Ludi Megalenses obrzędy, widowiska, teatr (w: Obrzęd, teatr, ceremoniał w dawnych kulturach, pod red. J. Olko, Warszawa 2008, s ).

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ludi Megalenses obrzędy, widowiska, teatr (w: Obrzęd, teatr, ceremoniał w dawnych kulturach, pod red. J. Olko, Warszawa 2008, s. 107-118)."

Transkrypt

1 Henryk Kowalski (UMCS Lublin) Ludi Megalenses obrzędy, widowiska, teatr (w: Obrzęd, teatr, ceremoniał w dawnych kulturach, pod red. J. Olko, Warszawa 2008, s ). We współczesnych badaniach nad genezą i rozwojem teatru w starożytności szczególną uwagę poświęca się jego powiązaniom z obrzędami religijnymi. Związki te od samego początku były dość bliskie: rytuał religijny i widowiska teatralne posługiwały się podobnymi formami przekazu, na które składały się: słowo, gest, mimika, muzyka, taniec, kostiumy itd. 1 Także forma, czas, organizacja i sposoby przedstawień teatralnych, jak też lokalizacja miejsc ich wystawiania ściśle wiązały się z elementami religijnymi. 2 Do najbardziej charakterystycznych przykładów połączenia elementów rytuału religijnego z widowiskowymi, w tym także teatralnymi, należały niewątpliwie ludi Megalenses, organizowane w Rzymie od II wieku p.n.e. Głównym celem przedstawionego artykułu jest wyjaśnienie: w jaki sposób rytuał religijny ku czci Kybele i Attisa wpływał na formy i treść przedstawień teatralnych oraz jaka była rola widowisk w tych ceremoniach religijnych? Jedną z głównych cech życia publicznego starożytnych Rzymian było jego ścisłe powiązanie z religią. Wszystkie oficjalne czynności wymagały zasięgnięcia odpowiednich wróżb i dokonania przewidzianych obrzędów. Szczególnym przejawem tego typu religijności była słynna pietas pobożność. 3 Przejawiała się ona przede wszystkim w oddawaniu czci bogom i bezwzględnym przestrzeganiu rytuałów i zasad religijnych, które we wczesnym okresie dziejów Rzymu regulowały również formy współistnienia w społeczeństwie. Ceremoniał religijny, na który składały się: modlitwy, ofiary, procesje itd., cechowało dążenie do przesadnej skrupulatności. Należy przy tym podkreślić, że formalnie uczestnictwo w oficjalnych kultach i uroczystościach nie było dla zwykłych ludzi prawdopodobnie 1 Przegląd koncepcji antropologicznych na temat związku religii i teatru zob. M. Kocur, Teatr antycznej Grecji, Wrocław 2001, s.28 i n. 2 I. Nielsen, Cultic Theatres and Ritual Drama. A Study in Regional Development and Religious Interchange between East and West in Antiquity, Aarhus Cicero, De haruspicum responsis, 19, Polibius, VI, 6-8. Por. R. Muth, Einführung in die griechische und römische Religion, Darmstadt 1998, s.202 i n.; J. Scheid, Religion et piété à Rome, Paris 1985, s.17 i n 1

2 plebsu. 9 Do najbardziej znaczących zarówno pod względem religijnym, jak też politycznym obowiązkowe, a wynikało raczej z różnego rodzaju osobistych motywów. 4 W nowszej literaturze poświęconej religii rzymskiej zwraca się uwagę na działania państwa zmierzające do większego zaangażowania religijnego szerokich rzesz plebsu, m.in. poprzez wprowadzanie nowych form obrzędów. 5 Przykładem połączenia ceremoniału religijnego z elementami widowiskowymi i teatralnymi w starożytnym Rzymie były ludi. Ich wprowadzenie zwiększało możliwości uatrakcyjnienia świąt i rytuałów, a jednocześnie stwarzało okazje do oddziaływania na ludność poprzez wykorzystanie nowych sposobów komunikacji społecznej. 6 Dotyczyło to również ludi scaenici, których geneza związana jest z początkami rzymskiego teatru. 7 N. Horsfall w pracy o kulturze plebsu rzymskiego podkreśla znaczenie form teatralnych dla rozwoju kultury masowej w Rzymie (np. powtarzano pieśni lub cytowano frazy usłyszane w teatrze). 8 Miejsca przedstawień teatralnych stały się jednocześnie terenem agitacji politycznej, a widowiska stwarzały możliwości manipulowania nastrojami należały ludi Megalenses. Kult Wielkiej Matki został wprowadzony w Rzymie podczas II wojny punickiej, w 204 r. p.n.e. na podstawie interpretacji ksiąg sybilińskich. 10 Głównym akcentem było sprowadzenie z Pessinuntu w Azji Mniejszej świętego czarnego kamienia, prawdopodobnie meteorytu, czczonego przez ludność miejscową jako symbol Wielkiej 4 Por. Scheid, Religion, s.129 i n.; P.Veyne, Inviter les dieux, sacrificier, banqueter. Quelques nuances de la religiosité gréco-romaine, Annales. Histoire, Sciences sociales, 2000, T. 55, N o 1, s Inaczej problem ten przedstawiał się w odniesieniu do kultów prywatnych lub zbiorowych (kolegia). 5 Por. B. Linke, Emotionalität und Status: zur gesellschaftlichen Funktion von supplicationes und lectisternia in der römischen Republik, w: A. Kneppe, D. Metzler (hrsg.), Die emotionale Dimension antiker Religiösität, Münster 2003, s Zob. G. Piccaluga, Elementi spettacolari nei rituali festivi romani, Roma 1964; J. M. André, Griechische Feste, römische Spiele. Die Freizeitkultur der Antike, Stuttgart 1994, s.137 i n.; F. Bernstein, Ludi publici. Untersuchungen zur Entstehung und Entwicklung der öffentlichen Spiele im republikanischen Rom, Stuttgart 1998, s. 119 i n.; 7 I. Nielsen, dz.cyt., s : wyróżnia 2 fazy w początkach i rozwoju przedstawień teatralnych w Rzymie: Dramatic Rituals i Ritual Drama. 8 N. Horsfall, La cultura della plebs romana, Barcelona 1996, s. 9 i n. 9 Por. G. Laser, Populo et scaenae serviendum est. Die Bedeutung der städtischen Masse in der Späten Republik, Trier, 1997, s. 92 i n.; Ch.Döbler, Politische Agitation undöffentlichkeit in der späten Republik, Frankfurt am Main 1999, s. 67 i n. 10 Szczegółowy opis wydarzeń relacjonuje Liwiusz: 29,

