Katarzyna Guczalska Robert Rogowski Aniela Dylus Dorota Lepianka Katarzyna Kwarciñska Marek Motyka FENOMEN POMOCY W Anna Lewicka-Strzaïecka YCIU SPO

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Katarzyna Guczalska Robert Rogowski Aniela Dylus Dorota Lepianka Katarzyna Kwarciñska Marek Motyka FENOMEN POMOCY W Anna Lewicka-Strzaïecka YCIU SPO"

Transkrypt

1 PL ISSN Katarzyna Guczalska Koncepcja w asno ci absolutnej Murraya Rothbarda w kontek cie pomocy i ubóstwa Robert Rogowski Poczucie szcz cia homo oeconomicus i cz owieka szczodrego Aniela Dylus Subsydiarno : stara idea na nowe czasy. Perspektywa encykliki Caritas in veritate POMOC W PERSPEKTYWIE SOCJOLOGICZNEJ I PSYCHOLOGICZNEJ Tre numeru FENOMEN POMOCY W YCIU SPO ECZNO-GOSPODARCZYM Janina Filek Wprowadzenie POMOC W PERSPEKTYWIE ANTROPOLOGICZNO-ETYCZNEJ Leszek Kusak O niejednoznaczno ci idei pomocy Kazimierz Sosenko Pomoc materialna analiza powinno ci Wojciech Gasparski Przede wszystkim nie przeszkadza Gerald J. Beyer Czy solidarno jest przeciwna ludzkiej naturze? Spojrzenie z perspektywy biologii ewolucyjnej Inga Mizdrak Odpowiedzialno niesienia pomocy a pomoc odpowiedzialna POMOC W PERSPEKTYWIE TEORII SPO ECZNO-POLITYCZNYCH Justyna Miklaszewska Idea sprawiedliwo ci a problem pomocy w koncepcjach Amartyi Sena i Muhammada Yunusa Dorota Lepianka Motywy i uwarunkowania ludzkiej solidarno ci poszukiwania teoretyczne Katarzyna Kwarci ska Spo eczne negocjowanie prawa do pomocy. Socjologiczna analiza wybranych przypadków dzia alno ci w obszarze wykluczenia Marek Motyka Postawa Ja jestem OK Ty jeste OK jako warunek skutecznej pomocy psychologicznej POMOC W PRAKTYCE GOSPODARCZEJ Anna Lewicka-Strza ecka Pomaga czy nie pomaga? Nowa perspektywa ekonomii rozwoju Bo ena Klimczak Pomoc publiczna dla sektora nansowego w Unii Europejskiej w latach Ewa Janikowska Spo eczny wymiar bankowo ci na przyk adzie Grameen Bank Iwona Codogni Marketing spo ecznie zaanga owany jako narz dzie kreowania korzy ci dla organizacji non-pro t i for-pro t Tomasz Kwarci ski Rynek jako narz dzie pomocy potrzebuj cym. Etyczne aspekty marketingu spo ecznie zaanga owanego Marta Soniewicka Rola rm farmaceutycznych w udost pnianiu tanich leków dobrej jako ci w krajach rozwijaj cych si Stanis aw Grochmal Ekonomia komunii w praktyce zarz dzania przedsi biorstwem jako systemowo zorganizowana pomoc w celu eliminacji biedy i nierówno ci spo ecznych POS OWIE Janina Filek Na pomoc pomocy 153/2012

2 Polska Akademia Nauk Akademia Leona Ko mi skiego Instytut Filozo i i Socjologii ul. Jagiello ska 57/59 Nowy wiat Warszawa Warszawa pokój 225, tel span.waw.pl span.waw.pl/prakseologia/index.html RADA REDAKCYJNA Wojciech Gasparski przewodnicz cy Timo Airaksinen Jerzy Dietl Jan Doroszewski Zo a Ratajczak Jacek Sójka Czes aw Szmidt Tadeusz Tyszka Nijole Vasiljeviene Ryszard Wi niewki Laszlo Zsolnay REDAKCJA Anna Lewicka-Strza ecka redaktor naczelny Marta Strumi ska-kutra sekretarz redakcji El bieta Morawska redaktor j zykowy Ryszard Banajski Julita Soko owska Kazimierz Sosenko Andrzej Strza ecki OPINIODAWCY Bronis aw Bomba a Jacek Filek Dobros aw Kot Julia Kubisa Marta Makowska, Barbara Pogonowska Boles aw Rok Przemys aw Rotengruber Grzegorz Szulczewski Dominik Stanny Marta Strumi ska-kutra Numer czasopisma do nansowany przez Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Copyright by Authors, 2012 PL ISSN

3 Prakseologia 153/2012 Treść numeru FENOMEN POMOCY W ŻYCIU SPOŁECZNO-GOSPODARCZYM Janina Filek Wprowadzenie 5 POMOC W PERSPEKTYWIE ANTROPOLOGICZNO-ETYCZNEJ Leszek Kusak O niejednoznaczności idei pomocy 11 Kazimierz Sosenko Pomoc materialna analiza powinności 31 Wojciech Gasparski Przede wszystkim nie przeszkadzać 43 Gerald J. Beyer Czy solidarność jest przeciwna ludzkiej naturze? Spojrzenie z perspektywy biologii ewolucyjnej 51 Inga Mizdrak Odpowiedzialność niesienia pomocy a pomoc odpowiedzialna 67 POMOC W PERSPEKTYWIE TEORII SPOŁECZNO-POLITYCZNYCH Justyna Miklaszewska Idea sprawiedliwości a problem pomocy w koncepcjach Amartyi Sena i Muhammada Yunusa 87 Katarzyna Guczalska Koncepcja własności absolutnej Murraya Rothbarda w kontekście pomocy i ubóstwa 107 Robert Rogowski Poczucie szczęścia homo oeconomicus i człowieka szczodrego 135 Aniela Dylus Subsydiarność: stara idea na nowe czasy. Perspektywa encykliki Caritas in veritate 151 POMOC W PERSPEKTYWIE SOCJOLOGICZNEJ I PSYCHOLOGICZNEJ Dorota Lepianka Motywy i uwarunkowania ludzkiej solidarności poszukiwania teoretyczne 169

4 Katarzyna Kwarcińska Społeczne negocjowanie prawa do pomocy. Socjologiczna analiza wybranych przypadków działalności w obszarze wykluczenia 185 Marek Motyka Postawa Ja jestem OK Ty jesteś OK jako warunek skutecznej pomocy psychologicznej 215 POMOC W PRAKTYCE GOSPODARCZEJ Anna Lewicka-Strzałecka Pomagać czy nie pomagać? Nowa perspektywa ekonomii rozwoju 227 Bożena Klimczak Pomoc publiczna dla sektora finansowego w Unii Europejskiej w latach Ewa Janikowska Społeczny wymiar bankowości na przykładzie Grameen Bank 259 Iwona Codogni Marketing społecznie zaangażowany jako narzędzie kreowania korzyści dla organizacji non-profit i for-profit 281 Tomasz Kwarciński Rynek jako narzędzie pomocy potrzebującym. Etyczne aspekty marketingu społecznie zaangażowanego 297 Marta Soniewicka Rola firm farmaceutycznych w udostępnianiu tanich leków dobrej jakości w krajach rozwijających się 315 Stanisław Grochmal Ekonomia komunii w praktyce zarządzania przedsiębiorstwem jako systemowo zorganizowana pomoc w celu eliminacji biedy i nierówności społecznych 337 POSŁOWIE Janina Filek Na pomoc pomocy 359

