Polski system probacji, stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Polski system probacji, stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich"

Transkrypt

1 SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Polski system probacji, stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich Materia³y z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci paÿdziernika 2008 r. Kancelaria Senatu Warszawa 2010

2 Konferencja zorganizowana przy wspó³udziale: Ministerstwa Sprawiedliwoœci, Centralnego Zarz¹du S³u by Wiêziennej Rzecznika Praw Obywatelskich Projekt ok³adki: KRZYSZTOF KORNELUK Opracowanie: MA GORZATA LIPIÑSKA Redakcja techniczna: JACEK PIETRZAK ISBN CIP - Biblioteka Narodowa Polski system probacji, stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich : materia³y z konferencji zorganizowanej przez Komisjê Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci, paÿdziernika 2008 r. / [oprac. Ma³gorzata Lipiñska] ; Senat Rzeczypospolitej Polskiej. - Warszawa : Kancelaria Senatu, 2010 Biuro Informatyki Dzia³ Edycji i Poligrafii Warszawa 2010 r. Nak³ad 250 egz.

3 Spis treœci OTWARCIE KONFERENCJI Wicemarsza³ek Senatu Zbigniew Romaszewski Senator Stanis³aw Piotrowicz Marian Cichosz Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr Janusz Kochanowski Senator Stanis³aw Piotrowicz Wicemarsza³ek Senatu Zbigniew Romaszewski Senator Stanis³aw Piotrowicz SESJA I POLSKA POLITYKA KARNA W ZAKRESIE ZAPOBIEGANIA I ZWALCZANIA PRZESTÊPCZOŒCI, ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLÊDNIENIEM ODDZIA YWAÑ PROBACYJNYCH Prof. dr hab. Andrzej Siemaszko Senator Stanis³aw Piotrowicz Marian Cichosz Senator Stanis³aw Piotrowicz Maciej Str¹czyñski Senator Stanis³aw Piotrowicz Prof. dr hab. Andrzej Siemaszko Senator Stanis³aw Piotrowicz DYSKUSJA Prof. dr hab. Teodor Szymanowski Dr Pawe³ Szczepaniak Senator Stanis³aw Piotrowicz Pose³ Beata Kempa

4 Senator Stanis³aw Piotrowicz Piotr Hejduk Senator Stanis³aw Piotrowicz Ks. Pawe³ Wojtas Senator Stanis³aw Piotrowicz Prof. dr hab. Piotr Stêpniak Marian Cichosz Prof. dr hab. Piotr Stêpniak Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr Pawe³ Moczyd³owski Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr hab. Zbigniew Lasocik Senator Stanis³aw Piotrowicz MATERIA Y Informacja o konferencjach na temat probacji i polityki karnej zorganizowanych przez Senat w latach 2000 i Prof.dr hab. Leon Che³micki-Tyszkiewicz Krótkie uwagi na temat probacji na podstawie materia³ów z poprzedniej konferencji w Popowie w 2003 roku Dr Jan Malec Tezy na konferencjê Polski system probacji stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich Pp³k mgr Grzegorz Koziara Polski system probacji stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich Bogus³aw WoŸnica Tezy do konferencji: Polski system probacji stan i kierunki rozwoju w kontekœcie standardów europejskich Dr Pawe³ Szczepaniak Tezy wyst¹pienia Prof. zw. dr hab. Andrzej Ba³andynowicz System probacji jako propozycja humanitarnego, sprawiedliwego i efektywnego karania przestêpców Prof. dr hab. Piotr Stêpniak Populizm karny a perspektywy rozwoju probacji Prof. dr hab. Jerzy Kwaœniewski Kara pozbawienia wolnoœci w œwiadomoœci spo³ecznej oraz w œwietle zasad sprawnego karania Krzysztof Mycka Podstawowe problemy i za³o enia zmian w systemie polskiej probacji Micha³ Lewoc Polska polityka karna w zakresie zapobiegania i zwalczania przestêpczoœci, ze szczególnym uwzglêdnieniem oddzia³ywañ probacyjnych

5 SESJA II CZY OBOWI ZUJ CE W POLSCE ROZWI ZANIA PRAWNE DOBRZE S U ROZWOJOWI PROBACJI? Dr Pawe³ Moczyd³owski Senator Stanis³aw Piotrowicz Marian Cichosz Dr Pawe³ Moczyd³owski Senator Stanis³aw Piotrowicz Prof. dr hab. Teodor Szymanowski Senator Stanis³aw Piotrowicz Wicemarsza³ek Senatu Zbigniew Romaszewski Gen. Pawe³ Nasi³owski Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr Tadeusz Jedynak Senator Stanis³aw Piotrowicz Przemys³aw Kazimirski Senator Stanis³aw Piotrowicz MATERIA Y Jerzy Ksi¹ ek Zastosowanie konferencji sprawiedliwoœci naprawczej w reintegracji spo³ecznej nieletnich sprawców czynu karalnego Andrzej Rejzner Budowanie czy niszczenie? Polityka spo³eczna wobec m³odzie y niedostosowanej spo³ecznie Pp³k mgr Tadeusz Chruœlicki Probacja w wiêzieniu SESJA III CHARAKTERYSTYKA SYSTEMÓW PROBACYJNYCH W WYBRANYCH KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ Leo Tigges Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr El bieta Dobiejewska Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr El bieta Dobiejewska Leo Tigges Prof. dr hab. Zofia Œwida Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr hab. Barbara Stañdo-Kawecka Leo Tigges Senator Stanis³aw Piotrowicz

