Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 r.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 r."

Transkrypt

1 Uniwersytet Warszawski Wydział Neofilologii Instytut Germanistyki Anna Damięcka-Wójcik Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 r. Praca doktorska napisana pod kierownictwem prof. dra hab. Tomasza G. Pszczółkowskiego Warszawa, styczeń 2013

2 2

3 3 Spis treści Wstęp... 6 Część I Terminologia i stan badań literaturoznawczych nad obrazem Ameryki Aparat pojęciowy Obraz pojęcie główne i pokrewne terminy Obraz jako image Pojęcia pokrewne: schemat, rama interpretacyjna, stereotyp Obraz jako chronotopos Stan badań Amerikabild Literacki obraz Ameryki w opracowaniach Obraz Ameryki jako Nationenbild Utopijny i dystopiczny obraz Ameryki jako american dream Metodologia Część II Ameryka w literaturze niemieckiej lat Rozwój obrazów USA w literaturze niemieckiej od 1920 do 1946 r Lata 20 i 30.: amerykański sen made in Germany Bertolt Brecht: utwory przedemigracyjne Franz Kafka: Der Verschollene, Amerika Egon E. Kisch: Paradies Amerika Adolf Halfeld: Amerika und Amerikanismus Ameryka lat 40. ucieczka od wujka Shylocka Thomas Mann: Königliche Hoheit, Listy Mascha Kaléko: Verse für Zeitgenossen Giselher Wirsing: Maßloser Kontinent Margaret Boveri: Amerikafibel für erwachsene Deutsche Obrazy Ameryki w literaturze RFN Fascynacja Ameryką lat Wolfgang Koeppen: Tauben im Gras Wolfgang Koeppen: Amerikafahrt Karl Korn: Faust ging nach Amerika Max Frisch: Stiller, Homo Faber Ingeborg Bachmann: Der gute Gott von Manhattan... 80

4 USA-SS-SA antyamerykańskie protesty w latach Hans M. Enzensberger: Politik und Verbrechen Erich Fried: und Vietnam und Ami-Generation lat Jürg Federspiel: Museum des Hasses Jörg Fauser: Die Harry Gelb Story, Trotzky, Goethe und das Glück Rolf D. Brinkman: Westwärts 1& Lata 80.: Ami go home! Uwe Johnson: Jahrestage: Aus dem Leben von Gesine Cresspahl Edgar Hilsenrath: Fuck America Maxim Biller: Harlem Holocaust Obraz USA w literaturze i propagandzie NRD Obraz USA w propagandzie rządu NRD Resentymenty III Rzeszy Jazz i kosmopolityzm amerykańska trucizna Od antyamerykanizmu do antysyjonizmu Spiskowa teoria świata Obraz USA w literaturze NRD Literatura dziecięca: Lazar, Schollak, Lehmann, Kaufmann, Robbe Teatr: Ljubimowa, Wangenheim, Scheer, Plenzdorf Film: rehabilitacja Winnetou Poezja: Schneider, Braun, Biermann Powieść: Kunert, Kaufmann, Heym Głos wolnego świata Literatura okresu transformacji po upadku muru berlińskiego Angela Krauß: Die Überfliegerin, Milliarden neuer Sterne, Weggeküßt Christa Wolf: Stadt der Engel oder The Overcoat of Dr. Freud Część 3. Obrazy Obraz: Nine Eleven Faza wyjściowa: Faza orientacyjna Faza poszukiwawcza: Faza opinii: r Obraz: Ameryka utracona kochanka Amerykańsko-niemieckie love story Jennifer i Jan nieciekawa przeszłość i słabe widoki na przyszłość...187

5 5 Lynn i Max beznamiętni Fran i Halm uczucie tragikomiczne Melanie i Jan ucieczka przed niewygodną miłością Sharon i Hannes odromantycznieni Amerykańsko-niemiecki stereotyp płci Obraz Pax Americana Ameryka nowy Rzym Ameryka zachodni Rzym USA imperium niezdefiniowane Barbaricum dziś Zakończenie Bibliografia Literatura podmiotowa Literatura przedmiotowa...278

6 6 Wstęp Pomysł opisania obrazów USA w najnowszej literaturze i publicystyce niemieckiej powstał pod wpływem relacji dziennikarskich w niemieckich mediach po zamachu na wieże WTC w Nowym Jorku r. Recepcja wydarzenia była w Niemczech skrajnie odmienna od tego, jaki odbiór miało ono w Polsce. Przy tym w niemieckich tekstach dziennikarskich i literackich pojawiały się nieznane dla niepochodzącego z Niemiec czytelnika nawiązania do kafkowskiej Statuy Wolności, która dzierży w dłoni miecz zamiast pochodni, trudne do rozszyfrowania bon moty w rodzaju Amerika ist anders (Ameryka jest inna) czy Amerika gibt es nicht (Ameryki nie ma). Uwagę zwracały także skandale związane z publikowanymi najpierw w Niemczech, a potem przedrukowanymi w prasie innych krajów wypowiedziami osób publicznych na temat zamachu r., jak np. Karlheinza Stockhausena, Susan Sontag czy Arundhati Roy. Dla autorki niniejszej rozprawy stało się jasne, że powstałe wówczas w Niemczech świadectwa dotyczące odbioru, interpretacji i oceny USA, stanowią niezwykle skomplikowany, wielowątkowy obraz Ameryki, który odwołuje się do zdarzeń historycznych i do literatury niemieckiej z początku stulecia. Krytyka literatury przedmiotu. Mogłoby się wydawać, że temat obrazów Ameryki w literaturze niemieckiej jest już gruntownie przebadany. Jednak na podstawie przeprowadzonej kwerendy można stwierdzić, że większość opracowań dotyczących wątków amerykańskich w literaturze niemieckiej to dzieła zebrane, na których objętość składają się felietony i eseje autorstwa zarówno znanych literaturoznawców, jak i stawiających pierwsze kroki na polu krytyki literatury absolwentów germanistyki. Tematy tych felietonów są bardzo różnorodne i prawie w ogóle ze sobą niepowiązane z wyjątkiem faktu, że dotyczą Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej 1. Dzieła te zostały nazwane przez autorkę tej rozprawy patchworkowymi, gdyż zestawiono je z mniej lub bardziej przypadkowych elementów, przez co nie mają charakteru jednolitej monografii. Stanowią jednak niezwykle bogate źródło inspiracji, które może być punktem wyjścia do opracowania antologii wątków amerykańskich w literaturze niemieckiej. 1 Najważniejsze przykłady to omówione w dalszej części dysertacji: Das Amerika der Autoren. Von Kafka bis 9/11 (Ameryka autorów. Od Kafki do 9/11), Amerika in der deutschen Literatur. Neue Welt, Nordamerika, USA (Ameryka w literaturze niemieckiej. Nowy Świat, Ameryka Północna, USA).

