Ludi Megalenses obrzędy, widowiska, teatr (w: Obrzęd, teatr, ceremoniał w dawnych kulturach, pod red. J. Olko, Warszawa 2008, s ).

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ludi Megalenses obrzędy, widowiska, teatr (w: Obrzęd, teatr, ceremoniał w dawnych kulturach, pod red. J. Olko, Warszawa 2008, s. 107-118)."

Transkrypt

1 Henryk Kowalski (UMCS Lublin) Ludi Megalenses obrzędy, widowiska, teatr (w: Obrzęd, teatr, ceremoniał w dawnych kulturach, pod red. J. Olko, Warszawa 2008, s ). We współczesnych badaniach nad genezą i rozwojem teatru w starożytności szczególną uwagę poświęca się jego powiązaniom z obrzędami religijnymi. Związki te od samego początku były dość bliskie: rytuał religijny i widowiska teatralne posługiwały się podobnymi formami przekazu, na które składały się: słowo, gest, mimika, muzyka, taniec, kostiumy itd. 1 Także forma, czas, organizacja i sposoby przedstawień teatralnych, jak też lokalizacja miejsc ich wystawiania ściśle wiązały się z elementami religijnymi. 2 Do najbardziej charakterystycznych przykładów połączenia elementów rytuału religijnego z widowiskowymi, w tym także teatralnymi, należały niewątpliwie ludi Megalenses, organizowane w Rzymie od II wieku p.n.e. Głównym celem przedstawionego artykułu jest wyjaśnienie: w jaki sposób rytuał religijny ku czci Kybele i Attisa wpływał na formy i treść przedstawień teatralnych oraz jaka była rola widowisk w tych ceremoniach religijnych? Jedną z głównych cech życia publicznego starożytnych Rzymian było jego ścisłe powiązanie z religią. Wszystkie oficjalne czynności wymagały zasięgnięcia odpowiednich wróżb i dokonania przewidzianych obrzędów. Szczególnym przejawem tego typu religijności była słynna pietas pobożność. 3 Przejawiała się ona przede wszystkim w oddawaniu czci bogom i bezwzględnym przestrzeganiu rytuałów i zasad religijnych, które we wczesnym okresie dziejów Rzymu regulowały również formy współistnienia w społeczeństwie. Ceremoniał religijny, na który składały się: modlitwy, ofiary, procesje itd., cechowało dążenie do przesadnej skrupulatności. Należy przy tym podkreślić, że formalnie uczestnictwo w oficjalnych kultach i uroczystościach nie było dla zwykłych ludzi prawdopodobnie 1 Przegląd koncepcji antropologicznych na temat związku religii i teatru zob. M. Kocur, Teatr antycznej Grecji, Wrocław 2001, s.28 i n. 2 I. Nielsen, Cultic Theatres and Ritual Drama. A Study in Regional Development and Religious Interchange between East and West in Antiquity, Aarhus Cicero, De haruspicum responsis, 19, Polibius, VI, 6-8. Por. R. Muth, Einführung in die griechische und römische Religion, Darmstadt 1998, s.202 i n.; J. Scheid, Religion et piété à Rome, Paris 1985, s.17 i n 1

2 plebsu. 9 Do najbardziej znaczących zarówno pod względem religijnym, jak też politycznym obowiązkowe, a wynikało raczej z różnego rodzaju osobistych motywów. 4 W nowszej literaturze poświęconej religii rzymskiej zwraca się uwagę na działania państwa zmierzające do większego zaangażowania religijnego szerokich rzesz plebsu, m.in. poprzez wprowadzanie nowych form obrzędów. 5 Przykładem połączenia ceremoniału religijnego z elementami widowiskowymi i teatralnymi w starożytnym Rzymie były ludi. Ich wprowadzenie zwiększało możliwości uatrakcyjnienia świąt i rytuałów, a jednocześnie stwarzało okazje do oddziaływania na ludność poprzez wykorzystanie nowych sposobów komunikacji społecznej. 6 Dotyczyło to również ludi scaenici, których geneza związana jest z początkami rzymskiego teatru. 7 N. Horsfall w pracy o kulturze plebsu rzymskiego podkreśla znaczenie form teatralnych dla rozwoju kultury masowej w Rzymie (np. powtarzano pieśni lub cytowano frazy usłyszane w teatrze). 8 Miejsca przedstawień teatralnych stały się jednocześnie terenem agitacji politycznej, a widowiska stwarzały możliwości manipulowania nastrojami należały ludi Megalenses. Kult Wielkiej Matki został wprowadzony w Rzymie podczas II wojny punickiej, w 204 r. p.n.e. na podstawie interpretacji ksiąg sybilińskich. 10 Głównym akcentem było sprowadzenie z Pessinuntu w Azji Mniejszej świętego czarnego kamienia, prawdopodobnie meteorytu, czczonego przez ludność miejscową jako symbol Wielkiej 4 Por. Scheid, Religion, s.129 i n.; P.Veyne, Inviter les dieux, sacrificier, banqueter. Quelques nuances de la religiosité gréco-romaine, Annales. Histoire, Sciences sociales, 2000, T. 55, N o 1, s Inaczej problem ten przedstawiał się w odniesieniu do kultów prywatnych lub zbiorowych (kolegia). 5 Por. B. Linke, Emotionalität und Status: zur gesellschaftlichen Funktion von supplicationes und lectisternia in der römischen Republik, w: A. Kneppe, D. Metzler (hrsg.), Die emotionale Dimension antiker Religiösität, Münster 2003, s Zob. G. Piccaluga, Elementi spettacolari nei rituali festivi romani, Roma 1964; J. M. André, Griechische Feste, römische Spiele. Die Freizeitkultur der Antike, Stuttgart 1994, s.137 i n.; F. Bernstein, Ludi publici. Untersuchungen zur Entstehung und Entwicklung der öffentlichen Spiele im republikanischen Rom, Stuttgart 1998, s. 119 i n.; 7 I. Nielsen, dz.cyt., s : wyróżnia 2 fazy w początkach i rozwoju przedstawień teatralnych w Rzymie: Dramatic Rituals i Ritual Drama. 8 N. Horsfall, La cultura della plebs romana, Barcelona 1996, s. 9 i n. 9 Por. G. Laser, Populo et scaenae serviendum est. Die Bedeutung der städtischen Masse in der Späten Republik, Trier, 1997, s. 92 i n.; Ch.Döbler, Politische Agitation undöffentlichkeit in der späten Republik, Frankfurt am Main 1999, s. 67 i n. 10 Szczegółowy opis wydarzeń relacjonuje Liwiusz: 29,

3 Macierzy Bogów. 11 Akt ten miał przede wszystkim znaczenie religijne, istotne jednak były też konteksty polityczne. Stanowił nawiązanie do trojańskiej przeszłości Rzymian, a jednocześnie utwierdzał sojusz z królestwem Pergamonu, skierowany przeciwko Filipowi V, królowi Macedonii. Zawierał także elementy wewnętrznej walki politycznej poprzez wyeksponowanie roli Scypiona Nazyki i Klaudii Kwinty, reprezentujących dwa najbardziej w tym okresie wpływowe rody: Korneliuszy i Klaudiuszy. 12 Anatolijski kult Matki Idajskiej - Kybele związany był przede wszystkim z obrzędami o charakterze misteryjnym, poświęconymi Bogini i jej kochankowi Attisowi. Główne uroczystości odbywały się wiosną i symbolizowały śmierć i powrót do życia Attisa. Rozpoczynało je rytualne ścięcie sosny, symbolu Attisa, którą ubierano jak zwłoki i ustawiano w świątyni. 13 Następował okres żałoby, w czasie którego kapłani przy dźwiękach muzyki odbywali rytualne tańce, zadając sobie przy tym rany. Na trzeci dzień grzebano posąg Attisa. Pogrzeb stawał się jednak jednocześnie zapowiedzią powrotu boga do życia, co następowało w kolejnym dniu i rozpoczynało okres radości. 14 Oprócz obrzędów o charakterze publicznym kult ten obejmował także tajne ceremoniały przeznaczone dla kapłanów i wtajemniczonych. Były to m.in.: taurobolium chrzest nowicjusza krwią zabijanego byka, kultowe uczty na instrumentach muzycznych (bębny i cymbały), wreszcie rytuał samokastracji połączony z przyjęciem do stanu kapłańskiego. 15 W Rzymie kult Magna Mater uzyskał charakter bardziej uniwersalny poprzez wprowadzenie oficjalnych uroczystości, odbywających się w dniach od 4 do 10 kwietnia i obejmujących oprócz modlitw, ofiar i procesji także specjalne uczty (mutationes cenarum) oraz widowiska: ludi circenses i ludi scaenici. Dokładna data ustanowienia ludi Megalenses jest sporna. Liwiusz wspomina o igrzyskach urządzonych już w 204 roku p.n.e. z okazji 11 Por. przekazaną przez Herodiana ( I, 11, 3) legendę o posągu, który spadł z nieba. 12 Por. T.Köves-Zulauf, Zur Empfang der Magna Mater in Rom, Historia, 1963, 12, s ; J.Gérard, Légende et politique autour de la Mère des Dieux, Revue des Études Latines, 1980, 58, s ; E.Gruen, The Advent of the Magna Mater, w: Tenże, Studies in Greeks Culture and Roman Policy, Berkeley-Los Angeles- London 1996, s. 5-33; Ph. Borgeaud, La Mère des dieux. De Cybèle à la Vierge Marie, Paris 1996, s.89 i n.; P. J. Burton, The Summoning of the Magna Mater to Rom, Historia, 1996, 45, s Według legendy Attis pod sosną dokonał samokastracji i tam zmarł. Szerzej na temat legend i kultu Attisa zob. M.G. Lancelotti, Attis. Between Myth and History: King, Priest and God, Leiden-New York-Köln 2002, (rozdz. I.) 14 G. Sfameni Gasparro, Soteriology and Mystic Aspects in the Cult of Cybele and Attis, Leiden Zob. M. J. Vermaseren, Cybele and Attis. The Myth and the Cult, London 1977, s. 96 i n. 3

