Nanotechnologia Innowacje dla świata przyszłości

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nanotechnologia Innowacje dla świata przyszłości"

Transkrypt

1 Wspólnotowe badania naukowe KOMISJA EUROPEJSKA Nanotechnologia Innowacje dla świata przyszłości INFORMACJE OGÓLNE NANOTECHNOLOGIE I NANONAUKA, WIELOFUNKCYJNE MATERIAŁY OPARTE NA WIEDZY ORAZ NOWE PROCESY I URZ ĄDZENIA

2 Czy jesteś zainteresowany europejskimi badaniami naukowymi? RTD info to nasz kwartalnik, który umożliwia zapoznanie się z najistotniejszymi nowinami (wynikami, programami, wydarzeniami, itp.). Magazyn dostępny jest w języku angielskim, francuskim i niemieckim. Istnieje możliwość otrzymania próbnego egzemplarzaj lub darmowej prenumeraty, wysyłając zamówienie na podany poniżej adres: European Commission Directorate-General for Research Information and Communication Unit B-1049 Brussels Fax (32-2) Internet: Wydawca: KOMISJA EUROPEJSKA Dyrekcja Generalna ds. badań naukowych Dyrekcjat G Technologie przemysłowe Jednostka G.4 Nanonauka i nanotechnologia Kontakt: Dr. Renzo Tomellini, Dr. Angela Hullmann Url: cordis.europa.eu/nanotechnology/

3 KOMISJA EUROPEJSKA Nanotechnologia Innowacja dla świata przyszłości Niniejsza broszura powstała w wyniku projektu finansowanego przez niemieckie Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych (BMBF), a realizowanego przy udziale Centrum Technologii Niemieckiego Stowarzyszenia Inżynierów (VDI-TZ). Komisja Europejska wyraża wdzięczność niemieckiemu ministerstwu za wyrażenie zgody na przetłumaczenie tej publikacji i udostępnienie jej społeczności europejskiej. Chcielibyśmy wyrazić szczególne podziękowania dla Dr Rosity Cottone (BMBF) i Dr Wolfganga Luthera (VDI-TZ) za ich wsparcie podczas koordynacji działań. Wydawca: Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Badań Naukowych Opracowanie: Bundesministerium für Bildung und Forschung BMBF, Berlin Koordynacja: Dział Technologii Przyszłości, VDI Technologiezentrum GmbH, Düsseldorf Auhor: Dr. Mathias Schulenburg, Kolonia Opracowanie graficzne: Suzy Coppens, BergerhofStudios, Kolonia Dyrekcja Generalna ds. Badań Naukowych 2007 Nanonauka i Nanotechnologia EUR 21152PL

4 Serwis Europe Direct umożliwia pomoc w uzyskaniu odpowiedzi na pytania dotyczące spraw związanych z Unią Europejską Bezpłatny telefon kontaktowy: INFORMACJA DOTYCZĄCA KWESTII PRAWNYCH: Zarówno Komisja Europejska, jak i żadna inna osoba działająca w imieniu Komisji, nie ponosi odpowiedzialności za wykorzystanie zamieszczonych tu informacji. Wyłączną odpowiedzialność za poglądy wyrażane w niniejszej publikacji ponosi jej autor. Poglądy te nie muszą odzwierciedlać stanowiska Komisji Europejskiej. Wiele informacji dodatkowych na temat Unii Europejskiej można uzyskać za pośrednictwem internetu. Są one dostępne na serwerze Europa (http://ec.europa.eu). Dane katalogowe zamieszczono na końcu niniejszej publikacji. Luksemburg: Urząd Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich, 2007 ISBN Wspólnoty Europejskie, 2007 Powielanie dozwolone jest pod warunkiem podania źródła. Printed in Belgium WYDRUKOWANO NA BIAŁYM PAPIERZE BEZ ZAWARTOŚCI CHLORU

5 Przedmowa Nanotechnologia jest nowym podejściem badawczym, które odnosi się do zrozumienia i doskonalenia właściwości materii w skali nano: jeden nanometr (jedna miliardowa metra) to długość małej cząsteczki. W takim wymiarze materia wykazuje zupełnie inne, częstokroć zaskakujące właściwości, w wyniku czego tradycyjnie wyznaczone granice pomiędzy dyscyplinami naukowymi i technicznymi ulegają zatarciu. Dlatego działania w zakresie nanotechnologii mają charakter wyrażnie interdyscyplinarny. Często twierdzi się, że nanotechnologia posiada potencjał destruktywny bądź rewolucyjny w sensie możliwości wpływu na przemysłowe techniki produkcji. Nanotechnologia oferuje potencjalne rozwiązania wielu bieżących problemów poprzez wykorzystanie mniejszych, lżejszych, szybszych i bardziej wydajnych materiałów, podzespołów i systemów, co prowadzi do powstawania nowych szans tworzenia dobrobytu i nowych miejsc pracy. Oczekuje się również, że nanotechnologia wniesie istotny wkład w proces rozwiązywania problemów globalnych i zmagania się z wyzwaniami ekologicznymi poprzez opracowywanie produktów i realizację procesów o bardziej konkretnych zastosowaniach, przyczyni się do oszczędzania zasobów i zmniejszenia emisji zanieczyszczeń. Obecnie na całym świecie rozwój nanotechnologii nabiera znacznego tempa. Stosunkowo wcześnie, bo już w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych dwudziestego wieku, środowiska europejskie zaczęły inwestować w liczne programy w zakresie nanonauki. Z czasem opracowano solidne podstawy naukowe, a obecnie niezbędne jest zapewnienie przemysłowi i społeczności europejskiej możliwości czerpania korzyści wypływających z tej wiedzy poprzez opracowywanie nowych produktów i procesów. Nanotechnologia jest tematem najnowszej publikacji Komisji Europejskiej ( W kierunku europejskiej strategii w zakresie nanotechnologii ). W publikacji tej nie tylko zasugerowano, iż należy promować badania w zakresie nanonauki i nanotechnologii, lecz wskazano także kilka innych, niezależnych czynników, jakie powinniśmy wziąć pod uwagę: Lepsza koordynacja krajowych programów badawczych i inwestycji służąca także temu, żeby Europa dysponowała odpowiednimi zespołami i właściwą infrastrukturą ( bieguny doskonałości ), mogącymi konkurować na szczeblu międzynarodowym. Jednocześnie do osiągnięcia odpowiedniej masy krytycznej niezbędna jest współpraca pomiędzy organizacjami badawczymi reprezentującymi sektor publiczny i prywatny w całej Europie. Nie można pominąć innych czynników konkurencyjności, takich jak odpowiednia metrologia, przepisy i prawa własności intelektualnej, przygotowujące grunt dla innowacji przemysłowej i prowadzące do osiągania korzyści w zakresie konkurencyjności, zarówno dla dużych, jak i małych i średnich przedsiębiorstw. Niezwykle istotne są działania związane z edukacją i szkoleniem, w szczególności Europa powinna podjąć działania zmierzające do zwiększenia przedsiębiorczości naukowców i pozytywnego nastawienia technologów w odniesieniu do zmian. Realizacja prawdziwie interdyscyplinarnych badań poświęconych nanotechnologii może wymagać także opracowania nowego podejścia do edukacji i szkolenia w zakresie badań naukowych i przemysłu. Aspekty społeczne (takie jak informacja i komunikacja w obrębie danej społeczności, zagadnienia związane ze zdrowiem i środowiskiem oraz ocena ryzyka) stanowią dalsze istotne czynniki dla zapewnienia odpowiedzialnego kształtowania rozwoju nanotechnologii i spełniania oczekiwań społecznych. Dla długotrwałego rozwoju nanotechnologii i jej skutecznego zastosowania decydująca będzie wiara społeczeństwa i inwestorów w tę dziedzinę. Celem niniejszej publikacji jest ukazanie istoty nanotechnologii i potencjalnych korzyści, jakie ma do zaoferowania Europejczykom. Nicholas Hartley p.o. dyrektora jednostki Technologie przemysłowe Dyrekcja Generalna ds. badań naukowych Komisja Europejska

6 Spis treści 3 Przedmowa 4-5 Spis treści Podróż w nanokosmos 6-7 Atom: Dawna idea i nowa rzeczywistość 8-13 Nanotechnologia w przyrodzie Narzędzia i procesy Oczy dla nanokosmosu Przyrządy do pisania Impulsy dla nauki Projektowanie materiałów w nanoskali

7 Nanotechnologia dla społeczeństwa Świat w sieci: nonoelektronikaoelektronika Nanotechnologia w przyszłej codzienności Motoryzacja Zdrowie Energia i środowisko Nanotechnologia dla sportu i rekreacji Wizje Szanse i niebezpieczeństwa Dalsze informacje 48 Jak zostać nanoinżynierem? 49 Osoby do kontaktu, linki, bibliografia Słownik 52 Wykaz ilustracji