7 7 Osobna kategoria dzieł przedmiotowych to monografie, których autorzy zajęli się opracowaniem wątków amerykańskich w twórczości wybranych pisarzy i publicystów niemieckich 2. Choć autorzy tych dzieł nie zajmują się obrazem Ameryki, to opracowane przez nich utwory niewątpliwie stanowią element obrazu USA w Niemczech. Obrazu Ameryki można byłoby szukać także w licznych pamiętnikach i wspomnieniach niemieckich autorów z ich podróży do Ameryki. Jednak literaturoznawcy odnajdują w nich raczej przedstawienie bliskich badanym autorom problemów niemieckich, które uwypuklają się w zapiskach z pobytu za oceanem. Kolejną grupę publikacji amerykanistycznych stanowią dzieła krytyczne względem polityki USA te z kolei wpisują się raczej w międzynarodowy nurt antyglobalistyczny i obrazują nie tyle Amerykę, co zbiór panujących w Niemczech stereotypów, a nawet uprzedzeń wobec polityki rządu USA. Niewielu literaturoznawców zajmowało się obrazami Ameryki sensu stricto. Prekursorem badań w tej dziedzinie był Hans Galinsky w latach 60. sformułował on 12 postulatów, które miały być wskazówką dla jego następców. Są to m.in.: postulat ciągłości, który mówi o tym, że nie należy wyseparowywać obrazów z ich tła poprzez narzucenie sztucznych ram czasowych, gdyż obraz ma charakter ciągły, choć podlega zmianom na przestrzeni dziejów; konieczność sprawdzenia biografii twórcy: w badaniu wytwarzanych przez niemieckich twórców obrazów Ameryki należy uwzględnić osobisty i zawodowy sukces tych autorów w USA, a także recepcję ich twórczości za oceanem, gdyż osobisty sukces lub porażka mają wpływ na optykę twórcy; włączenie do badań literackich innych niż książka form przekazu, takich jak piosenka, libretto, scenariusz filmowy, karykatura; uwzględnienie funkcji lustra, gdyż obraz Ameryki można interpretować także jako obraz jego twórcy lub jako odbicie lustrzane Niemiec; 2 Najszerzej opisane są związki z Ameryką w dziełach Bertolta Brechta, Franza Kafki, Thomasa Manna, Herrmana Hessego, Uwego Johnsona, o czym szczegołowo informuje Stan badań niniejszej rozprawy.

8 8 sprawdzenie rozpowszechnianych w prasie, filmie i telewizji stereotypów i klisz, które mają wpływ na nowe obrazy Ameryki 3. Niewątpliwie dokonania Galinsky ego stanowią podwaliny do badań nad obrazami USA. Sformułował on nie tylko postulaty teoretyczne, ale także wyszczególnił kilkadziesiąt charakterystycznych dla obrazu Ameryki wątków w literaturze niemieckiej. Nie zajął się jednak ich analizą. Jego następcy podejmowali temat w sposób wycinkowy, znajdując inspirację w bieżących wydarzeniach międzynarodowych takich jak wojna w Wietnamie, 200-lecie istnienia USA, czy koniec zimnej wojny. Właśnie wydarzenia kluczowe inicjują w Niemczech powstanie nowych badań na temat USA. Pod względem chronologicznym ich układ przypomina sinusoidę, której linia wznosi się pod wpływem wydarzeń historycznych i opada, gdy na arenie politycznej nie dzieje się nic przełomowego. Niewątpliwie wydarzeniem kluczowym po 1989 r. był zamach r. na wieże World Trade Center. Szybko stał się on przedmiotem analiz prasowych przeprowadzonych w większości wypadków w sposób powierzchowny, wycinkowy i subiektywny. Wyjątek stanowi tu analiza ilościowa Melanie Breunlein, która została uwzględniona i zmodyfikowana przez autorkę niniejszej dysertacji 4. Temat WTC pojawił się także w popularnej literaturze niemieckiej, która mimo że powstała w 2003 r. wydawała się dziwnie znajoma powracały w niej znane schematy (a może raczej obrazy?) i kalki z dawnych dzieł. Z analizy przytoczonej wyżej literatury przedmiotowej wynika, że opracowania zajmujące się badaniem obrazu USA nie są kompletne, dotyczą wybranego okresu lub wybranych autorów, a opisane obrazy często noszą cechy schematów, a nawet uprzedzeń. Pojawiły się pytania: czy powielane w literaturze schematy stanowią obraz USA? Czym jest obraz USA? Jaki jest obraz Ameryki w Niemczech? Zdaniem autorki 3 Hans Galinsky, Deutschlands literarisches Amerikabild: Ein kritischer Bericht zu Geschichte, Stand und Aufgaben der Forschung, w: Alexander Ritter (red.), Deutschlands literarisches Amerikabild. Neuere Forschungen zur Amerikarezeption der deutschen Literatur, Hildesheim/New York 1977, s Melanie Breunlein, Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse vor und nach dem 11. September 2001, Saarbrücken 2008.