6 Dr Pawe³ Moczyd³owski Senator Stanis³aw Piotrowicz Leo Tigges Senator Stanis³aw Piotrowicz Gen. Pawe³ Nasi³owski Senator Stanis³aw Piotrowicz Krzysztof Mycka Leo Tigges Senator Stanis³aw Piotrowicz Marek Motuk Leo Tigges Senator Stanis³aw Piotrowicz SESJA IV OCENA STANU REALIZACJI PRZEZ POLSKÊ ZALECEÑ NR R(92)16 KOMITETU MINISTRÓW RADY EUROPY W SPRAWIE EUROPEJSKICH REGU DOTYCZ CYCH SANKCJI I ŒRODKÓW ALTERNATYWNYCH Z DNIA 19 PA DZIERNIKA 1992 ROKU Dr hab. Barbara Stañdo-Kawecka Senator Stanis³aw Piotrowicz Dr Janusz Zagórski Senator Stanis³aw Piotrowicz Micha³ Lewoc Senator Stanis³aw Piotrowicz EUROPEJSKIE REGU Y DOTYCZ CE SANKCJI I ŒRODKÓW ALTERNATYWNYCH ZALECENIE NR R (92) 16 I MEMORANDUM WYJAŒNIAJ¹CE SESJA V KURATORSKA S U BA S DOWA STAN I KIERUNKI ROZWOJU Andrzej Martuszewicz Senator Stanis³aw Piotrowicz Krzysztof Mycka Senator Stanis³aw Piotrowicz Pose³ Beata Kempa Senator Stanis³aw Piotrowicz Mariusz Pankowiec Senator Stanis³aw Piotrowicz Krzysztof Mycka Senator Stanis³aw Piotrowicz

7 Janusz Zagórski Senator Stanis³aw Piotrowicz Barbara Bojko-Kulpa Senator Stanis³aw Piotrowicz Barbara Bojko-Kulpa Senator Stanis³aw Piotrowicz DYSKUSJA Jan Malec Senator Stanis³aw Piotrowicz Senator Antoni Szymañski Senator Stanis³aw Piotrowicz Jerzy Ksi¹ ek Senator Stanis³aw Piotrowicz MATERIA Y Krajowa Rada Kuratorów Aktualna sytuacja kurateli s¹dowej w Polsce (na podstawie sprawozdania MS-S 40 oraz danych Komisji Monitorowania Warunków Pracy, P³acy i Obci¹ eñ Obowi¹zkami KRK) Barbara Bojko-Kulpa Aktywizacja spo³eczno-zawodowa m³odzie y trudnej jako nowa forma pracy z nieletnimi w oœrodkach kuratorskich Tadeusz Jedynak Efektywnoœæ kuratorskiej s³u by s¹dowej w Polsce a standardy dotycz¹ce sankcji i œrodków alternatywnych SESJA VI PRZYJÊCIE TEZ I ZALECEÑ POKONFERENCYJNYCH Janusz Zagórski Senator Stanis³aw Piotrowicz Wicemarsza³ek Senatu Zbigniew Romaszewski Andrzej Martuszewicz Monika Zawadzka Senator Stanis³aw Piotrowicz REKOMENDACJE PO KONFERENCJI POLSKI SYSTEM PROBACJI STAN I KIERUNKI ROZWOJU W KONTEKœCIE STANDARDÓW EUROPEJSKICH POPOWO, PA DZIERNIKA 2008 R

8

9 Otwarcie konferencji

10

11 Wicemarsza³ek Senatu Zbigniew Romaszewski Witam pañstwa na trzeciej konferencji organizowanej przez Komisjê Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci, poœwiêconej problemom probacyjnym. Pierwsza taka konferencja odby³a siê w roku Zajmowa³a siê stanem i perspektywami probacji. Druga konferencja odby³a siê w grudniu 2003 r. i zajmowa³a siê zapobieganiem i zwalczaniem przestêpczoœci przy zastosowaniu œrodków probacyjnych. Tak e to jest ju trzecia konferencja i sta³o siê to jak¹œ specjalnoœci¹ senackiej Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci. Witam pañstwa serdecznie na naszej konferencji i bardzo dziêkujê za liczny udzia³ i du e zainteresowanie konferencj¹. Takie by³o zawsze. Jak siê obserwuje to, co siê dzieje w mediach, co siê dzieje w opinii publicznej, nawet nie s¹dzi³em, e zainteresowanie t¹ problematyk¹ jest a tak szerokie. Jeszcze raz wszystkich pañstwa serdecznie witam. Konferencja ta jest organizowana przez nasz¹ komisjê przy wspó³udziale ministra sprawiedliwoœci w jakiejœ mierze g³ównym zas³u onym jest tutaj pan minister Cichosz przy wspó³udziale Centralnego Zarz¹du S³u - by Wiêziennej, a tak e Rzecznika Praw Obywatelskich, który w ostatnim szczególnie okresie, w ci¹gu tej kadencji, poœwiêca bardzo du o uwagi tej problematyce. Tyle wielce szacownych i zas³u onych osób dla problematyki probacji znajduje siê na tej sali, e nie bêdê po kolei wymienia³. Witam wszystkich pañstwa niezwykle serdecznie. Natomiast chcia³bym wymieniæ pewn¹ nowoœæ na naszej konferencji, a mianowicie obecnoœæ sekretarza generalnego sta³ej konferencji do spraw probacji o wdziêcznej nazwie CEP, pana Leo Tiggesa, który przyby³ na nasz¹ konferencjê i zapozna nas z funkcjonowaniem tej europejskiej instytucji. 11