8 Podróż w nanokosmos Amedeo Avogadro ( ), profesor fizyki w Turynie, dzięki któremu kropla deszczu stała się obliczalna. Atom: Dawna idea i nowa rzeczywistość Nasz świat materialny składa się z atomów. Stwierdził to już około 2400 lat temu grecki myśliciel Demokryt. Współcześni Grecy podziękowali mu za to wizerunkiem na dziesięciodrachmowej monecie. Monet tych było bardzo wiele w obiegu, podobnie jak atomów. Kropla deszczu zawiera ich aż , ponieważ atomy są maleńkie, mają rozmiary rzędu jednej dziesiątej nanometra, a nanometr to jedna milionowa milimetra. Stosunek średnicy atomu magnezu do średnicy piłeczki tenisowej jest równy stosunkowi średnicy piłeczki tenisowej do średnicy Ziemi. Pomyślmy o tym, gdy będziemy połykać kolejną tabletkę magnezu! Lukrecjusz, rzymski literat, kilka wieków później napisał wiersz o atomach: "Kosmos składa się z nieskończonej przestrzeni i nieskończonej liczby nierozkładalnych cząstek, atomów, których różnorodność form też jest nieskończona.... Atomy różnią się tylko kształtem, wielkością i ciężarem, są nieprzenikalnie twarde, niezmienne, są granicą fizycznej podzielności " Wiedziano więc już wtedy bardzo wiele, choć tylko na podstawie czystej spekulacji. Później przez długi czas nie myślano o takich sprawach. W siedemnastym wieku słynny astronom Johannes Kepler zastanawiał się nad płatkami śniegu, o których napisał w 1611 roku, że swoją regularną formę mogą zawdzięczać jedynie prostym, jednolitym cegiełkom. Pojęcie atomu odzyskało popularność. 6 Duch Demokryta unosi się nad nano-sceną, morzem nieskończenie wielu możliwości.

9 Uczeni, którzy zajmowali się minerałami i kryształami, coraz częściej traktowali atomy jako coś oczywistego. Jednak dopiero w 1912 roku na uniwersytecie w Monachium udało się przeprowadzić bezpośredni dowód: kryształ chalkantytu rozdzielał światło rentgenowskie podobnie jak materiał parasola rozdziela światło latarni kryształ musiał składać się z atomów, tworzących uporządk o w a n ą strukturę, jak włókno materiału parasola albo pryzma pomarańczy na straganie. Nowoczesne przyrządy analityczne umożliwiają obecnie oglądanie tych bardzo złożonych nanoskopowych elementów żywej materii. Wreszcie w latach osiemdziesiątych XX wieku opracowano narzędzie w postaci skaningowego mikroskopu tunelowego, który umożliwia nie tylko obrazowanie poszczególnych atomów w krysztale, ale nawet ich przesuwanie (chociaż wiele osób pierwsze obrazy uznało za oszustwo). Przygotowano tym samym scenę dla radykalnie nowego podejścia naukowego: nanotechnologii. Strukturę nanomaszyn, takich jak rybosomy, odtworzyła krystalograficznie Ada Yonath, DESY. Powód, dla którego atomy w krysztale układają się tak regularnie, jest prosty: materia zapewnia sobie jak najwięk szą wygodę, a najwygodniejsza jest struktura uporząd- kowana. N a w e t orzechy w misce, gdy się n i m i potrząśnie, tworzą regularne wzory, a atomom przychodzi to znacznie łatwiej. Atomy manganu zostały wykorzystane przez profesora Berndta z Kilonii do odtworzenia logo Uniwersytetu Christiana Albrechta. Proste wzory nie zawsze jednak są najłatwiej powielane. Napędzana siłą samoporządkowania, materia Ziemi przez miliardy lat przybrała formy fantastycznie skomplikowane, a w niektórych przypadkach nawet ożywione. 7

10 Nanotechnologia w przyrodzie Nanotechnolodzy bardzo lubią przyrodę ożywioną. W ciągu czterech miliardów lat swego istnienia natura znalazła wiele zadziwiających rozwiązań problemów, jakie napotykała. Cecha charakterystyczna: życie uporządkowuje materię aż do najdrobniejszych szczegółów, do poziomu atomów. I to również jest celem nanotechnologów. Atomy nie są lubiane. Słysząc o nich, myślimy o gwałtownych wybuchach albo niebezpiecznym promieniowaniu. Dotyczy to jednak wyłącznie technik, które zajmują się jądrem atomowym. Nanotechnologia zajmuje się powłokami atomowymi jej rola rozgrywa się w tej właśnie skali. Aby jednak usunąć wszelkie wątpliwości co do tego, że atomy naprawdę są tworem całkiem zwyczajnym, a w odpowiednich połączeniach nawet mogą dobrze smakować, jako miejsce startu w nanokosmos wybraliśmy najnormalniejszy ser. Gatunek Mimolette pochodzi z Flandrii. Powierzchnia pokryta małymi dziurkami każe przypuszczać, że ser jest zamieszkały. Producenci Mimolette odkryli, że aktywność roztoczy poprawia aromat tego sera. Roztocza mają wielkość jednej dziesiątej milimetra. Specjalny skaningowy mikroskop elektronowy, ESEM, umożliwia obserwowanie ich na żywo. Jak każdy żywy organizm, roztocza są zbudowane z komórek. Komórki te maja rozmiary w skali mikrometrowej. W komórce znajduje się bardzo skomplikowana maszyneria. Jej ważną częścią są rybosomy, które tworzą wszystkie możliwe cząsteczki białka zgodnie z kodem substancji dziedzicznej DNA. Rząd wielkości rybosomów to 20 nanometrów. Fragmenty struktury rybosomów poznano już aż do pojedynczych atomów. Pierwszymi owocami tego rodzaju badań nanobiotechnologicznych są nowe leki, blokujące rybosomy bakterii. 10 nm Podróż w nanokosmos 1 m 10 cm 1 mm 0,1 mm 10 mm 8

11 Kwiat lotosu oczyszcza liście, wykorzystując tak zwany efekt lotosu. Kropelki wody na liściu nasturcji widziane pod specjalnym mikroskopem elektronowym (ESEM) na Uniwersytecie w Bazylei. Efekt lotosu i jego zastosowania Nasturcja utrzymuje liście w czystości dzięki tzw. efektowi liścia lotosu. Elektronowy mikroskop skaningowy ESEM pokazuje, jak kropelki wody oddzielają się od powierzchni liścia. Dzieje się tak dzięki pokrytej meszkiem powierzchni, która powoduje, że kropelki wody szybko spływają, zabierając ze sobą brud z powierzchni liścia Efekt lotosu zbadany szczególnie dokładnie przez profesora Barthlotta i współpracowników z Uniwersytetu w Bonn znalazł już zastosowanie w wielu produktach, na przykład w farbach do elewacji, po których woda spływa zabierając ze sobą brud. Również ceramika sanitarna o strukturze wykorzystującej efekt lotosu łatwo da się utrzymać w czystości. Liście roślin wykorzystują jeszcze inny rodzaj nanotechnologii. Ich gospodarkę wodną często regulują forysomy. Są to mikroskopijne mięśnie, które w układzie kapilarnym rośliny otwierają kanały lub zamykają je, gdy roślina zostanie uszkodzona. Trzy Instytuty Frauenhofera oraz Uniwersytet w Gießen próbują znaleźć techniczne zastosowanie owych mięśni roślinnych, na przykład w mikroskopijnych silnikach liniowych czy też w kompletnych systemach laboratoryjnych na płytce chipowej lab on a chip. 10 m m 50 m m 1 cm 1 m Najbardziej wyrafinowaną technologią w skali atomów jest proces fotosyntezy, który gromadzi energię do życia na Ziemi. Tutaj liczy się każdy pojedynczy atom. Ktoś, komu uda się skopiować ten proces metodami nanotechnologii, zdobędzie na zawsze nieograniczone zasoby energii. 1 m m 10 nm 9