9 9 niniejszej dysertacji powstało pewne dubium metodyczne 5 i otworzyło się pole do dalszych badań. Problematyka i struktura dysertacji. Główny problem niniejszej rozprawy skupia się wokół pytania badawczego: Jak współcześni Niemcy postrzegają Amerykę? Postrzeganie rozumiane jest jako przedstawianie, obrazowanie. Kluczowym pojęciem okazał się obraz Ameryki, a pierwsze zadanie badawcze polegało na doprecyzowaniu tego pojęcia, które w Niemczech funkcjonuje jako Amerikabild. Odpowiedzi na pytania: Co to jest obraz? i Jakimi cechami odróżnia się on od schematu, stereotypu i uprzedzenia? zostały zawarte w części I niniejszej rozprawy Terminologia i stan badań literaturoznawczych nad obrazem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Z wyprowadzonej tamże definicji wynika, że obraz ma charakter ciągły i podlega dynamicznym zmianom, co jest także zgodne z wyżej przytoczonym postulatem Galinsky ego, który mówi o tym, że nie należy wyseparowywać obrazów z ich tła, m. in. poprzez narzucenie sztucznych ram czasowych. W poszukiwaniu odpowiedzi na główne pytanie badawcze, czyli jak Niemcy postrzegają Amerykę, konieczne było przeanalizowanie możliwie szerokiego kontekstu dla poszukiwanych obrazów Ameryki w Niemczech. W związku z tym w części II niniejszej rozprawy Ameryka w literaturze niemieckiej lat powstał zarys antologii wątków amerykańskich, który w opinii autorki ma charakter pionierski, gdyż dotychczas brak jest takiego zarysu, jak i rzeczonej antologii. Część II stanowi niezbędne tło dla syntetycznych obrazów Ameryki opisanych w kolejnej części niniejszej rozprawy. Dzięki temu wyseparowane tamże obrazy Ameryki mają charakter ciągły, mimo iż tytuł pracy Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 roku narzuca cezurę czasową, którą jest właśnie rok Cezura ta ogranicza w sposób umowny spektrum badanych obrazów, jako że przedmiotem badań są współczesne przedstawienia USA w literaturze niemieckiej. Granicę współczesności wyznacza tu umowny koniec zimnej wojny, symbolicznie usankcjonowany upadkiem berlińskiego muru. 5 Wincenty Kwiatkowski, Metoda myślenia naukowego; w: Studia Theologica Varsaviensia, nr 1, Warszawa 1963, s. 23; za: Józef Myśków, Elementy metodyki pracy naukowej, w: Studia Theologica Varsaviensia, r. 21, Warszawa 1983, nr l, s

10 10 Opisane przez autorkę w III części niniejszej dysertacji obrazy stały się widoczne w publicznej debacie w Niemczech pod wpływem wydarzenia kluczowego po 1989 r. zamachu na wieże WTC. Pierwszy z nich, Nine Eleven, jest obrazem szczególnym, posiadającym cechy chronotoposu, w którym zsyntetyzowały się czas i przestrzeń (patrz: Aparat pojęciowy). Obraz ten został zinterpretowany jako odrębna całość, jako że powstał pod wpływem jednego wydarzenia. Możliwa byłaby jednak także interpretacja Nine Eleven jako punktu kulminacyjnego ciągłego obrazu amerykańskiej dystopii w kontekście sięgającym odkrycia Nowego Świata, co zostało opisane w podrozdziale Utopijny i dystopiczny obraz Ameryki jako american dream w części I. Taka interpretacja mogłaby jednak zostać uznana za zbyt daleko wybiegającą w przeszłość dygresję, odbiegającą od tytułu rozprawy. Wyodrębniony dla potrzeb badawczych Nine Eleven nie utracił jednak kontekstu, gdyż jego tło nakreślono w poprzedzającej części teoretycznej. Materiału do kolejnego opisanego w niniejszej dysertacji obrazu zatytułowanego Ameryka utracona kochanka dostarczyła literatura popularna, która zaczęła oswajać temat zamachu na wieże WTC. Współcześni pisarze powtórzyli zakorzenione od lat schematy, jakimi operuje literatura piękna, jeśli chodzi o amerykańskie wątki 6. Po raz kolejny tematem opowiadań i powieści stała się niespełniona miłość, jaka połączyła przybyłego do USA mężczyznę-niemca i mieszkającą tam dziewczynę-amerykankę. Z pewnością można tu mówić o tym, że ten obraz ma charakter ciągły, gdyż nawiązuje on do ram interpretacyjnych odnalezionych w literaturze niemieckiej jeszcze w latach 50. Najmniej nacechowany wydarzeniem kluczowym, jakim był atak terrorystów na Amerykę, jest trzeci obraz w niniejszej rozprawie, Pax Americana. Wyłonił się on z lektury bestsellerowych na niemieckim rynku wydawniczym dzieł, których autorzy porównywali współczesne Stany Zjednoczone ze starożytnym Rzymem, przy czym antyczne dziedzictwo Ameryki w każdym z tych utworów zostało opisane w inny sposób, ale pełniło tę samą funkcję próby odnalezienia własnego miejsca na nowej mapie świata po upadku żelaznej kurtyny. Mimo że wymienione powyżej obrazy zostały opracowane syntetycznie i tworzą nazwane przez autorkę dysertacji konstrukty, nie są one oczywiste (prawdopodobnie 6 Gregor Hens w opowiadaniu Himmlische Erde i Susanne Riedel w powieści Eine Frau aus Amerika.

11 11 także dla czytelnika niemieckiego) autorka rozprawy zgodnie z definicją obrazu wyeliminowała obiegowe stereotypy i klisze, biorąc pod lupę powracające charakterystyczne wątki, często powtarzane przez kolejnych twórców w sposób nieświadomy. Dzięki kompleksowemu opracowaniu problematyki poprzez opisową podbudowę teoretyczną, analizę tła i syntetyczne wyodrębnienie obrazów finalnych autorka niniejszej rozprawy zrealizowała cel badawczy, jakim jest przedstawienie możliwie najnowszej odsłony obrazów Ameryki, co zawarto w tytule. Baza materiałowa. Stanowiące przedmiot dysertacji obrazy powstały na styku publicystyki i literatury. Ich źródłem jest wybrana literatura niemiecka od lat 20. ubiegłego stulecia do 2003 r. oraz teksty publicystyczne w pięciu tytułach prasowych (Frankfurter Allgemeine Zeitung, Süddeutsche Zeitung, Die Welt, Frankfurter Rundschau, Der Spiegel), które ukazały się w okresie od r. do r. Wyboru literatury niemieckiej w II części rozprawy dokonano biorąc pod uwagę szeroki odbiór dzieła, rangę jego autora oraz dostępność źródła, co miało szczególne znaczenie przy opisie znanych już głównie z opracowań utworów powstałych w byłej NRD. W dysertacji uwzględniono dzieła najbardziej uznanych autorów, takie, których odbiór świadczył o tym, że stanowią one swoiste signum temporis są charakterystyczne dla czasów, w których powstały. Z najnowszych pozycji literackich wybrano jedynie te, które stanowiły element konkretnego obrazu, za każdym razem podając tło i sytuację wydawniczą wybranych dzieł, aby spełnić kryterium kompletności. Teksty prasowe zostały wyselekcjonowane także na podstawie kryterium odbioru. Przywołano te najbardziej kontrowersyjne dla czytelników niemieckich i polskich oraz zgodne z ogólnym trendem opisanym przez analityków prasowych. Artykuły dziennikarskie stanowią więc przykładową ilustrację panującego w okresie badawczym nastroju społecznego. Ponieważ z roku na rok powiększa się liczba dzieł przedmiotowych, a zamach 11 września jest przedmiotem coraz bardziej pogłębionych analiz, z pewnością możliwe jest wyodrębnienie większej liczby konstruktów, które mogą pełnić funkcję amerykańskich obrazów w literaturze i publicystyce niemieckiej, zwłaszcza że sytuacja polityczna rozwija się bardzo dynamicznie, co stanowi inspirację dla twórców po obu stronach oceanu. Opisywane przez nich przedstawienia USA często są ze sobą sprzeczne i pełnią różne funkcje. Odwołują się do przeszłości, ale także antycypują przyszłość. W przypadku