5 Contents PHENOMENON OF HELP IN SOCIO-ECONOMIC LIFE Janina Filek Introduction 5 AID IN THE ANTHROPOLOGICAL AND ETHICAL PERSPECTIVE Leszek Kusak The Ambiguity of the Idea of Assistance 11 Kazimierz Sosenko Material Assistance an Analysis of Obligation 31 Wojciech Gasparski Above All, do Not Disturb 43 Gerald J. Beyer Is Solidarity Contrary to Human Nature? Insights from Evolutionary Biology 51 Inga Mizdrak Responsibility in Giving Help and Responsible Help 67 AID IN THE SOCIAL AND POLITICAL THEORIES Justyna Miklaszewska The Idea of J ustice and the Problem of Aid: Amartya Sen and Muhammad Yunus 87 Katarzyna Guczalska Murray Rothbard s Concept of Absolute Property in the Context of Welfare and Poverty 107 Robert Rogowski Happiness of Homo Oeconomicus and Generous Man 135 Aniela Dylus Subsidiarity: An Old Idea for The New Times. The Prospect of the Encyclical Letter Caritas in Veritate 151 AID IN THE SOCIOLOGICAL AND PSYCHOLOGICAL PERSPECTIVE Dorota Lepianka Motives and Conditions of Human Solidarity 169

6 Katarzyna Kwarcińska Social Negotiating of the Right to Aid. Sociological Analysis of Selected Cases of Activity Undertaken in the Field of Social Exclusion 185 Marek Motyka The I m Ok, You e Ok Approach as the Condition of Efficient Psychological Support 215 AID IN ECONOMIC ACTIVITY Anna Lewicka-Strzałecka To Help or Not to Help? A New Perspective on Development Economics 227 Bożena Klimczak Public Aid for the Financial Sector of European Union, Ewa Janikowska Social Dimensions of Banking: the Example of the Grameen Bank 259 Iwona Codogni Marketing Social Engagement as a Tool for Creating Benefits for Non-Profit and For-Profit Organizations 281 Tomasz Kwarciński Market as Means to Help the Poor. Ethical Aspects of Cause Related Marketing 297 Marta Soniewicka The Role of Pharmaceutical Companies in Making Accessible and Affordable Medicines of Good Quality in Developing Countries 315 Stanisław Grochmal Economy of Communion in the Management Practice as a System-Organized Help With the Aim To Eliminate Poverty and Social Inequality 337 EPILOGUE Janina Filek The Concept of Aid 359

7 P r a k s e o l o g i a n r / F E N O M E N P O M O C Y W Ż Y C I U S P O Ł E C Z N O - G O S P O D A R C Z Y M Wprowadzenie Wewnętrzna złożoność fenomenu pomocy oraz jej szczególna wszechobecność (spotykamy się z przejawami pomocy przecież na każdym kroku i to nieomal codziennie, udzielając pomocy innym czy też doświadczając jej od naszych bliźnich) ujawnia się już wtedy, kiedy uświadamiamy sobie, że aby dotrzeć do istoty tego fenomenu, należy rozpatrywać go jak przystało na każde zjawisko natury społecznej z wielu perspektyw. Przede wszystkim należy spojrzeć nań z perspektywy antropologicznej (zarówno w rozumieniu filozoficznym, jak i biologicznym), ale też polityczno-społecznej. Nie sposób oczywiście pominąć perspektywy socjologicznej i psychologicznej, a tym bardziej perspektywy prakseologicznej i ekonomicznej. Tych ostatnich głównie ze względu na zjawisko praktykowanej pomocy państwowej czy pomocy międzynarodowej udzielanej krajom rozwijającym się przez tzw. kraje bogate. Wielość perspektyw, choć poszerza w danym aspekcie wiedzę na temat fenomenu pomocy, nie ułatwia jego głębszego istotowego zrozumienia, a tym samym jego całościowej oceny. Wręcz przeciwnie. Wielość perspektyw, za którymi kryją się odmienne spojrzenia na fenomen pomocy prowadzi do licznych kontrowersji, a nawet sprzeczności. Przykładowo wiele rozstrzygnięć dotyczących pomocy 5

8 W p r o w a d z e n i e ujmowanej z perspektywy antropologicznej najczęściej zostaje poddanych radykalnej krytyce w świetle analizy ekonomicznej. Ba, nawet w obrębie samej refleksji antropologicznej toczony jest spór o znacznie i rolę pomocy w życiu istoty ludzkiej. Podobnie zresztą dzieje się w obrębie refleksji polityczno-społecznej, gdzie ostra linia podziału przebiega pomiędzy niektórymi postaciami liberalizmu a chrześcijańską wizją pomocy, opartej na umiłowaniu bliźniego. Zaś w obszarze analizy ekonomicznej z kolei toczony jest ostry spór o efektywność udzielanej pomocy państwowej, a jeszcze bardziej spolaryzowany okazuje się spór dotyczący pomocy międzynarodowej. Kolejny numer Prakseologii, który oddajemy w Państwa ręce, został zredagowany tak, aby zaprezentować w stopniu, najbardziej w tych warunkach możliwym, ów złożony charakter fenomenu pomocy, poprzez ukazanie jej ze wszystkich kluczowych dla tego zjawiska perspektyw, oraz aby zaprezentować niektóre z najistotniejszych linii podziału pomiędzy różnego charakteru zwolennikami pomocy a jej przeciwnikami. Pierwsza grupa tekstów (autorstwa L. Kusaka, K. Sosenko, W. Gasparskiego, G. Beyera i I. Mizdrak) odnosi się do perspektywy filozoficznej, a dokładniej antropologiczno-etycznej lub biologicznej. Autorzy zastanawiają się nad antropologicznym aspektem fenomenu pomocy i już na wstępie prezentują odmienne, a nawet przeciwstawne podejścia. Podejście do pomocy w ujęciu Nietzschego to radykalna krytyka udzielania pomocy, ponieważ akt pomocy kreuje istoty słabe i dlatego niegodne bycia istotami wolnymi, a zatem według niemieckiego myśliciela, pomoc niszczy naturalną siłę człowieka, a poprzez jej zniszczenie zagraża także ludzkiej godności (L. Kusak). Ten punkt widzenia pozostaje w kardynalnej sprzeczności z tym, co na temat pomocy sądzą myśliciele o orientacji chrześcijańskiej, traktując pomoc jako dar konstytuujący naturę ludzką (I. Mizdrak, a także w dalszej części S. Grochmal), którego to realizacja potwierdza właśnie wielkość i godność zarówno pomagającego, jak i tego, któremu pomoc jest udzielana. Kolejna, równie istotna linia refleksji w tym obszarze, niegenerująca wprawdzie tak spektakularnego sporu wśród autorów, ale rodząca 6