12 Podróż w nanokosmos Tajemnice przyczepności chrząszczy, much, pająków i gekonów zostały odsłonięte w Instytucie Metalurgii Maxa Plancka w Stuttgarcie. Przytwierdzają się one do podłoża za pomocą włosków, które tworzą wiązanie van der Wasala z powierzchnią kontaktu. Im cięższe zwierzę, tym mniejsze i liczniejsze musza być włoski. Nanotechnologia w przyrodzie Nanotechnologia na suficie: gekon Gekony wdrapią się na każdą ścianę, potrafią biegać po suficie z głową w dół, a nawet zwisać z niego, przytrzymując się tylko jedną nogą. Jest to możliwe oczywiście dzięki nanotechnologii. Stopa gekona jest pokryta maleńkimi włoskami, które są tak giętkie, że mogą na dużym obszarze zbliżyć się do podłoża na odległość kilku nanometrów. Wówczas zaczyna działać tak zwane oddziaływanie van der Waalsa, które właściwie jest bardzo słabe, lecz utrzymuje ciężar ciała gekona dzięki milionom punktów zaczepienia. Wiązanie można łatwo zerwać na podobnej zasadzie, jak odrywa się taśmę klejącą. W ten sposób gekon może biegać po suficie. Materiałoznawcy mają nadzieję wyprodukować wkrótce syntetycznego gekona. Trzymanie się życia Życie istnieje, ponieważ jego elementy łączą się ze sobą za pomocą wyrafinowanej nanotechnologicznej sztuki spajania. Widać to na przykładzie skaleczeń, jak choćby ukąszenie komara: w miejscu ukąszenia powstaje zaczerwienienie wskutek rozszerzania się najmniejszych naczyń krwionośnych, przez które przepływają duże ilości leukocytów, białych ciałek krwi. Komórki w miejscu ukąszenia wydzielają substancję chemiczną. W zależności od jej stężenia, wyściółka komórkowa naczyń krwionośnych i leukocyty wydzielają lepkie cząsteczki, które opóźniają przemieszczanie się leukocytów wzdłuż ściany naczynia. Przy najwyższym poziomie tej substancji leukocyty mocno przywierają do siebie, inne lepkie cząsteczki przeciągają wtedy ciałka krwi przez ścianę naczynia do miejsca ukąszenia, gdzie unieszkodliwiają one wszelkich intruzów. Na tym polega sztuka perfekcyjnego klejenia. Trwają obecnie badania nad opracowaniem sztucznie wytworzonych nanotechnologicznych imitacji tego zjawiska pod hasłem sklejanie na rozkaz (ang. bonding on command ). Małże jako mistrzowie sklejania Zwykłe małże te, które podaje się w restauracji gotowane z warzywami to mistrzowie nanotechnologicznego sklejania. Aby przyczepić się do skały, małż otwiera skorupę i wysuwa stopę, którą wygina w kształt przyssawki. Przez maleńkie kanaliki wyrzuca z siebie strumienie klejących kropelek, miceli, w wytworzony w ten sposób obszar podciśnienia, gdzie micele rozrywają się, wydzielając mocny klej podwodny, który natychmiast spienia się, tworząc poduszeczkę.małż przytwierdza się do tego amortyzatora za pomocą elastycznych nici bisiorowych, zabezpieczając się w ten sposób przed porywami fal morskich. 10 Odnóża muchy w zbliżeniu

13 Omułek z nićmi bisiorowymi i stopą Instytut Frauenhofera IFAM w Bremie prowadzi badania nad zmodyfikowanymi klejami z małży, dzięki którym nawet najdelikatniejsza porcelana nadawałaby się do mycia w zmywarce. Zespół roboczy Nowe tworzywa użytkowe i biomateriały w Rostocku i w Greifswaldzie także prowadzi badania nad małżami. Biomineralizacja Małże mają jednak jeszcze większe możliwości. Ich masa perłowa składa się z niezliczonych drobnych kryształków wapnia w postaci minerału argonitu. Kryształki te same w sobie byłyby bardzo kruche, jednak w muszli są ze sobą połączone bardzo elastycznymi białkami w kształcie śrubek. Trzy procenty wagowe tego białka w zupełności wystarczą, aby muszla uchowca stała się trzy tysiące razy twardsza w porównaniu do czystego kryształu kalcytu. Jeże morskie również używają tej technologii do wzmocnienia swoich 30 cm kolców, które dzięki temu mogą wytrzymać uderzenia fal morskich. Koszyczek kwiatowy Wenus jest uważany za arcydzieło biomineralizacji. Podstawowe elementy budulcowe z krzemionki (dwutlenek krzemu) o średnicy trzech nanometrów łączą najpierw komórki gąbki w cieniutkie plastry. Następnie są one zwijane tak, aby utworzyć igły krzemionkowe, stanowiące podstawowy element plecionki, wytrzymałej na duże zmiany ciśnienia. Koszyczek kwiatowy Wenus ta gąbka głębinowa jest obecnie badana jako biologiczny model dla światłowodu. Trójwymiarowy splot biomineralny w szkliwie trzonowego zęba nornika chroni powierzchnię żucia przed uszkodzeniem. Biomineralizacja może również tworzyć bardzo delikatne struktury. Na niewielkim obszarze dna morskiego w pobliżu wysp filipińskich żyje gąbka, nazywana koszyczkiem kwiatowym Wenus. Stworzenie to jest wygięte jak pochwa tureckiego kindżału, tyle że zaokrąglone wokół osi podłużnej. Nazwę swoją zawdzięcza strukturze wewnętrznego szkieletu swojej otoczki. Składa się on z tkanki drobnych igiełek krzemionkowych, ażurowej jak wiklinowa plecionka na oparciu krzesła. Tkanka ta jest poprzeplatana zarówno w sieci prostokątnej jak i po przekątnej. Techniczna biomineralizacja: Nanocząsteczki naprawiają zęby. Gdy zęby stają się bardzo wrażliwe na zimno albo kwaśne jedzenie,może być to przyczyna bólu i jest zazwyczaj spowodowane przez drobne kanaliki, odkryte rureczki w szkliwie zęba. Stosując nanocząsteczki fosforanu wapnia (apatytu) i i białka produkowane przez firmę SusTech kanaliki te można zakleic dziesięciokrotnie szybciej niż przy pomocy zwykłych preparatów apatytowych. remineralizowana warstwa materiału zachowuje się w jamie ustnej tak samo, jak własne szkliwo. 11

14 Podróż w nanokosmos Okrzemki powyżej kształt przypominający gąbkę Mengera (zob. też s. 21) mają dzięki optymalnym kształtom największą trwałość przy najmniejszej wadze i prawdopodobnie posiadaja systemy gromadzenia światła dla aparatów fotosyntezy, chloroplastów. Nanotechnologia w przyrodzie Strategiczne znaczenie miała niegdyś biomineralizacja okrzemek. Te mikroskopijne stworzenia zabezpieczają się pancerzem krzemionkowym, którego głównym składnikiem jest SiO 2, czyli dwutlenek krzemu. Podobnie jak szkło kwarcowe, które również składa się z dwutlenku krzemu, pancerze krzemionkowe są stosunkowo odporne na wiele roztworów kwaśnych i zasadowych. Z tego powodu nanotechnolodzy widzą możliwość wykorzystania ich jako naczyń reakcyjnych dla wytworzania kryształów o rozmiarach nanometrycznych. Jeden ze sposobow otrzymywania nanocząstek polega na ograniczeniu objętości reakcji. Po zużyciu materiału reakcyjnego kryształki uzyskane w wyniku reakcji nie będą się powiększać. Pancerzyki okrzemek posiadają wiele takich nanoskopowych otworów, pełniących rolę nanoreaktorów. W jaki sposób powstają te czasami niezwykle piękne okrzemki? Pierwsze wskazówki są już znane. Badacze z uniwersytetu w Regensburgu stwierdzili, że poliaminy, należące do znanej grupy białek, mogą wytwarzać przy odpowiednim stężeniu kwasu krzemowego nanocząstki o zadanej średnicy w granicach od 50 do 900 nanometrów. Dzieje się to zupełnie samoistnie, pod wpływem sił samoporządkowania. Według prostych modeli wzrostu okrzemki powstają w równie samoistny sposób. Dlaczego mówimy, że pancerze okrzemek miały znaczenie strategiczne? W 1867 roku Szwed Alfred Nobel odkrył, że ziemia okrzemkowa, powstała ze skamieniałych pokładów pancerzy okrzemek, wchłania nitroglicerynę i tym samym powstrzymuje samoistną eksplozję tego materiału wybuchowego. Otrzymaną mieszaninę Nobel nazwał dynamitem, a obfite zyski z jej sprzedaży dały początek fundacji, która dzis finansuje Nagrody Nobla. Rozgwiazda "Ophiocoma wendtii " jest wyposażona w doskonały system mikrosoczewek, umożliwiających widzenie optyczne. U góry: Wygląd w dzień, u dołu: wygląd w nocy. Łuska pancerza jest zarazem polem mikrosoczewki. Nanotechnologia w przyrodzie: Ophiocoma wendtii, kosmata rozgwiazda o wielkości talerza, przez długi czas stanowiła zagadkę. Stworzenie to, o opancerzonym korpusie w kształcie krążka, z którego wyrasta pięć ramion, chowa się przed zbliżającym się niebezpieczeństwem, choć na pozór nie ma oczu. Odkryto je w końcu w wapiennym pancerzu stworzenia, który wysadzany jest skupiskami doskonałych mikrosoczewek, zamieniając całe ciało kosmatej rozgwiazdy w jedno złożone oko. Nanotechnologia? Poszczególne soczewki są tak skrystalizowane, że nie występuje zjawisko charakterystyczne dla kalcytu: podwójny obraz. Mamy tu do czynienia z kontrolą krystalizacji na poziomie nanometrycznym. Soczewki są również skorygowane pod względem aberracji sferycznej, poprzez nieznaczny dodatek magnezu, co pozwala uniknąć niepożądanych kolorowych prążków. Ophiocoma wykorzystuje więc nanotechnologiczną precyzję, która niegdyś przyniosła sławę Carlowi Zeissowi. 12