12 12 twórców niemieckich na ich powstawanie ma wpływ nie tylko agenda najnowszych zdarzeń politycznych, ale także historyczne przedstawienia i zakorzenione w kolektywnej świadomości Niemców archetypy, sięgające literatury Republiki Weimarskiej, propagandy III Rzeszy i NRD.

13 13 Część I Terminologia i stan badań literaturoznawczych nad obrazem Ameryki 1.1 Aparat pojęciowy Obraz pojęcie główne i pokrewne terminy Obraz Ameryki jest głównym konceptem, na którym opiera się przedmiot badań niniejszej rozprawy. Jako że obraz nigdy nie jest tożsamy z tym, co przedstawia, celem niniejszej pracy badawczej nie jest próba wykrystalizowania obiektywnego obrazu narodu amerykańskiego ani kraju. Autorka zajmuje się realnymi i możliwymi przedstawieniami USA w niemieckich opiniotwórczych tytułach prasowych, niemieckojęzycznej literaturze faktu i literaturze pięknej w zamkniętych ramach czasowych (od 1989 do 2003 r). Celem pierwszej części rozważań teoretycznych jest możliwie precyzyjne zdefiniowanie nadrzędnego pojęcia obraz. Jako że podstawę badań stanowi metoda porównawcza (patrz: Metodologia w niniejszym rozdziale), istotne jest wyjaśnienie koncepcji pojęcia obraz w ważnych dla przedmiotu rozprawy dziedzinach wiedzy takich jak literatura, komunikacja i nauki społeczne oraz graniczących z nim innych pojęć: schemat, rama, stereotyp i chronotopos. Ponieważ znaczenie terminu obraz zmienia się w zależności od kontekstu, czyli przedmiotu, którego obraz dotyczy, to w kolejnym etapie autorka rozprawy bada specyfikę użycia terminu obraz Ameryki jako obrazu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, co prowadzi do opisu stanu badań. Obraz jako image Kluczowe znaczenie dla definicji pojęcia obraz ma angielskojęzyczny termin image, którego etymologicznych korzeni należy szukać w łacińskim imago, czyli obraz, wizerunek, podobieństwo 7. W kontekście niniejszej rozprawy pojęcia te zostały uznane za synonimy. Podobne założenie poczyniła Melanie Breunlein w swoim opracowaniu pt. 7 Uwe Johannsen, Das Marken- und Firmen-Image, Berlin 1971, s. 19, za: Melanie Breunlein, Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse vor und nach dem 11. September 2001, Saarbrücken 2008, s. 7.

14 14 Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen 8 (Obraz narodu USA w niemieckich dziennikach). Na początku XX wieku, u zarania nauki o komunikowaniu (niem. Kommunikationswissenschaft), jednym z pierwszych badaczy, którzy zajmowali się obrazami w znaczeniu images i ich rolą w kształtowaniu opinii publicznej, był amerykański intelektualista i doradca prezydenta Roosevelta Walter Lippmann. Mimo że od daty powstania jego publikacji Public Opinion (Opinia publiczna) 9 z 1922 r. minęło prawie sto lat, w ciągu których komunikacja została wyodrębniona z medioznawstwa jako nowa dziedzina nauki, a pojęcie image wielokrotnie badano na użytek różnych teorii komunikowania, które towarzyszyły rozwojowi mediów, to lippmannowski opis tworzenia obrazu w procesie komunikacji nadal pozostaje aktualny 10. Według Lippmanna ludzie tworzą obrazy w następujący sposób: For the most part we do not first see, and then define, we define first and then see 11 (Zazwyczaj najpierw definiujemy, a potem dostrzegamy, a nie najpierw dostrzegamy, a potem definiujemy). Lippmannowską myśl kontynuuje Reinhold Bergler, który definiuje image jako uproszczone, przejaskrawione i nacechowane emocjonalnie obrazowe wyobrażenie, quasi-wyrok, który ma charakter obiegowy 12. Zwraca też uwagę na wszechobecność obrazów. Wszystkie podlegające ludzkiemu postrzeganiu, przeżywaniu i procesowi myślowemu obiekty: krajobrazy, kraje, technologie, (...) dyscypliny wiedzy, osoby pisze Bergler są upraszczane i przetwarzane na images 13. O powszechności obrazów rozumianych jako images pisze także Günther Bentele: Nie istnieje nic, co nie mogłoby mieć image u bez względu na to, czy chodzi o osoby, produkty, przedsiębiorstwa czy narody 14. Tak rozumiany obraz jest bliski 8 Melanie Breunlein, Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse vor und nach dem 11. September 2001, Saarbrücken Walter Lippmann, Public Opinion, New York 1922, s Por. Elisabeth Noelle-Neumann, Öffentliche Meinung die Entdeckung der Schweigespirale, München 2001, s Walter Lippmann, op. cit., s W oryginale: vereinfachtes, überverdeutlichtes und bewertetes Vorstellungsbild, Quasi-Urteil, das keine Gültigkeitsgrenzen kennt Reinhold Bergler, Standort als Imagefaktor; w: Führung und Kommunikation Erfolg durch Partnerschaft, Deutsche Public Relations Gesellschaft e.v, Bonn 1991, s. 47, za: Breunlein, op. cit., s Ibid. 14 Günter Bentele, Der Entstehungsprozess von Nationenimages, Konstanz 1995, s. 152, za: Breunlein, op. cit., s. 7.

