Maria Kazimiera ija n

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Maria Kazimiera ija n"

Transkrypt

1

2

3

4

5 Maria Kazimiera ija n

6 Wstęp: Zbigniew Wójcik Xeksty listów i opracowanie wg edycji: Jan Sobieski, Listy do Marysieńki. Opracował Leszek Kukulski, Czytelnik, Warszawa 1970 Maria Kazimiera d Arquien de la Grange, Listy do Jana Sobieskiego. Opracował Leszek Kukulski. Przekład listów Marii Kazimiery Jolanta Krystyna Sell, Leszek Kukulski, Czytelnik, Warszawa 1966 Reprodukcje sztychów: Janusz Czarnecki Na obwolucie: Jan II I Sobieski, mai. Jerzy Szymonowicz-Siemiginow6ki Na s. 2/3: Podobizna autografu listu spod Wiednia. Ze zbioru klisz Muzeum Narodowego w Warszawie Opracowanie graficzne: Władysław Brykczyński ISBN

7 Rok 1683 w korespondencji Jana III z Marią Kazimierą Rok 1683! Niewiele jest dat w historii naszego kraju, które by tak na trwałe wpisały się w pamięć i świadomość historyczną narodu polskiego. Nie ma chyba Polaka, który nie słyszałby o zwycięstwie króla Jana nad Turkami pod Wiedniem, zwycięstwa, które szeroko rozsławiło imię Polski i jej króla w całej ówczesnej Europie. Rzecz ogromnie charakterystyczna, iż triumf Polski i jej króla w wielkiej, jednej z decydujących bitew świata, odegrał znacznie większą rolę w późniejszych dziejach Polski niż bezpośrednio po bitwie z 12 września 1683 r. i w ogóle za życia króla. Pisząc o późniejszych dziejach Polski, mamy na myśli, ściśle mówiąc, historię świadomości naszego narodu, który począwszy co najmniej od schyłku XV III wieku, poprzez wiek X IX (z pewnymi przerwami w okresach popowstaniowych) widział w ostatnim wybitnym królu Polski nie tylko symbol świetności dawnej Rzeczypospolitej, lecz zarazem bohatera, którego wraz z całym narodem tak ciężko później skrzywdzono. Najdobitniej wyraz tym nastrojom dali chyba wychowankowie Szkoły Polskiej w Battignolles, którzy w specjalnym wydawnictwie poświęconym dwuchsetnej rocznicy odsieczy1wysunęli bardzo ostre oskarżenia pod adresem Europy za jej obojętność wobec losów Polski, a przecież kraj nasz przed dwustu laty uratował nie tylko Austrię, ale i całą Europę od śmiertelnego niebezpieczeństwa. Polska zapłaciła - pisali battingnollczycy - za swą ofiarę na rzecz cywilizacji utratą niepodległości - upłynął zaledwie wiek, a Maria Teresa pomogła Prusom i Rosji rozebrać ojczyznę Sobieskiego. Gorycz i ból nie zniwelowały jednak innych uczuć - dumy i nadziei. Jakże wyraźnie zabrzmiały te ostatnie w czasie słynnego karuzelu, tj. widowiska związanego z odsłonięciem pomnika Jana III w warszawskich Łazienkach w roku 1788,2 gdy jedna z aktorek zaśpiewała: 5

8

9

10

11 Ze mgły na jasne wstawiasz promienie Życzliwą ręką dźwigniony, Janie! Może to hasłem: na twe wejrzenie, Że i ojczyzna z Tobą powstanie! Uroczyście obchodzono dwuchsetlecie odsieczy wiedeńskiej w kraju, przede wszystkim w Galicji, święciła tę rocznicę również i Polonia amerykańska. Do rzędu wielkich rocznic narodowych podniesiono zwycięstwo z 1683 r. w Polsce Niepodległej. Kulminacyjnym punktem obchodów 250-lecia w roku 1933 była wspaniała rewia kawalerii polskiej na Błoniach Krakowskich, którą przyjął marszałek Piłsudski, inicjator uroczystości. Następnie, w towarzystwie dygnitarzy państwowych i kościelnych złożył on hołd prochom Sobieskiego w krypcie Św. Leonarda na Wawelu. Dziś szykujemy się do obchodów 300-lecia wielkiej bitwy. Przy okazji świętowania różnych rocznic niewątpliwie cenne są wszystkie inicjatywy wydawnicze, zarówno naukowe, popularnonaukowe, jak i publicystyczne. Wśród nich publikacja korespondencji między Janem III i jego żoną, Marią Kazimierą, z roku wielkiej wyprawy wojennej wzbudzi na pewno zainteresowanie szerokich rzesz czytelniczych. Jak wyglądała geneza i tło historyczne wydarzeń, o których piszą w swych listach królewscy małżonkowie? Wiedza, którą wynieśliśmy ze szkoły, utrwaliła w naszej świadomości postać hetmana a później króla, który całe niemal życie spędził na wojnach z Turkami i Tatarami, a Chocim (1673) przeszedł obok Wiednia na karty historii jako jedno z największych zwycięstw oręża polskiego w całych naszych tysiącletnich dziejach. Jednym słowem Sobieski to przede wszystkim wróg i pogromca pohańców - Turków i Tatarów. Ale czy rzeczywiście był on zawsze wrogiem muzułmańskich sąsiadów Rzeczypospolitej?3 Tak nie było. Jeszcze jako hetman wielki koronny, za czasów Michała Korybuta Wiśniowieckiego, dał wyraz swej głęboko przemyślanej nowej koncepcji polskiej polityki zagranicznej. Polegać ona miała na zaniechaniu ciągłych niemal wojen z Turkami i Tatarami i szukania nie tylko jakiegoś modus vivendi z nimi, czyli, jak byśmy powiedzieli dzisiaj, pokojowego współistnienia, lecz nawet czegoś znacznie większego - współpracy na arenie międzynarodowej. Współpraca ta miała przybrać bardzo konkretne formy, a mianowicie sojuszu między Polską, Krymem i Turcją, ostrzem swym skierowanego przeciw Rosji,4 którą Sobieski nie uważał za partnera wiarygodnego, mimo porozumienia istniejącego między nią a Rzeczpospolitą. Hetman wielki koronny pamiętał dobrze nie tak dawne czasy, gdy Tatarzy wspierali Polskę rzetelnie i skutecznie przeciw różnym jej wrogom w kolejnych wojnach z połowy XVII wieku - Szwedom, Brandenburczykom, Siedmiogrodzianom, Kozakom i wreszcie właśnie Rosjanom. Wizja porozumienia ze światem muzułmańskim okazała się wówczas - był to rok zupełnie nierealna, jak wiemy bowiem w tymże roku armie padyszacha najechały Rzeczpospolitą, zdobyły potężną twierdzę kresową Kamieniec Podolski i narzuciły skłóconym ze sobą Polakom haniebny traktat buczacki, sprowadzający 6