4 p.n.e. 17 Same ludi stanowiły tylko jeden z elementów uroczystości religijnych ku czci przybycia Magna Mater do Rzymu, była to jednak prawdopodobnie uroczystość jednorazowa. 16 Za datę wprowadzenia ludi Megalenses przyjmuje się rok 194 p.n.e. lub 191 Wielkiej Bogini. Miały one charakter arystokratyczny, chociaż uczestniczyły w nich także szerokie rzesze plebsu. 18 Cyceron wspomina też, że prawo udziału w ludi mieli wyłącznie ludzie wolni, przed rozpoczęciem widowisk herold usuwał z teatru niewolników. 19 Na podkreślenie zasługuje fakt, że od samego początku wprowadzono podział dotyczący ceremonii. W trakcie świąt Megalezyjskich dominował ritus Graecus i elementy rytuału rzymskiego. 20 Obrzędy typu anatolijskiego były ograniczone, a Rzymianie nie mogli pełnić funkcji kapłańskich. Uroczystości charakteryzowały się połączeniem rytuału religijnego z elementami widowiskowymi i teatralnymi. W okresie republikańskim były organizowane przez edyla kurulnego. Rozpoczynały się 4 kwietnia od złożenia w świątyni ofiary, w postaci tzw. moretum półmiska wypełnionego ziołami. 21 Ważnym składnikiem religijno-politycznym Megalezjów były tzw. mutationes caenarum. Były to uroczyste obiady, organizowane wieczorem 4 kwietnia przez stowarzyszenia religijne sodalitates, w których uczestniczyły rodziny patrycjuszowskie. 22 Ich wystawność z czasem zaczęła osiągać znaczną skalę, co stało się powodem interwencji senatu w 161 r. p.n.e. (senatus consultum de ludis Megalensibus), 16 Livius, 29, 14, Livius, 34, 54, 3: Megalesia ludos scaenicos A. Attilius Serranus, L. Scribonius Libo aediles curules primi fecerunt. W innym fragmencie ( ): datuje początek ludi scaenici na rok 191 p.n.e., łącząc je z poświęceniem świątyni na Palatynie. Szerzej dyskusję zob. Bernstein, dz. cyt., s.186 i n. 18 W Rzymie uważano je za patrycjuszowskie i przeciwstawiano ludi Ceriales, odbywającym się w dniach kwietnia, które uchodziły za plebejskie. Zob. Aulus Gellius, Noctes Atticae, XVIII, 2, 11:... quam ob causam patricii Megalensibus mutitare soliti sint, plebes Cerealibus. Por. G. Radke, Betrachtungen zu den Feriae des Monats April, Pomoerium, 1994, 1, s (s. 55); B. S. Spaeth, The Roman Godess Ceres, Austin 1996, s. 92 i n. 19 Cicero, De haruspicum responsis, Bernstein, dz. cyt., s.200. Na temat ritus Graecus zob. J. Scheid, Graeco ritu : A typicall Roman way of honoring the Gods, Harvard Studies of Classical Philology, 1996, 98, s W jego skład wchodziły prawdopodobnie takie rośliny jak: czosnek, kolendra, ruta itd. Por. Vergilius, Moretum, 89 (w: Appendix Vergiliana); Ovidius, Fasti, IV, Fasti Praenestini, w: Inscriptiones Italicae, XIII, 2, s.127. Aulus Gellius, Noctes Atticae, II, 24, 2; Cicero, Cato Maior, 45. Por. A.Brelich, Offerte e interdizioni alimentari nel culto della Magna Mater a Roma, Studi e Materiali di Storia delle Religioni, 1965, 36, s

5 które zobowiązywało uczestników biesiad do ograniczenia wydatków do 120 asów oraz wprowadzało zakaz używania importowanego wina i naczyń srebrnych powyżej 100 funtów. Jego postanowienia rozszerzyła następnie uchwalona w tym samym roku lex Fannia cibaria. 23 Igrzyska obejmowały ludi circenses, podczas których urządzano wyścigi rydwanów, zawody sportowe i akrobatyczne oraz ludi scaenici, czyli przedstawienia teatralne. Ich szczegółowy zakres podaje Cyceron: igrzyska cyrkowe obejmowały: biegi, walkę na pięści, zapasy i wyścigi konne; teatr: śpiew i grę na lutniach i fletach. 24 W okresie późnej Republiki utrzymywały one charakter patrycjuszowski poprzez dominację widowisk teatralnych, które trwały od 4 do 9 kwietnia. 25 Główne uroczystości religijne oraz ludi scaenici odbywały się na Palatynie przed świątynią Magna Mater. 26 Cyceron wspomina, że rozgrywały się przed oczami samej Magna Mater, przy czym senatorowie zajmowali pierwsze miejsca. 27 Na temat dokładnej lokalizacji teatru istnieją w literaturze rozbieżności. Cyceron wspomina: Illi (C. aut Appii Claudii - H.K.), cum ludos facerent, servos de cavea exire iubebant: tu in alteram servos immisisti, ex altera liberos eiecisti. 28 Cyceron użył tu terminu: cavea. W innych miejscach tej samej mowy stosuje jednak określenie: scaena: servorum (...) omnibus in scaenam ; (...) omne servitum permissu magistratis liberatum in alteram scaenam immissum, alteri praepositum. 29 Ostatnie badania archeologiczne przed świątynią Magna Mater na Palatynie przyniosły ciekawe odkrycia, które pozwoliły na rekonstrukcję tego placu. Sama świątynia 23 Aulus Gellius, Noctes Atticae, II, 24, 2. Por. Macrobius, Saturnalia, III, 17,4. Na temat lex Fannia i ustawodawstwa przeciw luksusom zob. A. Bottiglieri, La legislazione sul lusso nella Roma repubblicana, Napoli 2002, s.138 i n. 24 Cicero, De legibus, II, 38. Por. H. H. Scullard, Festivals and Ceremonies of the Roman Republic, New York 1981, s. 97 i n. 25 Różniły się tym od ludi Romani i ludi plebei, podczas których przedstawienia teatralne i widowiska cyrkowe zajmowały taką samą liczbę dni. 26 O dedykacji świątyni zob. E. M. Orlin, Temples, Religion and Politics in The Roman Republic, Leiden-New York-Köln 1997, s.109 i n. 27 Cicero, De haruspicum responsis, 24:... de illis ludis loquar, quos in Palatio nostri maiores ante templum in ipso Matris magnae conspectu Megalesibus fieri celebrarique voluerunt, (...) quibus ludis primum ante populi consessum senatui locum P.Africanus iterum consul ille maior dedit. Por. J.A.Lenaghan, A Commentary on Ciceros Oration De haruspicum responsis, Princeton 1963, s Cicero, De haruspicum responsis, Tamże, 22; 25. 5