15 Instytut Nowych Materiałów, INM, w Saarbrücken opracował oparty na nanoczasteczkach proces powlekania elementów metalowych nieścieralnymi hologramami, zabezpieczającymi przed fałszerstwem. Nawet przyroda tego nie potrafi: Ceramika z dodatkiem nanosadzy dla odpornych na korozję zapalników iskrowych, na przykład w termach gazowych. Dzięki regulowanemu przewodnictwu ceramiki transformator jest niepotrzebny. Poznawanie granic natury Nanotechnologia jest oparta na przyrodzie, ale możliwości przyrody ożywionej są ograniczone, nie może ona funkcjonować ani w wysokich temperaturach, jakie są wymagane dla ceramiki, ani w połączeniu z przewodnikami metalicznymi. Nowoczesna technika dysponuje natomiast szeroką gamą sztucznie wytworzonych warunków ekstremalną czystością, niskimi temperaturami, próżnią w których materia ujawnia zaskakujące właściwości. W szczególności należą do nich zjawiska kwantowe, które niekiedy wydają się zaprzeczać prawom rządzącym w naszym codziennym życiu. Na przykład, cząstki w nanokosmosie uzyskują czasem właściwości falowe. Atom, który wydaje się być tworem stałym, może jak fala przechodzić równocześnie przez dwie szczeliny, wyłaniając się po drugiej stronie znowu jako całość. Gdy rozmiar cząstek zbliża się do nanometra, uzyskują one całkiem inne właściwości: metale stają się półprzewodnikami lub izolatorami. Niektóre substancje, jak tellurek kadmu (CdTe) wykazują w nanokosmosie fluorescencję we wszystkich kolorach tęczy, inne zaś przetwarzają światło na prąd elektryczny. Gdy cząstki osiągają wielkości nanoskopijne, znacznie zwiększa się proporcja atomów powierzchniowych w stosunku do tych znajdujących się wewnątrz. Atomy powierzchniowe mają jednak często inne właściwości niż atomy znajdujące się wewnątrz cząsteczki, zwykle są bardziej reaktywne. Nanoskopowe cząsteczki złota są na przykład dobrym katalizatorem w ogniwach paliwowych (zob. też Motoryzacja). Nanocząstki można również powlekać innymi substancjami, co pozwala na uzyskanie materiałów łączących wiele własności cząstek kompozytowych. Przykład: nanocząstki ceramiczne z powłokami organicznymi, obniżającymi napięcie powierzchniowe wody zabezpieczają lustra łazienkowe przed parowaniem. Specjalnie powlekane nanocząstki tlenku żelaza, magnetytu, tworzą z olejem magnetycznie formowalną ciecz zwaną ferrofluidem. Ferrofluidy znajdują coraz więcej zastosowań, między innymi w środkach uszczelniających do uszczelek pojemników próżniowych i osłon twardego dysku lub w regulowanych amortyzatorach maszyn i samochodów. Nie trzeba jednak obawiać się złożoności nanotechnologii, jabłko też ma skomplikowaną budowę komórki, rybosomy, DNA a mimo to jest bardzo lubianym owocem. Nanocząstki magnetytu w oleju. Ciecz można formować magnetycznie. Magnetotacticum bavaricum Bakteria magnetyczna, może syntetyzować łańcuchy nanomagnetytów i być wykorzystana jako igła kompasowa. Cząstki tellurku kadmu fluoryzują w kolorach zależnych od wielkości cząstki. 13

16 Narzędzia i procesy Oczy dla nanokosmosu Nanotechnologia w przestrzeni kosmicznej: Zwierciadła europejskiego teleskopu rentgenowskiego Newton są wypolerowane do średniej gładkości 0,4 nanometra, umożliwiając obserwację źródeł promieniowania rentgenowskiego w mgławicy Andromedy. Sensacja naukowa: błysk promieni gamma wypala kręgi w chmurze pyłu galaktycznego. Co ma wspólnego z nanotechnologią europejski teleskop rentgenowski Newton? Urządzenie to wychwytuje promieniowanie rentgenowskie z odległych obiektów za pomocą 58 reflektorów wielkości koszy na śmieci, wciśniętych jeden w drugi jak łuski cebuli i pokrytych naparowaną warstwą złota. Chropowatość ich powierzchni wynosi średnio zaledwie 0,4 nanometra. Jest to technologiczne arcydzieło, w którym największy udział miała firma Carl Zeiss AG. Precyzyjne zwierciadła rentgenowskie do spektroskopii i mikroskopii rentgenowskiej zbudowane są z kilkuset warstw dwóch różnych pierwiastków ciężkich. Wymagania, jakim muszą sprostać takie zwierciadła, są ogromne: warstwy mogą odbiegać od idealnej gładkości tylko o ułamki średnicy atomu. Technika ta jest opracowywana w Instytucie Fraunhofera Techniki Materiałowej i Radiacyjnej w Dreźnie. Sztuczkę z reflektorem warstwowym w zakresie widma światła widzialnego odkryła również natura: prowadząca nocny tryb życia kałamarnica Euprymna scolopes kieruje w dół za pomocą lusterek zbudowanych z białek zwanych reflektynami światło emitowane przez bakterie świetlne. W ten sposób udaje kawałek gwieździstego nieba, oszukując pływające pod nią drapieżniki. Ten przykład biologicznej nanotechnologii został odkryty niedawno na Uniwersytecie Hawajskim. Sondy skaningowe Sondy skaningowe jako oczy dla nanokosmosu wydają się mniej spektakularne, a przecież za wynalezienie protoplasty wszystkich sond skaningowych skaningowego mikroskopu tunelowego, przyznano Nagrodę Nobla. W elektronowych sondach skaningowych piezokryształy wielokrotnie przeprowadzają głowicę skanującą nad przedmiotem obserwacji, takim jak na przykład pola atomów. Za każdym razem położenie jej jest lekko przesunięte, ruchy są Zagroda kwantowa (ang. Quantum Corral ) Dona Eiglera, IBM. Fale wewnątrz zagrody odzwierciedlają prawdopodobieństwo napotkania elektronu. 14

17 Kryształ bromku potasu z tarasami atomowymi. Podobnie wygląda sól na jajku, które zjadamy na śniadanie. Krzem w powiększeniu, kontury gęstości elektronowej pod skaningowym mikroskopem sił atomowych. Szczytowy atom głowicy skanującej wysyła dwie chmury elektronowe, krążące po orbicie, zupełnie jak w podręczniku. Schematyczne przedstawienie klasycznej głowicy skaningowego mikroskopu tunelowego. Skaningowy mikroskop sił atomowych: odchylenie igły odczytującej jest przekazywane do fotokomórki przez promień laserowy. Sondy pojemnościowe mogą być również wykorzystane do obrazowania procesów przełączania na chipie. minimalne a odległość głowicy od pola atomów zazwyczaj mniejsza niż średnica atomu. Coś się przy tym dzieje: raz przepływa prąd, innym razem wykrywane są słabe pola magnetyczne. Komputery graficznie interpretują te pomiary na płaszczyźnie, tworząc obraz z dokładnością do pojedynczego atomu, w zależności od zasady pomiaru. Proces ten umożliwia oglądanie powłok elektronowych atomu odkrywając tajemnice na podstawowym poziomie materii. Dotychczasowy rekord świata w rozdzielczości należy do Uniwersytetu w Augsburgu. Szczególnie subtelny proces jest wykorzystywany w skaningowym mikroskopie sił atomowych, który wykrywa minimalne siły, wywierane przez atomy pola atomowego na najbliższy atom głowicy skanującej. Zakrzywione zwierciadło wielowarstwowe do zaawansowanej analizy rentgenowskiej. Euprymna scolopes oszukuje swoich wrogów, posługując się wielowarstwowymi lusterkami, zbudowanymi z białek, zwanych reflektynami. Światło pochodzi od świecących bakterii. 15