3 Macierzy Bogów. 11 Akt ten miał przede wszystkim znaczenie religijne, istotne jednak były też konteksty polityczne. Stanowił nawiązanie do trojańskiej przeszłości Rzymian, a jednocześnie utwierdzał sojusz z królestwem Pergamonu, skierowany przeciwko Filipowi V, królowi Macedonii. Zawierał także elementy wewnętrznej walki politycznej poprzez wyeksponowanie roli Scypiona Nazyki i Klaudii Kwinty, reprezentujących dwa najbardziej w tym okresie wpływowe rody: Korneliuszy i Klaudiuszy. 12 Anatolijski kult Matki Idajskiej - Kybele związany był przede wszystkim z obrzędami o charakterze misteryjnym, poświęconymi Bogini i jej kochankowi Attisowi. Główne uroczystości odbywały się wiosną i symbolizowały śmierć i powrót do życia Attisa. Rozpoczynało je rytualne ścięcie sosny, symbolu Attisa, którą ubierano jak zwłoki i ustawiano w świątyni. 13 Następował okres żałoby, w czasie którego kapłani przy dźwiękach muzyki odbywali rytualne tańce, zadając sobie przy tym rany. Na trzeci dzień grzebano posąg Attisa. Pogrzeb stawał się jednak jednocześnie zapowiedzią powrotu boga do życia, co następowało w kolejnym dniu i rozpoczynało okres radości. 14 Oprócz obrzędów o charakterze publicznym kult ten obejmował także tajne ceremoniały przeznaczone dla kapłanów i wtajemniczonych. Były to m.in.: taurobolium chrzest nowicjusza krwią zabijanego byka, kultowe uczty na instrumentach muzycznych (bębny i cymbały), wreszcie rytuał samokastracji połączony z przyjęciem do stanu kapłańskiego. 15 W Rzymie kult Magna Mater uzyskał charakter bardziej uniwersalny poprzez wprowadzenie oficjalnych uroczystości, odbywających się w dniach od 4 do 10 kwietnia i obejmujących oprócz modlitw, ofiar i procesji także specjalne uczty (mutationes cenarum) oraz widowiska: ludi circenses i ludi scaenici. Dokładna data ustanowienia ludi Megalenses jest sporna. Liwiusz wspomina o igrzyskach urządzonych już w 204 roku p.n.e. z okazji 11 Por. przekazaną przez Herodiana ( I, 11, 3) legendę o posągu, który spadł z nieba. 12 Por. T.Köves-Zulauf, Zur Empfang der Magna Mater in Rom, Historia, 1963, 12, s ; J.Gérard, Légende et politique autour de la Mère des Dieux, Revue des Études Latines, 1980, 58, s ; E.Gruen, The Advent of the Magna Mater, w: Tenże, Studies in Greeks Culture and Roman Policy, Berkeley-Los Angeles- London 1996, s. 5-33; Ph. Borgeaud, La Mère des dieux. De Cybèle à la Vierge Marie, Paris 1996, s.89 i n.; P. J. Burton, The Summoning of the Magna Mater to Rom, Historia, 1996, 45, s Według legendy Attis pod sosną dokonał samokastracji i tam zmarł. Szerzej na temat legend i kultu Attisa zob. M.G. Lancelotti, Attis. Between Myth and History: King, Priest and God, Leiden-New York-Köln 2002, (rozdz. I.) 14 G. Sfameni Gasparro, Soteriology and Mystic Aspects in the Cult of Cybele and Attis, Leiden Zob. M. J. Vermaseren, Cybele and Attis. The Myth and the Cult, London 1977, s. 96 i n. 3

4 p.n.e. 17 Same ludi stanowiły tylko jeden z elementów uroczystości religijnych ku czci przybycia Magna Mater do Rzymu, była to jednak prawdopodobnie uroczystość jednorazowa. 16 Za datę wprowadzenia ludi Megalenses przyjmuje się rok 194 p.n.e. lub 191 Wielkiej Bogini. Miały one charakter arystokratyczny, chociaż uczestniczyły w nich także szerokie rzesze plebsu. 18 Cyceron wspomina też, że prawo udziału w ludi mieli wyłącznie ludzie wolni, przed rozpoczęciem widowisk herold usuwał z teatru niewolników. 19 Na podkreślenie zasługuje fakt, że od samego początku wprowadzono podział dotyczący ceremonii. W trakcie świąt Megalezyjskich dominował ritus Graecus i elementy rytuału rzymskiego. 20 Obrzędy typu anatolijskiego były ograniczone, a Rzymianie nie mogli pełnić funkcji kapłańskich. Uroczystości charakteryzowały się połączeniem rytuału religijnego z elementami widowiskowymi i teatralnymi. W okresie republikańskim były organizowane przez edyla kurulnego. Rozpoczynały się 4 kwietnia od złożenia w świątyni ofiary, w postaci tzw. moretum półmiska wypełnionego ziołami. 21 Ważnym składnikiem religijno-politycznym Megalezjów były tzw. mutationes caenarum. Były to uroczyste obiady, organizowane wieczorem 4 kwietnia przez stowarzyszenia religijne sodalitates, w których uczestniczyły rodziny patrycjuszowskie. 22 Ich wystawność z czasem zaczęła osiągać znaczną skalę, co stało się powodem interwencji senatu w 161 r. p.n.e. (senatus consultum de ludis Megalensibus), 16 Livius, 29, 14, Livius, 34, 54, 3: Megalesia ludos scaenicos A. Attilius Serranus, L. Scribonius Libo aediles curules primi fecerunt. W innym fragmencie ( ): datuje początek ludi scaenici na rok 191 p.n.e., łącząc je z poświęceniem świątyni na Palatynie. Szerzej dyskusję zob. Bernstein, dz. cyt., s.186 i n. 18 W Rzymie uważano je za patrycjuszowskie i przeciwstawiano ludi Ceriales, odbywającym się w dniach kwietnia, które uchodziły za plebejskie. Zob. Aulus Gellius, Noctes Atticae, XVIII, 2, 11:... quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. Por. G. Radke, Betrachtungen zu den Feriae des Monats April, Pomoerium, 1994, 1, s (s. 55); B. S. Spaeth, The Roman Godess Ceres, Austin 1996, s. 92 i n. 19 Cicero, De haruspicum responsis, Bernstein, dz. cyt., s.200. Na temat ritus Graecus zob. J. Scheid, Graeco ritu : A typicall Roman way of honoring the Gods, Harvard Studies of Classical Philology, 1996, 98, s W jego skład wchodziły prawdopodobnie takie rośliny jak: czosnek, kolendra, ruta itd. Por. Vergilius, Moretum, 89 (w: Appendix Vergiliana); Ovidius, Fasti, IV, Fasti Praenestini, w: Inscriptiones Italicae, XIII, 2, s.127. Aulus Gellius, Noctes Atticae, II, 24, 2; Cicero, Cato Maior, 45. Por. A.Brelich, Offerte e interdizioni alimentari nel culto della Magna Mater a Roma, Studi e Materiali di Storia delle Religioni, 1965, 36, s

5 które zobowiązywało uczestników biesiad do ograniczenia wydatków do 120 asów oraz wprowadzało zakaz używania importowanego wina i naczyń srebrnych powyżej 100 funtów. Jego postanowienia rozszerzyła następnie uchwalona w tym samym roku lex Fannia cibaria. 23 Igrzyska obejmowały ludi circenses, podczas których urządzano wyścigi rydwanów, zawody sportowe i akrobatyczne oraz ludi scaenici, czyli przedstawienia teatralne. Ich szczegółowy zakres podaje Cyceron: igrzyska cyrkowe obejmowały: biegi, walkę na pięści, zapasy i wyścigi konne; teatr: śpiew i grę na lutniach i fletach. 24 W okresie późnej Republiki utrzymywały one charakter patrycjuszowski poprzez dominację widowisk teatralnych, które trwały od 4 do 9 kwietnia. 25 Główne uroczystości religijne oraz ludi scaenici odbywały się na Palatynie przed świątynią Magna Mater. 26 Cyceron wspomina, że rozgrywały się przed oczami samej Magna Mater, przy czym senatorowie zajmowali pierwsze miejsca. 27 Na temat dokładnej lokalizacji teatru istnieją w literaturze rozbieżności. Cyceron wspomina: Illi (C. aut Appii Claudii - H.K.), cum ludos facerent, servos de cavea exire iubebant: tu in alteram servos immisisti, ex altera liberos eiecisti. 28 Cyceron użył tu terminu: cavea. W innych miejscach tej samej mowy stosuje jednak określenie: scaena: servorum (...) omnibus in scaenam ; (...) omne servitum permissu magistratis liberatum in alteram scaenam immissum, alteri praepositum. 29 Ostatnie badania archeologiczne przed świątynią Magna Mater na Palatynie przyniosły ciekawe odkrycia, które pozwoliły na rekonstrukcję tego placu. Sama świątynia 23 Aulus Gellius, Noctes Atticae, II, 24, 2. Por. Macrobius, Saturnalia, III, 17,4. Na temat lex Fannia i ustawodawstwa przeciw luksusom zob. A. Bottiglieri, La legislazione sul lusso nella Roma repubblicana, Napoli 2002, s.138 i n. 24 Cicero, De legibus, II, 38. Por. H. H. Scullard, Festivals and Ceremonies of the Roman Republic, New York 1981, s. 97 i n. 25 Różniły się tym od ludi Romani i ludi plebei, podczas których przedstawienia teatralne i widowiska cyrkowe zajmowały taką samą liczbę dni. 26 O dedykacji świątyni zob. E. M. Orlin, Temples, Religion and Politics in The Roman Republic, Leiden-New York-Köln 1997, s.109 i n. 27 Cicero, De haruspicum responsis, 24:... de illis ludis loquar, quos in Palatio nostri maiores ante templum in ipso Matris magnae conspectu Megalesibus fieri celebrarique voluerunt, (...) quibus ludis primum ante populi consessum senatui locum P.Africanus iterum consul ille maior dedit. Por. J.A.Lenaghan, A Commentary on Ciceros Oration De haruspicum responsis, Princeton 1963, s Cicero, De haruspicum responsis, Tamże, 22; 25. 5