12 króla polskiego do roli lennika sułtańskiego. Sobieski wysunął wówczas nowy plan działania na arenie międzynarodowej, którego istotą była idea powołania ligi antytureckiej (1673). Idea tak dawna, jak pojawienie się Turków w Europie. Sobieski wniósł jednak do niej nowe, istotne, racjonalne elementy. Zdawał sobie sprawę, że nie może być mowy o współdziałaniu wszystkich państw chrześcijańskich Europy przeciw Turkom, chociażby dlatego, że dwaj najpotężniejsi władcy owej, fikcyjnej zresztą Rei Publicae Christianae, cesarz rzymsko-niemiecki i król francuski, byli od dawna zawziętymi wrogami. W tym stanie rzeczy możliwość skutecznego przeciwstawienia się dalszej ekspansji tureckiej widział w powstaniu realnych/ sprawnie działających przymierzy wojskowo-politycznych, których uczestnikami miały być państwa bezpośrednio najbardziej zagrożone przez ekspansję Osmanów, a więc przede wszystkim monarchia Habsburgów austriackich, Rzeczpospolita polsko-litewska i państwo moskiewskie, a w dalszej kolejności szyicka Persja, dziedziczny, zaciekły wróg sunnickiej Turcji. Po elekcji 1674 roku Sobieski zaczął snuć wielkie plany polityczne, w założeniu swym zmierzające do zmiany polskiej polityki zagranicznej i przeprowadzenia dość istotnych reform wewnętrznych. Reformy te najogólniej mówiąc miały doprowadzić do wzmocnienia władzy królewskiej, a nawet wprowadzenia monarchii dziedzicznej w Polsce. Przeprowadzenie ich byłoby nie tylko zbawienne, ale w ówczesnej sytuacji międzynarodowej, gdy w całej niemal Europie obserwujemy proces wzmacniania centralnej władzy państwowej, po prostu konieczne. W Polsce niestety upadek znaczenia władzy królewskiej był wyraźny, decentralizacja władzy i związany z nią wzrost anarchii szlacheckiej (coraz częstsze zrywanie sejmów przez liberum veto) prowadził nieuchronnie do degeneracji systemu parlamentarnego i osłabienia państwa. Zmiana kursu polityki zagranicznej nowego króla polegać miała na tym, że poprzez związanie się sojuszem z Francją - pierwszą potęgą ówczesnej Europy - a także Szwecją, zamierzał wyprowadzić Rzeczpospolitą z permanentnych wojen z Turcją, a wysiłki swe skierować ku mocniejszemu usadowieniu się nad Bałtykiem, zajęciu Prus Książęcych i wzmocnieniu pozycji naszego kraju wobec trzech groźnych - jak to już wówczas widział - sąsiadów, tj. Brandenburgii, Austrii i Moskwy. Nowe plany Sobieskiego były skierowane przede wszystkim przeciw Brandenburgii, której władca Fryderyk Wilhelm, dawny lennik Polski w Prusach Książęcych, od roku 1657 na mocy tzw. traktatów welawsko-bydgoskich sprawował suwerenną władzę w tym kraju. Państwo wielkiego elektora - tak nazywano Fryderyka Wilhelma - obejmowało swymi kleszczami ujście Wisły i Pomorze Gdańskie, najżywotniejsze arterie gospodarcze Rzeczypospolitej. Naturalnym dążeniem władców brandenburskich, Hohenzollernów, było kleszcze te ostatecznie zacisnąć. Jan III był zdecydowanym przeciwnikiem wielkiego elektora i zamierzał wykorzystać wszystkie możliwości, by przyszła z nim rozprawa stała się zwycięska dla Polski. Jak powiedzieliśmy wyżej, swe nowe wielkie plany (nazwane później w historiografii polityką bałtycką Sobieskiego) opierał król polski na projektowanych sojuszach 7

13 z Francją i Szwecją, które to kraje znajdowały się wówczas w stanie wojny z Brandenburgią. Na Zachodzie Europy toczyła się wojna potężnej koalicji (cesarz,* Holandia, Hiszpania, Lotaryngia, Brandenburgia) przeciw Francji Ludwika XIV. Jedynym, czynnym sprzymierzeńcem króla-słońce była właśnie Szwecja. Ale to przestało wystarczać Francji. Znalazłszy się w trudnej sytuacji wobec naporu potężnych sił nieprzyjacielskich, Ludwik XIV szukał sprzymierzeńców w całej Europie, między innymi w Polsce i na Węgrzech. Król francuski wysoko cenił talenty wojskowe i polityczne Sobieskiego i z satysfakcją przyjął w końcu wieść 0 jego wyborze na tron polski. Z nowym elektem polskim zaczął też wiązać poważne nadzieje w swej polityce wschodniej, obliczonej między innymi na szachowanie Brandenburgii od wschodu. Jan III, umiejętnie łączący w swych planach zagadnienia polityki zagranicznej i wewnętrznej, wyszedł naprzeciw intencjom władcy Francji. Rezultatem tej konfiguracji politycznej były trzy traktaty międzynarodowe, które miały stać się podstawą zupełnie nowego kursu w polskiej polityce zagranicznej 1 stanowić bazę dyplomatyczną owej polityki bałtyckiej Jana III. Pierwszy z nich to sojusz z Francją podpisany 11 czerwca 1675 roku w Jaworowie,. posiadłości Sobieskiego w województwie ruskim. Na mocy tego układu król polski zobowiązywał się do rychłego zakończenia wojny z Turcją, następnie zaś do rozpoczęcia akcji zbrojnej przeciw elektorowi brandenburskiemu. W zamian za to Ludwik XIV zobowiązał się wypłacić Janowi III poważne subsydia pieniężne. Realizacja tych śmiałych i - rzec można - wspaniałych planów uzależniona była przede wszystkim od zakończenia działań wojennych przeciw Turcji. Nastąpiło to rzeczywiście w październiku roku następnego (1676), gdy Sobieski, wytrzymawszy na czele nielicznych wojsk oblężenie tureckie w obozie pod Zurawnem w południowej części kraju, zawarł z Turkami rozejm, który miał zostać wkrótce potwierdzony traktatem pokojowym. Osiągnąwszy w ten sposób drugi etap swej polityki bałtyckiej, mógł z kolei przystąpić do realizacji następnego, tzn. zawarcia przymierza ze Szwecją. Podpisane ono zostało w Gdańsku 4 sierpnia 1677 roku. Układ był bardzo korzystny dla Polski. Król szwedzki Karol XI zobowiązywał się w nim do wprowadzenia swych wojsk na teren Prus Książęcych* do skłonienia tamtejszych stanów, by wypowiedziały posłuszeństwo elektorowi brandenburskiemu i do przekazania wszystkich zajętych w tym kraju ziem królowi polskiemu. Rzecz niezmiernie istotna, że traktaty z Francją i Szwecją, zarówno ze względu na sytuację międzynarodową, jak i zaciekłą opozycję wewnętrzną, były zawarte w tajemnicy i wyłącznie przez króla polskiego, a nie - jak tego wymagały prawa krajowe - przez króla i Rzeczpospolitą, tj. przedstawicieli sejmu i senatu. Obniżało to niewątpliwie ich wartość. Polityka bałtycka i rozejm żurawiński były pierwszą próbą Sobieskiego pokojowego uregulowania stosunków z imperium osmańskim i znalezienia z nim modus vivendi. W najbliższych latach Jan III zamierzał pójść dalej. Pogarszające się wyraźnie stosunki Rzeczypospolitej z państwem moskiewskim skłoniły króla do szukania prób porozumienia z Por tą, właśnie przeciw Rosji. Nawiązywał więc tu 8

14 wyraźnie do swoich koncepcji z 1672 roku. Na przełomie lat 1677/78 on - i zresztą nie tylko on - myślał poważnie o realizacji tych planów. Mamy więc wyraźną odpowiedź na pytanie postawione na początku naszych rozważań - Sobieski nie zawsze był wrogiem muzułmańskich sąsiadów Rzeczypospolitej, co więcej, szczerze dążył do pokoju i współpracy z nimi. Niestety, w polityce wschodniej spotkało Sobieskiego całkowite niepowodzenie. Fatalny wynik misji dyplomatycznej wojewody chełmińskiego, Jana Gnińskiego, do Stambułu ( ), kiedy to wyciągnięta do zgody ręka króla polskiego została brutalnie odtrącona przez wielkiego wezyra Kara Mustafę, przesądził ostatecznie 0 tym, że Jan III musiał zrezygnować z prób pozyskania Turcji. Nie udało mu się także pozyskać Rosji dla idei przymierza wojskowego przeciw imperium osmańskiemu, o co zabiegał po fiasku polityki zbliżenia z Turcją.5 Àntybrandenburska a także w pewnym stopniu antyhabsburska polityka sojuszów z Francją i Szwecją doznała również całkowitego niepowodzenia. Gwałtowna opozycja wewnętrzna, podsycana propagandą i pieniędzmi elektorskimi, cesarskimi a także papieskimi stanęła zdecydowanie w poprzek śmiałym i wizjonerskim planom króla. Pod naciskiem opozycji Sobieski został zmuszony na sejmie warszawskim 1677 roku - a więc w szczytowym okresie swojej polityki bałtyckiej - do odnowienia traktatów przyjaźni z...cesarzem i elektorem! Na arenie międzynarodowej Habsburgowie rozegrali przeciw Sobieskiemu przede wszystkim kartę moskiewską. W roku 1676 Austria i Rosja podpisały układ mający zabezpieczyć obu kontrahentów przed ewentualnym atakiem ze strony Polski 1Turcji. Chociażby tylko ta klauzula omawianego traktatu wskazuje, jak poważnie liczono się nie tylko ze zbliżeniem, ale wręcz współdziałaniem Polski i Turcji. Równocześnie obaj sygnatariusze połączyli swe wysiłki, aby zapobiec wzmocnieniu władzy królewskiej i ograniczeniu złotej wolności szlacheckiej w Polsce. Trzeba jednak z całym naciskiem podkreślić, że decydujący cios polityce bałtyckiej zadał wielki sojusznik francuski. W latach 1678/79 nastąpiła pacyfikacja Europy Zachodniej na warunkach bardzo korzystnych dla Francji, wręcz podyktowanych przez nią. Król-Słońce znalazł się w apogeum potęgi, narzucając swą wolę pokonanym przeciwnikom (traktaty w Nimwegen, Fontainebleau, Saint Germain- -en-laye). Z punktu widzenia interesów Polski najważniejsze było to, że dotychczasowy zaciekły przeciwnik Ludwika XIV, elektor Fryderyk Wilhelm, nie tylko podpisał z nim traktat pokojowy, ale bezpośrednio po tym przeszedł bez wahania do obozu zwycięzcy i na kilka lat stał się gorącym zwolennikiem i sprzymierzeńcem a zarazem i klientem króla arcychrześcijańskiego. W nowej konfiguracji politycznej Ludwik XIV stracił jakiekolwiek zainteresowanie w tym, by w dalszym ciągu popierać Jana III i jego antybrandenburskie plany. Bez ścisłego współdziałania z Francją i jej pomocy polityka bałtycka polskiego monarchy była nie do zrealizowania. Sprzymierzeńcy szwedzcy, którzy mieli pokonać armię brandenburską i zająć Prusy Książęce, by następnie oddać je królowi polskiemu, to nie były już okryte sławą wojska Gustawa Adolfa z czasów wojny trzydziestoletniej ani nawet Karola 9