9 Pr a k s e o l o g i a n r / wiele dyskusji, przebiega wokół trudnych i złożonych rozważań nad etycznym aspektem pomocy. Istotne linie podziału zaprezentowane w tekstach przebiegają tu pomiędzy stanowiskiem przyjmującym obligatoryjność udzielania pomocy potrzebującemu a jedynie powinnością etyczną z różnym jej zakresem oddziaływania (K. Sosenko) aż po stanowisko (zaprezentowane w kolejnej części), zwalniające człowieka z jakiejkolwiek formy obligatoryjności czy powinności (K. Guczalska). Ciekawym uzupełnieniem tej analizy jest wskazanie istotności prakseologicznej zasady znanej od wieków, a brzmiącej: przede wszystkim nie szkodzić (W. Gasparski). W obrębie tych tekstów postawiona zostaje też zasadnicza kwestia dotycząca uzasadnienia zakresu i uwarunkowań ewentualnej obligatoryjności czy powinności pomocy poprzez odwołanie się do biologicznych korzeni ludzkiej solidarności (G. Beyer). Druga grupa tekstów to teksty rozważające problem pomocy z perspektywy teorii polityczno-społecznych (J. Miklaszewska, K. Guczalska, R. Rogowski, A. Dylus). W ramach tej pespektywy zauważalny jest wyraźny dysonans w podejściu do fenomenu pomocy w ujęciu libertarian na przykładzie Rothbarta (K. Guczalska), a podejściem do problemu pomocy w ujęciu Sena czy Yunusa (J. Miklaszewska, ale też E. Janikowska w dalszej części tomu). W pierwszym podejściu wolność jednostkowa zostaje uznana za wartość tak istotną, że jej ochrona staje się inspiracją do eliminacji niektórych form pomocy (głównie pomocy państwowej). Jednocześnie podejście to jest negacją jakiejkolwiek obligatoryjności udzielania pomocy, a także znacznym ograniczeniem zakresu powinności moralnej w działaniach pomocowych wedle własnego, czyli subiektywnego uznania przez każde indywiduum. Podczas gdy w ramach drugiego podejścia pomoc jest istotnym elementem funkcjonowania społeczeństwa, a w przypadku Yunusa nawet koniecznym elementem jego dalszego rozwoju. Część tę zamyka refleksja nad ideą pomocniczości (A. Dylus), propagowaną współcześnie w odpowiedzi na krytykę dotyczącą udzielania wsparcia przez państwo. Zwolennicy tej idei wskazują na te formy pomocy, które mogą świadczyć instytucje trzeciego sektora potrzebującym członkom społeczeństwa, ale w ramach której konieczne staje się 7

10 W p r o w a d z e n i e dla jej antropologicznej efektywności przyjęcie celowości emancypującej. Kolejna perspektywa to perspektywa socjologiczno-psychologiczna (D. Lepianka, K. Kwarcińska, M. Motyka), w obrębie której nie odnajdujemy tak silnych linii sporu. W pierwszym z tekstów autorka (D. Lepianka) zastanawia się nad motywami i uwarunkowaniami ludzkiej solidarności, poszukując jej w relacjach społecznych, w drugim zaś (K. Kwarcińska) analizuje kwestię społecznego negocjowania prawa do pomocy, przekształcając tym samym podstawową dla problemu pomocy kwestię: czy pomagać?, w kwestię: w jaki sposób powstają definicje sytuacji w których prawo do pomocy zostaje przyznane lub odebrane. W ostatnim z artykułów z tej grupy jego autor (M. Motyka) koncentruje się na pomocy psychologicznej, udzielanej w sposób indywidualny osobom, które stanęły w obliczu trudności przekraczających ich aktualne możliwości przystosowawcze, wykazując, że efektywna pomoc uwarunkowana jest przede wszystkim postawą osoby pomagającej. W ostatniej grupie tekstów, ukazujących problematykę pomocy w aspekcie gospodarczym (A. Lewicka-Strzałecka, B. Klimaczak, E. Janikowska, I. Codogni, T. Kwarciński, S. Grochmal) ponownie spotykamy się z przeciwstawnymi propozycjami, a nawet silnymi kontrowersjami. Pierwsza linia napięcia pojawia się pomiędzy wcześniej zaprezentowanym stanowiskiem libertarian czy skrajnych liberałów, wedle których pomoc zarówno państwa, jak i pomoc podmiotów gospodarczych wobec niektórych grup interesariuszy, jaką niesie z sobą np. idea społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR), jest pomocą niepotrzebną, a nawet złą. Pierwsza marnotrawi bowiem znaczne zasoby finansowe, rzeczowe oraz ludzkie, druga utrudnia zaś realizację celu zasadniczego przedsiębiorstwa, jakim jest zysk, oraz często prowadzi do oszukańczego public relations i równie oszukańczego marketingu społecznie zaangażowanego (CRM). W kwestii tego ostatniego silna kontrowersja pojawia się pomiędzy stanowiskiem akceptującym ten rodzaj marketingu jako pozytywnej formy pomocy świadczonej przez podmioty gospodarcze (I. Codogni), a stanowiskiem wskazującym na zagrożenia wynikające z tego rodzaju praktyk oraz na wątpliwości 8

11 Pr a k s e o l o g i a n r / natury moralnej z tym związane (T. Kwarciński). Krytyka udzielania pomocy potrzebującym przez podmioty gospodarcze czy wątpliwości związane z świadczonymi przez nie działaniami pomocowymi pozostaje w sprzeczności ze stanowiskiem społecznej nauki, odwołującej się z jednej strony do idei państwa opiekuńczego, z drugiej zaś do zasady subsydiarności, w ramach której podmioty gospodarcze podobnie jak instytucje trzeciego sektora mogą, a nawet powinny swoimi dowolnie wybranymi działaniami wspierać te grupy społeczne, które wsparcia wymagają. Krytyka pomocy państwowej jako pomocy społecznej słabszym grupom obywateli pozostaje w zaskakującej relacji do sytuacji opisanej w tekście, poddającym krytycznej analizie pomoc państwową udzieloną sektorowi finansowemu (B. Klimczak). Rodzi się proste pytanie: dlaczego przy tak dużej krytyce pomocy socjalnej udzielanej przez państwo swoim obywatelom, znajdującym się w najtrudniejszej sytuacji, nie rozgorzał równie silny sprzeciw wobec pomocy państwowej dla tego najbogatszego sektora gospodarczego, dość powszechnie nota bene uznawanego za głównego sprawcę kryzysu? W tej części tekstów natrafiamy także na kolejną kontrowersję dotyczącą weryfikacji stosowanych metod pomocowych, czyli pomiędzy ekonomią rozwoju z jej eksperymentalnym odłamem (A. Lewicka-Strzałecka) a konkretnymi propozycjami rozwiązań pomocowych wdrażanych już w praktyce (E. Janikowska, S. Grochmal). Ekonomia eksperymentalna nawołuje do przeprowadzania profesjonalnych eksperymentów z udzielaniem pomocy na małą skalę, aby na tej podstawie wyprowadzić właściwe wnioski dla polityki pomocowej państw zarówno w wymiarze narodowym, jak i międzynarodowym, krytykując jednocześnie wiele z już stosowanych rozwiązań pomocowych, podczas kiedy zwolennicy tych rozwiązań wskazują na ich efektywność ekonomiczną i przydatność społeczną. Jednym z omówionych przykładów pomocy w wymiarze gospodarczym, już wdrażanej i przynoszącej według ich twórców wymierne efekty, jest system mikrokredytów Yunusa (E. Janikowska), drugim ruch Focolari (S. Grochmal). Szkoda jedynie, że w prezentowanym tomie słabo przedstawiony został model wparcia, jaki proponuje ekonomia społeczna przyjęta przez 9