18 Narzędzia i procesy Przybory do pisania Proces litograficzny: Chip jest strukturą trójwymiarową, w której wszystkie elementy przełącznikowe obwodu ułożone są w pojedynczych warstwach. Nowoczesny wysoko wydajny chip wymaga 25 do 30 takich warstw, z których każda wymaga własnej maski litograficznej. Struktury maski są przenoszone na krążek za pomocą światła i systemu soczewek steppera, aparat ten przypomina rzutnik do przezroczy. Każda nowa maska w zestawie nadaje układowi nową funkcjonalność i zwiększa jego złożoność. Litografia W świecie komputerów litografia oznacza technikę wytwarzania chipów komputerowych za pomocą światła. W tym celu dokładnie wypolerowana powierzchnia materiału półprzewodnikowego, (krążka krzemowego), powlekana jest światłoczułą warstwą ochronną, którą naświetla się obrazem układu scalonego. Wywołanie warstwy ochronnej odsłania naświetlone (lub nienaświetlone) miejsca krążka, którym nadaje się pożądane właściwości elektryczne za pomocą procesów takich jak wytrawianie, implantacja obcych atomów i osadzanie. Powtarzanie tego procesu stosując coraz to nowe wzorce masek, ostatecznie prowadzi do powstania najbardziej skomplikowanych struktur, jakie człowiek kiedykolwiek wytworzył: obwodów scalonych o wysokiej skali integracji, czyli chipów. Gęstość upakowania tranzystorów zwiększyła się obecnie do tego stopnia, że na powierzchni kropki zrobionej czubkiem ołówka można zmieścić pół miliona lub więcej tranzystorów. Nowoczesne chipy mają struktury mniejsze niż długość fali światła, używanego do litografii, do wytworzenia ich stosuje się lasery kryptonowo fluorowe których długość fali wynosząca 193 nanometry pozwala na wytworzenie struktur o szerokości 130, a wkrótce również 90 nanometrów. Jest to jest możliwe dzięki zastosowaniu pewnych sztuczek optycznych, takich jak korekcja przybliżenia optycznego i przesuniecie fazowe. Obecnie opracowuje się podstawy litografii w dalekim ultrafiolecie (litografia EUV), która wykorzystuje fale o długości 13 nanometrów i ostatecznie ma doprowadzić do uzyskania w krzemie struktury o szerokości zaledwie 35 nanometrów. Wymagania wobec materiału maski są bardzo wysokie. Płytka długości 10 centymetrów po ogrzaniu o jeden stopień Celsjusza może rozciągnąć się tylko o parę dziesiątych nanometra, czyli o kilka średnic atomu. Wymagana gładkość nieprzekraczająca kilku średnic atomowych stanowi również granicę możliwości tego co jest w ogóle wykonalne. 16

www.nmc.eu NMC Polska Sp.Zo.o. UI.Pyskowicka 15 - PL - 41807 Zabrze Phone: +48 32 373 24 45 Fax +48 32 373 24 43 biuro@nmc.pl

www.nmc.eu NMC Polska Sp.Zo.o. UI.Pyskowicka 15 - PL - 41807 Zabrze Phone: +48 32 373 24 45 Fax +48 32 373 24 43 biuro@nmc.pl IWITSNT10 - NMC sa, 2012 - Resp. Publisher: NMC sa - Gert-Noël-Str. - B-4731 B-Eynatten NMC Polska Sp.Zo.o. UI.Pyskowicka 15 - PL - 41807 Zabrze Phone: +48 32 373 24 45 Fax +48 32 373 24 43 biuro@nmc.pl

Bardziej szczegółowo

Wiesz zapewne że wszystko zbudowane jest z atomów. Kamień, pióro, gra video, TV, pies, i Ty też, wszystko składa się z atomów.

Wiesz zapewne że wszystko zbudowane jest z atomów. Kamień, pióro, gra video, TV, pies, i Ty też, wszystko składa się z atomów. Wiesz zapewne że wszystko zbudowane jest z atomów. Kamień, pióro, gra video, TV, pies, i Ty też, wszystko składa się z atomów. Atomy budują cząsteczki i tworzą materiały. Nanotechnologia zajmuje się manipulowaniem

Bardziej szczegółowo

Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie. Dr inż. KAROL STRZAŁKOWSKI Instytut Fizyki UMK w Toruniu skaroll@fizyka.umk.pl

Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie. Dr inż. KAROL STRZAŁKOWSKI Instytut Fizyki UMK w Toruniu skaroll@fizyka.umk.pl Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie. Dr inż. KAROL STRZAŁKOWSKI Instytut Fizyki UMK w Toruniu skaroll@fizyka.umk.pl Plan ogólny Kryształy, półprzewodniki, nanotechnologie, czyli czym będziemy się

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Szkło optyczne i fotoniczne, A. Szwedowski, R. Romaniuk, WNT, 2009 POLIKRYSZTAŁY - ciała stałe o drobnoziarnistej strukturze, które są złożone z wielkiej liczby

Bardziej szczegółowo

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita

Niezwykłe światło. ultrakrótkie impulsy laserowe. Piotr Fita Niezwykłe światło ultrakrótkie impulsy laserowe Laboratorium Procesów Ultraszybkich Zakład Optyki Wydział Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Światło Fala elektromagnetyczna Dla światła widzialnego długość

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

I Pracownia Fizyczna Dr Urszula Majewska dla Biologii

I Pracownia Fizyczna Dr Urszula Majewska dla Biologii Ćw. 6/7 Wyznaczanie gęstości cieczy za pomocą wagi Mohra. Wyznaczanie gęstości ciał stałych metodą hydrostatyczną. 1. Gęstość ciała. 2. Ciśnienie hydrostatyczne. Prawo Pascala. 3. Prawo Archimedesa. 4.

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II

ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II Piotr Ludwikowski XI. POLE MAGNETYCZNE Lp. Temat lekcji Wymagania konieczne i podstawowe. Uczeń: 43 Oddziaływanie

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej

Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Cienkowarstwowe ogniwa słoneczne: przegląd materiałów, technologii i sytuacji rynkowej Przez ostatnie lata, rynek fotowoltaiki rozwijał się, wraz ze sprzedażą niemal zupełnie zdominowaną przez produkty

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory

Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne. Aktory Mechatronika i inteligentne systemy produkcyjne Aktory 1 Definicja aktora Aktor (ang. actuator) -elektronicznie sterowany człon wykonawczy. Aktor jest łącznikiem między urządzeniem przetwarzającym informację

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI KLASA III Drgania i fale mechaniczne Wymagania na stopień dopuszczający obejmują treści niezbędne dla dalszego kształcenia oraz użyteczne w pozaszkolnej działalności ucznia.

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie wirnika

Oddziaływanie wirnika Oddziaływanie wirnika W każdej maszynie prądu stałego, pracującej jako prądnica lub silnik, może wystąpić taki szczególny stan pracy, że prąd wirnika jest równy zeru. Jedynym przepływem jest wówczas przepływ

Bardziej szczegółowo

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s)

h λ= mv h - stała Plancka (4.14x10-15 ev s) Twórcy podstaw optyki elektronowej: De Broglie LV. 1924 hipoteza: każde ciało poruszające się ma przyporządkowaną falę a jej długość jest ilorazem stałej Plancka i pędu. Elektrony powinny więc mieć naturę

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ. Zadanie 4. (0 1) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej uzasadnienie 1. albo 2.

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ. Zadanie 4. (0 1) Dokończ zdanie. Wybierz odpowiedź A albo B i jej uzasadnienie 1. albo 2. ODPOWIEDZI DO ZADAŃ Zadanie 1. (0 1) W którym wierszu tabeli właściwie wskazano próbę badawczą i próbę kontrolną do doświadczenia? Wybierz odpowiedź spośród podanych. B. Próba badawcza III Próba kontrolna

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne. 45 min. test na podstawie wykładu Zaliczenie ćwiczeń na podstawie prezentacji Punkty: test: 60 %, prezentacja: 40 %.

Informacje ogólne. 45 min. test na podstawie wykładu Zaliczenie ćwiczeń na podstawie prezentacji Punkty: test: 60 %, prezentacja: 40 %. Informacje ogólne Wykład 28 h Ćwiczenia 14 Charakter seminaryjny zespołu dwuosobowe ~20 min. prezentacje Lista tematów na stronie Materiały do wykładu na stronie: http://urbaniak.fizyka.pw.edu.pl Zaliczenie:

Bardziej szczegółowo

Grafen perspektywy zastosowań

Grafen perspektywy zastosowań Grafen perspektywy zastosowań Paweł Szroeder 3 czerwca 2014 Spis treści 1 Wprowadzenie 1 2 Właściwości grafenu 2 3 Perspektywy zastosowań 2 3.1 Procesory... 2 3.2 Analogoweelementy... 3 3.3 Czujniki...