15 15 rozpowszechnionemu przez public relations pojęciu image u, czyli wizerunku, który jest dookreślony, gdyż zawsze jest jakiś : pozytywny lub negatywny. Tymczasem obraz w szerszym znaczeniu takiego dookreślenia nie wymaga. Claus Leggewie zwraca uwagę na źródłosłów niemieckiego Bild (obraz), który ma tę samą podstawę etymologiczną co czasownik bilden (tworzyć, przedstawiać, formować, kształtować) 15 oraz na dynamikę współczesnych obrazów images, które przyswajamy głównie za pośrednictwem ruchomych obrazków i zdjęć filmowych 16. Według innej badaczki, Karin Böhme-Dürr, obrazy images powstają na podstawie porównywania uprzedzeń i bazują na indywidualnym sposobie postrzegania; nie są kopią rzeczywistości, lecz jej subiektywnym odwzorowaniem. Redukują złożone, otaczające człowieka wrażenia i umożliwiają mu orientację w świecie. Ułatwiają ludziom podporządkowanie wydarzeń, rozwoju wypadków, faktów, osób i narodów ich własnemu indywidualnemu obrazowi rzeczywistości 17. Böhme-Dürr rozpatruje koncepcję image u na dwóch płaszczyznach: mikro w umysłach pojedynczych osób i makro w skali społeczeństw, polityki i ich wzajemnego oddziaływania. Przy czym jak wskazuje autorka bazą dla publicznego image u w skali makro są mikroobrazy 18. Makroobrazy według Böhme-Dürr to społeczne konstrukty. Z perspektywy wiedzy o komunikacji, images nie odnoszą się do jednostkowych wyobrażeń, tylko do makroobrazów. Z kolei pojęcie mikroobrazu jest spokrewnione z terminem schemat, co zostanie omówione w dalszej części rozważań teoretycznych. Podsumowanie. Niektóre przytoczone wyżej definicje obrazu image (np. Lippmann, Bergler) pokrywają się ze znaczeniem terminu stereotyp, który także jest 15 W oryginale: Genau wie die Lebenswelt unserer näheren Umgebung nicht vorgegeben, sondern durch die Sinnstiftung handelnder Menschen konstruiert ist, bildet sich, im buchstäblichen und übertragenen Sinne, eine Weltgesellschaft heraus. Claus Leggewie, Amerikas Welt, Hamburg 2000, s W oryginale: Was Europäer und der Rest der Welt von Amerika wissen, entnehmen sie also der Selbstdarstellung Amerikas vor allem in bewegten Bildern. Claus Leggewie, op. cit., s W oryginale: Images entstehen durch einen Vergleich von Urteilen und basieren auf individueller Wahrnehmung von Menschen. Images sind keine Kopien der Realität, vielmehr subjektive Abbildungen davon. Sie reduzieren die Komplexität der Umwelteindrücke und bieten Individuen die Orientierung. Sie erleichtern Menschen damit die Einordnung von Ereignissen, Entwicklungen, Sachverhalten, Personen und Nationen in ihr individuelles Weltbild. Karin Böhme-Dürr, Perspektivensuche Das Ende des Kalten Krieges und der Wandel des Deutschlandbildes in der amerikanischen Presse, Konstanz 2000, s. 28; za: Breunlein, op. cit., s Temat mikro- i makroobrazu kontynuuje także Petra Dorsch-Jungsberger w opracowaniu Nationenbildforschung und PR.

16 16 przedmiotem badań dalszej części niniejszej rozprawy. Takie ujęcie jest charakterystyczne dla początkowej fazy rozważań teoretycznych na temat nowoczesnego pojęcia image to właśnie twórca pierwszej definicji stereotypu, wspomniany Walter Lippmann, na początku naszego wieku postawił znak równości między stereotypem i image em. Jednak rozwój nauki o komunikacji, a także mediów, sprawił, że pojęcie obrazu image odseparowało się od definicji statycznego stereotypu. Ze względu na swój dynamiczny czyli podlegający zmianom charakter, image nie może być równoznaczny ze stereotypem w obecnych czasach, które są zdominowane przez media elektroniczne i ruchome obrazy, o czym pisze wspomniany powyżej Claus Leggewie 19. W kształtowaniu współczesnych obrazów images i tożsamych z nimi makroobrazów nie sposób pominąć roli mediów masowych. Kształtowane przez nie obrazy oddziałują wprawdzie na poszczególnych odbiorców, którzy wyrabiają sobie własny pogląd na temat polityków, narodów czy produktów. Jednak o obrazie image jest mowa dopiero wtedy, gdy jak konstatuje Böhme-Dürr pewne wyobrażenie jest wspólne dla ogółu, gdy zachodzi proces kolektywnej świadomości 20. Zakres znaczeniowy obrazu image, jaki zastosowano w niniejszej rozprawie, pokrywa się z powyższą koncepcją makroobrazu autorstwa Karin Böhme-Dürr 21 i jest szerszy niż pojęcia pokrewne: stereotyp i schemat. Ponieważ obecny w codziennym użyciu termin image używany jest w różnym znaczeniu, często pokrywającym się z terminami pokrewnymi takimi jak stereotyp, schemat czy rama interpretacyjna, to terminy te dla odróżnienia od image u szczegółowo omówiono poniżej. 19 Por. cyt.: Zdajemy sobie sprawę z faktu, że obraz jednej społeczności w świadomości drugiej nigdy nie jest czymś statycznym i jednolitym. Jest on zawsze uwarunkowany społecznie i historycznie. Nie zawsze jednak do końca uświadamiamy sobie stopień jego dynamiki. Cenne wydaje się więc być spostrzeżenie poczynione przez Jonathana Pottera i Margaret Wetherell, że teorie stereotypów zakładają, iż ludzie noszą ze sobą te zniekształcone obrazy i reprodukują je na żądanie, podczas gdy analitycy dyskursu wskazują, że ta sama osoba może wytwarzać całkiem różne stereotypowe kategoryzacje zależnie od wymogów sytuacji. Norbert Wójtowicz, Pojęcie i funkcjonowanie stereotypu. Dychotomiczny obraz masona ze szczególnym uwzględnieniem autostereotypu polskich braci u progu II RP; w: Musica Sacra Nova, nr 1, Warszawa/Wrocław 2007, s Karin Böhme-Dürr, op. cit., s. 34; za Breunlein, op. cit. s Podobne założenie poczyniła Melanie Breunlein: Nachdem die Mikroebene des Image-Begriffs erläutert wurde, soll nun das Image-Konzept in die Makroebene eingeordnet werden. Por. Melenie Breunlein, op. cit., s.9.