12 Zaczynaj¹c konferencjê nale a³oby siê zastanowiæ, co te konferencje przynios³y. Tak wiêc, po pierwsze, i to jest chyba najwa niejsze, zwiêkszy- ³y zainteresowanie rol¹ œrodków probacyjnych w walce z przestêpczoœci¹. Myœlê, e jawnym tego objawem jest w³aœnie w³¹czenie siê do sta³ej konferencji probacyjnej Europy, do której zostaliœmy przyjêci 26 wrzeœnia 2007 r., co nale y uznaæ za wyraz naszego zainteresowania, z jednej strony, i uznania dla naszych osi¹gniêæ z drugiej. Myœlê, e jest to w jakiejœ mierze równie osi¹gniêcie naszej konferencji. Druga kwestia to problem wykonywania kary i realizacji dzia³añ probacyjnych. I tutaj na swoim koncie musimy umieœciæ sta³¹ troskê o pozycjê w procesie wykonawczym kuratorów. Równie na naszych konferencjach wielokrotnie by³a podnoszona sprawa ustawy o kuratorach i tê ustawê w tej chwili mamy. Równie na tej konferencji i to chyba g³ównie na tej konferencji by³y propagowane, promowane idee mediacji. I mediacja, w du ej mierze dziêki dzia³aniom Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci, znalaz³a w tej chwili swoje miejsce w polskim prawodawstwie. Oczywiœcie dla wszystkich uczestników tej konferencji jest rzecz¹ oczywist¹ rola, jak¹ w walce o mediacjê i jej promowanie odegra³a pani dr Janina Waluk, która od nas odesz³a i której brak na pewno bêdziemy odczuwali. W zwi¹zku z tym proszê pañstwa o uczczenie pamiêci dr Janiny Waluk minut¹ ciszy. Dziêkujê bardzo. Kolejnym punktem, który znalaz³ realizacjê, by³o zwrócenie uwagi na poœrednie œrodki karne, a wiêc œrodki pomiêdzy czyst¹ klasyczn¹ probacj¹ a kar¹ bezwzglêdnego pozbawienia wolnoœci. Do takich œrodków nale y niew¹tpliwe dozór elektroniczny. Jesteœmy w trakcie wdra ania tego œrodka. Zosta³a przygotowana ustawa, która prawdopodobnie bêdzie nowelizowana, bo praktyka zawsze odbiega od teorii, niemniej jednak te dzia³ania s¹ w tej chwili prowadzone bardzo szeroko. Na konferencji by³a omawiana kwestia wiêzieñ weekendowych. Ta sprawa zakoñczy³a siê w jakiejœ mierze fiaskiem, przede wszystkim ze wzglêdów organizacyjnych i kosztów przedsiêwziêcia. Jakie by³y nasze pora ki? Tak¹ istotn¹ pora k¹ by³o to, e od pierwszej konferencji w³aœciwie stale pojawia siê teza o potrzebie zorganizowania centralnego zarz¹du wykonywania kary, tak jak istnieje Centralny Zarz¹d Wiêziennictwa. Wydaje siê, e probacja realizowana przy poszczególnych s¹dach okrêgowych, probacja, która rozwija siê zupe³nie niezale nie i w prze³adowanych s¹dach w³aœciwie jest chyba ostatnim problemem, któ- 12

13 ry s¹dy interesuje, wymaga w moim przekonaniu jakiegoœ intensywnego wsparcia i w tym sensie mówi³bym o pewnej jednak centralizacji, o stworzeniu delegatur, które by tym siê zajmowa³y na terenie poszczególnych regionów, poszczególnych województw. Taka w ka dym razie by³a nasza koncepcja i nie bardzo wyobra am sobie, eby si³ami poszczególnych s¹dów okrêgowych probacja mog³a funkcjonowaæ szerzej. Mówimy tutaj o pewnych pora kach. Otó, yjemy w kraju pewnego paradoksu, bo wbrew temu, co wszyscy twierdz¹, e podstawowym œrodkiem karnym jest u nas wiêzienie, jest bezwzglêdne pozbawienie wolnoœci, okazuje siê, e zgodnie z danymi statystycznymi, podstawowym œrodkiem karnym stosowanym w naszym pañstwie jest jednak probacja. Je eli uwzglêdnimy, e w granicach 60% wyroków zapada w zawieszeniu, je eli uwzglêdnimy równie przedterminowe zwolnienia, je eli uwzglêdnimy warunkowe umorzenia postêpowania, to trzeba stwierdziæ, e obfitoœæ spraw, które podlegaj¹ dzia³aniom probacyjnym, jest w naszym kraju gigantyczna. Problem jest jeden i trzeba by go nazwaæ, to znaczy, e system jest probacyjny, ale probacja w zasadzie nie funkcjonuje. I to jest g³ówny problem, przed którym stoimy. Wydaje siê, e jest to zarówno problem materialny, jak i problem kadrowy. Myœlê, e kwestia z jednej strony wynagrodzeñ, a z drugiej strony etatów kuratorów nie pozwala na realizacjê probacji w tym rozmiarze, w jakim jest ona stosowana w wymiarze sprawiedliwoœci. To znaczy, je eli mamy mieæ system probacyjny, to na pewno nie mo e siê to odbywaæ za darmo. Myœlê, e doœæ czêsto jest u ywana argumentacja przeciwstawiaj¹ca koszty wiêziennictwa kosztom dzia³añ probacyjnych. Oczywiœcie, jeœli dzia- ³añ probacyjnych siê nie prowadzi, to rzeczywiœcie ich koszty s¹, je eli siê nie dop³aca kuratorom, to koszty dzia³alnoœci probacyjnej s¹ rzeczywiœcie znikome, tyle e efekt jest taki, e adnej probacji w efekcie nie ma, to znaczy przestêpcy, którzy korzystaj¹ z zawieszenia kary, generalnie uwa aj¹, e s¹d ich praktycznie uniewinni³ i ca³y ich dyskomfort polega na nudzeniu siê podczas rozprawy. Taka sytuacja jest sytuacj¹ z³¹. Nasza dzisiejsza konferencja ma swoj¹ specyfikê i w jakiœ sposób ró ni siê od poprzednich. T¹ specyfik¹ jest, po pierwsze, du o wiêksze zainteresowanie konferencj¹ œrodowisk praktycznie funkcjonuj¹cych w tej dziedzinie, a wiêc sêdziów penitencjarnych, kuratorów, wiêzienników, natomiast w stosunku do poprzednich konferencji mniejsza jest reprezentacja naukowców. Nie wiem, czym to jest spowodowane, byæ mo e na tych dwóch konferencjach, w ci¹gu tych paru, dyskusja, która toczy siê w œrodowisku naukowym, doprowadzi³a do wyczerpania ju wszystkich argumen- 13