Bardziej szczegółowo

Metody wytwarzania elementów półprzewodnikowych

Metody wytwarzania elementów półprzewodnikowych Metody wytwarzania elementów półprzewodnikowych Ryszard J. Barczyński, 2010 2015 Politechnika Gdańska, Wydział FTiMS, Katedra Fizyki Ciała Stałego Materiały dydaktyczne do użytku wewnętrznego Wytwarzanie

Bardziej szczegółowo

Klasa 1. Zadania domowe w ostatniej kolumnie znajdują się na stronie internetowej szkolnej. 1 godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w roku szkolnym.

Klasa 1. Zadania domowe w ostatniej kolumnie znajdują się na stronie internetowej szkolnej. 1 godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w roku szkolnym. Rozkład materiału nauczania z fizyki. Numer programu: Gm Nr 2/07/2009 Gimnazjum klasa 1.! godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w ciągu roku. Klasa 1 Podręcznik: To jest fizyka. Autor: Marcin Braun, Weronika

Bardziej szczegółowo

Podzespoły Systemu Komputerowego:

Podzespoły Systemu Komputerowego: Podzespoły Systemu Komputerowego: 1) Płyta główna- jest jednym z najważniejszych elementów komputera. To na niej znajduje się gniazdo procesora, układy sterujące, sloty i porty. Bezpośrednio na płycie

Bardziej szczegółowo

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania z fizyki, wzory fizyczne, fizyka matura

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania z fizyki, wzory fizyczne, fizyka matura 12. Fale elektromagnetyczne zadania z arkusza I 12.5 12.1 12.6 12.2 12.7 12.8 12.9 12.3 12.10 12.4 12.11 12. Fale elektromagnetyczne - 1 - 12.12 12.20 12.13 12.14 12.21 12.22 12.15 12.23 12.16 12.24 12.17

Bardziej szczegółowo

Grafen materiał XXI wieku!?

Grafen materiał XXI wieku!? Grafen materiał XXI wieku!? Badania grafenu w aspekcie jego zastosowań w sensoryce i metrologii Tadeusz Pustelny Plan prezentacji: 1. Wybrane właściwości fizyczne grafenu 2. Grafen materiał 21-go wieku?

Bardziej szczegółowo

Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB

Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego i Budżetu Państwa Rozwój wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Specjalne funkcje programu SigmaNEST do obsługi przecinarek laserowych

Specjalne funkcje programu SigmaNEST do obsługi przecinarek laserowych Specjalne funkcje programu SigmaNEST do obsługi przecinarek laserowych Wstęp Cięcie laserem jest stosunkowo nową technologią, która pozwala na uzyskanie bardzo dobrej jakości krawędzi blachy, w połączeniu

Bardziej szczegółowo

W warunkach domowych. Ułatwiając życie człowiekowi. I pomagając przyrodzie

W warunkach domowych. Ułatwiając życie człowiekowi. I pomagając przyrodzie W warunkach domowych. Ułatwiając życie człowiekowi. I pomagając przyrodzie Liczne elementy o estetycznym wyglądzie rozmieszczone na możliwie najmniejszej powierzchni jest to wykonalne tylko dzięki zastosowaniu

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę

Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę Tworzywo sztuczne stosowane jako materiał konstrukcyjny wytycza nowe wzorce Mobilność to istotny element gospodarki i sposobu spędzania wolnego czasu

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet

EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet EUROPEJSKIE SŁONECZNE DNI ENERGIA SŁOŃCA FOTOWOLTAIKA TECHNOLOGIE, OPŁACALNOSĆ, REALIZACJE Centrum Innowacji i Transferu Technologii Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Olsztyn, 9 maja 2013 r. Szanowni

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

S16. Elektryzowanie ciał

S16. Elektryzowanie ciał S16. Elektryzowanie ciał ZADANIE S16/1: Naelektryzowanie plastikowego przedmiotu dodatnim ładunkiem polega na: a. dostarczeniu protonów, b. odebraniu części elektronów, c. odebraniu wszystkich elektronów,

Bardziej szczegółowo

LEKCJA. TEMAT: Napędy optyczne.

LEKCJA. TEMAT: Napędy optyczne. TEMAT: Napędy optyczne. LEKCJA 1. Wymagania dla ucznia: Uczeń po ukończeniu lekcji powinien: umieć omówić budowę i działanie napędu CD/DVD; umieć omówić budowę płyty CD/DVD; umieć omówić specyfikację napędu

Bardziej szczegółowo

Zaznacz prawdziwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne do rozchodzenia się... ośrodka materialnego A. B.

Zaznacz prawdziwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne do rozchodzenia się... ośrodka materialnego A. B. Imię i nazwisko Pytanie 1/ Zaznacz właściwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne są falami poprzecznymi podłużnymi Pytanie 2/ Zaznacz prawdziwą odpowiedź: Fale elektromagnetyczne do rozchodzenia się... ośrodka

Bardziej szczegółowo

2013-06-12. Konsolidacja Nanoproszków I - Formowanie. Zastosowanie Nanoproszków. Konsolidacja. Konsolidacja Nanoproszków - Formowanie

2013-06-12. Konsolidacja Nanoproszków I - Formowanie. Zastosowanie Nanoproszków. Konsolidacja. Konsolidacja Nanoproszków - Formowanie Konsolidacja Nanoproszków I - Formowanie Zastosowanie Nanoproszków w stanie zdyspergowanym katalizatory, farby, wypełniacze w stanie zestalonym(?): układy porowate katalizatory, sensory, elektrody, układy

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Milena Oziemczuk. Temperatura

Milena Oziemczuk. Temperatura Milena Oziemczuk Temperatura Informacje ogólne Temperatura jest jedną z podstawowych wielkości fizycznych w termodynamice i określa miarą stopnia nagrzania ciał. Temperaturę można ściśle zdefiniować tylko

Bardziej szczegółowo

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie.

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. TEMATY I ZAKRES TREŚCI NAUCZANIA Fizyka klasa 3 LO Nr programu: DKOS-4015-89/02 Moduł Dział - Temat L. Zjawisko odbicia i załamania światła 1 Prawo odbicia i

Bardziej szczegółowo

RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA

RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA KARTA TECHNICZNA IMMERLAYER PE-RT/AL/PE-RT RURA GRZEWCZA WIELOWARSTWOWA Podstawowe dane rury grzewczej IMMERLAYER PE-RT/AL/PE-RT Kod Średnica Ø Grubość ścianki Ilość rury w krążku Maksymalne ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK

Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK Dioda półprzewodnikowa OPRACOWANIE: MGR INŻ. EWA LOREK Budowa diody Dioda zbudowana jest z dwóch warstw półprzewodników: półprzewodnika typu n (nośnikami prądu elektrycznego są elektrony) i półprzewodnika

Bardziej szczegółowo

Alternative paths to Components and Systems Challenge 3

Alternative paths to Components and Systems Challenge 3 Gdańsk, 25 marca 2013 Alternative paths to Components and Systems Challenge 3 Prelegent: Jan Lisowski Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE w Instytucie Podstawowych Problemów Techniki Polskiej

Bardziej szczegółowo

Od palmtopa do laptopa

Od palmtopa do laptopa Od palmtopa do laptopa Nie tak dawno temu wybór między urządzeniami komputerowymi był niewielki albo wielki, ciężki komputer stacjonarny, albo mniej lub bardziej prądożerny laptop. Stała miniaturyzacja

Bardziej szczegółowo

ZBIÓR ZADAŃ STRUKTURALNYCH

ZBIÓR ZADAŃ STRUKTURALNYCH ZBIÓR ZADAŃ STRUKTURALNYCH Zgodnie z zaleceniami metodyki nauki fizyki we współczesnej szkole zadania prezentowane uczniom mają odnosić się do rzeczywistości i być tak sformułowane, aby każdy nawet najsłabszy

Bardziej szczegółowo

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa

Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Efekt cieplarniany i warstwa ozonowa Promieniowanie ciała doskonale czarnego Ciało doskonale czarne ciało pochłaniające całkowicie każde promieniowanie, które padnie na jego powierzchnię, niezależnie od

Bardziej szczegółowo

Wstęp do fotografii. piątek, 15 października 2010. ggoralski.com

Wstęp do fotografii. piątek, 15 października 2010. ggoralski.com Wstęp do fotografii ggoralski.com element światłoczuły soczewki migawka przesłona oś optyczna f (ogniskowa) oś optyczna 1/2 f Ogniskowa - odległość od środka układu optycznego do ogniska (miejsca w którym

Bardziej szczegółowo

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA Koncern Delphi opracował nowy, wielofunkcyjny, elektronicznie skanujący radar (ESR). Dzięki wykorzystaniu pozbawionej ruchomych części i sprawdzonej technologii monolitycznej, radar ESR zapewnia najlepsze

Bardziej szczegółowo

SYMBOLE GRAFICZNE. Tyrystory. Struktura Charakterystyka Opis

SYMBOLE GRAFICZNE. Tyrystory. Struktura Charakterystyka Opis SYMBOLE GRAFICZNE y Nazwa triasowy blokujący wstecznie SCR asymetryczny ASCR Symbol graficzny Struktura Charakterystyka Opis triasowy blokujący wstecznie SCR ma strukturę czterowarstwową pnpn lub npnp.