6 znajdowała się na podium ok. 18 x 33 m., a przestrzeń przed nią tworzyła nieregularny trójkąt (ok. 30 x 24 m.). Powodowało to, że plac przed nią był zbyt mały by mógł się tam znajdować regularny teatr. 30 Prawdopodobnie była to jedynie prowizoryczna konstrukcja drewniana. Jednocześnie słowa Cycerona: altera (...) altera mogłyby wskazywać, iż funkcjonowały dwie widownie. W literaturze brak jest na ten temat konsensusu, część badaczy przyjmuje, iż chodzi o drugi teatr, który znajdował się prawdopodobnie od strony Luperkalu, inni, że było to jeden teatr, ale z dwoma widowniami. 31 Wspomniane przez Cycerona słowa: in ipso Matris magnae conspectu związane były z rytuałem zwanym: sellisternium. (odmiana lectisternium). Polegał on na umieszczeniu symboli Bogini na specjalnie przygotowanym tronie, który ustawiano na honorowym miejscu. Zdobiono je wieńcami, perfumowano, a na stołach pojawiało się mięso, wino i ciastka. Obrzęd ten należał do ritus Graecus i był częścią pompa theatralis. 32 Tematyka przedstawień nie była początkowo ściśle związana z obrzędami ku czci Wielkiej Bogini. Dominowały komedie, często były to przedstawienia premierowe. W 191 roku p.n.e. wystawiono komedię Plauta: Pseudolus. 33 W latach p.n.e. miały miejsce premiery czterech komedii Terencjusza: Andria, Hecyra, Heautontimorumenos, Eunuchus. 34 Interesujące jest jednak, że w II połowie II wieku i w początkach I wieku p.n.e. powstały dwie komedie (togaty), zatytułowane: Megalensia. Autorem pierwszej był Lucjusz Afraniusz. Niestety zachował się tylko jeden mały fragment, w którym jakaś kobieta przemawia do swego kochanka. Taki sam tytuł nosiła komedia Tytusa Kwinkcjusza Atty. Także z niej zachował się jedynie fragment odnoszący się do jakiejś dyskusji podczas uczty. Prawdopodobnie treść obu komedii nie wiązała się bezpośrednio z kultem Magna Mater, a tytuły sugerowały jedynie czas i miejsce akcji Por. rekonstrukcję: P. Pensabene, Scavi nell area del Tempio della Vittoria e del santuario della Magna Mater del Palatino, Archeologia laziale, 1988, 9, s.54-67; Tenże, Magna Mater, aedes, w: E.M.Steinby (a cura di), Lexicon Topographicum Urbis Romae, vol. III, Roma 1996, s ; Nielsen, dz. cyt., s.172 nn. 31 Dwa teatry: J. A. Hanson, Roman Theater - Temples, Princeton 1959, s.14 prz. 29; przeciwko Lenaghan,dz. cyt., s. 124 i n. Szerzej dyskusję na ten temat zob. S. M. Goldberg, Plautus on the Palatine, Journal of Roman Studies, 1998, 88, s Szerzej zob. Bernstein, dz. cyt., s.203 i n. 33 Por. Bernstein, dz. cyt., s.201; E. Skwara, Historia komedii rzymskiej, Warszawa 2001, s Por. Scullard, dz. cyt., s. 98; Skwara, dz.cyt., s Afranius, Megalensia: Adesto! adsentio. Te non amare me cordate ac saniter ; Atta, Megalensia: nempe (adstat) sinus apud mensam, ubi sermo solet, suboriri seditiosus. Por. L.Stankiewicz, Komedia Lucjusza Afraniusza i jej związki z innymi odmianami komedii, Wrocław 1999, s Według autorki (s.154) także 6

7 U Owidiusza znajdujemy jednak wskazówkę, że istniał prawdopodobnie także utwór sceniczny (praetexta???) opowiadający historię Klaudii Kwinty i cudownego sprowadzenia czarnego kamienia Kybele z Ostii do Rzymu. 36 Wiązało się to prawdopodobnie z kształtującą się od połowy I wieku p.n.e. legendą o Klaudii, która, gdy statek osiadł na mieliźnie schwyciła za sznur i pociągnęła go Tybrem, aż do Rzymu. 37 Występy w teatrze obejmowały nie tylko przedstawienia komedii, czy tragedii, ale także występy muzyków, śpiewaków i tancerzy. 38 Niestety nie wiadomo, czy treść ich prezentacji nawiązywała bezpośrednio do samego święta lub mitu o Kybele i Attisie. Charakterystyczne jest przy tym, że oprócz przedstawień teatralnych odbywały się także w tym samym czasie widowiska innego rodzaju. Świadczy o tym słynna historia z 165 roku p.n.e., związana z wystawieniem komedii Terencjusza pt. Hecyra. Jak opowiada sam autor, w dopisanym później prologu, organizatorzy zostali zmuszeni do przerwania przedstawienia, gdyż widzowie oczekujący na pokazy linoskoczków i walki pięściarzy czynili wielki hałas, uniemożliwiając występy aktorom. 39 Ostatni dzień ludi Megalenses (10 kwietnia) poświęcony był widowiskom cyrkowym. Uroczystości rozpoczynała procesja, która wyruszała z Kapitolu i drogą przez Forum, Welabrum i Forum Boarium zdążała do Circus Maximus. Jej przebieg opisał Owidiusz: niesiono w niej posągi bogów, na czele Wiktoria, dalej Neptun, Mars, Apollo, Minerwa, tytuł innej komedii Afraniusza: (Ida) nie ma nic wspólnego z górą we Frygii związaną z Kybele, lecz jest imieniem dziewczyny. 36 Ovidius, Fasti, IV, 326: sed et scaena testificata loquar. Spr. Ovid, Fasi IV O Megalesiach. Por.Kragelund s.19 (Symb.Osl 2002, 77) Por. Scullard, dz. cyt., s Inna wersja przedstawiała Klaudię ciągnącą statek uczepiony do jej warkocza. Por. Gerard, dz.cyt., s. 164 i n.. Z I wieku n.e pochodzi ołtarz dedykowany przez Klaudię Syntache przedstawia: postać kobiecą ciągnącą okręt z posągiem Kybele. Napis : MATRI DEVM ET NAVI SALVIAE /SALVIAE VOTO SUSCEPTO/ CLAUDIA SYNTHYCHE/ D D (Vermasseren, Corpus Cultus Cybelae Attidisque, t.3, Leiden 1977 pl. CXIII). Statua Kladii Kwinty została na zlecenie senatu wystawiona w portyku świątyni, dwukrotnie niszczona przez ogień: Valerius Maximus:I,8,11: quod Quintae Claudiae statua in uestibulo templi Matris deum posita, bis ea aede incendo consumpta: prius P.nasica Scipione (et) L.bestia, item M.Seruilio L.Lamia consulibus, In sua basi flammis intacta stetit. Cic. Cael 34 (jako matrona), por. Har.22,27, Diod.Sic. 34,33,2 jako Valeria; Sen. De matrim frg. 80H jako westalka zob Wiseman 1979 s Cicero, De haruspicum responsis, 23; Tenże, De legibus, II, Terentius, Hecyra, prol. III, Por. M. Cytowska, H. Szelest, L. Rychlewska, Literatura rzymska. Okres archaiczny, Warszawa 1996, s

8 Ceres, Bakchus, Polluks i Kastor oraz Wenus. W chwili przybycia do Circus Maximus pretor (w okresie republikańskim edyl kurulny) dawał znak do rozpoczęcia wyścigów. 40 Wszystkie wymienione obrzędy i widowiska miały charakter religijny i obowiązywały wszystkie przewidziane rytuałem procedury. 41 W przypadku błędu w ceremonii lub niespodziewanego wydarzenia konieczne było zastosowanie instauratio, czyli powtórzenia obrzędu lub nawet całych ludi. 42 Przykładem może być słynny incydent, do którego doszło w trakcie ludi Megalenses w 56 roku p.n.e. Klodiusz przewodnicząc jako edyl wspomnianym uroczystościom wpuścił podczas ludi scaenici do teatru niewolników. Wywołało to, jak podaje Cyceron, powszechne oburzenie, ponieważ uczestnictwo w nich było zarezerwowane dla ludzi wolnych. 43 Mówca uznaje, iż było to świadome i celowe znieważenie kultu Magna Mater, tym bardziej znaczące, że ród Klaudiuszy miał szczególne związki z tym kultem, m.in. poprzez wspomnianą Klaudię Kwintę, która brała udział we wprowadzeniu posągu Kybele do Rzymu. 44 Interpretacja Cycerona o naruszeniu religijnego charakteru igrzysk i wystąpieniu Klodiusza przeciw kultowi Wielkiej Bogini jest dość powszechnie przez badaczy współczesnych odrzucana. W literaturze zarysowują się przy tym dwa stanowiska: część autorów (m.in. J. Colin, A. Kirsopp Michels, J. Gérard ) przyjmuje, iż wpuszczenie niewolników było aktem politycznym, a jego aspekty religijne zostały wyolbrzymione przez Cycerona, który wykorzystał je dla własnych celów propagandowych. T. Łoposzko uznał, iż 40 Ovidius, Amores, 3, 2, ; Fasti, 4, 391. Por. Scullard, dz. cyt., s Cicero, De haruspicum responsis, 24, określa je: qui sunt more institutisque maxime casti sollemnes, religiosi. 42 Cicero, De haruspicum responsis, 23 wymienia określone przypadki: gdy chłopiec posiadający żyjących rodziców związanych confarreatio (puer ille patrimus et matrimus) nie dotknął ziemi lub upuścił lejce, tancerz zatrzymał się, fletnista przerwał grę, edyl pomylił się itd. Wspomniani chłopcy kierowali prawdopodobnie rydwanami (tensam tenere), na których przewożono posągi bogów. 43 Cicero, De haruspicum responsis, 22 : Vis enim innumerabilis incitata ex omnibus vicis collecta servorum ab hoc aedile religioso repente e fornicibus ostiisque omnibus in scaenam signo dato immissa irrupit. Tua tum, tua, Cn.Lentule, eadem virtus fuit, (...) te, nomen, imperium, vocem, adspectum, impetum tuum stans senatus equitesque Romani et omnes boni sequebantur, cum ille servorum eludentium multitudini senatum populumque Romanum vinctum ipso consessu et constrictum spectaculis atque impenditum turba et angustis tradisset. Por. ibid.24:... hos ludos servi fecerunt, servi spectaverunt, tota denique hoc aedile servorum Megalesia fuerunt. Cyceron porównał ich do roju pszczół (ibid.,25), a wymienione ludi do igrzysk : cum Athenionis aut Spartaci exemplo. (ibid,26). 44 Cicero, De haruspicum responsis, 27. Mówca powoływał się też na wystawne igrzyska, które zorganizował ojciec P. Klodiusza, Appiusz Klaudiusz Pulcher w 91 roku p.n.e. 8