14 tów, wszyscy pozostali przy swoich stanowiskach i dalsza wymiana opinii wydaje siê niecelowa. Druga kwestia to pewne przenoszenie siê konfliktów politycznych równie do œrodowiska naukowego. Dosyæ czêsto powtarza siê sytuacja, e jeœli ten bêdzie, to tego nie bêdzie. W koñcu koñczy siê tak, e nie ma obu. W zasadzie w³aœciwie obydwu nale a³oby podziêkowaæ za takt, bo jednak prowadz¹c konferencjê o bardzo merytorycznym charakterze jestem wdziêczny, e, mam tak¹ nadziejê, na tej konferencji unikniemy pozamerytorycznych sporów politycznych. I ostatni czynnik, o którym zapewne powie pan profesor Siemaszko, to jest problem jednak dosyæ wyraÿnego spadku przestêpczoœci w ostatnim okresie i wzrostu poczucia bezpieczeñstwa spo³eczeñstwa. Myœlê, e wp³ynê³y na to zarówno czynniki spo³eczne, jak spadek bezrobocia, poprawa statusu materialnego spo³eczeñstwa, jak równie aktywnoœæ na polu zwalczania przestêpczoœci. Jakie s¹ g³ówne kierunki naszej konferencji? S¹dzê, e powinny siê one skupiæ wokó³ nastêpuj¹cych punktów: warunki probacji, warunki materialne, prawne i ponownie kwestia wzmocnienia poprzez instytucje centralne dzia³añ probacyjnych. Po drugie, kwestia przepe³nienia wiêzieñ, d³ugotrwa³oœci procesów s¹dowych, które bardzo utrudniaj¹ procesy resocjalizacyjne, kwestia rozszerzania dzia³añ mediacyjnych, kwestia naszej dyskusji o wprowadzaniu œrodków poœrednich pomiêdzy bezwzglêdnym pozbawieniem wolnoœci a œrodkami czysto probacyjnymi, a wiêc dozorów, aresztów domowych, dozoru elektronicznego. No i wreszcie to, co jest chyba naszym g³ównym celem, a mam nadziejê, e uda siê nam go osi¹gn¹æ, to kwestia sformu³owania pewnych zaleceñ, pewnych perspektyw, które powinniœmy realizowaæ. I tu bêdzie pewna ró nica, mianowicie bêdziemy pod koniec konferencji, kiedy te zalecenia zostan¹ sformu³owane, usi³owali powo³aæ sta- ³¹ komisjê, która zajmowa³aby siê monitoringiem realizacji zaleceñ konferencji. Myœlê, e ona powstanie przy Senacie, przy Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci. Bêdziemy usi³owali patrzeæ, co siê dzieje, a eby na nastêpnym naszym spotkaniu obraz naszych osi¹gniêæ by³ znakomicie wiêkszy. W tej chwili yczê pañstwu owocnych, szczerych, rzeczowych obrad. Dziêkujê bardzo. Przekazujê przewodnictwo przewodnicz¹cemu Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci.

15 Senator Stanis³aw Piotrowicz Serdecznie dziêkujê panu marsza³kowi za piêkne wprowadzenie do dzisiejszej konferencji. Pragnê nisko pok³oniæ siê pañstwu i serdecznie podziêkowaæ, e zechcieliœcie przyj¹æ nasze zaproszenie. Jestem niezmiernie szczêœliwy, e pojawili siê dziœ na tej sali ludzie najbardziej kompetentni, je eli chodzi o problematykê dzisiejszej konferencji. W szczególnoœci cieszê siê bardzo z tego, e jest z nami œwiat nauki, co prawda nie tak licznie reprezentowany, jak siê spodziewaliœmy, niemniej jednak s¹ z nami najwybitniejsi profesorowie. Cieszê siê bardzo z obecnoœci rzecznika praw obywatelskich i towarzysz¹cych mu wspó³pracowników. Cieszê siê, e jest z nami licznie reprezentowane œrodowisko sêdziowskie, a przede wszystkim, e s¹ z nami ci, którzy g³ównie zajmuj¹ siê probacj¹, a wiêc kuratorzy. S¹ równie licznie reprezentowani przedstawiciele s³u by wiêziennej, Ministerstwa Sprawiedliwoœci i prokuratorów, co jest zapewne pewnym novum, jeœli chodzi o poprzednie konferencje. Serdecznie jeszcze raz pañstwa witam. Myœlê, e konferencja ma wtedy sens, kiedy z debaty bêd¹ wyp³ywa³y okreœlone wnioski. Trzeba nam bowiem zdiagnozowaæ sytuacjê, w jakiej w tej chwili siê znajdujemy. Trzeba wreszcie zastanowiæ siê nad tym, jak to ma siê w odniesieniu do innych krajów Unii Europejskiej. Cieszê siê bardzo, e jest wœród nas obecny pan Leo Tigges, sekretarz Konferencji do spraw Probacji. Jego wyst¹pienie zapewne przybli y nam, jak ta problematyka zarysowuje siê w Unii Europejskiej, a tym samym pozwoli nas osadziæ we w³aœciwym miejscu. Senator Stanis³aw Piotrowicz przewodnicz¹cy Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci Senatu RP. 15

16 Oczekujemy równie, by z tej konferencji wyp³ywa³y, je eli powstanie taka potrzeba, okreœlone wnioski legislacyjne, tak jak to siê sta³o po poprzednich konferencjach, bo przecie dlatego Senat organizuje tê konferencjê, by przyczyniæ siê do usprawnienia systemu probacji. Mia³bym wielki niedosyt, gdybym nie podkreœli³, e dzisiejsza konferencja na pewno nie dosz³aby do skutku, gdyby nie pan marsza³ek Zbigniew Romaszewski. Zreszt¹ poprzednie dwie konferencje to jego dzie³o i ta obecna równie. Myœlê, e bez jego wstawiennictwa, bez jego inicjatywy ta konferencja nie by³aby mo liwa. Ale to charakterystyczne, to jest jedyny senator, który jest senatorem przez wszystkie kadencje. Pan marsza³ek wybaczy mi krótk¹ dygresjê, ale powiem, e jest to cz³owiek, który wiele wycierpia³ od dwóch totalitaryzmów, od totalitaryzmu zachodniego w dzieciñstwie i od totalitaryzmu wschodniego. To jest cz³owiek, który niestrudzenie przez lata walczy³ o prawa cz³owieka, w tym równie o prawa pokrzywdzonego, ale te i o tego cz³owieka, który dopuœci³ siê przestêpstwa, bo wszak napiêtnowaæ nam trzeba czyny, a szanowaæ godnoœæ ludzk¹. Myœlê, e to bêdzie te dominowa³o podczas dzisiejszej dyskusji. To, jak przywróciæ sprawcê do normalnego spo³eczeñstwa, jak spowodowaæ, by odczu³ dolegliwoœæ i poniós³ karê, a jednoczeœnie by nie ucierpia³a na tym jego godnoœæ ludzka. Cieszê siê z obecnoœci kapelana wiêziennictwa. Myœlê, e to jest te nowy kierunek, niespotykany dotychczas. Zanim przejdziemy do czêœci merytorycznej, bardzo proszê o zabranie g³osu pana ministra Cichosza.