Bardziej szczegółowo

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej?

1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? Tematy opisowe 1. Od czego i w jaki sposób zależy szybkość reakcji chemicznej? 2. Omów pomiar potencjału na granicy faz elektroda/roztwór elektrolitu. Podaj przykład, omów skale potencjału i elektrody

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski

III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski III. METODY OTRZYMYWANIA MATERIAŁÓW PÓŁPRZEWODNIKOWYCH Janusz Adamowski 1 1 Wstęp Materiały półprzewodnikowe, otrzymywane obecnie w warunkach laboratoryjnych, charakteryzują się niezwykle wysoką czystością.

Bardziej szczegółowo

KI-78-09-820-PL-C. Tajemnica słońca

KI-78-09-820-PL-C. Tajemnica słońca KI-78-09-820-PL-C Tajemnica słońca Tajemnica słońca Urząd Publikacji ISBN 978-92-79-12502-7 NOTA PRAWNA Ani Komisja Europejska, ani żadna osoba działająca w jej imieniu, nie ponosi odpowiedzialności za

Bardziej szczegółowo

Znaczenie fazy użytkowej dla nawierzchni dróg dr inż. Marcin Tłustochowicz

Znaczenie fazy użytkowej dla nawierzchni dróg dr inż. Marcin Tłustochowicz Znaczenie fazy użytkowej dla nawierzchni dróg dr inż. Marcin Tłustochowicz 8 stycznia 2014r. Treść wykładu Wstęp znaczenie fazy użytkowej Zużycie paliwa w zależności od nawierzchni Współczynnik odbicia

Bardziej szczegółowo

Nauka pisania z użyciem nakładki na ołówek/długopis.

Nauka pisania z użyciem nakładki na ołówek/długopis. Nauka pisania z użyciem nakładki na ołówek/długopis. Na początek ogólnie: Coraz częściej dzieci rozpoczynając przygodę z rysowaniem czy pisaniem mają problem z prawidłowym trzymaniem przyboru do pisania.

Bardziej szczegółowo

Fale elektromagnetyczne to zaburzenia pola elektrycznego i magnetycznego.

Fale elektromagnetyczne to zaburzenia pola elektrycznego i magnetycznego. Fale elektromagnetyczne to zaburzenia pola elektrycznego i magnetycznego. Zmienne pole magnetyczne wytwarza zmienne pole elektryczne i odwrotnie zmienne pole elektryczne jest źródłem zmiennego pola magnetycznego

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 6 Temat: Wyznaczenie stałej siatki dyfrakcyjnej i dyfrakcja światła na otworach kwadratowych i okrągłych. 1. Wprowadzenie Fale

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z fizyki dla klasy III gimnazjum

Przedmiotowy system oceniania z fizyki dla klasy III gimnazjum Przedmiotowy system oceniania z fizyki dla klasy III gimnazjum Szczegółowe wymagania na poszczególne stopnie (oceny) 1. Drgania i fale R treści nadprogramowe Stopień dopuszczający Stopień dostateczny Stopień

Bardziej szczegółowo

LED - rewolucja w oświetleniu

LED - rewolucja w oświetleniu LED - rewolucja w oświetleniu Dziękujemy za wynalezienie żarówki, Panie Edison. Teraz nasza kolej! Oczywiście jesteśmy wdzięczni Panu Edisonowi za wynalezienie żarówki. Niestety, tradycyjne żarówki już

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia modulacyjna

Spektroskopia modulacyjna Spektroskopia modulacyjna pozwala na otrzymanie energii przejść optycznych w strukturze z bardzo dużą dokładnością. Charakteryzuje się również wysoką czułością, co pozwala na obserwację słabych przejść,

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 009 FIZYKA I ASTRONOMIA POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Zadanie 1.1 Narysowanie toru ruchu ciała w rzucie ukośnym. Narysowanie wektora siły działającej na ciało w

Bardziej szczegółowo

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D.

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D. OPTYKA - ĆWICZENIA 1. Promień światła padł na zwierciadło tak, że odbił się od niego tworząc z powierzchnią zwierciadła kąt 30 o. Jaki był kąt padania promienia na zwierciadło? A. 15 o B. 30 o C. 60 o

Bardziej szczegółowo

V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r.

V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r. V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r. 1. Po wirującej płycie gramofonowej idzie wzdłuż promienia mrówka ze stałą prędkością względem płyty. Torem ruchu mrówki

Bardziej szczegółowo

1. Odpowiedź c) 2. Odpowiedź d) Przysłaniając połowę soczewki zmniejszamy strumień światła, który przez nią przechodzi. 3.

1. Odpowiedź c) 2. Odpowiedź d) Przysłaniając połowę soczewki zmniejszamy strumień światła, który przez nią przechodzi. 3. 1. Odpowiedź c) Obraz soczewki będzie zielony. Każdy punkt obrazu powstaje przez poprowadzenie promieni przechodzących przez wszystkie części soczewki. Suma czerwonego i zielonego odbierana jest jako kolor

Bardziej szczegółowo

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru Samochody na wodór Zastosowanie Wodór w samochodach Historia Przechowywanie wodoru Wodór ma szanse stać się najważniejszym nośnikiem energii w najbliższej przyszłości. Ogniwa paliwowe produkują zeń energię

Bardziej szczegółowo

Odniesienie do obszarowych efektów kształcenia 1 2 3. Kierunkowe efekty kształcenia WIEDZA (W)

Odniesienie do obszarowych efektów kształcenia 1 2 3. Kierunkowe efekty kształcenia WIEDZA (W) EFEKTY KSZTAŁCENIA NA KIERUNKU "MECHATRONIKA" nazwa kierunku studiów: Mechatronika poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia profil kształcenia: ogólnoakademicki symbol kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Elementy astronomii w nauczaniu przyrody dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Szkic referatu Krótki przegląd wątków tematycznych przedmiotu Przyroda w podstawie MEN Astronomiczne zasoby

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej 1. Magnetyzm to zjawisko przyciągania kawałeczków stali przez magnesy. 2. Źródła pola magnetycznego. a. Magnesy

Bardziej szczegółowo

Elektrostatyka, część pierwsza

Elektrostatyka, część pierwsza Elektrostatyka, część pierwsza ZADANIA DO PRZEROBIENIA NA LEKJI 1. Dwie kulki naładowano ładunkiem q 1 = 1 i q 2 = 3 i umieszczono w odległości r = 1m od siebie. Oblicz siłę ich wzajemnego oddziaływania.