9 było to częścią planu Klodiusza, mającego na celu zdobycie sympatii niewolników. 45 Inni dopuszczają wymiar religijny. C. Gallini sugeruje, iż był to akt propagandy religijnej, mającej ukazać niewolnikom i biedocie, że ich wolność polityczna i religijna jest ograniczana przez arystokrację. Podobnie H. Benner, który sądzi, iż Klodiusz chciał w ten sposób pozbawić kult Magna Mater i ludi Megalenses ekskluzywności, chociaż łączy je z wydarzeniami politycznymi, związanymi z głodem i drożyzną. 46 Ostatnio nową argumentację zaproponował Th. Köves-Zulauf, który przedstawił interesującą hipotezę, że działania Klodiusza były rezultatem przygotowanego planu propagandy religijnej, mającej na celu atak na arystokratyczność kultu Magna Mater i rozszerzenie go wśród plebsu i niewolników. 47 Autor powiązał to ze sprawą poparcia udzielonego przez Klodiusza królowi Brogitarowi w jego sporze z Dejotarem o Pessinunt, gdzie znajdowała się słynna światynia Kybele. Cyceron zarzucał Klodiuszowi, iż za znaczne pieniądze przyznał ją Brogitarowi - Gallo-graeco, impuro homino ac nefario, zamiast Dejotarowi - człowiekowi religijnemu i przyjacielowi ludu rzymskiego. 48 Th.Köves-Zulauf nawiązał też do lokalizacji miejsca igrzysk, stwierdzając, że Klodiusz chciał rozpropagować elementy frygijskie kultu Kybele, związane z Attisem i poprzez świątynię mógł wprowadzić jego kapłanów, jednocześnie wpuszczając niewolników na widownię. 49 Wiązało się to prawdopodobnie z pojawieniem się nowych ceremoniałów. Z połowy I wieku p.n.e. mamy informacje o funkcjonowaniu w Rzymie elementów rytuału anatolijskiego. Orientalni kapłani Kybele, zwani gallami, często brocząc krwią z zadawanych 45 J.Colin, Les sénateurs et la Mère des Dieux aux Megalesia, Latomus, 13,1954, s ; A.Kirsopp Michels, Lucretius, Clodius and the Magna Mater, w: Mélanges J.Carcopino, Paris 1966, s ; J.Gérard, dz. cyt., s (s.164 nn.); T.Łoposzko, Clodio e gli schiavi, Acta Classica Universitatis Scientiarum Debrecenensis, 21,1985, s (s.51 nn. i przypis 56) 46 C. Gallini, Politica religiosa di Clodio, Studi e Materiali di Storia delle Religioni, 1962, 32,s (s.270 i n.); H. Benner, Die Politik des P.Clodius Pulcher, Stuttgart, s.113 i n. Autor ten widzi podobieństwa z zamieszkami w czasie ludi Apollinares w teatrze w 57 roku p.n.e. (Asconius, s.48 Clark). Sugeruje przy tym, iż Klodiusz chciał w ten sposób przełamać monopol optymatów dla wykorzystywania ludi, widowisk teatralnych i igrzysk gladiatorskich w celach propagandowych. Por. też W. J. Tatum, The Patrician Tribune, Publius Clodius Pulcher, Chapel Hill and London 1999, s. 211 i n. 47 Th. Köves-Zulauf, Ciceros Todfeind Clodius - ein Spielverderber, Acta Classica Universitatis Scientiarum Debrecenensis, 1995, 31, s Cicero, De haruspicum responsis, Th. Köves-Zulauf, Ciceros Todfeind, s. 144 nn. 9

10 sobie ran, nosili posąg w procesji po ulicach Rzymu, śpiewając po grecku hymny przy wtórze fletów i bębnów. 50 Zbierali przy tym jałmużnę, co potwierdza Cyceron w traktacie De legibus, stwierdzając jednak, że winien być to wyjątek i tylko w określone dni. 51 Pojawienie się tych obrzędów należałoby powiązać z przybyciem do Rzymu w 102 roku p.n.e. Battakesa, kapłana Attisa z Pessinuntu i poparcia udzielonego mu przez Mariusza. 52 Interesujące jest również, że prawie w tym samym czasie powstał poemat Katullusa zatytułowany Attis. Poeta w latach podróżował po północnych regionach Azji Mniejszej, gdzie szczegółowo zapoznał się z rytuałami ku czci kochanka Kybele. Po powrocie do Rzymu napisał poemat opisujący dzieje Attisa i obrzędy ku czci jego i Wielkiej Bogini. 53 T. P. Wiseman sugeruje, że poemat ten został napisany z myślą o ludi Megalenses, być może z przeznaczeniem do recytacji jako hymn podczas tych uroczystości. 54 Innym obrzędem związanym z kultem Kybele były marcowe ceremonie nawiązujące do wydarzeń z historii Attisa. Ich wprowadzenie do rytuałów publicznych datuje się na okres cesarstwa za czasów Klaudiusza, chociaż prawdopodobnie urządzano je już w okresie republiki. 55 Trwały 12 dni od 15 do 27 marca, przy czym ich przebieg stanowił jakby teatralne odtworzenie mitu o Attisie. 56 Rozpoczynało je canna intrat wniesienie trzciny przez członków specjalnego stowarzyszenia religijnego: cannophori, dla upamiętnienia znalezienia Attisa na brzegu rzeki. Towarzyszyła temu ofiara z byka. Od 15 do 22 marca obowiązywał tygodniowy post. 22 marca rozpoczynał się rytuał określany jako: arbor intrat - wniesienie sosny, symbolizującej zmarłego Attisa. Członkowie innego kolegium religijnego: dendrophori ścinali sosnę, której pień owijano jak zwłoki i przystrajano fiołkami (według legendy wyrosły z ziemi, do której spłynęła krew Attisa) marca (określany jako dzień krwi sanguis) odbywał się pogrzeb Attisa, połączony z samookaleczaniem się, a 50 Por. Lucretius, II, Cicero, De legibus, II, 40: Stipem sustulimus nisi eam, quam ad paucos dies propriam Idaeae Matris excepimus. Por. II, Por. T. R. S.Broughton, Notes on Roman Magistrates, Historia, 1953, 2, s , (cz.2: Marius and the Mater Magna, s Por. B. M. Näsström, The Abhorrence of Love. Studies in Rituals and Mystic Aspects in Catullus Poem of Attis, Göteborg T. P. Wiseman, Catullus and his World, Cambridge 1985, s. 199 i n. 55 Por. G. Thomas, Magna Mater and Attis, Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt, Band II, 17, 3, s ; Boregaud, op.cit., s.131 i n. 56 Zob. M. Jaczynowska, Religie świata rzymskiego, Warszawa 1987, s Rubio, R. "Collegium dendrophorum: corporacion profesional y cofradia metroaca" Gerion 11 (1993)