15 Gustawa z czasów potopu. W wojnie z Brandenburczykami ponosili bez przerwy klęski, zamiary więc zdobycia Prus Książęcych stały się nierealną mrzonką. Plany króla polskiego runęły więc niczym dómek z kart. Nie można jednak absolutnie zgodzić się z poglądem, że były utopijne. Przeciwnie, rozpoczynając dzieło dogłębnego przewartościowania założeń polityki zagranicznej, opierał je Sobieski na realistycznej i prawidłowej ocenie układu sił politycznych w Europie, na konkretnym przymierzu z dwoma mocarstwami. Wiedział, iż spotka się z zaciekłą opozycją wewnętrzną, ale sądził, iż z tą się upora. Nie mógł natomiast przewidzieć tak niekorzystnego dla siebie rozwoju sytuacji wojennej i politycznej na arenie międzynarodowej. Nie wszystko poszło jednak na marne. Jak słusznie zauważył przed pół wiekiem Kazimierz Piwarski, że chociaż zasadniczych celów związanych z polityką bałtycką Jan III nie osiągnął, to niemniej swą polityką w latach przyczynił się walnie do pozbawienia Fryderyka Wilhelma owoców jego zwycięstwa nad Szwecją i odsunięcia Hohenzollernów od ujścia Odry na pół jeszcze wieku. b Po załamaniu się swych wielkich planów, po iiasku prób współpracy z Turcją przeciw Rosji i z Rosją przeciw Turcji znalazł się Sobieski w zupełnej niemal izolacji politycznej w Europie. Wyjście było jedno, jedyne - powrót do tradycyjnego w tym stuleciu, jeszcze od czasów Zygmunta III, przymierza z Habsburgami. Nie była to łatwa sprawa. Po pierwsze cesarz Leopold I nie kwapił się do prawdziwego zbliżenia z dworem polskim, nie było mu to bowiem - po zakończeniu wojny z Francją - na razie specjalnie potrzebne, po wtóre przeciwko nowym zamierzeniom królewskim wystąpili w kraju solidarnie zarówno zwolennicy orientacji profrancuskiej, buntującej się przeciw odstępstwu królewskiemu od dotychczasowej linii politycznej, jak i poplecznicy cesarza i elektora zbyt mocno zaangażowani w walkę z dworem i jego zamysłami reformatorskimi, by od razu przejść pod sztandary królewskie. W tych warunkach Sobieski przystąpił do nowej wewnętrznej batalii politycznej i rozegrał ją po mistrzowsku. Na jesieni 1683 roku potrafił rozbić niemal doszczętnie opozycję. Wielu przeciwników pozyskał nadaniami i łaskami, przywódcę zaś stronnictwa profrancuskiego i zagorzałego poplecznika Wersalu, podskarbiego koronnego Andrzeja Morsztyna, pozbawił urzędów i godności, tak że niefortunny magnat już wkrótce wyemigrował na stałe do Frahcji. Sukcesowi w polityce wewnętrznej towarzyszyła tym razem korzystna międzynarodowa koniunktura polityczna. Skomplikowała się bardzo i zaostrzyła sytuacja w habsburskiej części Węgier, gdzie w odpowiedzi na krwawe represje Wiednia skierowane przeciwko tamtejszemu ruchowi wolnościowemu, wybuchło powstanie antycesarskie, a na czele zbuntowanych kuruców stanął Emeryk Thókoly. Powstańcy węgierscy mimo sukcesów odnoszonych na polach bitew zdawali sobie sprawę, że sami nie zdołają skutecznie przeciwstawić się potędze Leopolda I. W tej sytuacji zwrócili oczy ku Turcji, której życzliwą postawę mieli zapewnioną od początków swego zrywu. Już w roku 1681 niektóre oddziały tureckie stacjonowane na północ od Dunaju W

16 /ostały wysłane na pomoc Thôkôlyemu, a 6 sierpnia 1682 roku na wielkiej naradzie w pałacu sułtańskim w Stambule zapadła decyzja o podjęciu wyprawy przeciw Austrii, mimo, że rozejm zawarty przed laty z cesarstwem wygasał dopiero w roku Oczywiście celem głównym Porty przy podejmowaniu tej decyzji nie było bynajmniej poparcie kuruców. Pomoc udzielona im miała stanowić jedynie środek do osiągnięcia celu zasadniczego. Celem byfa wojna sama w sobie, która już wtedy wezyrom z rodu Koprülüch oraz ich następcy Kara Mustafie paszy Merzifonlu wydawała się najlepszym sposobem rozładowania wszelkich bolączek i problemów wewnętrznych. Miała ona doprowadzić do zdobycia Wiednia. Tu warto zwrócić uwagę czytelnika, że historiografia światowa nie docenia lub nawet w ogóle nie dostrzega ideologicznych przesłanek wojen prowadzonych przez imperium osmańskie w drugiej połowie XVII wieku. Nie chodziło jednak tylko o ożywienie świętej wojny przeciw giaurom, choć elementu tego rzecz jasna nie wolno pomijać w rozważaniach, lecz przede wszystkim chyba o sprawy, nazwijmy to, ideologii świeckiej. Sułtanowie tureccy od czasów zdobycia Konstantynopola w roku 1453 uważali sic za spadkobierców cesarstwa wschódnio-rzymskiego, i -co jest dla nas bardzo ważne - w okresie nas tu interesującym używali tytułu cesarza rzymskiego (kajser-i-rum). Tytulatura w dawnych wiekach odgrywała wielką rolę, dlatego też sądzić należy, chociaż wymaga to dalszych badań, że rzymski tytuł sułtana tureckiego oznaczał, iż Turcy marzyli o ponownym scaleniu cesarstwa rzymskiego w ręku jednego władcy - padyszacha. Na drodze do realizacji tych planów stali jednak Habsburgowie, którym Turcy aż do początków XVII wieku odmawiali tytułów cesarzy nazywając ich jedynie królami wiedeńskimi. Trzeba więc było rozprawić się z nimi. Wiosną 1683 roku wielka armia turecka pod wodzą wezyra Kara Mustafy ruszyła na Węgry rozpoczynając wielką wojnę przeciw Habsburgom. Jej pierwszoplanowym celem militarnym było zdobycie Wiednia. I wtedy właśnie cesarz Leopold I, jak dotąd z wielką rezerwą odnoszący się do zmian w polskiej polityce zagranicznej, postanowił zwrócić się o pomoc do Jana III. Rzecz godna uwagi, że Sobieski jeszcze jesienią 1679 roku przewidywał taki bieg rzeczy obserwując wydarzenia na Węgrzech. In Transiivania classicum trąbią, arma virosque canunt - pisał w jednym ze swych listów w tym czasie - zda się nam wtedy, że nas zaś cesarz JMość sam prosić będzie, a Pan Bóg wie, jeżeli już będzie taka i rzeczy, i czasu koniunktura." 9 31 marca 1683 roku pełnomocni przedstawiciele cesarza zawarli z królem polskim i Rzecząpospolitą przymierze zaczepno-odporne przeciw Turkom. Miało to miejsce w czasie tego samego sejmu, na którym Sobieski rozbił opozycję i zerwał z Francją. W tekście traktatu zaznaczono wyraźnie, że zachowuje on swą ważność tylko na czas trwania wojny i nie jest skierowany przeciw żadnemu innemu państwu oprócz Porty. Cesarz zobowiązywał się do wystawienia 60-tysięcznej armii, król zaś - 40-tysięcznej. Jak się okazało treść tego ważnego dokumentu nie w pełni dotarła nie tylko do wielu współczesnych, ale - co gorsza i do niejednego hisiorvka. zwłaszcza w Austrii. Zarzuca się bowiem niejednokrotnie Janowi III. że II