12 W p r o w a d z e n i e Unię Europejską jako jeden z kierunków pomocowych dla zjednoczonej Europy. Zebrany i zaprezentowany w tomie materiał, biorąc pod uwagę zarówno liczbę tekstów, jak i rozmaitość perspektyw, wydaje się dobrym punktem wyjścia do dyskusji nad fenomenem pomocy, zjawiskiem będącym niewątpliwie immanentnym elementem życia społecznego. Do dyskusji zapraszamy wszystkich Czytelników, zarówno tych, którzy są zwolennikami różnorodnych form pomocy, jak i tych, którzy z różnych powodów są mocno zdystansowani wobec wielu praktyk i polityk pomocowych. Janina Filek

13 P r a k s e o l o g i a n r / P O M O C W P E R S P E K T Y W I E A N T R O P O LO G I C Z N O - E T Y C Z N E J O niejednoznaczności idei pomocy L eszek Kusak Z a k ł a d F i l o z o f i i C z ł o w i e k a U n i w e r s y t e t E k o n o m i c z n y w K r a k o w i e l k u s a o p. p l S u m m a r y The Ambiguity of the Idea of Assistance The idea of assistance is important in philosophy, moral science, and in socialpolitical and economic life. Its generally positive connotation is associated mainly with its clear entanglement in the world of moral values. Assistance and altruistic actions on behalf of others are treated as a differentiator and a fundamental commitment of those who would be called, good. Nietzsche and other masters of suspicion who refute the myth of transparency and obviousness of the human self questioned the established perception of the idea of assistance. Modern science also brings its contribution to the destruction of the image of this idea, and claims that this idea is incompatible with reality; this brings to light sophisticated forms of selfishness hiding behind the appearance of morality. The position of the idea of assistance can be, nevertheless, rebuilt on a new, extra-moral ground by referring to the findings of contemporary philosophical anthropology. It points at the fundamental importance of assistance in the constituting process of the human species: without the spirit of solidarity, without spontaneous acts of assistance, not only would people never have become fully human, but in general, life in a human form would have had no chance to survive. K e y w o r d s : t h e i d e a o f a s s i s t a n c e, l o v e a n d c o m p a s s i o n e t h i c s, m o r a l f a s h i o n, f a l s e c o n s c i o u s n e s s, a l t r u i s m, p o s t e m b r i o n a l o n t o g e n e s i s, M ä n g e l w e s e n, l i f e s t y l e 1 1

14 L eszek Kusak, O n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i d e i p o m o c y 1. Uwagi wstępne Definicje pojęcia pomocy podawane w słownikach i leksykonach różnią się od siebie szczegółowością opisu, niekiedy drugorzędnymi detalami, istotę zjawiska przedstawiają jednak podobnie. Według autorów słownika języka niemieckiego pomagać oznacza wspierać kogoś za pomocą określonych środków, aby osiągnął on swój cel (Deutsch als Fremdsprache 2002: 462). Z kolei autorzy słownika języka polskiego wyjaśniają, że pomagać to wziąć udział w czyjejś pracy, dokonać jakiegoś wysiłku dla dobra innej osoby w celu ulżenia jej w czymś lub poratowania w trudnej sytuacji (Słownik języka polskiego 1984, red. M. Szymczak, PWN, Warszawa t. 2: 797). Obie definicje są aksjologicznie neutralne. Obejmują szeroki wachlarz działań, które mogą być dobre lub złe, mogą też być indyferentne moralnie. Znaczenie idei pomocy zarówno w filozofii, naukach moralnych, jak i w życiu społecznym, politycznym i gospodarczym, jej ogólnie pozytywny wydźwięk wiąże się jak sądzę przede wszystkim z jej wyraźnym uwikłaniem w świat wartości moralnych. Świadczenie pomocy, altruistyczne działania na rzecz innych, traktowane są jako wyróżnik i podstawowy obowiązek człowieka dobrego. Ktoś, kto służy innym pomocą, staje się moralnym wzorem: 1) Naprawdę etyczny jest tylko ten człowiek, który daje posłuch potrzebie okazywania pomocy wszelkiemu życiu, które może wesprzeć, i wzbrania się przed czynieniem szkody jakiemukolwiek żywemu stworzeniu (Schweitzer 1976: 184) 2) Dobro rodzi się wtedy, gdy człowiek zapomina o sobie (L. N. Tołstoj, Księga aforyzmów 2008: 38), 3) Kto daje biednym, temu Bóg chętnie pożycza (V. Hugo, Księga aforyzmów 2008: 79), 4) Tylko życie poświęcone innym warte jest przeżycia (A. Einstein, Księga aforyzmów 2008: 9), 5) Ubogi to ten, co ma i z nikim się nie dzieli (J. Twardowski, Księga aforyzmów 2008: 78). Zaangażowanymi i wpływowymi orędownikami idei pomocy są wielkie religie monoteistyczne, z chrześcijaństwem na czele. Promują 1 2

15 Pr a k s e o l o g i a n r / one postawę współczucia i miłosierdzia, odwołując się do osobistego przykładu i nauk założycieli i mistrzów danej religii bądź też prawa ustanowionego przez Boga, objawionego ludziom za pośrednictwem wybranych mężów i proroków. Zapisy świętych ksiąg nie pozostawiają wątpliwości, jaką drogą powinien podążać człowiek: 1) Z tego, co posiadasz, wspieraj jałmużną tych, którzy żyją sprawiedliwie, a dając jałmużnę, nie bądź skąpy (Tb 4,7); 2) Ciągle dawałem wam przykład, że trzeba się stale trudzić, by wspierać słabych, pamiętając o nauce Pana Jezusa, który powiedział:»szczęście polega bardziej na dawaniu niż na braniu«(dz 20, 35); 3) Ci, którzy rozdają swoje majątki na drodze Boga, są podobni do ziarna, które wydało siedem kłosów, a w każdym kłosie sto ziaren. Bóg daje wielokrotnie temu, komu chce (Sura II, 261); 4) O wy, którzy wierzycie! Rozdawajcie z dobrych rzeczy, które zyskaliście, i z tego, co wyprowadziliśmy dla was z ziemi. Nie zmierzajcie do tego, co podłe, aby z tego rozdawać, i czego sami nie wzięlibyście, jeślibyście nie przymknęli na to oczu (Sura II, 267). Uzasadnieniem praktycznym postawy współczucia i miłosierdzia jest dobro najwyższe i cel, do którego zmierza wierzący, czyli zbawienie. Świadczą o tym liczne fragmenty Pisma Świętego i Koranu: 1) Nie odwracaj się od ubogich, a Bóg nie odwróci się od ciebie (Tb 4,7); 2)...zgromadzisz sobie w niebie wspaniały skarb na czas niepomyślny, gdyż jałmużna ratuje od śmierci i chroni przed ciemnością (Tb 4,10); 3) Ci, którzy rozdają swoje majątki nocą i dniem, skrycie i jawnie, otrzymają nagrodę u swego Pana, nie doznają strachu i nie będą się smucić (Sura II, 274); 4) Zaprawdę, ci, którzy wierzą i czynią dobre dzieła; ci, którzy odprawiają modlitwę i dają jałmużnę będą mieli nagrodę u swego Pana (Sura II, 277). Związek między miłosierdziem, dobrymi uczynkami i zbawieniem dobitnie potwierdza często przywoływana w tym kontekście Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,25 37), którą Jezus przy- 1 3