11 nawet samokastracją kapłanów. 25 marca następował dzień zmartwychwstania (hilaria) rozpoczynający święta radości. Kolejny dzień przeznaczano na odpoczynek (requieto), po czym w dniu następnym (27 marca) odbywało się lavatio obrzęd obmycia posągu Kybele w strumieniu Almo. Posąg Bogini przystrojony w złotą koronę wyobrażającą zarys wież obronnych wieziono na rydwanie. Procesja odbywała się przy wtórze licznych instrumentów muzycznych. Po dokonaniu obmycia posągu przewożono go do świątyni na Palatynie. Z informacji pisarzy chrześcijańskich wynika, że obrzędom towarzyszyły elementy pantomimiczne (tańce i gesty przy wtórze chórów), prawdopodobnie nawiązujące do mitu o Kybele i Attisie. 58 Dyskusyjny jest natomiast problem funkcjonowania w Rzymie w okresie republikańskim wspomnianych tajemnych obrzędów misteryjnych ku czci Kybele i Attisa. Rytuał taurobolium w Rzymie jest datowany dopiero na okres rządów Trajana. Wiadomości pochodzą głównie od Apulejusza, który opisał rytuał inicjacji i wtajemniczenia. 59 Pojawienie się nowych obrzędów zmieniło prawdopodobnie częściowo charakter widowisk podczas ludi Megalenses. Nadal kontynuowano tradycyjne przedstawienia teatralne i igrzyska cyrkowe. Żyjący na przełomie I i II wieku n.e. poeta Juvenalis, opisuje w jednej z Satyr wyścigi podczas ludi circenses ku czci Magna Mater, które zgromadziły w cyrku cały Rzym. 60 Doszły jednak także widowiska pantomimiczne i taneczne przedstawiające sceny z opowieści o Kybele i Attisie. 61 Podsumowując rozważania na temat ludi Megalenses należy zwrócić uwagę na specyficzne połączenie różnych form rytuałów religijnych z elementami widowiskowymi i teatralnymi. Frygijskie obrzędy z uwagi na ich specyfikę były dość trudne do zaakceptowania dla wyższych warstw rzymskich. Od samego początku starano się więc dostosować kult Magna Mater do sytuacji politycznej poprzez rozbudowę elementów widowiskowych. Zwrócenie uwagi na formy teatralne było z jednej strony podkreśleniem ekskluzywności 58 Augustinus, De civitate Dei, 2, 4: Berecynthiae matri omnium, ante cuius lecticam die sollemni lavationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis ; Arnobius, Adversus nationes, 7,33. Por. Dion. Hal., II,19,4-5. (spr.) 59 Apuleius, Metamorphosis, XI, Rytuał taurobolium odbywał się w tzw. Phrygianum na Watykanie. Zob. W. Burkert, Starożytne kulty misteryjne, Bydgoszcz 2001, s. 90 i n.; Por. D. Musiał, Antyczne korzenie chrześcijaństwa, Warszawa 2001, s. 162 i n. 60 Iuvenalis, Saturae, XI, : ( totam hodie Romam circus capit ). Por. też satyrę: VI, 67-70, gdzie pisze o aktorkach, które po Megalezjach, a przed ludi plebei wyszły z teatru na forum. 61 Por. Goldberg, dz. cyt., s. 8 n 11

12 igrzysk, z drugiej strony przedstawienia stwarzały możliwości wykorzystywania ich do celów propagandowych. Charakterystyczne jest przy tym, przynajmniej w początkowej fazie (II-I w. p.n.e.), oderwanie treści widowisk od kultu Magna Mater i rytuałów jej poświęconych. Dominowały raczej komedie, co niezbyt korespondowało z charakterem święta. Pewne nowe elementy zaczęły pojawiać się już w I wieku p.n.e.: nawiązanie do tradycji Klaudiuszy i ich udziału w sprowadzeniu Bogini, poemat ku czci Attisa, niektóre obrzędy pochodzenia anatolijskiego. W I wieku n.e. pojawiły się, już oficjalne, organizowane przez państwo, obrzędy marcowe, symbolizujące śmierć i wskrzeszenie Attisa, w II wieku n.e. zaś rytuały misteryjne. Było to potwierdzeniem nowych trendów występujących w religii rzymskiej w tym okresie. Przejawiały się one poprzez wzrost zainteresowań kultami wschodnimi i misteriami, zwłaszcza o charakterze soteriologicznym, które dostarczały wewnętrznych przeżyć religijnych i stwarzały możliwości uzyskania życia po śmierci. 62 Wpłynęło to w pewien sposób na zmianę relacji między obrzędami i widowiskami podczas ludi Megalenses. Ceremonie religijne adaptowały niektóre formy teatralne: pantomimę, taniec, śpiew. Z kolei przedstawienia w teatrze nawiązywały, przynajmniej częściowo do mitów o Kybele i Attisie oraz sprowadzeniu Wielkiej Bogini do Rzymu. Nadal jednak zachowywały ścisły wymiar religijny jako część obrzędów, podczas których obowiązywały regulacje przewidziane dla poszczególnych form rytuału. 62 Musiał, dz. cyt., s.19 i n.; 143 i n. 12

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ

Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Instytut Historii Historia Specjalność SYLABUS Przedmiot HISTORIA KULTURY GRECKO-RZYMSKIEJ Prowadzący Dr Leonard Owczarek Forma zajęć konwersatorium Rok studiów I rok studiów II stopnia 2011/2012 (semestr

Bardziej szczegółowo

STAROŻYTNY TEATR GRECKI

STAROŻYTNY TEATR GRECKI SCENARIUSZ LEKCJI dla uczniów klas I - III STAROŻYTNY TEATR GRECKI AUTOR SCENARIUSZA mgr Hanna Kaźmierska SCENARIUSZ LEKCJI Czas realizacji: 2 x 45min TEMAT LEKCJI: W starożytnym teatrze greckim. CEL OGÓLNY:

Bardziej szczegółowo

1. Republika i jej społeczeństwo

1. Republika i jej społeczeństwo Republika Rzymska 1. Republika i jej społeczeństwo Od 509 roku p.n.e. Rzym jest republiką Na podstawie tekstu ze s. 163-164 uzupełnić diagram SPOŁECZEŃSTWO RZYMSKIE Patrycjusze Plebejusze Niewolnicy PATRYCJUSZE

Bardziej szczegółowo

Przedmiot humanistyczny (C) - opis przedmiotu

Przedmiot humanistyczny (C) - opis przedmiotu Przedmiot humanistyczny (C) - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot humanistyczny (C) Kod przedmiotu 08.0-WH-PolitP-W-PH(C) Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Politologia / Relacje

Bardziej szczegółowo

51. OGÓLNOPOLSKI KONKURS RECYTATORSKI (TURNIEJ RECYTATORSKI, TURNIEJ POEZJI ŚPIEWANEJ, TURNIEJ TEATRU JEDNEGO AKTORA, WYWIEDZIONE ZE SŁOWA)

51. OGÓLNOPOLSKI KONKURS RECYTATORSKI (TURNIEJ RECYTATORSKI, TURNIEJ POEZJI ŚPIEWANEJ, TURNIEJ TEATRU JEDNEGO AKTORA, WYWIEDZIONE ZE SŁOWA) 51. OGÓLNOPOLSKI KONKURS RECYTATORSKI (TURNIEJ RECYTATORSKI, TURNIEJ POEZJI ŚPIEWANEJ, TURNIEJ TEATRU JEDNEGO AKTORA, WYWIEDZIONE ZE SŁOWA) REGULAMIN Warunki uczestnictwa Konkurs jest imprezą otwartą adresowaną

Bardziej szczegółowo

HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO KLASA IV

HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO KLASA IV 2016-09-01 HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO KLASA IV Podstawa programowa przedmiotu SZKOŁY BENEDYKTA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń posługuje się podstawowymi określeniami

Bardziej szczegółowo

wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją

wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją Charakterystyka trzech rodzajów literackich Cechy charakterystyczne epiki wydarzeniach w utworze epickim opowiada narrator; jego relacja ma najczęściej charakter zobiektywizowany i cechuje ją chłodny dystans;

Bardziej szczegółowo

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub

Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub Ikona obraz sakralny, powstały w kręgu kultury bizantyńskiej wyobrażający postacie świętych, sceny z ich życia, sceny biblijne lub liturgiczno-symboliczne. Charakterystyczna dla chrześcijańskich Kościołów

Bardziej szczegółowo

Wykaz lektur z prawa rzymskiego na egzamin. przedterminowy.

Wykaz lektur z prawa rzymskiego na egzamin. przedterminowy. Wykaz lektur z prawa rzymskiego na egzamin Trudniejsze przedterminowy. 1. T. Giaro, Kilka żywotów prawa rzymskiego zakończonych jego kodyfikacją, [w:] Prawo rzymskie a kultura prawna Europy, Lublin 2008,

Bardziej szczegółowo

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt...

Od autora... 9. Mezopotamia kolebka cywilizacji... 19 Fenicjanie àcznicy mi dzy Bliskim Wschodem a Êwiatem Êródziemnomorskim... 21 Egipt... Spis treêci Od autora... 9 Wprowadzenie Poj cie cywilizacji klasycznej... 11 èród a poznania cywilizacji klasycznej... 11 Ramy czasowe cywilizacji klasycznej... 14 Âwiat Êródziemnomorski... 15 I. Kr gi

Bardziej szczegółowo

Ogrody i ogrody teatru. Polsko- Norweska wymiana rezydencjonalna teatrów

Ogrody i ogrody teatru. Polsko- Norweska wymiana rezydencjonalna teatrów Ośrodek Praktyk Teatralnych Gardzienice Ogrody i ogrody teatru. Polsko- Norweska wymiana rezydencjonalna teatrów Realizacja projektu Marzec - Grudzień 2009 Spis treści O Ośrodku 3 Opis projektu 4 Partnerzy

Bardziej szczegółowo

Artykuły. Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym PL ISSN , t. 30 (3)/2014, s Agnieszka Dziuba.