17 Marian Cichosz Sekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwoœci Panie Marsza³ku! Panie Senatorze! Pani Pose³! Panie Rzeczniku Praw Obywatelskich! Szanowni Pañstwo! Jak najserdeczniej wszystkich pañstwa witam w Popowie, w Oœrodku Doskonalenia Zawodowego Centralnego Zarz¹du S³u by Wiêziennej i wyra am nadziejê, e spêdzimy tutaj bardzo wiele chwil wa nych dla rozwoju probacji i wa ne prze ycia intelektualne bêd¹ tutaj naszym udzia³em. Swój punkt widzenia przedstawiê w dyskusji panelowej, która za chwilê siê rozpocznie. Teraz jeszcze raz wszystkim dziêkujê za przybycie i yczê owocnych obrad. Dziêkujê bardzo. Senator Stanis³aw Piotrowicz Przewodnicz¹cy Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci Bardzo proszê o zabranie g³osu pana doktora Janusza Kochanowskiego, Rzecznika Praw Obywatelskich. 17

18 Dr Janusz Kochanowski Panie Marsza³ku! Panie Przewodnicz¹cy! Panie Ministrze! Szanowni Pañstwo! Pan marsza³ek uzmys³owi³ nam wszystkim, jak wiele czasu up³ynê³o od konferencji w 2000 r. Przyznam siê, e nawet nie wiem, na której konferencji mia³em okazjê i szczêœcie byæ, natomiast mówi³em wtedy o nowej rzeczy, jak¹ jest elektroniczny monitoring. Z jednej strony up³yw czasu jest bardzo szybki, a z drugiej strony, jeœli weÿmiemy pod uwagê, e pierwszy raz chyba mówi³em o elektronicznym monitoringu w r., a teraz mamy 2008 i ci¹gle bardzo dobr¹ perspektywê na jego realizacjê, to widzimy, e czas nie jest tak¹ rzecz¹ straszn¹ i mo e sobie p³yn¹æ niezale nie od naszych poczynañ. Istot¹ przedsiêwziêcia, które zainicjowa³ pan marsza³ek i któremu patronuje, jest ocena stosowania kar i œrodków o charakterze probacyjnym z uwzglêdnieniem miêdzynarodowych wzorców i doœwiadczeñ innych pañstw. Uzasadnieniem dla systematycznego okresowego analizowania tego rodzaju problematyki jest sytuacja, jaka panuje w naszym wymiarze sprawiedliwoœci. I tutaj druga refleksja, której trudno siê oprzeæ, e nasze rozwi¹zania, czy nasz stosunek do rzeczywistoœci przestêpczo-wiêziennej mija siê przewa nie z realnoœci¹. Przypomnê, e w roku 1997 wprowadziliœmy Kodeks karny, którego by³em zawsze zagorza³ym przeciwnikiem, równie na tej sali. Kodeks ten, jako reakcja na gwa³towny wzrost przestêpczoœci, wprowadza³ odwrotnie proporcjonaln¹ liberalizacjê odpowiedzialnoœci. Obecnie mamy, jak pan marsza³ek ju wspomina³, jak bêdzie mówi³ o tym pan profesor Siemaszko, sytuacjê odwrotn¹, mianowicie mamy gwa³towny spadek, nie wiem czy zas³u ony, przestêpczoœci, przy Dr Janusz Kochanowski Rzecznik Praw Obywatelskich. 18

19 bardzo du ej populacji wiêziennej osiemdziesiêciu czterech tysiêcy wiêÿniów oraz prawie siedemdziesiêciu tysi¹cach skazanych na karê pozbawienia wolnoœci, którzy z ró nych przyczyn nie odbywaj¹ tej kary w zak³adzie karnym, a utrzymuj¹ce siê od szeregu lat przepe³nienie aresztów œledczych i zak³adów karnych jest Ÿród³em licznych naruszeñ praw osób pozbawionych wolnoœci. Bardzo negatywne w tym kontekœcie skutki ma równie bezczynnoœæ wiêÿniów. W tych warunkach trudno jest zapobiegaæ ich demoralizacji oraz prowadziæ zamierzon¹ pracê wychowawcz¹. Dlatego szczególnie wa na jest œwiadomoœæ, e liczna grupa przestêpców mo e odkupiæ swoj¹ winê jeœli mogê mówiæ w ten sposób odbywaj¹c karê za pomoc¹ œrodków wolnoœciowych. Z tego wzglêdu wiêc niezbêdne jest systematyczne rozwijanie systemu probacyjnego, którego podstaw¹ musi byæ kuratela s¹dowa. Zalety kar i œrodków wolnoœciowych s¹ wszystkim od dawna znane. Docenia siê przede wszystkim mo liwoœæ unikniêcia przez skazanego pobytu w wiêzieniu i zwi¹zanej z tym demoralizacji. Pozostawienie sprawców drobnych przestêpstw na wolnoœci stwarza wiêksze mo liwoœci stosowania kar pozbawienia wolnoœci wobec sprawców groÿniejszych przestêpstw, a kadrze wychowawczej i psychologicznej pozwala skoncentrowaæ siê na pracy ze skazanymi, którzy tego wymagaj¹. Istniej¹ równie oczywiste wzglêdy natury ekonomicznej, które wskazuj¹, e stosowanie kar wolnoœciowych jest oczywiœcie tañsze od kary pozbawienia wolnoœci, zw³aszcza e kary pozbawienia wolnoœci tym bardziej kosztuj¹, im bardziej system penitencjarny musi przestrzegaæ pewnych standardów, a do tego musz¹ zmierzaæ i zmierzaj¹ wszystkie wspó³czesne systemy wiêzienne. Skazany pozostaj¹c na wolnoœci pracuje, a czêœæ wynagrodzenia mo e przeznaczyæ na naprawienie szkody wyrz¹dzonej przestêpstwem, sp³atê grzywien i innych zobowi¹zañ. W przypadku stosowania kar wolnoœciowych ni sze te s¹ koszty spo³eczne. Nie dochodzi bowiem do zerwania wiêzi rodzinnych, co ma czêsto miejsce, gdy skazany przebywa w zak³adzie karnym. Wiêzi te chyba najtrudniej odbudowaæ w³aœnie po jego opuszczeniu. Maj¹c to wszystko na uwadze w 2006 r., pod kierunkiem obecnego tu doktora Janusza Zagórskiego, w moim biurze zosta³y podjête badania dotycz¹ce wykonywania w Polsce œrodków probacji i adaptacji skazanych. Mam nadziejê, e pañstwo otrzymali te badania przed wejœciem na tê salê. Ich wydanie po³¹czono z badaniami sonda owymi w wybranych s¹dach oraz wœród kuratorów s¹dowych dla doros³ych i osób, wobec których wykonywano te œrodki. 19