17 nie wypełnił swych zobowiązań sojuszniczych i nie przybył z odsieczą na czele 40 tysięcy, do czego był rzekomo zobowiązany traktatem, lecz przyprowadził ze sobą pod Wiedeń co najwyżej połowę obiecanych ludzi. Tego rodzaju twierdzenia wynikają po prostu z nieznajomości pełnego tekstu traktatu przymierza z 31 marca, w tekście tym jest bowiem jak najwyraźniej powiedziane, że w przypadku oblężenia stolicy Austrii bądź Krakowa, każda z umawiających się stron pośpieszy bezzwłocznie z odsieczą na czele takich sił, jakimi będzie aktualnie dysponowała. Ostatecznie król polski przyprowadził pod Wiedeń około 21 tysięcy żołnierzy i 28 armat. 15 lipca 1683 roku inwazyjna armia turecka licząca, łącznie z 10-tysięczną ordą tatarską, około 90 tysięcy żołnierzy, stanęła pod murami stolicy Austrii. Turcy w sercu Europy - oto okrzyk, który wstrząsnął niemal wszystkimi krajami naszego kontynentu. Sobieski był głęboko przekonany o słuszności podjętej decyzji przyjścia z pomocą Austrii i wznowienia wojny z Turcją. W lipcu pisał do hetmana polnego koronnego Mikołaja Sieniawskiego: Lubo Wiedeń zginie, lubo się obroni, wszystko to nam nie na rękę będzie... bo lepiej w cudzej ziemi, o cudzym chlebie, w asystencji wszystkich sił imperii, nie tyle samego cesarza wojować, aniżeli samym się bronić o swym chlebie i kiedy nas jeszcze przyjaciele i sąsiedzi odstąpią, gdy im w takim razie prędkiego nie damy sukursu lipca Sobieski opuścił Wilanów, następnie przez Rawę Mazowiecką i Wolbórz udał się do Częstochowy, gdzie złożył votum przed obrazem Matki Boskiej. Z Częstochowy pośpieszył do Krakowa, gdzie stanął 29 lipca. Przed wyruszeniem ze starej stolicy w dalszą drogę przekazał na czas swej nieobecności władzę nad krajem radzie senatu i królowej, a komendę nad wojskiem pozostającym w kraju (około 7000 żołnierzy) w ręce kasztelana krakowskiego Andrzeja Potockiego. 11 sierpnia z rozkazu królewskiego awangarda złożona z jazdy pancernej i lekkiej wyruszyła pod komendą hetmana polnego koronnego Mikołaja Sieniawskiego w dalszą drogę. 15 sierpnia główne siły armii polskiej pod wodzą samego króla a także hetmana wielkiego koronnego Stanisława Jabłonowskiego ruszyły na odsiecz Wiedniowi, kierując się przez Śląsk i Morawy. W wyprawie towarzyszył ojcu królewicz Jakub, podobno dlatego, że 16-letni chłopak bardzo na to nalegał. W gruncie rzeczy była to na pewno decyzja rodziców, podjęta w tym celu,,aby go i światu i cesarzowi przypomnieć i polecić - jak słusznie już przed stu laty zauważył zasłużony historyk i wydawca źródeł Franciszek Kluczycki.11 Warto tu przypomnieć, że królewicz zostawił dość ciekawy diariusz wyprawy napisany po łacinie.12 Źródeł do dziejów wyprawy wiedeńskiej jest wiele, zarówno drukowanych w tamtych czasach, jak i opublikowanych później przez historyków, i wreszcie rękopiśmiennych, spoczywających nadal w różnych europejskich archiwach i zbiorach. Publikowana niżej korespondencja Jana III i Marii Kazimiery z roku 1683 jest od dawna znana historykom, że przypomnijmy edycje Helcia, Kluczyckiego i Kukulskiego.13 Szczególnie cenny zbiór dokumentów, przede wszystkim właśnie korespondencji, znajdujemy w edycji Kluczyckiego. 12

18 Listy Jana III do Marii Kazimiery pochodzą z całego szlaku wyprawy. 21 sierpnia król pożegnał się z żoną w Tarnowskich Górach, dokonawszy uprzednio przeglądu zgromadzonych w tym mieście wojsk polskich. Tegoż samego dnia na czele swej armii ruszył w drogę, która prowadziła przez ziemie Górnego Śląska i Moraw. Na szlaku pochodu znalazły się Gliwice, Racibórz, Opawa, Ołomuniec, Brno i Mikułowo (Nikolsburg). Tu w końcu sierpnia król połączył się z idącą dotąd przodem grupą hetmana Sieniawskiego, która z Krakowa na Morawy ciągnęła zresztą innym szlakiem - przez Bielsko, Cieszyn, Nowy Jićin i Lipnik. 31 sierpnia nastąpiło spotkanie z księciem Karolem lotaryńskim, dowódcą wojsk cesarskich. Dziwnie sprzęgły się losy tych dwóch ludzi! Książę Karol dwukrotnie kandydował do korony polskiej - w latach 1669 i Wygrana przez niego elekcja w roku 1674, a poważnie się na to zanosiło, oznaczałaby niewątpliwie kres kariery Sobieskiego, gdyż przy takim królu-wojowniku, znaczenie Sobieskiego-hetmana spadłoby do minimum. Trzeba jednak podkreślić, że i król Jan III, i książę Karol w czasie wyprawy wiedeńskiej zachowali się jak ludzie wielkiego formatu. Współpracowali lojalnie, okazywali sobie wzajemnie szacunek, wspaniały plan ataku na óblężniczą armię turecką pod Wiedniem nie od frontu, tj. od wschodu, lecz od północnego zachodu, poprzez lasy i wzgórza Lasu Wiedeńskiego, był poniekąd ich wspólnym dziełem - doszli do niego niezależnie jeden od drugiego. Nie sposób w tym krótkim wprowadzeniu pisać historii wyprawy wiedeńskiej. Zainteresowani czytelnicy będą mogli się z nią zapoznać dzięki świetnemu studium Jana Wimmera14 a także częściowo biografii Sobieskiego, piszącego te słowa, która właśnie wyszła drukiem.15 Przypomnijmy tylko fakty zupełnie podstawowe. 3 września 1683 r. w Stettelsdorfie odbyła się rada wojenna z udziałem wszystkich dowódców sprzymierzonych wojsk chrześcijańskich. Wynik tej narady miał doniosłe znaczenie. Po pierwsze król polski uznany został oficjalnie naczelnym wodzem armii koalicyjnych, a jego plan ataku na obóz turecki poprzez Wienerwald został zaakceptowany przez zebranych. Sprawa naczelnego dowództwa była sprawą niesłychanie skomplikowaną i drażliwą. Gdyby wśród wojsk cesarskich i posiłków książąt Rzeszy zjawił się cesarz Leopold I, on musiałby bezwarunkowo, jako formalnie najwyższy dostojeństwem monarcha chrześcijańskiej Europy, zostać wodzem wszystkich wojsk, a więc również i polskich. Na to nie chciał jednak absolutnie zgodzić się Sobieski. Nie chodziło tu bynajmniej tylko o spory ambicjonalne, chociaż rzecz jasna odgrywały one poważną rołę. Król polski uważał i słusznie - że spośród wszystkich dowódców sprzymierzonych on najlepiej zna nieprzyjaciela, z którym miano stoczyć decydującą bitwę. Nikt ż nich nie miał na swym koncie tak wspaniałego zwycięstwa nad Turkami, jak on pod Chocimem, nikt nie spędził tylu dni i nocy w pościgu za Tatarami i w walkach z nimi, nikt tak dobrze nie znał sposobu wojowania muzułmanów. Wyjście z tej niesłychanie drażliwej sytuacji było jedno-cesarz nie mógł zjawić się w obozie wojsk sprzymierzonych. Z punktu widzenia formalnego sprawa wyjaśnia Listy