16 L eszek Kusak, O n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i d e i p o m o c y tacza, nawiązując do zadanego mu pytania: co powinniśmy czynić, aby otrzymać życie wieczne? W religii chrześcijańskiej kluczowym punktem odniesienia dla obowiązku pomocy jest największe przykazanie, czyli przykazanie miłości : Będziesz miłował swego bliźniego, jak siebie samego (Mk 12,31, Mt 19,19). Ma ono swoje korzenie w starotestamentowym Nie czyń nikomu, co tobie niemiłe (Tb 4,150) i Staraj się poznać pragnienia bliźniego i zastanawiaj się nad każdą czynnością (Syr 31,15). Przykazanie to występuje również w formule określanej mianem złotej zasady postępowania : Wszystko więc, co chcielibyście, żeby wam ludzie czynili, i wy im czyńcie (Mt 7,12). Komentatorzy złotej zasady podkreślają, że moralność chrześcijańska opiera się na miłości bliźniego, która jak zapewniają nie ma nic wspólnego z wyrachowaną łacińską zasadą: do ut des daję, abyś (i mnie) dał (Komentarz do: Mt 7, 12, Pismo Święte 2008). Tak rozumiana miłość sprawia, że litujemy się nad dolą bliźniego, współczujemy mu, pomagamy w duchu miłosierdzia. Do dwóch słów miłość i miłosierdzie można sprowadzić całe credo chrześcijańskie podsumowuje Matka Teresa z Kalkuty (Księga aforyzmów 2008: 134). 2. Idea pomocy z perspektywy nietzscheańskiej Do tak rozumianej idei pomocy, altruistycznej miłości, transcendencji i dobra moralnego krytycznie odnosi się Friedrich Nietzsche. Przede wszystkim kwestionuje on prawomocność uzasadnienia norm nakazujących dobroczynność poprzez odwołanie się do autorytetu Boga. Jego zdaniem idea Boga jest hipostazą, wytworem człowieka, i to człowieka słabego, który nie znajduje w sobie dosyć sił, aby stawić czoło życiu na własnych warunkach. Nie odnajdujemy Boga ani w dziejach, ani w przyrodzie, ani poza przyrodą (A 225) 1 podkreśla autor Antychrysta. 1 Po cytacie z dzieła Nietzschego umieszczony jest w nawiasie skrót tytułu i strona, na której znajduje się ów cytat. Wykaz użytych skrótów: A Der Antichrist, M Morgenröthe, MA I Menschliches, Allzumenschliches, Teil I. Korzystam z następującego wydania jego dzieł: F. Nie- 1 4

17 Pr a k s e o l o g i a n r / Sytuacja bynajmniej nie uległaby zmianie, gdyby jakimś sposobem udowodniono istnienie chrześcijańskiego Boga. Wtedy bowiem zdaniem Nietzschego należałoby odmówić mu boskości, gdyż tego, co jako Bóg jest czczone, nie odczuwamy już jako bliskie, lecz jako godne politowania, jako niedorzeczne, jako szkodliwe, nie tylko jako błąd, lecz jako zbrodnię wobec życia (A 225). Polemizując ze stanowiskiem Nietzschego, można by jednak powiedzieć, że etyka miłości nie potrzebuje transcendentnego uzasadnienia, może mieć charakter autonomiczny, gdyż obiektywnym faktem jest istnienie tego rodzaju bezinteresownego uczucia, które rozwija się spontanicznie i przynosi, jako swój owoc, moralne dobro. Nietzsche kwestionuje jednak również ten sposób myślenia na temat natury miłości i człowieka. Przede wszystkim, jak zauważa, apologetycy miłości zapominają o jej ważnym, a przy tym wstydliwym atrybucie: o tym, że jest ona ślepa. Ujmując tę przypadłość słowami Nietzschego: Miłość, to stan, gdy człowiek widzi rzeczy najczęściej takimi, jakimi nie są (A 191). Skąd więc autorytet miłości jako przewodnika po meandrach życia moralnego? Po drugie, miłość bezinteresowna według autora Poza dobrem i złem jest złudzeniem. Nigdy człowiek nie uczynił czegoś, co byłoby zrobione wyłącznie dla innych i bez żadnej pobudki osobistej; bo i jakże mógłby coś zrobić, co byłoby bez związku z nim, a więc bez przymusu wewnętrznego (którego przyczyna musiałaby przecież tkwić w potrzebie osobistej)? Jakżeby ego mogło działać bez ego? (MA I, 127) pyta retorycznie Nietzsche. Jego zdaniem nie ma w ogóle czynów nieegoistycznych. Za tak zwanymi altruistycznymi postępkami kryją się intencje, które, z punktu widzenia tradycyjnie rozumianej moralności 2, niweczą ich pozytywną wartość. Zalecana przez chrześcijaństwo tzsche, Sämtliche Werke, Kritische Studienausgabe in 15 Einzelbänden, hrsg. G. Colli und M. Montinari, Deutscher Taschenbuch Verlag /de Gruyter, München/Berlin/ New York 1988 (tłumaczenie własne). 2 Tradycyjnie rozumiana moralność, np. moralność chrześcijańska, kładzie nacisk na czystość intencji, altruistyczny charakter pobudek działającego. Takie założenie według Nietzschego nie jest jednak ani oczywiste, ani też jedynie możliwe. Jego zdaniem moralną wartość zaczęto 1 5

18 L eszek Kusak, O n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i d e i p o m o c y miłość bliźniego, dobroczynność, obdarowywanie, pomaganie, pocieszanie, to tylko lekarstwo ordynowane choremu ( człowiekowi dobremu ) w najmniejszej możliwej dawce, zaspokajające (w zakamuflowany sposób) podstawowy dla gatunku ludzkiego popęd, czyli wolę mocy. Miłość bliźniego w interpretacji Nietzschego w istocie rzeczy oznacza bowiem szczęście płynące z poczucia wyższości. Po trzecie, konsekwentna analiza relacji zbudowanych w oparciu o etykę miłości uwidacznia jej paradoksalną stronę. Jej zwolennicy zakładają, że ów drugi jest egoistą na tyle, że owe ofiary, owo życie dla niego, stale będzie przyjmować. Ludzie miłosierni i ofiarni są więc zainteresowani dalszym istnieniem egoistów niezdolnych do miłości i poświęcenia, zaś najwyższa moralność, żeby móc istnieć, formalnie musiałaby wymuszać istnienie niemoralności (MA I, 127). Nawet tak wydawałoby się czyste i wolne od podejrzeń uczucie jakim jest współczucie dla cierpiącego i potrzebującego pomocy w interpretacji Nietzschego traci swój powab i moralne walory. Bez głębszej refleksji przyjmuje się bowiem, że współczując, zapominamy o swoich egoistycznych skłonnościach i za wszelką cenę (nawet z narażeniem życia) staramy się pomóc bliźniemu. Zdaniem autora Jutrzenki prawda jest zupełnie inna. Wprawdzie w porywie tego, co błędnie nazywane jest współczuciem, nie myślimy już świadomie o sobie, ale tym więcej myślimy nieświadomie. Cudze nieszczęście, gdybyśmy mu nie zapobiegli, wydałoby nas na pastwę naszej niemocy lub może tchórzostwa (M 125), a to stany niezwykle groźne nawet dla człowieka większego formatu (o czym świadczą chociażby skutki resentymentu). Nietzsche zwraca ponadto uwagę, że cudze nieszczęście samo przez się powoduje uszczerbek naszej czci przed innymi lub przed nami samymi. Nieszczęście i cudze cierpienie dotyka nas niemile jako oznaka ludzkiej ułomności i niedołęstwa (M 125). Może się za nim także skrywać zapowiedź niebezpieczeństwa dla nas. Nie akceptujemy wiązać z nieegoistycznymi postępkami dopiero po upadku moralności dostojnej, gdy do głosu doszedł instynkt stadny, zaś ideałem stał się pogrążony w dekadencji człowiek dobry. 1 6