17 17 Pojęcia pokrewne: schemat, rama interpretacyjna, stereotyp Schemat. Pojęcie mikroobrazu w ujęciu Böhme-Dürr jest bliskie znaczeniu terminu schemat, który służy poszczególnym ludziom do identyfikacji zdarzeń i kodowania informacji, a więc pełni funkcję organizacyjną w porządkowaniu przyswojonych danych 22. Według Rumelharta schemat działa kilkufazowo: poprzez odkodowanie, czyli wydobycie z pamięci długotrwałej; interpretację, a więc nadanie znaczenia informacji i wreszcie ocenę obiektu zdarzenia, czyli reakcję emocjonalną 23. Reprezentowana przez Axelroda, Grabera i Brosiusa teoria schematu wychodzi z założenia, że jednostki z powodu zalewu informacji nie są w stanie obiektywnie postrzegać rzeczywistości. Ludzie rejestrują tylko jej część. Przydatne informacje wybierają za pomocą schematów, które stanowią kryteria selekcji i sposób przetwarzania informacji. Taka definicja schematów wywodzi się z psychologii kognitywnej i najwyraźniej są analogiczne do terminu mikroimage, który nie jest przedmiotem niniejszej pracy. Rama interpretacyjna framing. Mimo że pojęcie schematu wydaje się nieużyteczne dla niniejszej rozprawy, to w rozważaniach teoretycznych znajduje zastosowanie wywodząca się z socjologicznej teorii schematów koncepcja ram interpretacyjnych na potrzeby tej pracy przywołano opracowaną według koncepcji framingu analizę porównawczą obrazu USA w prasie niemieckiej pod wpływem ataku terrorystycznego r. 24. Znajduje ona zastosowanie w różnych dziedzinach, np. socjologii, psychologii, polityce, nauce o komunikowaniu i okazuje się użyteczna, gdy należy wyjaśnić rolę mediów w dyskusji politycznej 25. Popularyzacja pojęcia framingu w ostatnich latach wynika z możliwości wykorzystania jego teorii przez marketing polityczny w celu manipulacji. W związku z popularnością pojęcia framingu podlega ono stałej transformacji znaczeniowej na potrzeby nauk społecznych i komunikacji medialnej, gdzie funkcjonuje także pod nazwą 22 Por. Bogdan Wojciszke, Teoria schematów społecznych, Mischel Cantor, Prototypy w postrzeganiu osób; w: Tomasz Maruszewski (red.), Poznanie, afekt, zachowanie, Warszawa David E. Rumelhart, Schemata The building blocks of cognition; w: Theoretical issues in reading comprehension, Hillsday 1980, s Por. Melanie Breunlein, op. cit., s Ibid.

18 18 ram interpretacyjnych jak pisze Agnieszka Pluwak na łamach Global Media Journal 26. By uniknąć rozbieżności terminologicznej, znaczenie terminu framing w tej rozprawie zostanie doprecyzowane poniżej. Framing odwołuje się do pojęcia schematu, który jak opisuje psychologia kognitywna jest zjawiskiem poznawczym i ułatwia ludzkiemu mózgowi zapisywanie w pamięci nowych informacji 27. Najpierw zostają one zdefiniowane, a następnie przyporządkowane do kategorii uprzednio zdobytych doświadczeń. Ze względu na schematyczną budowę ludzkiej pamięci, proces framingu ma wpływ na zapamiętanie, zrozumienie, ocenę oraz na to, jakie postawy zostaną przyjęte i jakie zachowania pojawią się w reakcji na nabytą informację, a więc ma także wpływ na powstawanie mikro- i w konsekwencji makroobrazów, co jest istotne dla opracowania źródeł publicystycznych w głównej części rozprawy. Badacze 28 podkreślają, że te same elementy postrzeganej rzeczywistości można interpretować i klasyfikować w różny sposób, w zależności od tego, które jej cechy zostaną w przekazie uwydatnione 29. Choć za twórcę psychologicznej koncepcji analizy ramowej uważa się amerykańskiego socjologa Ervinga Goffmana 30, to pojęcie frame w rozumieniu schemat, szablon, rama zostało użyte po raz pierwszy przez psychologa Frederica Bartletta w 1932 r. przy opisywaniu następującego eksperymentu: zadaniem osób badanych było powtórzenie przedstawionej wcześniej bajki, która pochodziła z innego kręgu kulturowego 31. Bartlett zaobserwował, że podczas powtarzania opowieści badani dopasowywali ich nietypowe, bo pochodzące z odmiennych kręgów kulturowych, struktury do własnego, wcześniej stworzonego kulturowego szablonu, np. zmieniali zakończenie, przenosili punkt kulminacyjny, uwypuklali znane sobie elementy opowieści, 26 Agnieszka Pluwak, Geneza i ewolucja pojęcia framing w naukach społecznych; w: Global Media Journal, nr 1 (5), 2009, odczyt: Por. John B. Gleason, Ratner N. Bernstein, Psycholinguistics, Gdańsk 2005, za: Agnieszka Pluwak, op. cit. 28 William Croft, Cognitive Linguistics, Cambridge 2002; Wojciech Cwalina, Andrzej Falkowski, Marketing polityczny Perspektywa psychologiczna, Gdańsk 2005, za: Agnieszka Pluwak, op. cit., s Przykładem działania framingu są omówione w rozdziałach: Pax Americana i Ameryka utracona kochanka podobne powracające motywy w różnych dziełach literackich. 30 Erving Goffman, Analiza ramowa (oryg. Frame Analysis. An Essay on the Organization of Experience), tłum. Stanisław Burdziej, Kraków 2010, s Analizę Bartletta zwieńczyła publikacja pod tytułem Remembering, która zrewolucjonizowała sposób myślenia o ludzkiej pamięci w pierwszej połowie dwudziestego wieku. Por. Frederic Bartlett, Remembering, Cambridge 1932.