6 znajdowała się na podium ok. 18 x 33 m., a przestrzeń przed nią tworzyła nieregularny trójkąt (ok. 30 x 24 m.). Powodowało to, że plac przed nią był zbyt mały by mógł się tam znajdować regularny teatr. 30 Prawdopodobnie była to jedynie prowizoryczna konstrukcja drewniana. Jednocześnie słowa Cycerona: altera (...) altera mogłyby wskazywać, iż funkcjonowały dwie widownie. W literaturze brak jest na ten temat konsensusu, część badaczy przyjmuje, iż chodzi o drugi teatr, który znajdował się prawdopodobnie od strony Luperkalu, inni, że było to jeden teatr, ale z dwoma widowniami. 31 Wspomniane przez Cycerona słowa: in ipso Matris magnae conspectu związane były z rytuałem zwanym: sellisternium. (odmiana lectisternium). Polegał on na umieszczeniu symboli Bogini na specjalnie przygotowanym tronie, który ustawiano na honorowym miejscu. Zdobiono je wieńcami, perfumowano, a na stołach pojawiało się mięso, wino i ciastka. Obrzęd ten należał do ritus Graecus i był częścią pompa theatralis. 32 Tematyka przedstawień nie była początkowo ściśle związana z obrzędami ku czci Wielkiej Bogini. Dominowały komedie, często były to przedstawienia premierowe. W 191 roku p.n.e. wystawiono komedię Plauta: Pseudolus. 33 W latach p.n.e. miały miejsce premiery czterech komedii Terencjusza: Andria, Hecyra, Heautontimorumenos, Eunuchus. 34 Interesujące jest jednak, że w II połowie II wieku i w początkach I wieku p.n.e. powstały dwie komedie (togaty), zatytułowane: Megalensia. Autorem pierwszej był Lucjusz Afraniusz. Niestety zachował się tylko jeden mały fragment, w którym jakaś kobieta przemawia do swego kochanka. Taki sam tytuł nosiła komedia Tytusa Kwinkcjusza Atty. Także z niej zachował się jedynie fragment odnoszący się do jakiejś dyskusji podczas uczty. Prawdopodobnie treść obu komedii nie wiązała się bezpośrednio z kultem Magna Mater, a tytuły sugerowały jedynie czas i miejsce akcji Por. rekonstrukcję: P. Pensabene, Scavi nell area del Tempio della Vittoria e del santuario della Magna Mater del Palatino, Archeologia laziale, 1988, 9, s.54-67; Tenże, Magna Mater, aedes, w: E.M.Steinby (a cura di), Lexicon Topographicum Urbis Romae, vol. III, Roma 1996, s ; Nielsen, dz. cyt., s.172 nn. 31 Dwa teatry: J. A. Hanson, Roman Theater - Temples, Princeton 1959, s.14 prz. 29; przeciwko Lenaghan,dz. cyt., s. 124 i n. Szerzej dyskusję na ten temat zob. S. M. Goldberg, Plautus on the Palatine, Journal of Roman Studies, 1998, 88, s Szerzej zob. Bernstein, dz. cyt., s.203 i n. 33 Por. Bernstein, dz. cyt., s.201; E. Skwara, Historia komedii rzymskiej, Warszawa 2001, s Por. Scullard, dz. cyt., s. 98; Skwara, dz.cyt., s Afranius, Megalensia: Adesto! adsentio. Te non amare me cordate ac saniter ; Atta, Megalensia: nempe (adstat) sinus apud mensam, ubi sermo solet, suboriri seditiosus. Por. L.Stankiewicz, Komedia Lucjusza Afraniusza i jej związki z innymi odmianami komedii, Wrocław 1999, s Według autorki (s.154) także 6

7 U Owidiusza znajdujemy jednak wskazówkę, że istniał prawdopodobnie także utwór sceniczny (praetexta???) opowiadający historię Klaudii Kwinty i cudownego sprowadzenia czarnego kamienia Kybele z Ostii do Rzymu. 36 Wiązało się to prawdopodobnie z kształtującą się od połowy I wieku p.n.e. legendą o Klaudii, która, gdy statek osiadł na mieliźnie schwyciła za sznur i pociągnęła go Tybrem, aż do Rzymu. 37 Występy w teatrze obejmowały nie tylko przedstawienia komedii, czy tragedii, ale także występy muzyków, śpiewaków i tancerzy. 38 Niestety nie wiadomo, czy treść ich prezentacji nawiązywała bezpośrednio do samego święta lub mitu o Kybele i Attisie. Charakterystyczne jest przy tym, że oprócz przedstawień teatralnych odbywały się także w tym samym czasie widowiska innego rodzaju. Świadczy o tym słynna historia z 165 roku p.n.e., związana z wystawieniem komedii Terencjusza pt. Hecyra. Jak opowiada sam autor, w dopisanym później prologu, organizatorzy zostali zmuszeni do przerwania przedstawienia, gdyż widzowie oczekujący na pokazy linoskoczków i walki pięściarzy czynili wielki hałas, uniemożliwiając występy aktorom. 39 Ostatni dzień ludi Megalenses (10 kwietnia) poświęcony był widowiskom cyrkowym. Uroczystości rozpoczynała procesja, która wyruszała z Kapitolu i drogą przez Forum, Welabrum i Forum Boarium zdążała do Circus Maximus. Jej przebieg opisał Owidiusz: niesiono w niej posągi bogów, na czele Wiktoria, dalej Neptun, Mars, Apollo, Minerwa, tytuł innej komedii Afraniusza: (Ida) nie ma nic wspólnego z górą we Frygii związaną z Kybele, lecz jest imieniem dziewczyny. 36 Ovidius, Fasti, IV, 326: sed et scaena testificata loquar. Spr. Ovid, Fasi IV O Megalesiach. Por.Kragelund s.19 (Symb.Osl 2002, 77) Por. Scullard, dz. cyt., s Inna wersja przedstawiała Klaudię ciągnącą statek uczepiony do jej warkocza. Por. Gerard, dz.cyt., s. 164 i n.. Z I wieku n.e pochodzi ołtarz dedykowany przez Klaudię Syntache przedstawia: postać kobiecą ciągnącą okręt z posągiem Kybele. Napis : MATRI DEVM ET NAVI SALVIAE /SALVIAE VOTO SUSCEPTO/ CLAUDIA SYNTHYCHE/ D D (Vermasseren, Corpus Cultus Cybelae Attidisque, t.3, Leiden 1977 pl. CXIII). Statua Kladii Kwinty została na zlecenie senatu wystawiona w portyku świątyni, dwukrotnie niszczona przez ogień: Valerius Maximus:I,8,11: quod Quintae Claudiae statua in uestibulo templi Matris deum posita, bis ea aede incendo consumpta: prius P.nasica Scipione (et) L.bestia, item M.Seruilio L.Lamia consulibus, In sua basi flammis intacta stetit. Cic. Cael 34 (jako matrona), por. Har.22,27, Diod.Sic. 34,33,2 jako Valeria; Sen. De matrim frg. 80H jako westalka zob Wiseman 1979 s Cicero, De haruspicum responsis, 23; Tenże, De legibus, II, Terentius, Hecyra, prol. III, Por. M. Cytowska, H. Szelest, L. Rychlewska, Literatura rzymska. Okres archaiczny, Warszawa 1996, s