19 Pr a k s e o l o g i a n r / zatem tego typu stanów, reagując na nie czynem litościwym, w którym może się taić subtelny odpór lub zemsta. Współczucie może jednak zdaniem Nietzschego skrywać jeszcze inne motywy. Może w nim chodzić nie o pozbycie się własnego cierpienia, lecz o doznanie rozkoszy. Są bowiem takie przypadki, że moglibyśmy uniknąć widoku cierpienia i nędzy, lecz tego nie czynimy. Rozkosz wywołuje w nas widok własnego położenia stanowiącego kontrast z sytuacją cierpiących, przeświadczenie, że mogłoby się pomóc, gdyby się tylko chciało, myśl o pochwale i uznaniu, gdyby się pomogło, poczucie, że uczynek nasz kładzie kres jakiejś oburzającej niesprawiedliwości (sam wybuch oburzenia pokrzepia) (M 126). W kontekście Nietzscheańskich analiz i interpretacji nie mają jak się wydaje większego znaczenia zaprzeczenia i szczere deklaracje zwolenników etyki miłości i współczucia prawdziwe pobudki ich działań pozostają bowiem przed nimi ukryte. Sytuacja Nietzschego, tak jak i innych mistrzów podejrzeń, nie jest jednak komfortowa. Podobnie jak w Platońskiej alegorii jaskini powracający z zewnątrz nie może liczyć na aprobatę i zrozumienie ze strony zakutych w kajdany, niedawnych współtowarzyszy niedoli, tak i Nietzsche, der freie Denker, zwracając się do współczesnych, napotyka silny opór utrwalonych mocą tradycji i przyzwyczajenia, bronionych przez instytucje państwa i Kościoła, postaw, wartości i ideałów. Każda próba ujawnienia ich prawdziwego oblicza jak czyni to właśnie autor Poza dobrem i złem oznacza naruszenie tabu; traktowana jest jako próba podważenia fundamentów naszej cywilizacji, zakwestionowanie podstawowych zasad postępowania i samooceny człowieka. Działanie wbrew moralnej modzie (czyli w ujęciu Nietzschego wbrew dominującej od wieków etyce miłości, mającej swoje korzenie w moralności niewolników ) spotyka się z negatywną reakcją zarówno opinii publicznej, jak i poszczególnych jednostek. Rolę wiodącą w spektaklu dezaprobaty i oburzenia odgrywają ludzie dobrzy, czyli (zgodnie ze słownikiem Nietzschego): słabi, nieudani, bezwstydnie domagający się współczucia i pomocy, obłaskawieni, przeczuleni, wyrafinowani, obrani z męskości, obnoszący się ze 1 7

20 L eszek Kusak, O n i e j e d n o z n a c z n o ś c i i d e i p o m o c y swymi ranami, pozbawieni godności, innymi słowy robactwo, które się mrowi. Opisane tu społeczno-kulturowe zjawisko określa Nietzsche terminem: grasująca moralność litości. Grasująca moralność litości jest według niego symptomem naszej kultury, naszych czasów. 3. Krytyka fałszywej świadomości Nietzscheańska krytyka etyki miłości bliźniego i bezinteresownej pomocy wpisuje się w nurt zapoczątkowanej już w starożytności (sofiści, cynicy) i rozwijanej w epoce nowożytnej (N. Machiavelli, M. de Montaine, F. de La Rochefoucault), szczególnie od okresu Oświecenia (encyklopedyści), krytyki fałszywej świadomości, która rości sobie prawo do hegemonicznej władzy w świecie ludzkich idei i wyobrażeń. Wnikliwy badacz tego zjawiska Peter Sloterdijk odnotowuje osiem odmian krytyki, która demaskuje niczym nie uzasadnione, bądź też zbyt daleko idące roszczenia historycznie wpływowych ideologii, dogmatów i iluzji. Są to: krytyka objawienia, krytyka iluzji religijnej, krytyka pozoru metafizycznego, krytyka idealistycznej nadbudowy, krytyka moralnego pozoru, krytyka przejrzystości, krytyka pozoru naturalnego, krytyka prywatnego pozoru (zob. Sloterdijk 2008: 39 92). Kluczową rolę w rozwoju tego nurtu refleksji nad historycznymi formami świadomości społecznej przypisuje Sloterdijk trzem wielkim mistrzom podejrzeń : Marksowi, Nietzschemu i Freudowi. Biorąc pod uwagę analizowane tu zagadnienia, szczególnie interesujące są jego rozważania dotyczące krytyki moralnego pozoru i krytyki przejrzystości Krytyka moralnego pozoru Przewodnim motywem myślenia krytycznego w odniesieniu do moralności jest twierdzenie, że człowiek nie jest naprawdę tym, kim sądzi, że jest (Sloterdijk 2008: 56). Wzoru interpretacyjnego dostarcza krytykom sam Jezus swoim atakiem przeciw surowym sędziom: Nie 1 8

O niejednoznaczności idei pomocy

O niejednoznaczności idei pomocy P r a k s e o l o g i a n r 1 5 3 / 2 0 1 2 P O M O C W P E R S P E K T Y W I E A N T R O P O LO G I C Z N O - E T Y C Z N E J O niejednoznaczności idei pomocy L eszek Kusak Z a k ł a d F i l o z o f i

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

2. Na to zaś wszystko przyobleczcie miłość, która jest więzią doskonałości (Kol 3, 14).

2. Na to zaś wszystko przyobleczcie miłość, która jest więzią doskonałości (Kol 3, 14). Miłość jest cnotą teologalną, dzięki której miłujemy Boga nade wszystko dla Niego samego, a naszych bliźnich jak siebie samych ze względu na miłość Boga. 1. "Bóg jest miłością" (1 J 4, 8. 16): miłość jest

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

- uczeń posiadł wiedzę i umiejętności znacznie przekraczające program nauczania katechezy

- uczeń posiadł wiedzę i umiejętności znacznie przekraczające program nauczania katechezy Kryteria oceniania z religii kl. I gimnazjum Ocena celująca - uczeń posiadł wiedzę i umiejętności znacznie przekraczające program nauczania katechezy - twórczo rozwija własne uzdolnienia oraz dba o własną

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII. 1. Świadkowie Chrystusa

WYMAGANIA Z RELIGII. 1. Świadkowie Chrystusa WYMAGANIA Z RELIGII 1. Świadkowie Chrystusa często nie przynosi go na lekcje. definiuje, czym jest lęk; określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa. potrafi podać z nauczyciela zasady życia wspólnoty

Bardziej szczegółowo

Ze Zmartwychwstałym w społeczeństwie. Podręcznik do religii dla I klasy szkoły zawodowej