19 ła się wówczas całkowicie, gdyż Sobieski był jedynym królem wśród dowódców i komenda należała mu się po prostu ex usu. Cesarz Leopold, który już wcześniej opuścił Wiedeń i ewakuował się wraz z całym dworem do Linzu, nie miał innego wyjścia, jak zgodzić się na takie rozwiązanie. D a polubownego załatwienia tej tak bardzo kłopotliwej kwestii walnie przyczynił się wysłannik papieski, kapucyn Marco d Aviano, kapłan i dyplomata wielkiego formatu, człowiek, o którym z takim uznaniem i podziwem pisał Jan III do żony w liście datowanym 9 września spod Tulln. Nietrudno się domyśleć, że to przymusowe poniekąd oddanie naczelnego dowództwa w ręce króla polskiego, powiększyło niechęć cesarza do niego. Objąwszy ostatecznie naczelną komendę zarządził Sobieski przeprawę podległych mu wojsk przez Dunaj, właśnie pod Tulln. Rozpoczęli ją Polacy 6 września, zakończyły wojska książąt Rzeszy 8 tegoż miesiąca. Dziewiątego siły sprzymierzone rozpoczęły niezwykle uciążliwy marsz przez wzgórza Lasu Wiedeńskiego. Warto przypomnieć, że tylko Polacy przeprowadzili wszystkie swe działa przez ten niezwykle trudny teren, Austriakom i Niemcom to się nie udało. 12 września 1683 roku doszło do wiekopomnej bitwy, w której sprzymierzone wojska pod naczelnym dowództwem króla polskiego zadały tureckim armiom oblężniczym druzgocącą klęskę, aczkolwiek, co trzeba również podkreślić z całym naciskiem, nie udało się całkowicie zniszczyć siły Kara Mustafy. Jednym z głównych błędów dowódcy tureckiego było to, że niemal do ostatniej chwili nie chciał uwierzyć, iż Polacy przybyli z odsieczą stolicy cesarskiej. Sobieski i inni dowódcy armii chrześcijańskich wysłuchali przed bitwą mszy świętej odprawionej przez ojca d Aviano, następnie król polski przemówił do swoich żołnierzy, stwierdzając: Ten sam nieprzyjaciel, któregośmy pobili pod Chocimem, stoi naprzeciw nas. Jesteśmy wprawdzie w obcym kraju, ale przecież walczymy nie za obcą sprawę. Walczymy za naszą ojczyznę i za chrześcijaństwo, walczymy nie za cesarza, lecz za Boga. 16 Obawy Jana III, że bitwy nie da się rozstrzygnąć jednego dnia, okazały się płonne. Już wczesnym popołudniem szala zwycięstwa przechyliła się zdecydowanie na korzyść wojsk sprzymierzonych, wobec czego król polski wydał rozkaz husarii polskiej i jeździe niemieckiej ze zgrupowania hrabiego Waldecka do decydującego ataku. Największa w dziejach dotychczasowych wojen szarża około 20 tysięcy ciężkiej jazdy, na czele której stanął osobiście Sobieski, ostatecznie rozstrzygnęła losy bitwy. Był to jeden z największych triumfów oręża polskiego w całych przeszło już tysiącletnich dziejach naszego narodu i państwa. Musimy jednak pamiętać, że bitwa wiedeńska nie była bynajmniej zwycięstwem wyłącznie polskim, odniosły je sprzymierzone siły polskie, austriackie i niemieckie pod naczelnym dowództwem króla polskiego. Nie zawsze się o tym aspekcie Wiednia pamięta w naszym kraju. Z drugiej strony historycy, pisarze, publicyści polscy i w ogóle cała opinia polska powinna zdecydowanie przeciwstawiać się do dziś dnia niewygasłym tendencjom w historiografii i publicystyce obcej, zmierzającym do pomniejszenia lub wręcz lekceważenia roli zarówno wojsk polskich, jak i króla osobiście, w tej jednej 14

20 z decydujących bitew w dziejach świata. Takie naświetlenie wydarzeń z 1683 roku nie znajduje potwierdzenia w obiektywnej wymowie źródeł historycznych.17 Nazajutrz po zwycięstwie zajęto opuszczony obóz nieprzyjacielski, a Jan III udał się do oswobodzonego miasta, gdzie mimo najwyższych zakazów witano zbawcę serdecznie, chociaż bez okrzyków, gdyż wznoszenia ich mieszkańcom Wiednia zabroniono. Radość z wielkiego zwycięstwa została rychło przytłumiona lub wręcz przekreślona goryczą niewdzięczności, intryg oraz pretensji, których sprzymierzeńcy, przede wszystkim zaś dwór wiedeński, nie szczędzili zwycięskiemu królowi i jego armii. Trudno kategorycznie stwierdzić, że wszystkie pretensje Habsburgów były nieuzasadnione, co nie zmienia jednak samego faktu, że Sobieski i jego wojsko zostali potraktowani w sposób niegodny. Jan III przełknął jednak wszystkie gorycze i zniewagi i poprowadził dalej armie sprzymierzone przeciw nieprzyjacielowi, który wciąż jeszcze reprezentował poważną siłę na terenach Słowacji i Węgier. Pierwszym poważnym celem militarnym, który sobie ostatecznie postawił Sobieski, było zdobycie silnej twierdzy Strzyhom (Esztergom). Najpierw trzeba było jednak zdobyć niewielką fortecę Parkany. 7 października awangarda armii sprzymierzonych złożona z jazdy polskiej, którą prowadził sam król, stoczyła fatalną bitwę z konnicą turecką. Ten pierwszy dzień bitwy zakończył się ciężką porażką Polaków, a sam król cudem uniknął śmierci czy też niewoli. Ciężki to był moment w życiu Sobieskiego, ale nie załamał się on i w dwa dni później (9 października), wzmocniony przybyłymi posiłkami, po znakomicie zaplanowanym ataku, zadał tym razem miażdżącą klęskę Turkom. Zwycięstwo to sam uznał za większe niż wiedeńskie. 28 października kapitulowała przed Sobieskim twierdza Esztergom. To był w zasadzie ostatni akcent głównych działań wojennych kampanii jesiennej 1683 roku. Zdobyto jeszcze na Słowacji dwie twierdze - Seczany i Sabinów. 13 grudnia Sobieski na czele wojsk polskich przekroczył granicę Rzeczypospolitej i przez Lubowlę skierował się do Nowego Sącza, dokąd przybyła mu na spotkanie Marysieńka. Święta Bożego Narodzenia para królewska spędziła w Krakowie. Kampania jesienna 1683 roku skończyła się bardzo nieprzyjemnym zgrzytem. Wojska litewskie, nie zdążywszy pod Wiedeń, skierowały się po opuszczeniu Polski na Słowację, by tu połączyć się z głównymi siłami koronnymi znajdującymi się pod dowództwem Jana III. Litwini przekroczyli granicę dopiero na początku października, po czym z miejsca rozpoczęli plądrowania i rabunki, co jeszcze bardziej zaostrzył i tak już nabrzmiały konflikt w tej sprawie. Gwałty i rabunki dokonane przez wojska polskie i litewskie stały się nie tylko przyczyną bardzo ostrych zadrażnień między Austriakami i Polakami, ale dostarczyły również łatwego żeru wrogiej Polsce propagandzie habsburskiej. W tamtej epoce (w innych zresztą też!) wszystkie wojska grabiły i gwałciły, co jednak nie może generalnie rozgrzeszać Polaków, a przede wszystkim wojska litewskie z ich postępowania w czasie kampanii 1683 roku. Nie można jednak pod żadnym pozorem pomijać innego, ogromnie ważnego aspektu sprawy. Z wielu ówczesnych źródeł historycznych (między innymi 15