Bardziej szczegółowo

Dalmierz laserowy LRF1 Nr produktu 000418954

Dalmierz laserowy LRF1 Nr produktu 000418954 INSTRUKCJA OBSŁUGI Dalmierz laserowy LRF1 Nr produktu 000418954 Strona 1 z 6 Instrukcja obsługi Dalmierz laserowy LRF1 1. Wstęp Dalmierz laserowy jest przenośnym urządzeniem, łączącym w sobie lornetkę

Bardziej szczegółowo

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego.

urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania wszelkich informacji, które da się zapisać w formie ciągu cyfr albo sygnału ciągłego. Komputer (z ang. computer od łac. computare obliczać, dawne nazwy używane w Polsce: mózg elektronowy, elektroniczna maszyna cyfrowa, maszyna matematyczna) urządzenie elektroniczne służące do przetwarzania

Bardziej szczegółowo

DuploFLEX CB. Podkład kompresyjny dla najwyższych wymagań w wysokiej jakości druku post print. Optymalna jakość druku

DuploFLEX CB. Podkład kompresyjny dla najwyższych wymagań w wysokiej jakości druku post print. Optymalna jakość druku DuploFLEX CB Podkład kompresyjny dla najwyższych wymagań w wysokiej jakości druku post print. Optymalna jakość druku Doskonałe rezultaty dzięki wysokiej jakości piance polimerowej Asortyment ukierunkowany

Bardziej szczegółowo

43 Pamięci półprzewodnikowe w technice mikroprocesorowej - rodzaje, charakterystyka, zastosowania

43 Pamięci półprzewodnikowe w technice mikroprocesorowej - rodzaje, charakterystyka, zastosowania 43 Pamięci półprzewodnikowe w technice mikroprocesorowej - rodzaje, charakterystyka, zastosowania Typy pamięci Ulotność, dynamiczna RAM, statyczna ROM, Miejsce w konstrukcji komputera, pamięć robocza RAM,

Bardziej szczegółowo

w perspektywie funduszy europejskich 2014-2020 dr Jacek Warda

w perspektywie funduszy europejskich 2014-2020 dr Jacek Warda Ekoinnowacje w polityce transportowej i gospodarce komunalnej w perspektywie funduszy europejskich 2014-2020 dr Jacek Warda Niniejsza prezentacja konferencyjna powstała w ramach projektu Eko-gminy.pl Kampania

Bardziej szczegółowo

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów

PR242012 23 kwietnia 2012 Mechanika Strona 1 z 5. XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Mechanika Strona 1 z 5 XTS (extended Transport System) Rozszerzony System Transportowy: nowatorska technologia napędów Odwrócona zasada: liniowy silnik ruch obrotowy System napędowy XTS firmy Beckhoff

Bardziej szczegółowo

Architektura komputerów

Architektura komputerów Architektura komputerów Tydzień 10 Pamięć zewnętrzna Dysk magnetyczny Podstawowe urządzenie pamięci zewnętrznej. Dane zapisywane i odczytywane przy użyciu głowicy magnetycznej (cewki). Dane zapisywane

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA ENERGETYKI I APARATURY PRZEMYSŁOWEJ NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA Katarzyna Mazur Inżynieria Mechaniczno-Medyczna Sem. 9 1. Przypomnienie istotnych

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 7 Temat: Pomiar kąta załamania i kąta odbicia światła. Sposoby korekcji wad wzroku. 1. Wprowadzenie Zestaw ćwiczeniowy został

Bardziej szczegółowo

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania Pole elektryczne Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunek punktowy Ładunek punktowy (q) jest to wyidealizowany model, który zastępuje rzeczywiste naelektryzowane

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie

Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego - wprowadzenie Streszczenie Spektroskopia magnetycznego rezonansu jądrowego jest jedną z technik spektroskopii absorpcyjnej mającej zastosowanie w chemii,

Bardziej szczegółowo

Co oznaczają te poszczególne elementy świecy?

Co oznaczają te poszczególne elementy świecy? Budowa świec Wielu inwestorów od razu porzuca analizę wykresów świecowych, ponieważ na pierwszy rzut oka są one zbyt skomplikowane. Na szczęście tylko na pierwszy rzut oka. Jeśli lepiej im się przyjrzeć

Bardziej szczegółowo

Kątowa rozdzielczość matrycy fotodetektorów

Kątowa rozdzielczość matrycy fotodetektorów WYKŁAD 24 SMK ANALIZUJĄCE PRZETWORNIKI OBRAZU Na podstawie: K. Booth, S. Hill, Optoelektronika, WKŁ, Warszawa 2001 1. Zakres dynamiczny, rozdzielczość przestrzenna miara dokładności rozróżniania szczegółów

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie GMR w dyskach twardych HDD i pamięci MRAM

Zastosowanie GMR w dyskach twardych HDD i pamięci MRAM Część 3 Zastosowanie GMR w dyskach twardych HDD i pamięci MRAM wiadomości wstępne krótka historia dysków od czasu odkrycia GMR rozwój głowic MR i GMR odczyt danych, ogólna budowa głowicy budowa i działanie

Bardziej szczegółowo

Co nas chroni przed UV?

Co nas chroni przed UV? 1 Co nas chroni przed UV? Czas trwania zajęć: 2 x 45 minut (rzeczywisty czas pracy uczniów). Eksperyment wymaga odparowania rozpuszczalnika organicznego. Z tego względu całe doświadczenie zajmuje dwa dni.

Bardziej szczegółowo

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE LASERY I ICH ZASTOSOWANIE Laboratorium Instrukcja do ćwiczenia nr 13 Temat: Biostymulacja laserowa Istotą biostymulacji laserowej jest napromieniowanie punktów akupunkturowych ciągłym, monochromatycznym

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład IV. Polikryształy I. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład IV. Polikryształy I. Jerzy Lis Wykład IV Polikryształy I Jerzy Lis Treść wykładu I i II: 1. Budowa polikryształów - wiadomości wstępne. 2. Budowa polikryształów: jednofazowych porowatych z fazą ciekłą 3. Metody otrzymywania polikryształów

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl Źródło: LI OLIMPIADA FIZYCZNA (1/2). Stopień III, zadanie doświadczalne - D Nazwa zadania: Działy: Słowa kluczowe: Komitet Główny Olimpiady Fizycznej; Andrzej Wysmołek, kierownik ds. zadań dośw. plik;

Bardziej szczegółowo

Publiczne Gimnazjum im. Jana Deszcza w Miechowicach Wielkich. Opracowanie: mgr Michał Wolak

Publiczne Gimnazjum im. Jana Deszcza w Miechowicach Wielkich. Opracowanie: mgr Michał Wolak 1. Drgania i fale R treści nadprogramowe Stopień dopuszczający Stopień dostateczny Stopień dobry Stopień bardzo dobry wskazuje w otaczającej rzeczywistości przykłady ruchu drgającego opisuje przebieg i

Bardziej szczegółowo

PL 203378 B1 15.10.2007 BUP 21/07. Marek Kopeć,Kraków,PL Jarosław Krzysztofiński,Warszawa,PL Antoni Szkatuła,Rząska,PL Jan Tomaszewski,Warszawa,PL

PL 203378 B1 15.10.2007 BUP 21/07. Marek Kopeć,Kraków,PL Jarosław Krzysztofiński,Warszawa,PL Antoni Szkatuła,Rząska,PL Jan Tomaszewski,Warszawa,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 203378 (21) Numer zgłoszenia: 379409 (22) Data zgłoszenia: 07.04.2006 (13) B1 (51) Int.Cl. E21B 43/02 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska BIOMATERIAŁY Metody pasywacji powierzchni biomateriałów Dr inż. Agnieszka Ossowska Gdańsk 2010 Korozja -Zagadnienia Podstawowe Korozja to proces niszczenia materiałów, wywołany poprzez czynniki środowiskowe,

Bardziej szczegółowo

Metoda Elementów Skooczonych

Metoda Elementów Skooczonych Metoda Elementów Skooczonych Temat: Technologia wodorowa Prowadzący dr hab. Tomasz Stręk Wykonali Bartosz Wabioski Adam Karolewicz Wodór - wstęp W dzisiejszych czasach Wodór jest powszechnie uważany za

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych Odniesienie do Symbol Kierunkowe efekty kształcenia efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Politechnika Wrocławska Wydział Podstawowych Problemów Techniki

Politechnika Wrocławska Wydział Podstawowych Problemów Techniki Politechnika Wrocławska Wydział Podstawowych Problemów Techniki specjalność FOTONIKA 3,5-letnie studia stacjonarne I stopnia (studia inżynierskie) FIZYKA TECHNICZNA Charakterystyka wykształcenia: - dobre

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Aleksander Demczuk

mgr inż. Aleksander Demczuk ZAGROŻENIE WYBUCHEM mgr inż. Aleksander Demczuk mł. bryg. w stanie spocz. Czy tylko po??? ZAPEWNENIE BEZPIECZEŃSTWA POKÓJ KRYZYS WOJNA REAGOWANIE PRZYGOTOWANIE zdarzenie - miejscowe zagrożenie - katastrofa

Bardziej szczegółowo

teoretyczne podstawy działania

teoretyczne podstawy działania Techniki Niskotemperaturowe w medycynie Seminarium Termoelektryczne urządzenia chłodnicze - teoretyczne podstawy działania Edyta Kamińska IMM II st. Sem I 1 Spis treści Termoelektryczność... 3 Zjawisko

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z fizyki w klasie 3

Przedmiotowy system oceniania z fizyki w klasie 3 Przedmiotowy system oceniania z fizyki w klasie 3 Szczegółowe wymagania na poszczególne stopnie (oceny) 1. Drgania i fale R treści nadprogramowe Stopień dopuszczający Stopień dostateczny Stopień dobry

Bardziej szczegółowo