Ze Zmartwychwstałym w społeczeństwie. Podręcznik do religii dla I klasy szkoły zawodowej Ze Zmartwychwstałym w społeczeństwie Podręcznik do religii dla I klasy szkoły zawodowej Człowiek sumienia 19 Każdy dzień życia człowieka wypełniony jest dużymi i małymi wyborami. To one nadają ludzkiemu

Bardziej szczegółowo

PROJEKT NAUKOWEJ ETYKI ETYKA OSIEMNASTEGO WIEKU

PROJEKT NAUKOWEJ ETYKI ETYKA OSIEMNASTEGO WIEKU PROJEKT NAUKOWEJ ETYKI ETYKA OSIEMNASTEGO WIEKU ETYKA I METODA NAUKOWA Metoda naukowa uniwersalne narzędzie poznania prawdy. pozwala ustalić prawdę ponad wszelką wątpliwość powoduje bardzo dynamiczny rozwój

Bardziej szczegółowo

Podstawy moralności. Prawo moralne

Podstawy moralności. Prawo moralne Podstawy moralności Prawo moralne Po co mi prawo? Prawo drogowe (kodeks drogowy) chroni użytkowników pojazdów i dróg przed wypadkami. Prawo karne zabezpiecza przed przestępczością, a przynajmniej przed

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Kształtowanie postaw etycznych u dziecka Beata Szynalska-Skarżyńska Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 11 maja 2015 r. CZYM JEST ETYKA? Etyka, zgodnie z europejską tradycją,

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy czwartej szkoły podstawowej

Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy czwartej szkoły podstawowej Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy czwartej szkoły podstawowej Wymagania programowe i kryteria oceniania I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą.

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY PRZECIW ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY ATEISTYCZNE 1 1. Argument z istnienia zła. (Argument ten jest jedynym, który ateiści przedstawiają jako

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Jednostka prowadząca kierunek studiów: Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Bezpieczeństwo wewnętrzne Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW NAUK O RODZINIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW NAUK O RODZINIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW NAUK O RODZINIE STUDIA DRUGIEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów nauki o rodzinie należy do obszarów

Bardziej szczegółowo

Złodziej przychodzi tylko po to, by kraść, zarzynać i wytracać. Ja przyszedłem, aby miały życie i obfitowały (Jan 10:10)

Złodziej przychodzi tylko po to, by kraść, zarzynać i wytracać. Ja przyszedłem, aby miały życie i obfitowały (Jan 10:10) Lekcja 5 na 4 lutego 2017 Złodziej przychodzi tylko po to, by kraść, zarzynać i wytracać. Ja przyszedłem, aby miały życie i obfitowały (Jan 10:10) Możemy dowiedzieć się o chrzcie Duchem Świętym i jak wierzący

Bardziej szczegółowo

Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym

Tolerancja (łac. tolerantia - cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym TOLERANCJA Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym oznacza on postawę wykluczającą dyskryminację

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r.

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r. Odpowiedzialne rodzicielstwo Strumienie, 20 XI 2010 r. Płodność miłości małżeńskiej (1) Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: «Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię» (Rdz 1, 26-18)

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi do testu z języka polskiego dla uczniów gimnazjów /etap szkolny/ Liczba punktów możliwych do uzyskania: 63.

Klucz odpowiedzi do testu z języka polskiego dla uczniów gimnazjów /etap szkolny/ Liczba punktów możliwych do uzyskania: 63. Klucz odpowiedzi do testu z języka polskiego dla uczniów gimnazjów /etap szkolny/ Liczba punktów możliwych do uzyskania: 63 Zadania zamknięte Zad.1 Zad.4 Zad.6 Zad.8 Zad.9 Zad.11 Zad.13 Zad.14 Zad.16 Zad.18

Bardziej szczegółowo

DEKALOG gdzie szukać informacji? YouCat KKK

DEKALOG gdzie szukać informacji? YouCat KKK gdzie szukać informacji? YouCat 348 351 KKK 2052 2082 Jacek Salij Dekalog o. Adam Szustak, Konferencje o Dekalogu Valerio Bocci Dziesięć przykazań wyjaśniane dzieciom Wiesława Lewandowska Pan Bóg nie robi

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 2009 FILOZOFIA POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Zasady oceniania: za rozwiązanie wszystkich zadań można uzyskać maksymalnie 50 punktów (w tym za rozwiązanie zadań

Bardziej szczegółowo

7. Bóg daje ja wybieram

7. Bóg daje ja wybieram 7. Bóg daje ja wybieram 1. CELE LEKCJI WYMAGANIA OGÓLNE wprowadzenie w problematykę powołania życiowego i chrześcijańskiego powołania do świętości. 2. TREŚCI NAUCZANIA WYMAGANIA SZCZEGÓŁOWE uczeń: po lekcji

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność organizacji

Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność biznesu rys historyczny Biblijne korzenie koncepcji społecznej odpowiedzialności A.Carnegie (magnat przem. stalowego) Ewangelia bogactwa

Bardziej szczegółowo

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa I. Świadkowie Chrystusa 2 3 4 5 6 określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. określa sposoby odnoszenia się do Boga

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą.

Wymagania programowe i kryteria oceniania I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą. Wymagania programowe i kryteria oceniania I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą. Posiada wiedzę i umiejętności, które są efektem samodzielnej pracy, wynikają z

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele kształcenia

Wstęp. Cele kształcenia Paweł Kołodziński Etyka Wstęp Przedmiot etyka jest nieobowiązkowy. Można go wybrać zarówno zamiast religii, jak i równolegle z religią (patrz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia

Bardziej szczegółowo

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki 1 Spis treści 2 Spis treści I Wychowanie a psychologia...... 8 1. Psychologizacja wychowania......8 2. Właściwa relacja między psychologią a pedagogiką.... 10 3. Psychologia a wychowanie: przykłady oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ EWA NOWAK-JUCHACZ AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI KANT, FICHTE, HEGEL WROCŁAW 2002 SPIS TREŚCI Przedmowa. WOLNOŚĆ I FILOZOFIA 7 Część I. KANT 13 Rozdział I. WOLA I JEJ

Bardziej szczegółowo

Program nauczania biblijnego uczniów klas gimnazjalnych. Program powstaje pod kierunkiem Elżbiety Bednarz

Program nauczania biblijnego uczniów klas gimnazjalnych. Program powstaje pod kierunkiem Elżbiety Bednarz Program nauczania biblijnego uczniów klas gimnazjalnych Program powstaje pod kierunkiem Elżbiety Bednarz Klasa I Ja i Bóg na co dzień Redaktor: Michał Stępień Nauka o Jezusie Chrystusie Jezus Syn Boży

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII dla klasy piątej szkoły podstawowej

WYMAGANIA Z RELIGII dla klasy piątej szkoły podstawowej Ks. Tadeusz Szamara SDB katecheta WYMAGANIA Z RELIGII dla klasy piątej szkoły podstawowej I. PODSTAWOWE: Na ocenę celującą uczeń: Spełnia wymagania na ocenę bardzo dobrą. Posiada wiedzę i umiejętności,

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Przedmiot: etyka Klasy: VI Rok szkolny: 2015/2016 Szkoła: Szkoła Podstawowa im. Batalionów AK Gustaw i Harnaś w Warszawie ul. Cyrklowa 1 Nauczyciel prowadzący: mgr Piotr

Bardziej szczegółowo

Książka została wydana dzięki dotacji Instytutu Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie

Książka została wydana dzięki dotacji Instytutu Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk w Warszawie Recenzja: prof. dr hab. Janina Godłów-Legiędź Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce: Fotolia anyaberkut Redaktor prowadzący: Łukasz Żebrowski Redakcja i korekta: Claudia Snochowska-Gonzalez

Bardziej szczegółowo

O argumentach sceptyckich w filozofii

O argumentach sceptyckich w filozofii O argumentach sceptyckich w filozofii - Czy cokolwiek można wiedzieć na pewno? - Czy cokolwiek można stwierdzić na pewno? Co myśli i czyni prawdziwy SCEPTYK? poddaje w wątpliwość wszelkie metody zdobywania

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE. Paweł Bortkiewicz

COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE. Paweł Bortkiewicz COŚ TY ATENOM ZROBIŁ SOKRATESIE Paweł Bortkiewicz bortpa@amu.edu.pl Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie, Że ci ze złota statuę lud niesie, Otruwszy pierwej... REWOLUCJA SOKRATEJSKA uwydatnienie sprzeczności

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju

Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Społeczna odpowiedzialność biznesu perspektywy i kierunki rozwoju Redakcja Robert Karaszewski Anna Paluszek Spis treści Wstęp Janina Ochojska... 7 Robert Karaszewski... 11 I. Pierwsze refleksje Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu i jego współczesne implikacje. Pod redakcją Przemysława Kaczmarka i Łukasza Machaja

Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu i jego współczesne implikacje. Pod redakcją Przemysława Kaczmarka i Łukasza Machaja Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu i jego współczesne implikacje Pod redakcją Przemysława Kaczmarka i Łukasza Machaja Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 2006 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wybór antropologii filozoficznej Antropologia przyrodnicza i antropologia kulturowa... 31

Spis treści Wybór antropologii filozoficznej Antropologia przyrodnicza i antropologia kulturowa... 31 Wykaz skrótów... Bibliografia... XI XIII Część I. Prawo jako porządek budowany na antropologii Wprowadzenie... 1 Rozdział I. Prawo i antropologia... 17 1. Homo iuridicus... 17 1.1. Porządek prawny a obraz

Bardziej szczegółowo

116. Czy są Duchy, które wiecznie pozostaną na niższych stopniach rozwoju?

116. Czy są Duchy, które wiecznie pozostaną na niższych stopniach rozwoju? Rozwój Duchów Bóg stworzył wszystkie Duchy prostymi i nie posiadającymi wiedzy. Każdemu z nich wyznaczył misję, by mógł się uczyć i krok po kroku osiągać doskonałość poprzez poznawanie prawdy i zbliżanie

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ Wstęp Żyjemy w świecie wielkich procesów integracji i globalizacji. Z samej swojej istoty są to procesy pozytywne pozwalające wspólnie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Jak to się zaczęło??? W latach 30 badacze doszli do wniosku, że neoklasyczna metoda badawcza nie odpowiada na

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Prof. Bolesław Rok Centrum Etyki Biznesu i Innowacji Społecznych ALK

Prof. Bolesław Rok Centrum Etyki Biznesu i Innowacji Społecznych ALK O słusznych lecz rzadkich aktach heroizmu moralnego w obliczu powszechnej polskiej nieodpowiedzialności. Czyli dlaczego zasady etyki w biznesie pozostają u nas na poziomie deklaracji? Prof. Bolesław Rok

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2.

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Artur Machlarz 2011-10-01 Plan wykładu 1 Czym według Platona jest wiedza prawdziwa i jak ją osiągnąć? 2 3 Protagoras - człowiek jest miarą wszechrzeczy...

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

Cechy dobrego negocjatora NEGOCJACJE

Cechy dobrego negocjatora NEGOCJACJE NEGOCJACJE AGENDA 1. Istota negocjacji wprowadzenie 2. Konflikty i ich uwarunkowania 3. Style i strategie negocjacyjne 4. Proces i reguły negocjacji 5. Komunikacja w negocjacjach 6. Trudne sytuacje negocjacyjne

Bardziej szczegółowo

WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015

WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015 WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 18/2015 Rada Naukowa Andrzej Antoszewski (Uniwersytet Wrocławski) Wiesław Bokajło (Uniwersytet Wrocławski) Nebojša Blanuša (Uniwersytet w Zagrzebiu) Zbigniew Czachór (UAM

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA IV WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeń dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnień oraz form organizacji

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu.

Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu. Pomyślny los, o traf szczęśliwy. W takim znaczeniu, i tylko w takim, przysłowie mówi o szczęściu, że łut jego więcej wart niż funt rozumu. Rodzaj przeżycia Arystoteles określał, że być szczęśliwym to

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia.

Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Cele nauczania w ramach przedmiotu - religia. Katecheza jest wychowaniem w wierze dzieci i młodzieży. Obejmuje przede wszystkim wyjaśnianie nauki chrześcijańskiej, podawanej w sposób systematyczny i całościowy

Bardziej szczegółowo

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych O CO CHODZI W TYM ARGUMENCIE Argument ten ma pokazać, że istnieje zewnętrzna przyczyna wszechświata o naturze wyższej niż wszystko, co

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2010 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2010 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2010 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Klucz punktowania odpowiedzi MAJ 2010 2 Egzamin maturalny z filozofii Zadanie 1. (0 1) problemów i tez z zakresu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Ogólne kryteria oceniania z religii

Ogólne kryteria oceniania z religii Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy czwartej szkoły podstawowej Rok szkolny 2016/2017 Obszary aktywności ucznia podlegające ocenie 1.Pisemne prace klasowe-po zakończonym dziale, obejmujące

Bardziej szczegółowo

Etyka pomiędzy teorią a praktyką. Dr Mariusz Szynkiewicz Instytut Filozofii UAM, ZFTiRC

Etyka pomiędzy teorią a praktyką. Dr Mariusz Szynkiewicz Instytut Filozofii UAM, ZFTiRC Etyka pomiędzy teorią a praktyką Dr Mariusz Szynkiewicz Instytut Filozofii UAM, ZFTiRC marszyn@amu.edu.pl Normy Moralne Obyczajowe Prawne Różnice: - Źródło - Sankcja - Zakres (za: M.Ś.) Etyka (ethos) Dział

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z religii kl. 4

Kryteria ocen z religii kl. 4 Kryteria ocen z religii kl. 4 Ocena celująca - spełnia wymagania w zakresie oceny bardzo dobrej - prezentuje treści wiadomości powiązane ze sobą w systematyczny układ - samodzielnie posługuje się wiedzą

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE. II Ogólnopolska Konferencja Naukowa PTE i EBEN Polska

ZAPROSZENIE. II Ogólnopolska Konferencja Naukowa PTE i EBEN Polska ZAPROSZENIE II Ogólnopolska Konferencja Naukowa PTE i EBEN Polska 27 października 2016 r. (czwartek) w siedzibie PTE (Dom Ekonomisty) w Warszawie, przy ul. Nowy Świat 49 Szanowni Państwo, wspólna konferencja

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym.

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym. KOSMICZNA ŚWIADOMOŚĆ Kiedy mowa jest o braku świadomi, przeciętny człowiek najczęściej myśli sobie: O czym oni do licha mówią? Czy ja nie jesteś świadomy? Przecież widzę, słyszę i myślę. Tak mniej więcej

Bardziej szczegółowo