20 Szczegó³owa analiza zebranych materia³ów da³a podstawy do sformu³owania wniosków, które odnosz¹ siê zarówno do potrzeby zmiany obowi¹zuj¹cych norm prawa, jak i praktyki ich stosowania. Wnioski z tych badañ zosta³y przedstawione Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci Senatu, Komisji Sprawiedliwoœci i Praw Cz³owieka Sejmu oraz ministrowi sprawiedliwoœci. Liczê, e sformu³owane przez nas postulaty doskonalenia œrodków probacyjnych znajd¹ zastosowanie w praktyce. Na dzisiejszej konferencji bêd¹ przedstawiane przez moich wspó³pracowników. Wszystkim uczestnikom konferencji poœwiêconej probacji yczê owocnych obrad. Senator Stanis³aw Piotrowicz Przewodnicz¹cy Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci Serdecznie dziêkujê panu doktorowi. Nie wymieni³em wszystkich œrodowisk, ale s¹ na tej sali przedstawiciele polskiego parlamentu. Jest pan senator Jacek Swakoñ, jest pani pose³ Beata Kempa, minister sprawiedliwoœci. Zazwyczaj tak jest, e swoich bliskich cz³owiek najpóÿniej przez grzecznoœæ wymienia, niemniej jednak bardzo serdecznie witam i cieszê siê z ich obecnoœci. Zanim przyst¹pimy do merytorycznej czêœci, bardzo proszê o to, abyœmy wy³onili zespó³ redakcyjny, aby istotne wnioski z przebiegu dzisiejszej konferencji nam nie umknê³y. Moja propozycja zmierza w tym kierunku, eby z ka dego œrodowiska wydelegowana zosta³a jedna osoba, wzglêdnie zg³osi³a siê sama. Bylibyœmy niezmiernie wdziêczni. S¹dzê, e taki zespó³ powinien sk³adaæ siê z kilku osób, a akurat tyle œrodowisk jest, wiêc by³oby niezmiernie mi³o, gdyby to uda³o siê sprawnie uczyniæ. Bardzo proszê. Oczywiœcie chcia³em te powitaæ na tej sali tych, którzy w mrówczy sposób przygotowali dzisiejsz¹ konferencjê, a wiêc sekretarzy Komisji Praw Cz³owieka i Praworz¹dnoœci oraz Biuro Informacji i Dokumentacji Kancelarii Senatu. Drodzy pañstwo, oczekujê propozycji. A mo e damy chwilê czasu do namys³u i w trakcie pierwszego referatu uda³oby siê tak¹ reprezentacjê do zespo³u redakcyjnego wy³oniæ. 20

SZKOŁA PRAW CZŁOWIEKA. El bieta Czy PRAWA DZIECKA

SZKOŁA PRAW CZŁOWIEKA. El bieta Czy PRAWA DZIECKA SZKOŁA PRAW CZŁOWIEKA El bieta Czy PRAWA DZIECKA Helsiñska Fundacja Praw Cz³owieka Warszawa 2002 Sponsor wydania OPEN SOCIETY INSTITUTE, BUDAPEST Helsiñska Fundacja Praw Cz³owieka ISBN 83 87300 61 6 Wydanie

Bardziej szczegółowo

POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ DOŒWIADCZENIA PIERWSZEGO ROKU CZ ONKOSTWA

POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ DOŒWIADCZENIA PIERWSZEGO ROKU CZ ONKOSTWA POLSKA W UNII EUROPEJSKIEJ DOŒWIADCZENIA PIERWSZEGO ROKU CZ ONKOSTWA Przygotowano w Departamencie Analiz i Strategii Urzêdu Komitetu Integracji Europejskiej. W przygotowaniu publikacji, pod redakcj¹ Rafa³a

Bardziej szczegółowo

S AWOMIR JARMU TOMASZ WITKOWSKI PODRÊCZNIK TRENERA PRAKTYKA PROWADZENIA SZKOLEÑ

S AWOMIR JARMU TOMASZ WITKOWSKI PODRÊCZNIK TRENERA PRAKTYKA PROWADZENIA SZKOLEÑ PODRÊCZNIK TRENERA S AWOMIR JARMU doktor psychologii, za³o yciel firmy szkoleniowo-doradczej MODERATOR. Pracuje tak e jako adiunkt w Szkole Wy szej Psychologii Spo³ecznej. Zajmuje siê praktycznym zastosowaniem

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA. o istotnych problemach wynikaj¹cych z dzia³alnoœci i orzecznictwa Trybuna³u Konstytucyjnego w 2004 r.