Artykuły. Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym PL ISSN , t. 30 (3)/2014, s Agnieszka Dziuba. Artykuły Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym PL ISSN 1643-8191, t. 30 (3)/2014, s. 85 99 http://dx.doi.org/10.12775/klio.2014.046 Agnieszka Dziuba (Lublin) Gens Claudia i rzymski kult

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Instytut Pedagogiczny Karta przedmiotu obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 200/20 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia

Wiadomości, umiejętności i postawy. ucznia dopuszczająca oceny dostateczna dobra bardzo dobra Wiadomości, umiejętności i postawy Uczeń wykazuje się znajomością: Aktów wiary, nadziei, miłości, żalu Stacji drogi krzyżowej Sakramentów Darów Ducha

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI Głównym celem przedmiotu "muzyka" jest zaznajomienie uczniów z zagadnieniami teorii muzyki i dorobkiem kultury muzycznej oraz wykształcenie podstawowych umiejętności

Bardziej szczegółowo

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Tradycja kulturowa literatury Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlD-TRA-2-Ć-S14_pNadGenCYJ15 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Proboszcz parafii lub Rektor kościoła zadba, by podczas uroczystości z udziałem Księdza Biskupa zawsze byli kapłani posługujący w konfesjonałach.

Proboszcz parafii lub Rektor kościoła zadba, by podczas uroczystości z udziałem Księdza Biskupa zawsze byli kapłani posługujący w konfesjonałach. Msza święta pod przewodnictwem Biskupa Wypada, jeśli nie ma diakonów, by ks. Biskupowi towarzyszyło dwóch koncelebransów (proboszcz parafii i dziekan dekanatu, lub inny wyznaczony kapłan, który zgodnie

Bardziej szczegółowo

Lublin, dnia 13 maja 2014 r. Poz. 1933 UCHWAŁA NR XXXVIII/170/14 RADY GMINY WOJCIECHÓW. z dnia 24 kwietnia 2014 r.

Lublin, dnia 13 maja 2014 r. Poz. 1933 UCHWAŁA NR XXXVIII/170/14 RADY GMINY WOJCIECHÓW. z dnia 24 kwietnia 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO Lublin, dnia 13 maja 2014 r. Poz. 1933 UCHWAŁA NR XXXVIII/170/14 RADY GMINY WOJCIECHÓW w sprawie ustanowienia herbu, flagi i pieczęci urzędowych Gminy Wojciechów

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu Najdawniejsze dzieje cywilizacji śródziemnomorskiej - cywilizacja minojska i mykeńska 2. Kod modułu 05-NDCS-12 3. Rodzaj modułu Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY

SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA Z PRZEDMIOTU -MUZYKA- NA POSZCZEGÓLNE OCENY Nauczyciel oceniając ucznia w klasach IV-VI bierze pod uwagę przede wszystkim jego aktywność, zaangażowanie i wkład pracy. Ocenianie aktywności,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA kl IV STANDARDY WYMAGAŃ 1.Uczeń jest zobowiązany być obecnym na lekcji i aktywnie w niej uczestniczyć. 2.Uczeń ma obowiązek posiadać potrzebne do lekcji pomoce takie

Bardziej szczegółowo

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii,

Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, QUIZ ROMA AETERNA Lubisz historię? Znasz Włochy i Rzym? Tak? To spróbuj rozwiązać quiz. Możesz korzystać z pomocy całej rodziny, oraz wujka Google i ciotki Wikipedii, jeśli sądzisz, że Ci pomogą :-) Obejrzyj

Bardziej szczegółowo

Szkolny Konkurs Recytatorski. R e g u l a m i n

Szkolny Konkurs Recytatorski. R e g u l a m i n Szkolny Konkurs Recytatorski konkursy recytatorskie stały się dla ich uczestników impulsem, aby mówić o Polsce i sprawach narodu, a także o metafizycznych nastrojach człowieka, o prawdach odwiecznych,

Bardziej szczegółowo

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia.

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia. KRYTERIA OCENIANIA z katechezy w zakresie I klasy szkoły podstawowej do programu nr AZ-1-01/10 i podręcznika nr AZ-11-01/10-RA-1/11 Jesteśmy w rodzinie Jezusa pod redakcją ks. Stanisława Łabendowicza Kryteria

Bardziej szczegółowo

Mandarynka. Sport i rozrywka. Gra dydaktyczna dla klasy V szko³y podstawowej. ród³o:

Mandarynka. Sport i rozrywka. Gra dydaktyczna dla klasy V szko³y podstawowej. ród³o: Mandarynka Sport i rozrywka Gra dydaktyczna dla klasy V szko³y podstawowej ród³o: 1 2 2 3 3 4 4 5 5 6 6 7 7 8 8 1 5 6 1 2 2 3 3 4 4 5 6 7 7 8 8 1 Tak wygl¹da mandarynka. Umieszczone symbolizuj¹ znaczenia,

Bardziej szczegółowo

Test dla klasy V sprawdzający umiejętności i wiadomości po cyklu lekcji w bloku humanistycznym Bogowie i ludzie.

Test dla klasy V sprawdzający umiejętności i wiadomości po cyklu lekcji w bloku humanistycznym Bogowie i ludzie. Test dla klasy V sprawdzający umiejętności i wiadomości po cyklu lekcji w bloku humanistycznym Bogowie i ludzie. Witaj! Na lekcjach języka polskiego i historii poznałeś świat starożytnych ludów i ich wierzeń.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI w kl. IV VI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI w kl. IV VI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z MUZYKI w kl. IV VI I. Na ocenę z muzyki wpływa: aktywne uczestnictwo w lekcji stosunek do przedmiotu wysiłek ucznia i wyraźnie okazywana chęć zdobywania wiedzy umiejętność

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum kl. I, Temat 29

Gimnazjum kl. I, Temat 29 Rok liturgiczny Okres zwykły Wielki Post Okres Bożego Narodzenia Triduum Paschalne Okres wielkanocny Adwent Okres zwykły Dopasuj nabożeństwo do okresu liturgicznego. Dopisz kolor szat liturgicznych obowiązujący

Bardziej szczegółowo

Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami.

Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami. Msza święta z udzielaniem sakramentu bierzmowania Co do przebiegu Mszy świętej stosuje się wszystkie wskazania jak we Mszy pod przewodnictwem Biskupa z poniższymi wyjątkami. Zawsze podczas bierzmowania,

Bardziej szczegółowo

X PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ RAZEM

X PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ RAZEM X PRZEGLĄD TWÓRCZOŚCI DZIECIĘCEJ RAZEM Z prawdziwą satysfakcją przedstawiamy Państwu informację o X Przeglądzie Twórczości Dziecięcej RAZEM 2014. Nasza impreza jest wpisana do kalendarza imprez ogłoszonego

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRODROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z MUZYKI

WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRODROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z MUZYKI WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO UZYSKANIA POSZCZEGÓLNYCH ŚRODROCZNYCH I ROCZNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z MUZYKI Nauczyciel dokonując oceny osiągnięć uczniów bierze pod uwagę: wysiłek wkładany w wywiązywanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA 1. OCENA UCZNIÓW UKIERUNKOWANA NA ZAKRES REALIZACJI PRZEZ UCZNIÓW CELÓW WYCHOWAWCZYCH:

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA 1. OCENA UCZNIÓW UKIERUNKOWANA NA ZAKRES REALIZACJI PRZEZ UCZNIÓW CELÓW WYCHOWAWCZYCH: PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA 1. OCENA UCZNIÓW UKIERUNKOWANA NA ZAKRES REALIZACJI PRZEZ UCZNIÓW CELÓW WYCHOWAWCZYCH: a) czynne uczestniczenie w zajęciach, b) wykazywanie pozytywnej motywacji wobec

Bardziej szczegółowo

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o.o.