19 19 a te mniej znane pomijali lub przesuwali na dalszy plan. Na tej podstawie naukowiec dowiódł, że każdy człowiek posiada w pamięci nieuświadomione wzory, schematy i szablony, które badacz nazwał ramami (frames). Założenie Bartletta, które znalazło zastosowanie w różnych dyscyplinach wiedzy, można próbować wykorzystać w badaniach z dziedzin: teorii i historii literatury. W omówieniu w części II niniejszej rozprawy powstałych w latach pozycji literatury niemieckiej z wyeksponowanymi wątkami amerykańskimi, przedstawiono kilka ram, szablonów, schematów, które powtarzają się w niemieckiej literaturze amerykanistycznej na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Najbardziej jaskrawym przykładem funkcjonującej w literackiej podświadomości ramy jest przewijający się przez dziesięciolecia i opisany w tej pracy obraz Ameryki jako utraconej kochanki. Niniejsza rozprawa może więc stanowić wskazówkę lub inspirację do dalszych zastosowań interdyscyplinarnego pojęcia framingu w badaniach literatury. Stereotyp, uprzedzenie. Omówione wyżej pojęcia ramy i schematu są bliskie kluczowym dla niniejszej rozprawy images. Jednak odwołują się one do prywatnych doświadczeń i dlatego dotyczą mikroobrazu, który co należy ponownie podkreślić nie jest przedmiotem niniejszej rozprawy. Na płaszczyźnie makro z images graniczy inne istotne dla terminologii rozprawy pokrewne pojęcie: stereotyp. W odróżnieniu od ramy i schematu, stereotyp jest doświadczeniem kolektywnym. Niezwykle istotna dla istnienia i funkcjonowania stereotypu pisze w swojej rozprawie Norbert Wójtowicz jest jego natura kolektywna. Nie może być mowy o stereotypie w przypadku pojedynczej osoby, gdyż ze swej istoty stanowi on już pewne uogólnienie cech charakterystycznych, bądź rzekomo charakterystycznych dla jakiejś zbiorowości 32. Także Stanisław Ossowski w innym eseju stwierdza: Dotyczą one (stereotypy) zazwyczaj nie poszczególnych jednostek, tylko członków poszczególnych zbiorowości: mamy więc stereotyp Polaka, stereotyp Żyda, stereotyp nauczyciela lub adwokata, stereotyp burżuja, dziedzica czy chłopa 33. Przywoływany wcześniej prekursor badania opinii publicznej Walter Lippmann także wychodzi z założenia, że stereotyp to pewien obraz umysłowy rzeczywistości 32 Norbert Wójtowicz, op. cit., s Stanisław Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, w: tenże, Dzieła, t. 3, Warszawa 1967, s. 39, za: Norbert Wójtowicz, op. cit., s. 397.

20 20 społecznej 34. Co istotne, jest to obraz uproszczony i niedokładny, wytworzony przeważnie nie w następstwie własnego doświadczenia, lecz dzięki przekazowi społecznemu. Jest on przy tym bardzo oporny na zmiany. Stereotypy nie składają się z przypadkowych elementów pisze Lippmann lecz tworzą planowy system of stereotypes. Są niezmienne i sprawiają, że ludzie przyswajają tylko pasujące do nich informacje, a te nie pasujące pomijają 35. Andrzej Kapiszewski w swoich badaniach nad stereotypowym obrazem Amerykanów polskiego pochodzenia stwierdza, iż: Jedną z istotnych właściwości stereotypu jest to, że jego postać w dużym stopniu nie zależy od indywidualnych doświadczeń. Uwarunkowań stereotypu poszukiwać więc należy w czynnikach historyczno-kulturowych, społecznych czy ekonomicznych 36. W tym kontekście może pojawić się pytanie o miejsce stereotypów w systemach kultury. Nie bez przyczyny więc autorka wielu prac z zakresu teorii literatury, Zofia Mitosek, zapytuje: Czy stanowią one ustrukturowane elementy systemów, ich podsystemy, takie jak religia, prawo, moralność, czy przeciwnie jako ekspresja świadomości prerefleksyjnej są zbiorami (nieuporządkowanymi) wyobrażeń egzystujących na skrzyżowaniu różnych dziedzin kultury 37? Próbując udzielić odpowiedzi na tak postawione pytanie, wskazuje ona na silne osadzenie w kulturze subiektywnych obrazów w naszych głowach. W związku z tym podkreśla, że: Tradycja narodowa, kodeksy moralne, systemy religijne, przekazywane w procesie socjalizacji z pokolenia na pokolenie, stabilizują utarte sposoby widzenia świata, które w stosunku do jednostki przybierają charakter dziedzictwa niemal biologicznego 38. Pisał o tym także Klaus Thiele-Dohrman: Stereotyp to nie stosunek do jakiejś sprawy oparty na własnych doświadczeniach i rozpoznaniach, lecz raczej przyjęte bez sprawdzenia poglądy, opinie, oczekiwania. Uprzedzenia mogą być wymierzone zarówno przeciw poszczególnym osobom, jak i całym grupom 39 podsumowuje socjolog. 34 Walter Lippman, op.cit., s. 78, za: Breunlein, op. cit., s Ibid. 36 Andrzej Kapiszewski, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław 1978, s. 46, za: Wójtowicz, op. cit., s Zofia Mitosek, Literatura i stereotypy, Wrocław 1974, s. 15; za: Wójtowicz, op. cit., s Ibid. 39 Klaus Thiele-Dohrman, Psychologia plotki, Warszawa 1980, s. 82; za: Wójtowicz, op. cit., s. 399.

