post print. Optymalna jakość druku

DuploFLEX CB. Podkład kompresyjny dla najwyższych wymagań w wysokiej jakości druku post print. Optymalna jakość druku DuploFLEX CB Podkład kompresyjny dla najwyższych wymagań w wysokiej jakości druku post print. Optymalna jakość druku Doskonałe rezultaty dzięki wysokiej jakości piance polimerowej Asortyment ukierunkowany

Bardziej szczegółowo

S16. Elektryzowanie ciał

S16. Elektryzowanie ciał S16. Elektryzowanie ciał ZADANIE S16/1: Naelektryzowanie plastikowego przedmiotu dodatnim ładunkiem polega na: a. dostarczeniu protonów, b. odebraniu części elektronów, c. odebraniu wszystkich elektronów,

Bardziej szczegółowo

Teoria pasmowa ciał stałych

Teoria pasmowa ciał stałych Teoria pasmowa ciał stałych Poziomy elektronowe atomów w cząsteczkach ulegają rozszczepieniu. W kryształach zjawisko to prowadzi do wytworzenia się pasm. Klasyfikacja ciał stałych na podstawie struktury

Bardziej szczegółowo

Marek Lipiński WPŁYW WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNYCH WARSTW I OBSZARÓW PRZYPOWIERZCHNIOWYCH NA PARAMETRY UŻYTKOWE KRZEMOWEGO OGNIWA SŁONECZNEGO

Marek Lipiński WPŁYW WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNYCH WARSTW I OBSZARÓW PRZYPOWIERZCHNIOWYCH NA PARAMETRY UŻYTKOWE KRZEMOWEGO OGNIWA SŁONECZNEGO Marek Lipiński WPŁYW WŁAŚCIWOŚCI FIZYCZNYCH WARSTW I OBSZARÓW PRZYPOWIERZCHNIOWYCH NA PARAMETRY UŻYTKOWE KRZEMOWEGO OGNIWA SŁONECZNEGO Instytut Metalurgii i Inżynierii Materiałowej im. Aleksandra Krupkowskiego

Bardziej szczegółowo

Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK

Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK Budowa diody Dioda zbudowana jest z dwóch warstw półprzewodników: półprzewodnika typu n (nośnikami prądu elektrycznego są elektrony) i półprzewodnika

Bardziej szczegółowo

Fascynujący świat chemii

Fascynujący świat chemii Opracowanie pochodzi ze strony www.materiaienergia.pisz.pl Zeskakuj telefonem kod QR i odwiedź nas w Internecie Fascynujący świat chemii Szybkość reakcji chemicznych i katalizatory Wstęp Celem prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Alternative paths to Components and Systems Challenge 3

Alternative paths to Components and Systems Challenge 3 Gdańsk, 25 marca 2013 Alternative paths to Components and Systems Challenge 3 Prelegent: Jan Lisowski Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki Polskiej

Bardziej szczegółowo

2013-06-12. Konsolidacja Nanoproszków I - Formowanie. Zastosowanie Nanoproszków. Konsolidacja. Konsolidacja Nanoproszków - Formowanie

2013-06-12. Konsolidacja Nanoproszków I - Formowanie. Zastosowanie Nanoproszków. Konsolidacja. Konsolidacja Nanoproszków - Formowanie Konsolidacja Nanoproszków I - Formowanie Zastosowanie Nanoproszków w stanie zdyspergowanym katalizatory, farby, wypełniacze w stanie zestalonym(?): układy porowate katalizatory, sensory, elektrody, układy

Bardziej szczegółowo

W tym module rozpoczniemy poznawanie właściwości fal powstających w ośrodkach sprężystych (takich jak fale dźwiękowe),

W tym module rozpoczniemy poznawanie właściwości fal powstających w ośrodkach sprężystych (takich jak fale dźwiękowe), Fale mechaniczne Autorzy: Zbigniew Kąkol, Bartek Wiendlocha Ruch falowy jest bardzo rozpowszechniony w przyrodzie. Na co dzień doświadczamy obecności fal dźwiękowych i fal świetlnych. Powszechnie też wykorzystujemy

Bardziej szczegółowo

RoHS Laminaty Obwód drukowany PCB

RoHS Laminaty Obwód drukowany PCB Mini słownik RoHS Restriction of Hazardous Substances - unijna dyrektywa (2002/95/EC), z 27.01.2003. Nowy sprzęt elektroniczny wprowadzany do obiegu na terenie Unii Europejskiej począwszy od 1 lipca 2006

Bardziej szczegółowo

Temat: Czym zajmuje się ekologia?