Wojna domowa i król Piast

Wojna domowa i król Piast Wojna domowa i król Piast 1. Rzeczypospolita po potopie Szlachta traciła w czasach wojen i majątki i wpływy; wpływy na rzecz magnaterii Szlachta stawała się klientami magnatów Zmalała rola króla; ma on

Bardziej szczegółowo

Wojna z Turkami Jan III Sobieski

Wojna z Turkami Jan III Sobieski Wojna z Turkami Jan III Sobieski 1. Cele lekcji Po zakończonej lekcji uczeń pamięta: rozumie: potrafi: - pojęcia: husaria, islam, odsiecz, hetman, wezyr - postaci: Jan III Sobieski, wielki wezyr Kara Mustafa,

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

Monarchia Kazimierza Wielkiego

Monarchia Kazimierza Wielkiego Monarchia Kazimierza Wielkiego 1333-1370 1. Początek rządów Jako jedyny spadkobierca odziedzicza tylko Wielkopolskę i Małopolskę; ok. 40% terenów Polski z 1138r. Niezależne pozostaje Mazowsze; w rękach

Bardziej szczegółowo

Wiek XVII w Polsce. Wojny ze Szwecją.

Wiek XVII w Polsce. Wojny ze Szwecją. XVII wiek Wiek XVII w Polsce Wojny ze Szwecją. Przyczyny: - Władcy Szwecji chcieli zdobyć ziemie mogące być zapleczem rolniczym kraju - Walka o dominację na Morzu Bałtyckim - Dążenie Zygmunta III Wazy

Bardziej szczegółowo

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA

HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii HABSBURGOWIE I JAGIELLONOWIE RODZINNA RYWALIZACJA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut.

Bardziej szczegółowo

Kościuszko- nasz patron

Kościuszko- nasz patron Kościuszko- nasz patron Kościuszko Tadeusz patron naszej szkoły, Przed laty na Mereczowszczyźnie urodzony. Na Rynku Krakowskim przysięgę złożył, Za swą śmierć dla narodu na chwałę zasłużył. Walczył w Stanach

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

2014 rok Rok Pamięci Narodowej

2014 rok Rok Pamięci Narodowej 2014 rok Rok Pamięci Narodowej I. 100 rocznica wybuchu I wojny światowej I wojna światowa konflikt zbrojny trwający od 28 lipca 1914 do 11 listopada 1918 pomiędzy ententą, tj. Wielką Brytania, Francją,

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA. Wspomnienie obowiązkowe. [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań.

22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA. Wspomnienie obowiązkowe. [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań. 22 października ŚW. JANA PAWŁA II, PAPIEŻA Wspomnienie obowiązkowe [ Formularz mszalny ] [ Propozycje czytań mszalnych ] Godzina czytań II Czytanie 1 / 5 Z Homilii św. Jana Pawła II, papieża, wygłoszonej

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

Panowanie ostatnich Jagiellonów

Panowanie ostatnich Jagiellonów Panowanie ostatnich Jagiellonów 1. Wojny na wschodzie Wielkie Księstwo Moskiewskie za panowania Iwana III Srogiego w 1492 r. atakuje litewską Wiaźmę i tereny nad Oką 1500 r. Księstwo wchodzi w granice

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW LEOPOLD KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince Ziemí Koruny České.

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają.

Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają. Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają. /Matka Celina Zapiski -17.VI.1883r./...dziecko drogie, chcę ci objaśnić...ogólną

Bardziej szczegółowo

Uroczystości na cmentarzu zakończyły: apel poległych, salwa honorowa oraz złożenie wieńców przed pomnikiem ofiar II Wojny Światowej.

Uroczystości na cmentarzu zakończyły: apel poległych, salwa honorowa oraz złożenie wieńców przed pomnikiem ofiar II Wojny Światowej. Dolnośląski Urząd Wojewódzki Źródło: http://www.duw.pl/pl/biuro-prasowe/aktualnosci/10805,70-rocznica-zakonczenia-ii-wojny-swiatowej.html Wygenerowano: Wtorek, 10 stycznia 2017, 14:56 08 maja 2015 70 rocznica

Bardziej szczegółowo

Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte!

Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte! Szlakiem Hymnu, czyli.. Czarniecki, moim lokalnym Bonaparte! Spójrzmy w Przeszłość Stefan Czarniecki urodził się w 1599 r. w Czarncy. Był polskim dowódcą wojskowym, oraz kasztelanem kijowskim. Rozpoznawalny

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału do historii w klasie III A

Rozkład materiału do historii w klasie III A Rozkład materiału do historii w klasie III A 1. Rządy Jana III Sobieskiego. S 1. Źródła kryzysu monarchii polskiej w II połowie XVII wieku - przypomnienie materiału z kl. II 2. Elekcja Jana III Sobieskiego

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą.

Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Agresja ZSRR na Polskę zbrojna napaść dokonana 17 września 1939 przez ZSRR na Polskę, będącą od 1 września 1939 w stanie wojny z III Rzeszą. Element działań wojennych kampanii wrześniowej pierwszej kampanii

Bardziej szczegółowo

POPRAWIONE SPRAWOZDANIE

POPRAWIONE SPRAWOZDANIE SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII KADENCJA Warszawa, dnia 19 grudnia 2008 r. Druk nr 345 P POPRAWIONE SPRAWOZDANIE KOMISJI USTAWODAWCZEJ (wraz z zestawieniem wszystkich wniosków) o projekcie uchwały

Bardziej szczegółowo

miłość, wierność i uczciwość przed obliczem Boga dnia. o godzinie w Kościele... w... Na tą uroczystość zapraszają W.P. Rodzice i Narzeczeni

miłość, wierność i uczciwość przed obliczem Boga dnia. o godzinie w Kościele... w... Na tą uroczystość zapraszają W.P. Rodzice i Narzeczeni Wybór tekstu zaproszenia 1. Ku radości przyjaciół, za pozwoleniem najbliższych, rozpoczynają wspólna drogę życia Panna Młoda: imię i nazwisko i Pan Młody: imię i nazwisko miłość, wierność i uczciwość przed

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

Projekt przygotowali uczniowie klasy II b 1. Emil Szyszka 2. Dominik Biaduń 3. Tomasz Przygocki 4. Krzysztof Podleśny Opiekun projektu: Jadwiga

Projekt przygotowali uczniowie klasy II b 1. Emil Szyszka 2. Dominik Biaduń 3. Tomasz Przygocki 4. Krzysztof Podleśny Opiekun projektu: Jadwiga Projekt przygotowali uczniowie klasy II b 1. Emil Szyszka 2. Dominik Biaduń 3. Tomasz Przygocki 4. Krzysztof Podleśny Opiekun projektu: Jadwiga Sochacka Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

AUDIO / VIDEO (A 2 / B1 ) (wersja dla studenta) ROZMOWY PANI DOMU ROBERT KUDELSKI ( Pani domu, nr )

AUDIO / VIDEO (A 2 / B1 ) (wersja dla studenta) ROZMOWY PANI DOMU ROBERT KUDELSKI ( Pani domu, nr ) AUDIO / VIDEO (A 2 / B1 ) (wersja dla studenta) ROZMOWY PANI DOMU ROBERT KUDELSKI ( Pani domu, nr 4-5 2009) Ten popularny aktor nie lubi udzielać wywiadów. Dla nas jednak zrobił wyjątek. Beata Rayzacher:

Bardziej szczegółowo

Krystyna Wajda Horodko. Opowieści spod złocistej. Kraina Wodospadów. Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi

Krystyna Wajda Horodko. Opowieści spod złocistej. Kraina Wodospadów. Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi 2 Krystyna Wajda Horodko Opowieści spod złocistej tęczy Kraina Wodospadów Moim dorosłym już dzieciom: Natalii, Filipkowi i Jakubowi 4 K o s z a l i n 2013 by Krystyna Wajda, Koszalin 2013 ISBN 978-83-64234-09-5

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

HENRYK SIENKIEWICZ

HENRYK SIENKIEWICZ HENRYK SIENKIEWICZ 1846-1916 Wczesne lata Urodzony w Woli Okrzejskiej Rodzina zubożała szlachta Jeden z sześciorga dzieci Od 1861 roku w Warszawie Gimnazjum w Warszawie Posada guwernera Studia: medycyna

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5.