INFORMACJA. o istotnych problemach wynikaj¹cych z dzia³alnoœci i orzecznictwa Trybuna³u Konstytucyjnego w 2004 r. INFORMACJA o istotnych problemach wynikaj¹cych z dzia³alnoœci i orzecznictwa Trybuna³u Konstytucyjnego w 2004 r. Warszawa 2005 Niniejsza informacja zosta³a przyjêta przez Zgromadzenie Ogólne Sêdziów Trybuna³u

Bardziej szczegółowo

GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ

GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ GLOBALIZACJA, MARGINALIZACJA, ROZWÓJ redakcja naukowa GRZEGORZ W. KO ODKO GLOBALIZACJA MARGINALIZACJA ROZWÓJ redakcja naukowa GRZEGORZ W. KO ODKO G³ówny Sponsor Projektu ComputerLand Spó³ka Akcyjna Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu

Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu Gaz łupkowy szanse i wyzwania dla Polski i Unii Europejskiej w świetle doświadczeń amerykańskich i rozwoju międzynarodowego rynku gazu Raport Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych WARSZAWA MARZEC

Bardziej szczegółowo

Roland E. Philipps. System. przełożył Jerzy Kreiner. Wydawnictwo WING

Roland E. Philipps. System. przełożył Jerzy Kreiner. Wydawnictwo WING Roland E. Philipps System zastępowy przełożył Jerzy Kreiner Wydawnictwo WING Redakcja: Agnieszka Kazek Sk³ad i opracowanie komputerowe: Tomasz Sypieñ ISBN 83-86747-91-9 Copyright by Wydawnictwo Wing ódÿ

Bardziej szczegółowo

Wspólnotowe regu³y prawa konkurencji i ich znaczenie dla polskich sêdziów

Wspólnotowe regu³y prawa konkurencji i ich znaczenie dla polskich sêdziów Wspólnotowe regu³y prawa konkurencji i ich znaczenie dla polskich sêdziów Wspólnotowe reguły prawa konkurencji i ich znaczenie dla polskich sędziów Dieter Jalowietzki Krzysztof Jaros Siegfried Klaue Hans-Peter

Bardziej szczegółowo

Osoby niepe³nosprawne stanowi¹ w Polsce znaczny odsetek obywateli,

Osoby niepe³nosprawne stanowi¹ w Polsce znaczny odsetek obywateli, Inez BILIÑSKA Akademia Wychowania Fizycznego im. Eugeniusza Piaseckiego w Poznaniu Szymon OSSOWSKI Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Sytuacja spo³eczno-polityczna osób niepe³nosprawnych 1 w

Bardziej szczegółowo

Pomóc naszej m³odzie y

Pomóc naszej m³odzie y Pomóc naszej m³odzie y Co najmniej 5 uczniów bytowskich szkó³ ponadgimnazjalnych próbowa³o w ub.r. pope³niæ samobójstwo. Ci, którzy maj¹ problemy z anoreksj¹ czy brakiem motywacji, by zwyczajnie uczêszczaæ

Bardziej szczegółowo

Praca tymczasowa w Polsce, Niemczech i Czechach

Praca tymczasowa w Polsce, Niemczech i Czechach Bezirk Sachsen Impressum: Herausgeber Redaktion: Übersetzung: Photos: Druck: Dresden 2007 DGB Bezirk Sachsen Schützenplatz 14, 01067 Dresden E-Mail: anna.bernstorf@dgb.de www.dgb-sachsen.de Anna Bernstorf,

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI

ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI ZMIANY KLIMATU A BEZPIECZEÑSTWO NARODOWE POLSKI Zbigniew M. Karaczun (red.), Krzysztof B³a ejczyk, Janusz Kindler, Jerzy Kozyra, Zbigniew Kundzewicz, Witold Lenart, Jan Suschka, Rafa³ Ulañczyk Autorzy:

Bardziej szczegółowo

Prywatyzacja by³a i jest jednym z najwa niejszych elementów programu

Prywatyzacja by³a i jest jednym z najwa niejszych elementów programu Krzysztof PATKOWSKI Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznañ Masowa prywatyzacja w Polsce jako jeden z elementów budowania spo³eczeñstwa obywatelskiego Prywatyzacja by³a i jest jednym z najwa niejszych

Bardziej szczegółowo

Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach 2007-2013

Mo liwo absorpcji rodków europejskich przez sfer B+R w latach 2007-2013 Ekspertyza zosta a wykonana na zlecenie Departamentu Koordynacji Polityki Strukturalnej w MGPiPS. Informacje zawarte w ekspertyzie odzwierciedlaj pogl dy autora a nie zamawiaj cego. Mo liwo absorpcji rodków

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 600 BADANIE SPRAWOZDAÑ FINANSOWYCH GRUPY (W TYM PRACA BIEG YCH REWIDENTÓW CZÊŒCI GRUPY) UWAGI SZCZEGÓLNE

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 600 BADANIE SPRAWOZDAÑ FINANSOWYCH GRUPY (W TYM PRACA BIEG YCH REWIDENTÓW CZÊŒCI GRUPY) UWAGI SZCZEGÓLNE MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 600 BADANIE SPRAWOZDAÑ FINANSOWYCH GRUPY (W TYM PRACA BIEG YCH REWIDENTÓW CZÊŒCI GRUPY) UWAGI SZCZEGÓLNE Wprowadzenie (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych

Bardziej szczegółowo

Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza. Przesuwanie się centrum świata

Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza. Przesuwanie się centrum świata Megatrendy i wstępne scenariusze rozwoju Pomorza Przesuwanie się centrum świata MEGATRENDY I WST PNE SCENARIUSZE ROZWOJU POMORZA pod redakcj Stanis awa Szultki Gda sk 2010 REDAKCJA: Stanis aw Szultka

Bardziej szczegółowo

Trzy, dwa, jeden, zero, start!