Temat: Czym zajmuje się ekologia? Temat: Czym zajmuje się ekologia? Z czym kojarzy Ci się pojęcie ekologia? Termin ekologia pochodzi z języka greckiego i utworzono go z dwóch wyrazów: oikos oznacza dom, środowisko lub miejsce życia; lógos

Bardziej szczegółowo

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Mechanika Strona 1 z 5 XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Odwrócona zasada: liniowy silnik ruch obrotowy System napędowy XTS firmy Beckhoff

Bardziej szczegółowo

RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA

RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA KARTA TECHNICZNA IMMERLAYER PE-RT/AL/PE-RT RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA Podstawowe dane rury grzewczej IMMERLAYER PE-RT/AL/PE-RT Kod Średnica Ø Grubość ścianki Ilość rury w krążku Maksymalne ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Geofizyki. Hanna Pawłowska Instytut Geofizyki, Wydział Fizyki, Uniwersytet Warszawski

Wstęp do Geofizyki. Hanna Pawłowska Instytut Geofizyki, Wydział Fizyki, Uniwersytet Warszawski Wstęp do Geofizyki Hanna Pawłowska Instytut Geofizyki, Wydział Fizyki, Uniwersytet Warszawski Wykład 3 Wstęp do Geofizyki - Fizyka atmosfery 2 /43 Powietrze opisuje się równaniem stanu gazu doskonałego,

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Ciało doskonale czarne absorbuje całkowicie padające promieniowanie. Parametry promieniowania ciała doskonale czarnego zależą tylko jego temperatury.

Ciało doskonale czarne absorbuje całkowicie padające promieniowanie. Parametry promieniowania ciała doskonale czarnego zależą tylko jego temperatury. 1 Ciało doskonale czarne absorbuje całkowicie padające promieniowanie. Parametry promieniowania ciała doskonale czarnego zależą tylko jego temperatury. natężenie natężenie teoria klasyczna wynik eksperymentu

Bardziej szczegółowo

Właściwości optyczne. Oddziaływanie światła z materiałem. Widmo światła widzialnego MATERIAŁ

Właściwości optyczne. Oddziaływanie światła z materiałem. Widmo światła widzialnego MATERIAŁ Właściwości optyczne Oddziaływanie światła z materiałem hν MATERIAŁ Transmisja Odbicie Adsorpcja Załamanie Efekt fotoelektryczny Tradycyjnie właściwości optyczne wiążą się z zachowaniem się materiałów

Bardziej szczegółowo

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA Koncern Delphi opracował nowy, wielofunkcyjny, elektronicznie skanujący radar (ESR). Dzięki wykorzystaniu pozbawionej ruchomych części i sprawdzonej technologii monolitycznej, radar ESR zapewnia najlepsze

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA CIAŁA STAŁEGO

STRUKTURA CIAŁA STAŁEGO STRUKTURA CIAŁA STAŁEGO Podział ciał stałych Ciała - bezpostaciowe (amorficzne) Szkła, żywice, tłuszcze, niektóre proszki. Nie wykazują żadnych regularnych płaszczyzn ograniczających, nie można w nich

Bardziej szczegółowo

Pierwszy olej zasługujący na Gwiazdę. Olej silnikowy marki Mercedes Benz.

Pierwszy olej zasługujący na Gwiazdę. Olej silnikowy marki Mercedes Benz. Pierwszy olej zasługujący na Gwiazdę. Olej silnikowy marki Mercedes Benz. Oryginalny olej silnikowy marki Mercedes Benz. Opracowany przez tych samych ekspertów, którzy zbudowali silnik: przez nas. Kto

Bardziej szczegółowo

Energia emitowana przez Słońce

Energia emitowana przez Słońce Energia słoneczna i ogniwa fotowoltaiczne Michał Kocyła Problem energetyczny na świecie Przewiduje się, że przy obecnym tempie rozwoju gospodarczego i zapotrzebowaniu na energię, paliw kopalnych starczy

Bardziej szczegółowo

Teoria Wielkiego Wybuchu FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ

Teoria Wielkiego Wybuchu FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ Teoria Wielkiego Wybuchu Epoki rozwoju Wszechświata Wczesny Wszechświat Epoka Plancka (10-43 s): jedno podstawowe oddziaływanie Wielka Unifikacja (10-36 s): oddzielenie siły grawitacji od reszty oddziaływań

Bardziej szczegółowo

Unikalne cechy płytek i szalek IBIDI

Unikalne cechy płytek i szalek IBIDI Unikalne cechy płytek i szalek IBIDI Grubość płytki jest kluczowym aspektem jakości obrazowania. Typowa grubość szkiełek nakrywkowych wynosi 0,17 mm (170 µm). Większość obiektywów stosowanych do mikroskopii

Bardziej szczegółowo

Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę

Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę Tworzywo sztuczne stosowane jako materiał konstrukcyjny wytycza nowe wzorce Mobilność to istotny element gospodarki i sposobu spędzania wolnego czasu

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ENERGETYKA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ENERGETYKA Załącznik do uchwały Nr 000-8/4/2012 Senatu PRad. z dnia 28.06.2012r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ENERGETYKA Nazwa wydziału: Mechaniczny Obszar kształcenia w zakresie: Nauk technicznych Dziedzina

Bardziej szczegółowo