Anna Korzycka Rok IV, gr.1. Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania. Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. Anna Korzycka Rok IV, gr.1 Mapa i plan w dydaktyce historii. Pytania Poziom: szkoła podstawowa, klasa 5. 1. Na podstawie mapy Polska za Bolesława Chrobrego podaj miejscowości będące siedzibami arcybiskupa

Bardziej szczegółowo

Kongres wiedeński. Kongres się nie posuwa, on tańczy

Kongres wiedeński. Kongres się nie posuwa, on tańczy Kongres wiedeński Kongres się nie posuwa, on tańczy 1. Zwołanie kongresu w Wiedniu Wiosna 1814 r. armie VI koalicji wchodzą do Paryża i detronizują Napoleona Królem został Ludwik XVIII, Bonaparte na Elbie

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele Okresu Wielkiego Postu 2016. Gliwice 2016

LITURGIA DOMOWA. Spis treści. Modlitwy w rodzinach na niedziele Okresu Wielkiego Postu 2016. Gliwice 2016 Spis treści Wprowadzenie do Liturgii Domowej na Okres Wielkiego Postu 2016... 2 Spotkania na niedziele Okresu Wielkiego Postu 2016: 1 Niedziela Wielkiego Postu [C]... 3 LITURGIA DOMOWA 2 Niedziela Wielkiego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ AKADEMII Z OKAZJI ŚWIĘTA NIEPODLEGŁOŚCI 11 LISTOPADA

SCENARIUSZ AKADEMII Z OKAZJI ŚWIĘTA NIEPODLEGŁOŚCI 11 LISTOPADA SCENARIUSZ AKADEMII Z OKAZJI ŚWIĘTA NIEPODLEGŁOŚCI 11 LISTOPADA Scenariusz i prowadzenie - Elżbieta Bełz Dekoracje - Lidia Zasada, Justyna Goch Opracowanie muzyczne - Magdalena Witkowska Pokaz slajdów

Bardziej szczegółowo

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku I Komunia Święta Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku Ktoś cię dzisiaj woła, Ktoś cię dzisiaj szuka, Ktoś wyciąga dzisiaj swoją dłoń. Wyjdź Mu na spotkanie Z miłym powitaniem, Nie lekceważ znajomości

Bardziej szczegółowo

...Dumny sztandar pręży pierś W słońcu błyszczą karabiny, Dziś rozlega się już pieśń... rytm jej -wolność przypomina...

...Dumny sztandar pręży pierś W słońcu błyszczą karabiny, Dziś rozlega się już pieśń... rytm jej -wolność przypomina... 1 Budzik dzwonił coraz głośniej i głośniej, a słońce jakby za wszelką cenę chciało się wedrzeć do mojego pokoju. Niedali mi spać już dłużej;wstałam. Wtedy właśnie uswiadomiłam sobie, że jest dzień 11 listopada

Bardziej szczegółowo

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert IDEA Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego służy pogłębieniu refleksji nad polskim doświadczeniem konfrontacji z dwoma totalitaryzmami nazistowskim i komunistycznym. Został powołany

Bardziej szczegółowo

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50.

48. Proszę omówić sytuację w Rzeczypospolitej po drugim rozbiorze. 49. Proszę opisać przebieg insurekcji kościuszkowskiej i jej skutki. 50. TEMATY ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z HISTORII I SPOŁECZEŃSTWA DLA SŁUCHACZY Niepublicznego Liceum Ogólnokształcącego dla Dorosłych Semestr III klasa IIB 2015/16 1. Proszę wymienić cechy charakterystyczne

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 3: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC I SZACUNEK Po powrocie do Polski,

Bardziej szczegółowo

Sąsiedzi. Warszawa, październik 2004 r.

Sąsiedzi. Warszawa, październik 2004 r. 078/04 Sąsiedzi. Warszawa, październik 2004 r. Za dobrego sąsiada najczęściej uważane są Czechy i Słowacja, a za złego Rosja; opinie o Niemczech są podzielone, ale w sumie pozytywne. Krajom, które uważamy

Bardziej szczegółowo

ŚWIĘTY JÓZEFIE, OPIEKUNIE RODZIN. 30-dniowe nabożeństwo do świętego Józefa. tel. 618 529 293; www.karmelici.info e-mail poznan@karmelicibosi.

ŚWIĘTY JÓZEFIE, OPIEKUNIE RODZIN. 30-dniowe nabożeństwo do świętego Józefa. tel. 618 529 293; www.karmelici.info e-mail poznan@karmelicibosi. ŚWIĘTY JÓZEFIE, OPIEKUNIE RODZIN 30-dniowe nabożeństwo do świętego Józefa tel. 18 529 293; www.karmelici.info e-mail poznan@karmelicibosi.pl okładka.indd 1 2015-03-03 08:10:05 Alicja Maksymiuk ŚWIĘTY JÓZEFIE,

Bardziej szczegółowo

DAWID ZOSTAJE KRÓLEM

DAWID ZOSTAJE KRÓLEM DAWID ZOSTAJE KRÓLEM Po wydarzeniu z Goliatem sława Dawida była coraz większa. Nie podobało się to Saulowi i był bardzo zazdrosny o Dawida. Saul cały czas planował jak zrobić krzywdę Dawidowi, jednak Pan

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny

KLUCZ ODPOWIEDZI. K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny KLUCZ ODPOWIEDZI K O N K U R S H I S T O R Y C Z N Y dla gimnazjów etap szkolny Zadanie 1. max. 7 p. Wiosna Ludów na ziemiach polskich Zaznacz w tabeli (wpisując w odpowiednią rubrykę literę ), czy poniższe

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

- Łączymy się z naszym pierwszym wysłannikiem. Czy może nam waszmość powiedzieć jak przedstawia się obecnie sytuacja na miejscu?

- Łączymy się z naszym pierwszym wysłannikiem. Czy może nam waszmość powiedzieć jak przedstawia się obecnie sytuacja na miejscu? 0 - Witamy państwa bardzo serdecznie 12-tego września w naszym studio Wawel w Krakowie. Łączymy się z państwem w tych wczesnych godzinach rannych, ponieważ z naszych informacji wynika, że być może właśnie

Bardziej szczegółowo

Początki rządów Jagiellonów

Początki rządów Jagiellonów Początki rządów Jagiellonów 1. Andegawenowie na polskim tronie Łokietek i Kazimierz Wielki dogadywali się w sprawie sukcesji z Węgrami (Kazimierz Wielki w 1339 r. w Wyszehradzie) 1370 r. umiera Kazimierz

Bardziej szczegółowo

1. Wojna rosyjsko - turecka

1. Wojna rosyjsko - turecka Warszawa 2011 1 1. Wojna rosyjsko - turecka W drugiej połowie XVIII w. Imperium Rosyjskie uwikłane było w serie konfliktów z Turcją, która caryca Katarzyna usiłowała odepchnąć od Krymu i Kaukazu. Wojny,

Bardziej szczegółowo

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ma być wyrazem hołdu dla

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja.