8 Ceres, Bakchus, Polluks i Kastor oraz Wenus. W chwili przybycia do Circus Maximus pretor (w okresie republikańskim edyl kurulny) dawał znak do rozpoczęcia wyścigów. 40 Wszystkie wymienione obrzędy i widowiska miały charakter religijny i obowiązywały wszystkie przewidziane rytuałem procedury. 41 W przypadku błędu w ceremonii lub niespodziewanego wydarzenia konieczne było zastosowanie instauratio, czyli powtórzenia obrzędu lub nawet całych ludi. 42 Przykładem może być słynny incydent, do którego doszło w trakcie ludi Megalenses w 56 roku p.n.e. Klodiusz przewodnicząc jako edyl wspomnianym uroczystościom wpuścił podczas ludi scaenici do teatru niewolników. Wywołało to, jak podaje Cyceron, powszechne oburzenie, ponieważ uczestnictwo w nich było zarezerwowane dla ludzi wolnych. 43 Mówca uznaje, iż było to świadome i celowe znieważenie kultu Magna Mater, tym bardziej znaczące, że ród Klaudiuszy miał szczególne związki z tym kultem, m.in. poprzez wspomnianą Klaudię Kwintę, która brała udział we wprowadzeniu posągu Kybele do Rzymu. 44 Interpretacja Cycerona o naruszeniu religijnego charakteru igrzysk i wystąpieniu Klodiusza przeciw kultowi Wielkiej Bogini jest dość powszechnie przez badaczy współczesnych odrzucana. W literaturze zarysowują się przy tym dwa stanowiska: część autorów (m.in. J. Colin, A. Kirsopp Michels, J. Gérard ) przyjmuje, iż wpuszczenie niewolników było aktem politycznym, a jego aspekty religijne zostały wyolbrzymione przez Cycerona, który wykorzystał je dla własnych celów propagandowych. T. Łoposzko uznał, iż 40 Ovidius, Amores, 3, 2, ; Fasti, 4, 391. Por. Scullard, dz. cyt., s Cicero, De haruspicum responsis, 24, określa je: qui sunt more institutisque maxime casti sollemnes, religiosi. 42 Cicero, De haruspicum responsis, 23 wymienia określone przypadki: gdy chłopiec posiadający żyjących rodziców związanych confarreatio (puer ille patrimus et matrimus) nie dotknął ziemi lub upuścił lejce, tancerz zatrzymał się, fletnista przerwał grę, edyl pomylił się itd. Wspomniani chłopcy kierowali prawdopodobnie rydwanami (tensam tenere), na których przewożono posągi bogów. 43 Cicero, De haruspicum responsis, 22 : Vis enim innumerabilis incitata ex omnibus vicis collecta servorum ab hoc aedile religioso repente e fornicibus ostiisque omnibus in scaenam signo dato immissa irrupit. Tua tum, tua, Cn.Lentule, eadem virtus fuit, (...) te, nomen, imperium, vocem, adspectum, impetum tuum stans senatus equitesque Romani et omnes boni sequebantur, cum ille servorum eludentium multitudini senatum populumque Romanum vinctum ipso consessu et constrictum spectaculis atque impenditum turba et angustis tradisset. Por. ibid.24:... hos ludos servi fecerunt, servi spectaverunt, tota denique hoc aedile servorum Megalesia fuerunt. Cyceron porównał ich do roju pszczół (ibid.,25), a wymienione ludi do igrzysk : cum Athenionis aut Spartaci exemplo. (ibid,26). 44 Cicero, De haruspicum responsis, 27. Mówca powoływał się też na wystawne igrzyska, które zorganizował ojciec P. Klodiusza, Appiusz Klaudiusz Pulcher w 91 roku p.n.e. 8

9 było to częścią planu Klodiusza, mającego na celu zdobycie sympatii niewolników. 45 Inni dopuszczają wymiar religijny. C. Gallini sugeruje, iż był to akt propagandy religijnej, mającej ukazać niewolnikom i biedocie, że ich wolność polityczna i religijna jest ograniczana przez arystokrację. Podobnie H. Benner, który sądzi, iż Klodiusz chciał w ten sposób pozbawić kult Magna Mater i ludi Megalenses ekskluzywności, chociaż łączy je z wydarzeniami politycznymi, związanymi z głodem i drożyzną. 46 Ostatnio nową argumentację zaproponował Th. Köves-Zulauf, który przedstawił interesującą hipotezę, że działania Klodiusza były rezultatem przygotowanego planu propagandy religijnej, mającej na celu atak na arystokratyczność kultu Magna Mater i rozszerzenie go wśród plebsu i niewolników. 47 Autor powiązał to ze sprawą poparcia udzielonego przez Klodiusza królowi Brogitarowi w jego sporze z Dejotarem o Pessinunt, gdzie znajdowała się słynna światynia Kybele. Cyceron zarzucał Klodiuszowi, iż za znaczne pieniądze przyznał ją Brogitarowi - Gallo-graeco, impuro homino ac nefario, zamiast Dejotarowi - człowiekowi religijnemu i przyjacielowi ludu rzymskiego. 48 Th.Köves-Zulauf nawiązał też do lokalizacji miejsca igrzysk, stwierdzając, że Klodiusz chciał rozpropagować elementy frygijskie kultu Kybele, związane z Attisem i poprzez świątynię mógł wprowadzić jego kapłanów, jednocześnie wpuszczając niewolników na widownię. 49 Wiązało się to prawdopodobnie z pojawieniem się nowych ceremoniałów. Z połowy I wieku p.n.e. mamy informacje o funkcjonowaniu w Rzymie elementów rytuału anatolijskiego. Orientalni kapłani Kybele, zwani gallami, często brocząc krwią z zadawanych 45 J.Colin, Les sénateurs et la Mère des Dieux aux Megalesia, Latomus, 13,1954, s ; A.Kirsopp Michels, Lucretius, Clodius and the Magna Mater, w: Mélanges J.Carcopino, Paris 1966, s ; J.Gérard, dz. cyt., s (s.164 nn.); T.Łoposzko, Clodio e gli schiavi, Acta Classica Universitatis Scientiarum Debrecenensis, 21,1985, s (s.51 nn. i przypis 56) 46 C. Gallini, Politica religiosa di Clodio, Studi e Materiali di Storia delle Religioni, 1962, 32,s (s.270 i n.); H. Benner, Die Politik des P.Clodius Pulcher, Stuttgart, s.113 i n. Autor ten widzi podobieństwa z zamieszkami w czasie ludi Apollinares w teatrze w 57 roku p.n.e. (Asconius, s.48 Clark). Sugeruje przy tym, iż Klodiusz chciał w ten sposób przełamać monopol optymatów dla wykorzystywania ludi, widowisk teatralnych i igrzysk gladiatorskich w celach propagandowych. Por. też W. J. Tatum, The Patrician Tribune, Publius Clodius Pulcher, Chapel Hill and London 1999, s. 211 i n. 47 Th. Köves-Zulauf, Ciceros Todfeind Clodius - ein Spielverderber, Acta Classica Universitatis Scientiarum Debrecenensis, 1995, 31, s Cicero, De haruspicum responsis, Th. Köves-Zulauf, Ciceros Todfeind, s. 144 nn. 9