Trzy, dwa, jeden, zero, start! NR 9 (154) WRZESIEÑ 2011 Trzy, dwa, jeden, zero, start! Fot. Tomasz Chmielowiec I-klasowa dru yna pi³karska rozpoczyna pierwsz¹ tercjê edukacyjn¹ w sk³adzie, który powinien gwarantowaæ koñcowy sukces za

Bardziej szczegółowo

Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka

Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka Program Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka Za³¹cznik nr 1 do uchwa³y nr 486/XXVI/04 Rady Miasta P³ocka z dnia 25.05.2004 r. w sprawie uchwalenia Programu Ochrony Œrodowiska dla Miasta P³ocka i Planu

Bardziej szczegółowo

BEST S.A. (spółka akcyjna z siedzibą w Gdyni utworzona zgodnie z prawem polskim)

BEST S.A. (spółka akcyjna z siedzibą w Gdyni utworzona zgodnie z prawem polskim) PROSPEKT EMISYJNY PODSTAWOWY BEST S.A. (spółka akcyjna z siedzibą w Gdyni utworzona zgodnie z prawem polskim) PROGRAM EMISJI OBLIGACJI O WARTOŚCI DO 300.000.000 PLN Na podstawie niniejszego programu emisji

Bardziej szczegółowo

Tytuł oryginału: Today We Are Rich: Harnessing the Power of Total Confidence

Tytuł oryginału: Today We Are Rich: Harnessing the Power of Total Confidence Tytuł oryginału: Today We Are Rich: Harnessing the Power of Total Confidence Tłumaczenie: Wojciech Białas Projekt okładki: Michał Wójcik ISBN: 978-83-246-3681-5 Copyright 2011 by Tim Sanders. Polish edition

Bardziej szczegółowo

Zarz¹dzanie i Finanse Journal of Management and Finance Vol. 12, No. 4/2014

Zarz¹dzanie i Finanse Journal of Management and Finance Vol. 12, No. 4/2014 Zarz¹dzanie i Finanse Journal of Management and Finance Vol. 12, No. 4/2014 Bart³omiej Marona* Bart³omiej Marona Zakres wykorzystania narzêdzi zarz¹dzania publicznego przez wybrane urzêdy miast w Polsce

Bardziej szczegółowo

GENIALNY UMYSŁ. JAK MYŚLEĆ I DZIAŁAĆ KREATYWNIE

GENIALNY UMYSŁ. JAK MYŚLEĆ I DZIAŁAĆ KREATYWNIE IDŹ DO: KATALOG KSIĄŻEK: CENNIK I INFORMACJE: CZYTELNIA: Spis treści Przykładowy rozdział Katalog online Zamów drukowany katalog Zamów informacje o nowościach Zamów cennik Fragmenty książek online Do koszyka

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeñstwo i higiena pracy pracowników tymczasowych

Bezpieczeñstwo i higiena pracy pracowników tymczasowych dr BARBARA KRZYŚKÓW Centralny Instytut Ochrony Pracy Pañstwowy Instytut Badawczy Bezpieczeñstwo i higiena pracy pracowników tymczasowych uwagi de lege ferenda W artykule przedstawiono niektóre aspekty

Bardziej szczegółowo

Wp³yw rehabilitacji na poprawê wydolnoœci fizycznej osób niepe³nosprawnych ruchowo

Wp³yw rehabilitacji na poprawê wydolnoœci fizycznej osób niepe³nosprawnych ruchowo dr n. med. BO ENA KURKUS-ROZOWSKA Centralny Instytut Ochrony Pracy Wp³yw rehabilitacji na poprawê wydolnoœci fizycznej ysfunkcje narz¹du ruchu s¹ obok schorzeñ uk³adu kr¹ enia najczêstsz¹ przyczyn¹ niepe³nosprawnoœci

Bardziej szczegółowo

KtoÊ inny decyduje za nas

KtoÊ inny decyduje za nas Nr 6,7 (49,50) czerwiec-lipiec 2005 temat numeru: ódzki rolnik w UE wywiad miesiàca: KtoÊ inny decyduje za nas Agroturystyka Na zaproszenie kraju zwiàzkowego Styria w miejscowoêci Ramsau w Austrii goêcili

Bardziej szczegółowo

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli. Tytuł oryginału: Mastery Tłumaczenie: Magda Witkowska ISBN: 978-83-246-6976-9 Copyright Robert Greene, 2012 All rights reserved. No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by

Bardziej szczegółowo

WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO

WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO WP YW SAMORZ DU GMINNEGO NA LOKALNY ROZWÓJ GOSPODARCZY NA PRZYK ADZIE GMIN WOJEWÓDZTWA WARMI SKO-MAZURSKIEGO Karolina Babuchowska, Roman Kisiel Uniwersytet Warmi sko-mazurski w Olsztynie Streszczenie.

Bardziej szczegółowo

3.7. Polskie uczelnie czas na jako

3.7. Polskie uczelnie czas na jako 3.7. Polskie uczelnie czas na jako Andrzej Jajszczyk Polskie uczelnie wy sze kszta c coraz wi cej studentów. Ju ponad 80% absolwentów szkó rednich kontynuuje nauk, co stawia nas, pod tym wzgl dem, w czo

Bardziej szczegółowo

Magiczna moc umysłu. Jak zaprogramować swój mózg na szczęœcie

Magiczna moc umysłu. Jak zaprogramować swój mózg na szczęœcie Idź do Przykładowy rozdział Spis treści Katalog książek Nowości Bestesllery Zamów drukowany katalog Twój koszyk Dodaj do koszyka Cennik i informacje Zamów cennik Zamów informacje o nowościach Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

CZÊŒÆ B REGULAMINY TURNIEJOWE B.I PRZEPISY TURNIEJOWE FIDE. Wprowadzenie. 1. Ogólne zalecenie. 2. G³ówny Organizator - Dyrektor Turnieju

CZÊŒÆ B REGULAMINY TURNIEJOWE B.I PRZEPISY TURNIEJOWE FIDE. Wprowadzenie. 1. Ogólne zalecenie. 2. G³ówny Organizator - Dyrektor Turnieju CZÊŒÆ B REGULAMINY TURNIEJOWE B.I PRZEPISY TURNIEJOWE FIDE Fédération Internationale des Échecs Handbook FIDE - C05 Obowi¹zuj¹ce od 1 lipca 2011 roku Aneksy obowi¹zuj¹ce od 1 lipca 2012 roku Przek³ad z

Bardziej szczegółowo