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. ALLELUJA 1. Niech zabrzmi Panu chwała w niebiosach, na wysokościach niech cześć oddadzą. Wielbijcie Pana Jego Zastępy, Wielbijcie Pana Duchy niebieskie. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja,

Bardziej szczegółowo

Wojna trzydziestoletnia 1618-1648

Wojna trzydziestoletnia 1618-1648 Wojna trzydziestoletnia 1618-1648 1. Rzesza Niemiecka na początku XVII wieku Rywalizacja francusko-habsburska o rozbite tereny Rzeszy Rzesza na początku XVII to ok. 300 księstw i wolnych miast podporządkowanych

Bardziej szczegółowo

Bohm 5x? Stanisław Wyspiański

Bohm 5x? Stanisław Wyspiański strona 1 Bohm 5x? Stanisław Wyspiański 2010-04-21 Bohm 5x? Stanisław Wyspiański Opis przedmiotu: Stanisław Wyspiański 1869-1907 Wielki malarz, genialny poeta i dramaturg, tworzy dzieła poświęcone idei

Bardziej szczegółowo

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE-

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- WCZEŚNIEJSZA GWIAZDKA KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- ZAPEWNE TAKŻE, WIĘC SPOTKAJMY SIĘ

Bardziej szczegółowo

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich 1 Opracowanie: Anna Polachowska Korekta: Anna i Szczepan Polachowski Okładka : Anna Polachowska Zdjęcia wykorzystane do tej książki są autorstwa : Anna i Szczepana Polachowskich I pochodzą z własnej kolekcji

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY.

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. CZĘŚĆ I b OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL. ZAMKOWA 2/1,

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13

Spis treści. Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski. Do Czytelnika Przedmowa... 13 Spis treści Do Czytelnika.............................................. 11 Przedmowa................................................ 13 Dział I Kształt terytorialno-administracyjny i ludność Polski Część

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Autor: Marek Groszkowski. Redakcja: Michał Przeperski. Korekta: Maria Buczkowska. Skład i łamanie: Tomasz Kiełkowski

Autor: Marek Groszkowski. Redakcja: Michał Przeperski. Korekta: Maria Buczkowska. Skład i łamanie: Tomasz Kiełkowski 1 Autor: Marek Groszkowski Redakcja: Michał Przeperski Korekta: Maria Buczkowska Skład i łamanie: Tomasz Kiełkowski Projekt okładki: Tomasz Kiełkowski ISBN: 978-83-934630-7-7 All rights reserved. Copyright

Bardziej szczegółowo

Podziękowania naszych podopiecznych:

Podziękowania naszych podopiecznych: Podziękowania naszych podopiecznych: W imieniu swoim jak i moich rodziców składam ogromne podziękowanie Stowarzyszeniu za pomoc finansową. Dzięki działaniu właśnie tego Stowarzyszenia osoby niepełnosprawne

Bardziej szczegółowo

Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć.

Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć. o. Walerian Porankiewicz Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć. To całkowite oddanie się Bogu

Bardziej szczegółowo

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska

Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły. Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Królowa Jadwiga - patronka mojej szkoły Prezentację przygotowały: Olga Żuchnik Jagoda Pietras Karolina Pyda Opiekun: Izabela Rosińska Szkoła Podstawowa nr 2 im. Królowej Jadwigi w Bełżycach Oto nasza szkoła

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZ GH-H1-125, GH-H4-125, GH-H5-125,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

1. Wymień państwa,,trójporozumienia...

1. Wymień państwa,,trójporozumienia... 1. Wymień państwa,,trójporozumienia... 2. Dlaczego konflikt 1914-1918 nazwano I wojną światową? Jaki był charakter walk i rodzaje zastosowanej broni? 3. Wymień państwa powstałe po I wojnie światowej. 4.Kiedy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian IV. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej

Sprawdzian IV. Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej Sprawdzian IV Rozbiory i upadek Rzeczypospolitej GRUPA A Zadanie 1. (0 3 pkt) Podkreśl te pojęcia i postacie, które odnoszą się do konfederacji targowickiej. patriotyzm, zdrada, Seweryn Rzewuski, Tadeusz

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Numer zadania Suma punktów

Numer zadania Suma punktów Sprawdzian 2. Nowożytność Grupa B Imię i nazwisko Klasa Ocena Numer zadania 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Suma punktów Liczba punktów Zadanie 1. (0 3) Określ, które z podanych zdań na temat demokracji szlacheckiej

Bardziej szczegółowo

Grudniowe spotkanie przedświąteczne integrujące środowiska żołnierskich pokoleń pn. Solidarni z Wojskiem Polskim

Grudniowe spotkanie przedświąteczne integrujące środowiska żołnierskich pokoleń pn. Solidarni z Wojskiem Polskim Wykaz ofert niespełniających kryteriów formalnych zawartych Otwartego Konkursu Ofert z dnia 24.04.2013 r., które nie będą podlegać dalszej ocenie merytorycznej Lp. Nazwa organizacji Nr ewidencyjny Nazwa

Bardziej szczegółowo

Kopciuszek śpiewa piosenkę Gwiazdka PETRONELA: Ej, ej, śliczny z ciebie kocmołuch!

Kopciuszek śpiewa piosenkę Gwiazdka PETRONELA: Ej, ej, śliczny z ciebie kocmołuch! Scenariusz przedstawienia pt. "Kopciuszek" Aktorzy: Kopciuszek Adela Petronelka Macocha wróżka książę dobosz narrator I narrator II wojsko tancerze konie NARRATOR:I ( na tle melodii Gwiazdka ) Dawno, dawno

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

Test Kto najbardziej przyczynił się do wyboru Zygmunta III Wazy na króla Polski: A. szlachta koronna C. Litwini B. magnaci D.

Test Kto najbardziej przyczynił się do wyboru Zygmunta III Wazy na króla Polski: A. szlachta koronna C. Litwini B. magnaci D. Test 1 12 grudnia 1586 r. po śmierci Stefana Batorego Rzeczpospolita stanęła przed poważnym problemem, a mianowicie przed trzecim, w przeciągu zaledwie 15 lat, bezkrólewiem. Do elekcji doszło 19 sierpnia

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji wychowawczej w kl. V VI SP i I III G TEMAT: NASZA SZKOŁA ZASŁUGUJE NA PATRONA.

Scenariusz lekcji wychowawczej w kl. V VI SP i I III G TEMAT: NASZA SZKOŁA ZASŁUGUJE NA PATRONA. Scenariusz lekcji wychowawczej w kl. V VI SP i I III G TEMAT: NASZA SZKOŁA ZASŁUGUJE NA PATRONA. Cele; - przedstawienie historii szkoły, - omówienie przebiegu i znaczenia Powstania Wielkopolskiego (znajomość

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2009 BS/108/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O POLITYCE STANÓW ZJEDNOCZONYCH I OPERACJI NATO W AFGANISTANIE

Warszawa, lipiec 2009 BS/108/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O POLITYCE STANÓW ZJEDNOCZONYCH I OPERACJI NATO W AFGANISTANIE Warszawa, lipiec 2009 BS/108/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O POLITYCE STANÓW ZJEDNOCZONYCH I OPERACJI NATO W AFGANISTANIE CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy

Bardziej szczegółowo

Newsletter. DeNews. Nr. 3 Dziewczyna z Nazaretu. SPOTKANIE DeNews. Temat: Matka Jedyna Taka. Wyjątkowo godz 22:00

Newsletter. DeNews. Nr. 3 Dziewczyna z Nazaretu. SPOTKANIE DeNews. Temat: Matka Jedyna Taka. Wyjątkowo godz 22:00 2 Newsletter DeNews Maj 2015 Nr. 3 Dziewczyna z Nazaretu 3 4 Dycha dziennie SPOTKANIE DeNews Temat: Matka Jedyna Taka Wyjątkowo 23.05.2015 godz 22:00 Jak zacząć biegać? Dziewczyna z Nazaretu Zwykła - Niezwykła

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 2. Rozdział II. Za wolną Polskę. 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C.

Sprawdzian nr 2. Rozdział II. Za wolną Polskę. 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C. Rozdział II. Za wolną Polskę GRUPA A 0 1. Przeczytaj uważnie poniższy tekst i zaznacz poprawne zakończenia zdań A C. Wykrzyknąłem z uniesieniem [ ]: Niech żyje Polska wolna, cała i niepodległa!, co w ogóle

Bardziej szczegółowo

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia polski-polski

bab.la Zwroty: Korespondencja osobista Życzenia polski-polski Życzenia : Ślub Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! Gratulujemy! Życzymy Wam wszystkiego, co najlepsze! młodej parze Gratulacje i najlepsze życzenia w dniu ślubu! Gratulacje i najlepsze

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Książę z rzeki

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Książę z rzeki Biblia dla Dzieci przedstawia Książę z rzeki Autor: Edward Hughes Ilustracje: M. Maillot; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 2: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC SZACUNEK Podczas studiów Józef zaangażował

Bardziej szczegółowo