10 sobie ran, nosili posąg w procesji po ulicach Rzymu, śpiewając po grecku hymny przy wtórze fletów i bębnów. 50 Zbierali przy tym jałmużnę, co potwierdza Cyceron w traktacie De legibus, stwierdzając jednak, że winien być to wyjątek i tylko w określone dni. 51 Pojawienie się tych obrzędów należałoby powiązać z przybyciem do Rzymu w 102 roku p.n.e. Battakesa, kapłana Attisa z Pessinuntu i poparcia udzielonego mu przez Mariusza. 52 Interesujące jest również, że prawie w tym samym czasie powstał poemat Katullusa zatytułowany Attis. Poeta w latach podróżował po północnych regionach Azji Mniejszej, gdzie szczegółowo zapoznał się z rytuałami ku czci kochanka Kybele. Po powrocie do Rzymu napisał poemat opisujący dzieje Attisa i obrzędy ku czci jego i Wielkiej Bogini. 53 T. P. Wiseman sugeruje, że poemat ten został napisany z myślą o ludi Megalenses, być może z przeznaczeniem do recytacji jako hymn podczas tych uroczystości. 54 Innym obrzędem związanym z kultem Kybele były marcowe ceremonie nawiązujące do wydarzeń z historii Attisa. Ich wprowadzenie do rytuałów publicznych datuje się na okres cesarstwa za czasów Klaudiusza, chociaż prawdopodobnie urządzano je już w okresie republiki. 55 Trwały 12 dni od 15 do 27 marca, przy czym ich przebieg stanowił jakby teatralne odtworzenie mitu o Attisie. 56 Rozpoczynało je canna intrat wniesienie trzciny przez członków specjalnego stowarzyszenia religijnego: cannophori, dla upamiętnienia znalezienia Attisa na brzegu rzeki. Towarzyszyła temu ofiara z byka. Od 15 do 22 marca obowiązywał tygodniowy post. 22 marca rozpoczynał się rytuał określany jako: arbor intrat - wniesienie sosny, symbolizującej zmarłego Attisa. Członkowie innego kolegium religijnego: dendrophori ścinali sosnę, której pień owijano jak zwłoki i przystrajano fiołkami (według legendy wyrosły z ziemi, do której spłynęła krew Attisa) marca (określany jako dzień krwi sanguis) odbywał się pogrzeb Attisa, połączony z samookaleczaniem się, a 50 Por. Lucretius, II, Cicero, De legibus, II, 40: Stipem sustulimus nisi eam, quam ad paucos dies propriam Idaeae Matris excepimus. Por. II, Por. T. R. S.Broughton, Notes on Roman Magistrates, Historia, 1953, 2, s , (cz.2: Marius and the Mater Magna, s Por. B. M. Näsström, The Abhorrence of Love. Studies in Rituals and Mystic Aspects in Catullus Poem of Attis, Göteborg T. P. Wiseman, Catullus and his World, Cambridge 1985, s. 199 i n. 55 Por. G. Thomas, Magna Mater and Attis, Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt, Band II, 17, 3, s ; Boregaud, op.cit., s.131 i n. 56 Zob. M. Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1987, s Rubio, R. "Collegium dendrophorum: corporacion profesional y cofradia metroaca" Gerion 11 (1993)

11 nawet samokastracją kapłanów. 25 marca następował dzień zmartwychwstania (hilaria) rozpoczynający święta radości. Kolejny dzień przeznaczano na odpoczynek (requieto), po czym w dniu następnym (27 marca) odbywało się lavatio obrzęd obmycia posągu Kybele w strumieniu Almo. Posąg Bogini przystrojony w złotą koronę wyobrażającą zarys wież obronnych wieziono na rydwanie. Procesja odbywała się przy wtórze licznych instrumentów muzycznych. Po dokonaniu obmycia posągu przewożono go do świątyni na Palatynie. Z informacji pisarzy chrześcijańskich wynika, że obrzędom towarzyszyły elementy pantomimiczne (tańce i gesty przy wtórze chórów), prawdopodobnie nawiązujące do mitu o Kybele i Attisie. 58 Dyskusyjny jest natomiast problem funkcjonowania w Rzymie w okresie republikańskim wspomnianych tajemnych obrzędów misteryjnych ku czci Kybele i Attisa. Rytuał taurobolium w Rzymie jest datowany dopiero na okres rządów Trajana. Wiadomości pochodzą głównie od Apulejusza, który opisał rytuał inicjacji i wtajemniczenia. 59 Pojawienie się nowych obrzędów zmieniło prawdopodobnie częściowo charakter widowisk podczas ludi Megalenses. Nadal kontynuowano tradycyjne przedstawienia teatralne i igrzyska cyrkowe. Żyjący na przełomie I i II wieku n.e. poeta Juvenalis, opisuje w jednej z Satyr wyścigi podczas ludi circenses ku czci Magna Mater, które zgromadziły w cyrku cały Rzym. 60 Doszły jednak także widowiska pantomimiczne i taneczne przedstawiające sceny z opowieści o Kybele i Attisie. 61 Podsumowując rozważania na temat ludi Megalenses należy zwrócić uwagę na specyficzne połączenie różnych form rytuałów religijnych z elementami widowiskowymi i teatralnymi. Frygijskie obrzędy z uwagi na ich specyfikę były dość trudne do zaakceptowania dla wyższych warstw rzymskich. Od samego początku starano się więc dostosować kult Magna Mater do sytuacji politycznej poprzez rozbudowę elementów widowiskowych. Zwrócenie uwagi na formy teatralne było z jednej strony podkreśleniem ekskluzywności 58 Augustinus, De civitate Dei, 2, 4: Berecynthiae matri omnium, ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis ; Arnobius, Adversus nationes, 7,33. Por. Dion. Hal., II,19,4-5. (spr.) 59 Apuleius, Metamorphosis, XI, Rytuał taurobolium odbywał się w tzw. Phrygianum na Watykanie. Zob. W. Burkert, Starożytne kulty misteryjne, Bydgoszcz 2001, s. 90 i n.; Por. D. Musiał, Antyczne korzenie chrześcijaństwa, Warszawa 2001, s. 162 i n. 60 Iuvenalis, Saturae, XI, : ( totam hodie Romam circus capit ). Por. też satyrę: VI, 67-70, gdzie pisze o aktorkach, które po Megalezjach, a przed ludi plebei wyszły z teatru na forum. 61 Por. Goldberg, dz. cyt., s. 8 n 11

12 igrzysk, z drugiej strony przedstawienia stwarzały możliwości wykorzystywania ich do celów propagandowych. Charakterystyczne jest przy tym, przynajmniej w początkowej fazie (II-I w. p.n.e.), oderwanie treści widowisk od kultu Magna Mater i rytuałów jej poświęconych. Dominowały raczej komedie, co niezbyt korespondowało z charakterem święta. Pewne nowe elementy zaczęły pojawiać się już w I wieku p.n.e.: nawiązanie do tradycji Klaudiuszy i ich udziału w sprowadzeniu Bogini, poemat ku czci Attisa, niektóre obrzędy pochodzenia anatolijskiego. W I wieku n.e. pojawiły się, już oficjalne, organizowane przez państwo, obrzędy marcowe, symbolizujące śmierć i wskrzeszenie Attisa, w II wieku n.e. zaś rytuały misteryjne. Było to potwierdzeniem nowych trendów występujących w religii rzymskiej w tym okresie. Przejawiały się one poprzez wzrost zainteresowań kultami wschodnimi i misteriami, zwłaszcza o charakterze soteriologicznym, które dostarczały wewnętrznych przeżyć religijnych i stwarzały możliwości uzyskania życia po śmierci. 62 Wpłynęło to w pewien sposób na zmianę relacji między obrzędami i widowiskami podczas ludi Megalenses. Ceremonie religijne adaptowały niektóre formy teatralne: pantomimę, taniec, śpiew. Z kolei przedstawienia w teatrze nawiązywały, przynajmniej częściowo do mitów o Kybele i Attisie oraz sprowadzeniu Wielkiej Bogini do Rzymu. Nadal jednak zachowywały ścisły wymiar religijny jako część obrzędów, podczas których obowiązywały regulacje przewidziane dla poszczególnych form rytuału. 62 Musiał, dz. cyt., s.19 i n.; 143 i n. 12

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

Wykaz lektur z prawa rzymskiego na egzamin. przedterminowy.