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o.o. REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2013 roku Hasło przewodnie Dowcipne Śmieciuchy 1 Organizator 1. Organizatorem Turnieju Teatru Ekologicznego jest Zakład Utylizacji

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa modułu kształcenia Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej

1. Nazwa modułu kształcenia Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu Wprowadzenie do archeologii śródziemnomorskiej 2. Kod modułu 05-WDAS-11 3. Rodzaj modułu obowiązkowy 4. Kierunek studiów Archeologia

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z 2001 r. Nr 28, poz. 319,

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Antropologia teatru 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Theater Anthropology 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Burmistrz Miasta Limanowa REGULAMIN

Burmistrz Miasta Limanowa REGULAMIN Burmistrz Miasta Limanowa REGULAMIN DZIECIĘCA TRIADA ARTYSTYCZNA Limanowa 2017 ORGANIZATOR: Limanowski Dom Kultury, ul. Bronisława Czecha 4, 34-600 Limanowa, tel. 18/337 16 03 www.ldk.limanowa.pl, www.fb.com/limanowskidomkultury

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA

HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA 2016-09-01 HISTORIA KLASA I GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń sytuuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie oraz porządkuje je

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko.klasa.. 1. Wytłumacz pojęcia: (0-4) Polis-.. Hellada-. Agora- Dramat-.. 2. Wymień pięciu bogów greckich (0-5) 3. Diagram przedstawia ukształtowanie terenu Grecji. Wyjaśnij związek pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o. o. w Myślenicach. REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2012 roku

Zakład Utylizacji Odpadów Sp. z o. o. w Myślenicach. REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2012 roku REGULAMIN TURNIEJU TEATRU EKOLOGICZNEGO Turniej Teatru Ekologicznego Maj 2012 roku Hasło przewodnie Pół żartem pół serio czyli komedia odpadowa 1 Organizator 1. Organizatorem Turnieju Teatru Ekologicznego

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era. Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej.

PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era. Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej. PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z PRZEDMIOTU MUZYKA PODRĘCZNIK Gra muzyka! J. Oleszkiewicz Nowa Era Przedmiot ma na celu zdobywanie wiedzy i umiejętności z zakresu sztuki muzycznej. Ocenie podlegają: 1.

Bardziej szczegółowo

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002 Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Przypis (notka) to zasadniczy element aparatu naukowego książki. Przypisy

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące

Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące Podstawy prawne działalności kościołów, stowarzyszeń religijnych i związków wyznaniowych na terenie zakładów karnych i aresztów śledczych Istniejące uregulowania prawne nakładają na administrację jednostek

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo Katedra Teorii i Filozofii Prawa Poznań, dnia 27 września 2016 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1. Nazwa

Bardziej szczegółowo

Temat: Sakrament chrztu świętego

Temat: Sakrament chrztu świętego Temat: Sakrament chrztu świętego UWAGA! Do spotkania należy przygotować obrzędy chrztu świętego (powinny być dostępne w zakrystii) oraz w miarę możliwości drugą część spotkania przeprowadzić w kościele

Bardziej szczegółowo

Andrzej Gillmeister "Oblicza Wenus. Bogini i jej święta w Rzymie", Aneta Franczak, Kraków 2013 : [recenzja] Wieki Stare i Nowe 6(11),

Andrzej Gillmeister Oblicza Wenus. Bogini i jej święta w Rzymie, Aneta Franczak, Kraków 2013 : [recenzja] Wieki Stare i Nowe 6(11), Andrzej Gillmeister "Oblicza Wenus. Bogini i jej święta w Rzymie", Aneta Franczak, Kraków 2013 : [recenzja] Wieki Stare i Nowe 6(11), 153-158 2014 Aneta Franczak: Oblicza Wenus. Bogini i jej święta w Rzymie.

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwa w Kościele Katolickim. Łukasz Burnici SDB

Nabożeństwa w Kościele Katolickim. Łukasz Burnici SDB Nabożeństwa w Kościele Katolickim Łukasz Burnici SDB Życie duchowe nie ogranicza się do udziału w samej tylko liturgii. Chrześcijanin bowiem, choć powołany jest do modlitwy wspólnej, powinien mimo to wejść

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ze schematami Marta Derlatka Wydanie 3 Warszawa 2012 Tytuły do artykułów sporządziła: Marta Derlatka Opracowanie redakcyjne: Anna Popławska Opracowanie techniczne:

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceny osiągnięć ucznia na zajęciach sztuki (muzyki) dla 6 stopniowej skali ocen.

Kryteria oceny osiągnięć ucznia na zajęciach sztuki (muzyki) dla 6 stopniowej skali ocen. Kryteria oceny osiągnięć ucznia na zajęciach sztuki (muzyki) dla 6 stopniowej skali ocen. Wymagania konieczne dla uzyskania określonych ocen: ocena celująca typowych wymienia poszczególne epoki i style

Bardziej szczegółowo

Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie

Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie Standardy pracy licencjackiej dla Instytutu Humanistycznego PWSZ w Głogowie Trzy egzemplarze pracy + wersja elektroniczna na płycie CD (rtf. doc.) + praca w kopercie. Oprawa miękka, przeźroczysta. Grzbiety

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Zestawienie kryteriów oceniania na poszczególne stopnie szkolne z przedmiotu historia w klasie IV szkoły podstawowej

Zestawienie kryteriów oceniania na poszczególne stopnie szkolne z przedmiotu historia w klasie IV szkoły podstawowej Zestawienie kryteriów oceniania na poszczególne stopnie szkolne z przedmiotu historia w klasie IV szkoły podstawowej Stopień szkolny celujący Umiejętności ucznia Wiadomości Postawy, zachowania Przygotowuje

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r.

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r. UCHWAŁA NR 4 Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych z dnia 19 stycznia 2010 r. w sprawie wprowadzenia zasad dyplomowania oraz budowy pracy dyplomowej /licencjackiej i magisterskiej/ na Wydziale

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

KULTURA STAROŻYTNEGO RZYMU PRAGMATYZM I REALIZM

KULTURA STAROŻYTNEGO RZYMU PRAGMATYZM I REALIZM KULTURA STAROŻYTNEGO RZYMU PRAGMATYZM I REALIZM CYWILIZACJA RZYMU Cywilizacja rozwijająca się w basenie Morza Śródziemnego i części Europy. Jej kolebką było miasto Rzym leżące w Italii, które w pewnym

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV

Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV Szczegółowe wymagania stawiane uczniom na poszczególne oceny z muzyki w klasie IV Ocena celująca Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który opanował umiejętności i wiadomości wymagane na ocenę bardzo dobrą.

Bardziej szczegółowo

Ogólne kryteria oceniania z religii

Ogólne kryteria oceniania z religii Przedmiotowy system oceniania z religii dla klasy czwartej szkoły podstawowej Rok szkolny 2016/2017 Obszary aktywności ucznia podlegające ocenie 1.Pisemne prace klasowe-po zakończonym dziale, obejmujące

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

Wiadomości ogólne. VIII Dział 2 Religia. Teologia. VIII.1 Dział 2 Religia. Teologia wiadomości ogólne

Wiadomości ogólne. VIII Dział 2 Religia. Teologia. VIII.1 Dział 2 Religia. Teologia wiadomości ogólne Wiadomości ogólne VIII Dział 2 Religia. Teologia VIII.1 Dział 2 Religia. Teologia wiadomości ogólne Dział 2 Religia. Teologia obejmuje teologię, systematykę Kościołów chrześcijańskich i religii niechrześcijańskich

Bardziej szczegółowo

Pomiędzy wiarą a sztuką sztuka i kicz w przestrzeni sakralnej Konferencja naukowa Lublin, 31 maja 2 czerwca 2012 roku

Pomiędzy wiarą a sztuką sztuka i kicz w przestrzeni sakralnej Konferencja naukowa Lublin, 31 maja 2 czerwca 2012 roku Lublin, dn. 14 stycznia 2012 Pomiędzy wiarą a sztuką sztuka i kicz w przestrzeni sakralnej Konferencja naukowa Lublin, 31 maja 2 czerwca 2012 roku Organizatorzy: Instytut Historii Sztuki Katolickiego Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCEN Z RELIGII DLA KLASY DRUGIEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ

KRYTERIA OCEN Z RELIGII DLA KLASY DRUGIEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ KRYTERIA OCEN Z RELIGII DLA KLASY DRUGIEJ SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zasadniczym celem katechizacji w klasie drugiej jest: 1. przygotowanie dzieci do pierwszej Spowiedzi i Komunii Świętej - pełnego udziału we

Bardziej szczegółowo

im. Wojska Polskiego w Przemkowie

im. Wojska Polskiego w Przemkowie Szkołła Podstawowa nr 2 im. Wojska Polskiego w Przemkowie PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA Nauczyciel: mgr Paweł Juchom 1. Ocena uczniów ukierunkowana na zakres realizacji przez uczniów celów wychowawczych:

Bardziej szczegółowo

MUZYKA. szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego, wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych

MUZYKA. szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego, wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych ZAJĘCIA EDUKACYJNE: MUZYKA szczegółowe warunki i sposób oceniania wewnątrzszkolnego, wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych Opracował:

Bardziej szczegółowo

DR MIECZYSŁAW DUDEK ERSKA W WARSZAWIE. Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym

DR MIECZYSŁAW DUDEK ERSKA W WARSZAWIE. Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym DR MIECZYSŁAW DUDEK WYŻSZA SZKOŁA A MENEDŻERSKA ERSKA W WARSZAWIE Idea wolonatriatu w aspekcie historycznym Altruizm i bezinteresowne działanie jest nieodłącznym ogniwem każdego społeczeństwa występującym

Bardziej szczegółowo

Test- starożytna Grecja

Test- starożytna Grecja Literka.pl Test- starożytna Grecja ata dodania: 2006-03-23 12:30:00 Przedstawiam Państwu test sprawdzający przede wszystki konieczne i podstawowe wiadomości i umiejętności z zakresu starozytnej Grecji

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski

Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Interdyscyplinarny projekt edukacyjny w PSM I st. w Prudniku - Rok Chopinowski Nasza inicjatywa to przykład szerokiego myślenia o edukacji artystycznej i perspektywicznego myślenia o szkole, jako społeczności

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCEN Z MUZYKI

KRYTERIA OCEN Z MUZYKI KRYTERIA OCEN Z MUZYKI KLASA IV Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: potrafi zaśpiewać bezbłędnie pieśni jedno- i dwugłosowe z własną interpretacją; opanował umiejętność odczytywania głosem melodii opartych

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej

Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Kryteria oceniania w klasie VI szkoły podstawowej Wymagania podstawowe: Ocena celująca: Uczeń posiada wiedzę wykraczającą poza program religii własnego poziomu edukacji. Zna obowiązujące modlitwy i mały

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA IV-VI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA IV-VI mgr Marcin Cyzowski PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA MUZYKA IV-VI Zadaniem nauczyciela jest angażowanie wszystkich uczniów do aktywnego udziału w zajęciach i uwzględniania ich indywidualnych możliwości. Każdy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KL.1 SZKOŁA PODSTAWOWA ZESPÓŁ SZKÓŁ NR 1 W ALWERNI

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KL.1 SZKOŁA PODSTAWOWA ZESPÓŁ SZKÓŁ NR 1 W ALWERNI WYMAGANIA EDUKACYJNE Z RELIGII KL.1 SZKOŁA PODSTAWOWA ZESPÓŁ SZKÓŁ NR 1 W ALWERNI Przedmiotowy System Oceniania z religii został opracowany na podstawie Programu Nauczania Religii Rzymskokatolickiej w

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA Z RELIGII. 1. Świadkowie Chrystusa

WYMAGANIA Z RELIGII. 1. Świadkowie Chrystusa WYMAGANIA Z RELIGII 1. Świadkowie Chrystusa często nie przynosi go na lekcje. definiuje, czym jest lęk; określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa. potrafi podać z nauczyciela zasady życia wspólnoty

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7 KWIECIEŃ 2016 Zadanie

Bardziej szczegółowo

AUTOR I JEGO DZIEŁO Rodowity mieszkaniec Zdun, Pan Krzysztof J. Guzek jest autorem herbu Gminy Zduny.

AUTOR I JEGO DZIEŁO Rodowity mieszkaniec Zdun, Pan Krzysztof J. Guzek jest autorem herbu Gminy Zduny. HERB GMINY ZDUNY AUTOR I JEGO DZIEŁO Rodowity mieszkaniec Zdun, Pan Krzysztof J. Guzek jest autorem herbu Gminy Zduny. Autor herbu jest członkiem Towarzystwa Heraldycznego Szkocji. Oryginał herbu gminy

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

Muzyka w czasach antycznych stanowiła część kultu religijnego

Muzyka w czasach antycznych stanowiła część kultu religijnego Antyk Muzyka w czasach antycznych stanowiła część kultu religijnego Muzyka i dyskusje o muzyce w czasach starożytnychsą przede wszystkim owocem myśli artystów i filozofów starożytnej Grecji. O znaczeniu

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Wychowanie Fizyczne SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

MUZYKA - WYMAGANIA PROGRAMOWE

MUZYKA - WYMAGANIA PROGRAMOWE MUZYKA - WYMAGANIA PROGRAMOWE KLASA IV 2. Zna wartości rytmiczne: nazwy cała nuta, półnuta, ćwierćnuta oraz pauzy. 3. Potrafi odtwarzać proste rytmy. 4. Operuje podstawowymi pojęciami z dziedziny muzyki.

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo dr Maciej Dybowski Poznań, dnia 15 września 2012 r. Katedra Teorii i Filozofii Prawa OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne koncepcje praw człowieka na kierunku Prawo I. Informacje

Bardziej szczegółowo

Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum

Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum Program pracy z chórem szkolnym wielogłosowym dla uczniów szkoły podstawowej i gimnazjum Autor: mgr Małgorzata Wygoda nauczyciel w Zespole Szkół Podstawowo-Gimnazjalnych im. Jana Pawła II w Łososinie Dolnej

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Turystyka i Rekreacja SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

ENCYKLOPEDIA POLSKICH. tradycji i zwyczajów

ENCYKLOPEDIA POLSKICH. tradycji i zwyczajów 129 ENCYKLOPEDIA POLSKICH tradycji i zwyczajów ENCYKLOPEDIA POLSKICH tradycji i zwyczajów Copyright SBM Sp. z o.o., Warszawa 2015 Copyright for the illustrations by SBM Sp. z o.o., Warszawa 2015 Tekst:

Bardziej szczegółowo

RAMOWY PLAN NAUCZANIA OGÓLNOKSZTAŁCĄCEJ SZKOŁY BALETOWEJ

RAMOWY PLAN NAUCZANIA OGÓLNOKSZTAŁCĄCEJ SZKOŁY BALETOWEJ Załącznik nr 7 RAMOWY PLAN NAUCZANIA OGÓLNOKSZTAŁCĄCEJ SZKOŁY BALETOWEJ ZAJĘCIA EDUKACYJNE OGÓLNOKSZTAŁCĄCE dla klas I III Tabela 1 2 Język obcy nowożytny 3 Historia i społeczeństwo 4 Przyroda 5 Matematyka

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu

Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu Wymagania edukacyjne i kryteria oceniania z religii uczniów klasy I w Szkole Podstawowej nr 4 w Poznaniu Przedmiotowy system oceniania z katechezy jest zgodny z wewnątrzszkolnym systemem oceniania. Ocenianie

Bardziej szczegółowo

Dni Namysłowa z Nazarem Savko

Dni Namysłowa z Nazarem Savko 3/22/2a016 WYDANIE SPECJALNE Namysłów, wrzesień 2016 Dni Namysłowa z Nazarem Savko W tym roku, w czasie Dni Namysłowa 2016, na scenie wystąpił, lwowski piosenkarz Nazar Savko. (wywiad z Nazarem Savko ukazał

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

Wytyczne do zorganizowania uroczystości ukończenia seminarium i instytutu

Wytyczne do zorganizowania uroczystości ukończenia seminarium i instytutu Wytyczne do zorganizowania uroczystości seminarium i instytutu Uroczystości są okazją do docenienia wysiłków i osiągnięć uczniów w programie seminarium i instytutu. Dają również możliwość zachęcenia młodzieży

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe Zasady Oceniania MUZYKA Gimnazjum nr 50

Przedmiotowe Zasady Oceniania MUZYKA Gimnazjum nr 50 Przedmiotowe Zasady Oceniania MUZYKA Gimnazjum nr 50 OCENIE BĘDZIE PODLEGAĆ: 1. Znajomość podstawowych wiadomości i terminów muzycznych 2. Rozróżnienie i omówienie poszczególnych epok historii muzyki określenie

Bardziej szczegółowo

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim.

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Program szkoły zakłada wychowanie i przygotowanie człowieka do rozumienia otaczającego go świata. Człowiek

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE PRZEDMIOTOWE MUZYKA WYMAGANIA PRZEDMIOTOWE KLASA IV

OCENIANIE PRZEDMIOTOWE MUZYKA WYMAGANIA PRZEDMIOTOWE KLASA IV OCENIANIE PRZEDMIOTOWE MUZYKA WYMAGANIA PRZEDMIOTOWE KLASA IV WYMAGANIA WIADOMOŚCI UCZNIA OSIĄGNIĘCIA UCZNIA KONIECZNE Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który posiada wiadomości na temat: OCENA DOPUSZCZAJĄCA

Bardziej szczegółowo

Islam, inaczej zwany mahometanizm, jest jedną z największych religii monoteistycznych na świecie. Pod względem liczebności zajmuje ona drugie

Islam, inaczej zwany mahometanizm, jest jedną z największych religii monoteistycznych na świecie. Pod względem liczebności zajmuje ona drugie Islam, inaczej zwany mahometanizm, jest jedną z największych religii monoteistycznych na świecie. Pod względem liczebności zajmuje ona drugie miejsce, zaraz po chrześcijaństwie. Nazwa islam pochodzi od

Bardziej szczegółowo