Wykaz lektur z prawa rzymskiego na egzamin. przedterminowy. Wykaz lektur z prawa rzymskiego na egzamin Trudniejsze przedterminowy. 1. T. Giaro, Kilka żywotów prawa rzymskiego zakończonych jego kodyfikacją, [w:] Prawo rzymskie a kultura prawna Europy, Lublin 2008,

Bardziej szczegółowo

51. OGÓLNOPOLSKI KONKURS RECYTATORSKI (TURNIEJ RECYTATORSKI, TURNIEJ POEZJI ŚPIEWANEJ, TURNIEJ TEATRU JEDNEGO AKTORA, WYWIEDZIONE ZE SŁOWA)

51. OGÓLNOPOLSKI KONKURS RECYTATORSKI (TURNIEJ RECYTATORSKI, TURNIEJ POEZJI ŚPIEWANEJ, TURNIEJ TEATRU JEDNEGO AKTORA, WYWIEDZIONE ZE SŁOWA) 51. OGÓLNOPOLSKI KONKURS RECYTATORSKI (TURNIEJ RECYTATORSKI, TURNIEJ POEZJI ŚPIEWANEJ, TURNIEJ TEATRU JEDNEGO AKTORA, WYWIEDZIONE ZE SŁOWA) REGULAMIN Warunki uczestnictwa Konkurs jest imprezą otwartą adresowaną

Bardziej szczegółowo

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia dopuszczająca oceny dostateczna dobra bardzo dobra Wiadomości, umiejętności i postawy Uczeń wykazuje się znajomością: Aktów wiary, nadziei, miłości, żalu Stacji drogi krzyżowej Sakramentów Darów Ducha

Bardziej szczegółowo

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt...

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt... Spis treêci Od autora... 9 Wprowadzenie Poj cie cywilizacji klasycznej... 11 èród a poznania cywilizacji klasycznej... 11 Ramy czasowe cywilizacji klasycznej... 14 Âwiat Êródziemnomorski... 15 I. Kr gi

Bardziej szczegółowo

Ogrody i ogrody teatru. Polsko- Norweska wymiana rezydencjonalna teatrów

Ogrody i ogrody teatru. Polsko- Norweska wymiana rezydencjonalna teatrów Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice Ogrody i ogrody teatru. Polsko- Norweska wymiana rezydencjonalna teatrów Realizacja projektu Marzec - Grudzień 2009 Spis treści O Ośrodku 3 Opis projektu 4 Partnerzy

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta przedmiotu obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 200/20 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia.

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia. KRYTERIA OCENIANIA z katechezy w zakresie I klasy szkoły podstawowej do programu nr AZ-1-01/10 i podręcznika nr AZ-11-01/10-RA-1/11 Jesteśmy w rodzinie Jezusa pod redakcją ks. Stanisława Łabendowicza Kryteria

Bardziej szczegółowo

Szkolny Konkurs Recytatorski. R e g u l a m i n

Szkolny Konkurs Recytatorski. R e g u l a m i n Szkolny Konkurs Recytatorski konkursy recytatorskie stały się dla ich uczestników impulsem, aby mówić o Polsce i sprawach narodu, a także o metafizycznych nastrojach człowieka, o prawdach odwiecznych,

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu Najdawniejsze dzieje cywilizacji śródziemnomorskiej - cywilizacja minojska i mykeńska 2. Kod modułu 05-NDCS-12 3. Rodzaj modułu Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Lublin, dnia 13 maja 2014 r. Poz. 1933 UCHWAŁA NR XXXVIII/170/14 RADY GMINY WOJCIECHÓW. z dnia 24 kwietnia 2014 r.

Lublin, dnia 13 maja 2014 r. Poz. 1933 UCHWAŁA NR XXXVIII/170/14 RADY GMINY WOJCIECHÓW. z dnia 24 kwietnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO Lublin, dnia 13 maja 2014 r. Poz. 1933 UCHWAŁA NR XXXVIII/170/14 RADY GMINY WOJCIECHÓW w sprawie ustanowienia herbu, flagi i pieczęci urzędowych Gminy Wojciechów

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY Nauczyciel oceniając ucznia w klasach IV-VI bierze pod uwagę przede wszystkim jego aktywność, zaangażowanie i wkład pracy. Ocenianie aktywności,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV STANDARDY WYMAGAŃ 1.Uczeń jest zobowiązany być obecnym na lekcji i aktywnie w niej uczestniczyć. 2.Uczeń ma obowiązek posiadać potrzebne do lekcji pomoce takie

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

DR MIECZYSŁAW DUDEK ERSKA W WARSZAWIE. Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym

DR MIECZYSŁAW DUDEK ERSKA W WARSZAWIE. Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym DR MIECZYSŁAW DUDEK WYŻSZA SZKOŁA A MENEDŻERSKA ERSKA W WARSZAWIE Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym Altruizm i bezinteresowne działanie jest nieodłącznym ogniwem każdego społeczeństwa występującym

Bardziej szczegółowo

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o.o.

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o.o. REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2013 roku Hasło przewodnie Dowcipne Śmieciuchy 1 Organizator 1. Organizatorem Turnieju Teatru Ekologicznego jest Zakład Utylizacji

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV

Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV Ocena celująca Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który opanował umiejętności i wiadomości wymagane na ocenę bardzo dobrą.

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko.klasa.. 1. Wytłumacz pojęcia: (0-4) Polis-.. Hellada-. Agora- Dramat-.. 2. Wymień pięciu bogów greckich (0-5) 3. Diagram przedstawia ukształtowanie terenu Grecji. Wyjaśnij związek pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o. o. w Myślenicach. REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2012 roku

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o. o. w Myślenicach. REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2012 roku REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2012 roku Hasło przewodnie Pół żartem pół serio czyli komedia odpadowa 1 Organizator 1. Organizatorem Turnieju Teatru Ekologicznego

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Nasza inicjatywa to przykład szerokiego myślenia o edukacji artystycznej i perspektywicznego myślenia o szkole, jako społeczności

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Wymagania podstawowe: Ocena celująca: Uczeń posiada wiedzę wykraczającą poza program religii własnego poziomu edukacji. Zna obowiązujące modlitwy i mały

Bardziej szczegółowo

X PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ RAZEM

X PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ RAZEM X PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ RAZEM Z prawdziwą satysfakcją przedstawiamy Państwu informację o X Przeglądzie Twórczości Dziecięcej RAZEM 2014. Nasza impreza jest wpisana do kalendarza imprez ogłoszonego

Bardziej szczegółowo

Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie

Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie Trzy egzemplarze pracy + wersja elektroniczna na płycie CD (rtf. doc.) + praca w kopercie. Oprawa miękka, przeźroczysta. Grzbiety

Bardziej szczegółowo

AUTOR I JEGO DZIEŁO Rodowity mieszkaniec Zdun, Pan Krzysztof J. Guzek jest autorem herbu Gminy Zduny.

AUTOR I JEGO DZIEŁO Rodowity mieszkaniec Zdun, Pan Krzysztof J. Guzek jest autorem herbu Gminy Zduny. HERB GMINY ZDUNY AUTOR I JEGO DZIEŁO Rodowity mieszkaniec Zdun, Pan Krzysztof J. Guzek jest autorem herbu Gminy Zduny. Autor herbu jest członkiem Towarzystwa Heraldycznego Szkocji. Oryginał herbu gminy

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCEN Z MUZYKI

KRYTERIA OCEN Z MUZYKI KRYTERIA OCEN Z MUZYKI KLASA IV Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: potrafi zaśpiewać bezbłędnie pieśni jedno- i dwugłosowe z własną interpretacją; opanował umiejętność odczytywania głosem melodii opartych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu

Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu Przedmiotowy system oceniania z katechezy jest zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania. Ocenianie

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r.

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r. UCHWAŁA NR 4 Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych z dnia 19 stycznia 2010 r. w sprawie wprowadzenia zasad dyplomowania oraz budowy pracy dyplomowej /licencjackiej i magisterskiej/ na Wydziale

Bardziej szczegółowo

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002 Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Przypis (notka) to zasadniczy element aparatu naukowego książki. Przypisy

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące

Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące uregulowania prawne nakładają na administrację jednostek

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK

TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK TRIDUUM PASCHALNE MĘKI, ŚMIERCI I ZMARTWYCHWSTANIA CHRYSUSA ŚPIEWNIK PARAFIA ŚWIĘTEGO STANISŁAWA BISKUPA I MĘCZENNIKA W ŁABOWEJ A.D. 2015 TRIDUUM PASCHALNE Męki, Śmierci i Zmartwychwstania Pana Ogólne

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O WYDANIE INTERPRETACJI INDYWIDUALNEJ W TRYBIE ART.10 USTAWY O SWOBODZIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

WNIOSEK O WYDANIE INTERPRETACJI INDYWIDUALNEJ W TRYBIE ART.10 USTAWY O SWOBODZIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ J _ * Warszawa, dnia 11 września 2014 WNIOSEK O WYDANIE INTERPRETACJI INDYWIDUALNEJ W TRYBIE ART.10 USTAWY O SWOBODZIE DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ Dyrektor Mazowieckiego Oddziału Wojewódzkiego Narodowego

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Informacje ogólne o Zespole

Rozdział I Informacje ogólne o Zespole STATUT Zespołu Szkół z Oddziałami Integracyjnymi w Kruszynie Nadany przez Radę Gminy Włocławek 21 lutego 2008 r. (Uchwała Nr XV/98/08. i XXVI/196/09 z dnia 18 marca 2009 r. z p. zm.) Spis treści: Rozdział

Bardziej szczegółowo

Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum

Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum Autor: mgr Małgorzata Wygoda nauczyciel w Zespole Szkół Podstawowo-Gimnazjalnych im. Jana Pawła II w Łososinie Dolnej

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce zróżnicowaną pod względem językowym oraz kulturowym. Mimo

Bardziej szczegółowo

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich

K O C H A M Y D O B R E G O B O G A. Nasza Boża Rodzina. Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich K O C H A M Y D O B R E G O B O G A Nasza Boża Rodzina Poradnik metodyczny do religii dla dzieci trzyletnich Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2011 Wprowadzenie do książki Nasza Boża Rodzina Religia

Bardziej szczegółowo

Program imprez 1 maja

Program imprez 1 maja KRAPKOWICE Program imprez 1 maja XXXII Krapkowicki Bieg Uliczny 9:00 bieg dzieci i młodzieży 10:00 nordic walking 9:00 14:00 11:00 START biegu głównego na 10 km 11.10 wręczanie nagród dla dzieci i młodzieży

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z zajęć artystycznych (muzycznych) klasy II

Wymagania edukacyjne z zajęć artystycznych (muzycznych) klasy II Wymagania edukacyjne z artystycznych () klasy II Ocena z przedmiotu zajęcia artystyczne uwzględnia przede wszystkim stosunek ucznia do przedmiotu oraz wysiłek wkładany w realizację wymagań, które dostosowane

Bardziej szczegółowo

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny

1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny 1. Polskie miesiące. Wystąpienia przeciw władzy w okresie PRL projekt edukacyjny a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości 1. Cele ogólne: a. Uczeń rozumie charakter wystąpień społecznych przeciw władzy w okresie

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka egzaminu maturalnego

Charakterystyka egzaminu maturalnego Charakterystyka egzaminu maturalnego Absolwent przystępując do egzaminu maturalnego, zdaje obowiązkowo 1. W części ustnej egzaminy, dla których nie określa się poziomu, z następujących przedmiotów: a.

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Barbara Myszka. Protokolant Katarzyna Bartczak

POSTANOWIENIE. SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Barbara Myszka. Protokolant Katarzyna Bartczak Sygn. akt III CZP 72/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 października 2014 r. SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca) SSN Barbara Myszka Protokolant

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

PIERWSZEGO, TRZECIEGO I CZWARTEGO PRZYKAZANIA KOŚCIELNEGO

PIERWSZEGO, TRZECIEGO I CZWARTEGO PRZYKAZANIA KOŚCIELNEGO PIĘĆ PRZYKAZAŃ KOŚCIELNYCH 1. 1. W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych. 2. 2. Przynajmniej raz w roku przystąpić do Sakramentu Pokuty. 3. 3.

Bardziej szczegółowo

Plan pracy z ministrantami

Plan pracy z ministrantami Plan pracy z ministrantami na podstawie materiałów formacyjnych Krajowego Duszpasterstwa Służby Liturgicznej oraz Dyrektorium Duszpasterstwa Służby Liturgicznej Czyli: -kto? -kiedy? -co? Formacja ministrancka

Bardziej szczegółowo

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Czerwiec 2015 22 Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Związek Firm Pożyczkowych Opinia prawna w ramach konsultacji publicznych zorganizowanych przez Ministerstwo Gospodarki w toku procesu

Bardziej szczegółowo

Konkurs wiedzy o kulturze świata antycznego dla szkół gimnazjalnych województwa zachodniopomorskiego. Rok szkolny 2013/2014

Konkurs wiedzy o kulturze świata antycznego dla szkół gimnazjalnych województwa zachodniopomorskiego. Rok szkolny 2013/2014 Konkurs wiedzy o kulturze świata antycznego dla szkół gimnazjalnych województwa zachodniopomorskiego Rok szkolny 2013/2014 Konkurs pod patronatem Zachodniopomorskiego Kuratora Oświaty Konkurs organizowany

Bardziej szczegółowo

Projekt standardów kształcenia dla specjalności dodatkowej FORMY I TECHNIKI TANECZNE

Projekt standardów kształcenia dla specjalności dodatkowej FORMY I TECHNIKI TANECZNE Projekt standardów kształcenia dla specjalności dodatkowej FORMY I TECHNIKI TANECZNE KIERUNEK: Wychowanie fizyczne SPECJALNOŚC: wychowanie fizyczne w szkole Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Raciborzu

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z RELIGII dla klasy pierwszej szkoły podstawowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z RELIGII dla klasy pierwszej szkoły podstawowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z RELIGII dla klasy pierwszej szkoły podstawowej Przedmiotowy System Oceniania z religii został opracowany na podstawie Programu Nauczania Religii Rzymskokatolickiej w Przedszkolach

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY Moduł/Przedmiot: Gra liturgiczna Kod modułu: Koordynator dr Jakub Pankowiak Punkty 3 modułu: ECTS: Status przedmiotu: Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Specjalność : historia i język angielski; dziedzictwo kulturowe, jego ochrona i promocja SYLABUS

Specjalność : historia i język angielski; dziedzictwo kulturowe, jego ochrona i promocja SYLABUS Instytut Historii Specjalność : historia i język angielski; dziedzictwo kulturowe, jego ochrona i promocja SYLABUS Przedmiot HISTORIA STAROŻYTNA Prowadzący Dr Lucyna Kostuch Forma zajęć konwersatorium

Bardziej szczegółowo

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura najsilniej rozwinięta na tym obszarze. Majowie to grupa

Bardziej szczegółowo

Dzieje teatru EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZJUM Z ZAKRESU PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH MAJ 2002. Czas pracy: do 180 minut. Informacje dla ucznia

Dzieje teatru EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZJUM Z ZAKRESU PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH MAJ 2002. Czas pracy: do 180 minut. Informacje dla ucznia UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY KOD UCZNIA DATA URODZENIA UCZNIA miejsce na naklejkę z kodem dzień miesiąc rok EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZJUM Z ZAKRESU PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH MAJ 2002 Dzieje teatru

Bardziej szczegółowo

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra SCENARIUSZ 1 Temat zajęć: Zawody w zawody kobiety i mężczyźni w pracy - eliminowanie stereotypów związanych z płcią - zainteresowanie własną przyszłością w kontekście wyboru zawodu - kształcenie spostrzegawczości

Bardziej szczegółowo

Regulamin Uczelnianej Organizacji Studenckiej Uniwersytetu Warszawskiego SKN Koło Młodych Dyplomatów. Nazwa i siedziba organizacji. Art.

Regulamin Uczelnianej Organizacji Studenckiej Uniwersytetu Warszawskiego SKN Koło Młodych Dyplomatów. Nazwa i siedziba organizacji. Art. Regulamin Uczelnianej Organizacji Studenckiej Uniwersytetu Warszawskiego SKN Koło Młodych Dyplomatów Nazwa i siedziba organizacji Art. 1 1. Uczelniana Organizacja Studencka Uniwersytetu Warszawskiego Koło

Bardziej szczegółowo

Klucz odpowiedzi do zadań zamkniętych zestawu zadań pt. Chleb -S-A1-042

Klucz odpowiedzi do zadań zamkniętych zestawu zadań pt. Chleb -S-A1-042 Warszawa, 1.04.2004 r. Klucz odpowiedzi do zadań zamkniętych zestawu zadań pt. Chleb -S-A1-042 Odpowiedź 1 C 1 2 A 1 3 C 1 4 D 1 5 B 1 6 A 1 7 B 1 8 D 1 9 B 1 10 B 1 11 C 1 12 A 1 13 A 1 14 B 1 15 D 1

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Turystyka i Rekreacja SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia

Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia Kryteria oceniania w klasie I, II i III - Religia KLASA I ocenę niedostateczną otrzymuje uczeń, który nie spełnia kryteriów na ocenę dopuszczającą ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: odróżnia modlitwę

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ. im. Marii Konopnickiej w Starym Koźlu ROK SZKOLNY 2015/2016

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ. im. Marii Konopnickiej w Starym Koźlu ROK SZKOLNY 2015/2016 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI W SZKOLE PODSTAWOWEJ im. Marii Konopnickiej w Starym Koźlu ROK SZKOLNY 2015/2016 1. Cele priorytetowe w nauczaniu muzyki: a) OGÓLNE: Kształtowanie zainteresowań i

Bardziej szczegółowo

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel

Arteterapia. Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Arteterapia Prof. dr hab. Bronisława Woźniczka-Paruzel Formy terapii przez sztukę wspomagające biblioterapię W działaniach biblioterapeutycznych przydatne są również inne formy terapii, wykorzystujące

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

1. Jaki to taniec? 1:03 a) walc angielski b) cza-cza c) tango d) krakowiak 2. Jaki głos słyszysz? 1:44

1. Jaki to taniec? 1:03 a) walc angielski b) cza-cza c) tango d) krakowiak 2. Jaki głos słyszysz? 1:44 Małe olimpiady przedmiotowe Test z muzyki ORGANIZATORZY: Wydział Edukacji Urzędu Miasta Imię i nazwisko Szkoła Centrum Edukacji Nauczycieli Szkoła Podstawowa nr 17 Szkoła Podstawowa nr 18 Drogi Uczniu,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotów: MUZYKA oraz ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE

Wymagania edukacyjne z przedmiotów: MUZYKA oraz ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE Wymagania edukacyjne z przedmiotów: MUZYKA oraz ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE Aby uzyskać poszczególne oceny, uczeń powinien: I. Na ocenę celującą: spełniać wymagania uzyskania oceny bardzo dobrej oraz dodatkowo

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

Strona: Organ II instancji: Zaskarżona decyzja:

Strona: Organ II instancji: Zaskarżona decyzja: Waldemar Wietrzykowski ul. Jabłeczna 38/1 50-539 WROCŁAW Wrocław, dnia 30.03.2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ul. Jasna 2/4 00-013 Warszawa (za pośrednictwem) Minister Administracji i

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

Krajowa Reprezentacja Doktorantów

Krajowa Reprezentacja Doktorantów Warszawa, 10 listopada 2014 r. Opinia Zespołu Prawnego Rzecznika Praw Doktoranta Krajowej Reprezentacji w przedmiocie ustalenia czy: 1. obowiązek realizacji praktyk doktoranckich, w formie prowadzenia

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

SZANOWNI PAŃSTWO DYREKTORZY, NAUCZYCIELE I SYMPATYCY PIEŚNI POLSKIEJ

SZANOWNI PAŃSTWO DYREKTORZY, NAUCZYCIELE I SYMPATYCY PIEŚNI POLSKIEJ Pieśń ujdzie cało Adam Mickiewicz SZANOWNI PAŃSTWO DYREKTORZY, NAUCZYCIELE I SYMPATYCY PIEŚNI POLSKIEJ Zwracamy się do Państwa z serdecznym apelem i prośbą o zaangażowanie i udział uczniów w IV Gminnym

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

17. FESTIWAL TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ WOJSKA POLSKIEGO Kołobrzeg 2015

17. FESTIWAL TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ WOJSKA POLSKIEGO Kołobrzeg 2015 WOJSKOWE CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ Z A T W I E R D Z A M DYREKTOR WOJSKOWEGO CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ prof. nadzw. dr hab. Aleksandra SKRABACZ 17. FESTIWAL TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ WOJSKA POLSKIEGO

Bardziej szczegółowo

ADDITIONAL Rule Changes with implementation from January 1st 2011 for Disco Dance, Disco Free Style, Hip Hop and Belly Dance :

ADDITIONAL Rule Changes with implementation from January 1st 2011 for Disco Dance, Disco Free Style, Hip Hop and Belly Dance : ADDITIONAL Rule Changes with implementation from January 1st 2011 for Disco Dance, Disco Free Style, Hip Hop and Belly Dance : 8. Belly Dance Przepisy 8.1.11: BELLY DANCE (2011) Belly Dance / Oriental

Bardziej szczegółowo

Jak ona być pożytecznym i nieść chętną pomoc bliźnim ROK 2014/2015 ROKIEM HM ŁUCJI ZAWADA HUFIEC ZHP RUDA ŚLĄSKA IM.

Jak ona być pożytecznym i nieść chętną pomoc bliźnim ROK 2014/2015 ROKIEM HM ŁUCJI ZAWADA HUFIEC ZHP RUDA ŚLĄSKA IM. HUFIEC ZHP RUDA ŚLĄSKA IM. HM ŁUCJI ZAWADA ZAŁOŻENIA PROGRAMOWE /2015 1. Rok /2015 rokiem hm Łucji Zawada. W tym roku harcerskim swą uwagę kierujemy ku bohaterce naszego hufca hm Łucji Zawada ps. Luśka.

Bardziej szczegółowo

REKLAMA USŁUG WETERYNARYJNYCH

REKLAMA USŁUG WETERYNARYJNYCH dr Piotr Rodziewicz adwokat REKLAMA USŁUG WETERYNARYJNYCH I. ZAKRES DOPUSZCZLANEJ INFORMACJI O ZAKŁADACH LECZNICZYCH DLA ZWIERZĄT Zgodnie z przepisem art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o zakładach

Bardziej szczegółowo

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013

BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY 08 / LISTOPAD 2013 BIAŁORUŚ BIULETYN ELEKTRONICZNY STOSUNKI POLSKO-BIAŁORUSKIE Białoruś jest ważnym partnerem dla Polski ze względu na jej bliskie sąsiedztwo i wspólną historię. Dlatego Polska, również w ramach Unii Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

V PRZEGLĄD DZIECIĘCYCH TALENTÓW BYCHAWA 2015

V PRZEGLĄD DZIECIĘCYCH TALENTÓW BYCHAWA 2015 ORGANIZATOR: V PRZEGLĄD DZIECIĘCYCH TALENTÓW BYCHAWA 2015 Samorządowe Przedszkole nr 1 w Bychawie Ul. Partyzantów 5 23 100 Bychawa tel. 815661568 mail: psbychawa@gmail.com www.przedszkole.bychawa.pl WSPÓŁORGANIZATORZY:

Bardziej szczegółowo

I. Konkurs Co jest dla mnie najważniejsze (luty 2012) II. Publikacja w Przeglądzie Edukacyjnym (marzec kwiecień 2012) III. Konkurs Literacki List do

I. Konkurs Co jest dla mnie najważniejsze (luty 2012) II. Publikacja w Przeglądzie Edukacyjnym (marzec kwiecień 2012) III. Konkurs Literacki List do I. Konkurs Co jest dla mnie najważniejsze (luty 2012) II. Publikacja w Przeglądzie Edukacyjnym (marzec kwiecień 2012) III. Konkurs Literacki List do Janusza Korczaka (czerwiec2012) IV. Przedstawienie Sen

Bardziej szczegółowo

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda Starożytna Grecja Agnieszka Wojewoda Spis treści Położenie Grecji O Grecji słów kilka Starożytna Grecja Bogowie i boginie Grecji Grecki teatr Igrzyska olimpijskie Agora Sztuka grecka Podsumowanie Położenie

Bardziej szczegółowo