Termin s t e r e o t y p pochodzi z języka greckiego, gdzie stereós oznacza stężały, twardy, Stereotyp

Termin s t e r e o t y p pochodzi z języka greckiego, gdzie stereós oznacza stężały, twardy, Stereotyp 1.4.2 Stereotypy Stereotypy Termin s t e r e o t y p pochodzi z języka greckiego, gdzie stereós oznacza stężały, twardy, a typos wzorzec, odcisk. Początkowo pojęciem tym określano kopię pierwotnej formy

Bardziej szczegółowo

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 I LITERATURA 1. Analizując wybrane przykłady, omów funkcjonowanie motywu snu w literaturze różnych epok. 2. Macierzyństwo w literaturze

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA MATURĘ USTNĄ Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013/2014 LITERATURA 1. Jednostka wobec nieustannych wyborów moralnych. Omów problem, analizując zachowanie wybranych bohaterów literackich 2. Obrazy

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 23 października 2016 Metodologia i metoda naukowa 1 Metodologia Metodologia nauka o metodach nauki

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

1. Podstawa prawna oraz kryteria przyjęte do oceny rozprawy doktorskiej

1. Podstawa prawna oraz kryteria przyjęte do oceny rozprawy doktorskiej Szczecin, 20.04. 2015 Prof. Dr hab. Waldemar Gos, prof. zw. US Uniwersytet Szczeciński Instytut Rachunkowości Ocena rozprawy doktorskiej mgr. Artura Jastrzębowskiego pt. Zakres i znaczenie współcześnie

Bardziej szczegółowo

Pojęcie myśli politycznej

Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna obejmuje całość zagadnień odnoszących się bezpośrednio do działalności politycznej stanowi zbiór wyobrażeń dotyczących organizacji państwa oraz

Bardziej szczegółowo

Ramowy Program Studiów Kierunek: Kulturoznawstwo Studia I stopnia: stacjonarne. Pensum: 180 ECTS i 1810 godz

Ramowy Program Studiów Kierunek: Kulturoznawstwo Studia I stopnia: stacjonarne. Pensum: 180 ECTS i 1810 godz Ramowy Program Studiów Kierunek: Kulturoznawstwo Studia I stopnia: stacjonarne. Pensum: 180 ECTS i 1810 godz. Legenda: E egzamin; Z zaliczenie; ZO zaliczenie z oceną; O ocena; PP praca pisemna; w wykład;

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII?

Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej. Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Konspekt lekcji języka polskiego w klasie szóstej szkoły podstawowej Temat: DLACZEGO POWIEŚĆ HISTORYCZNA NIE JEST PODRĘCZNIKIEM HISTORII? Cele ogólne: kształcenie umiejętności wskazywania cech, podobieństw

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

342 Re c e n z j e [16]

342 Re c e n z j e [16] [15] 341 w terminologii można także dostrzec wpływ prawa anglosaskiego i japońskiego. Lektura pracy może być interesująca w szczególności jako wstęp do zapoznania się ze strukturą i organizacją chińskiej

Bardziej szczegółowo

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem KRYTERIA OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA 2 Z PRZEDMIOTU WIEDZA O KULTURZE (opracowane w oparciu o aktualną podstawę programową MEN oraz program nauczania i podręcznik Wydawnictwa Polskiego w Wołominie Wiedza

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA OCENY Z HISTORII W GIMNAZJUM

WYMAGANIA NA OCENY Z HISTORII W GIMNAZJUM WYMAGANIA NA OCENY Z HISTORII W GIMNAZJUM Ocenę dopuszczającą(2)otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności na poziomie wymagań koniecznych, a jego działania mają charakter przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Słowo wstępne...11

Spis treści. Słowo wstępne...11 Słowo wstępne...11 1. Wprowadzenie...13 1.1. Zarys tematu pracy...13 1.2. Układ pracy...16 1.3. Wprowadzenie do kultury Wietnamu: pojęcie tradycyjnej kultury wietnamskiej...17 1.4. Społeczeństwo wietnamskie

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

5/19/2015 PODSTAWOWE DEFINICJE TEORIE MEDIÓW ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU

5/19/2015 PODSTAWOWE DEFINICJE TEORIE MEDIÓW ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU dr Agnieszka Kacprzak PODSTAWOWE DEFINICJE ŚRODKI MASOWEGO PRZEKAZU formy komunikacji, które mają za zadanie dotrzeć do masowego odbiorcy (np. telewizja, gazety, czasopisma, radio,

Bardziej szczegółowo

Współczesna metodologia badań nad dzieciństwem dostrzega potrzebę

Współczesna metodologia badań nad dzieciństwem dostrzega potrzebę Acta Universitatis Nicolai Copernici Pedagogika XXX/2014 Nauki Humanistyczno-Społeczne Zeszyt 422 DOI: http://dx.doi.org/10.12775/aunc_ped.2014.010 Elżbieta Wieczór Wydział Nauk Pedagogicznych UMK Anna

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa.

Głównym celem opracowania jest próba określenia znaczenia i wpływu struktury kapitału na działalność przedsiębiorstwa. KAPITAŁ W PRZEDSIĘBIORSTWIE I JEGO STRUKTURA Autor: Jacek Grzywacz, Wstęp W opracowaniu przedstawiono kluczowe zagadnienia dotyczące możliwości pozyskiwania przez przedsiębiorstwo kapitału oraz zasad kształtowania

Bardziej szczegółowo

Bibliografie literackie online. oprac. dr Aneta Drabek

Bibliografie literackie online. oprac. dr Aneta Drabek Bibliografie literackie online oprac. dr Aneta Drabek Polska Bibliografia Literacka online Polska Bibliografia Literacka jest (z założenia) bieżącą bibliografia literacką. Ukazuje się od 1954 r., kiedy

Bardziej szczegółowo

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej

Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Jadwiga Daszykowska Jakość życia w perspektywie pedagogicznej Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Jadwiga Daszykowska Copyright by Oficyna Wydawnicza

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny w sesji roku szkolnego 2014/2015 w Niepublicznym Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych Nr 38, Niepublicznym Uzupełniającym Technikum

Bardziej szczegółowo

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak PODRĘCZNIKI Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 PODRĘCZNIKI UZPEŁNIAJĄCE: Piotr Sztompka Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków, 2003 Krystyna

Bardziej szczegółowo

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Tradycja kulturowa literatury Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlD-TRA-2-Ć-S14_pNadGenCYJ15 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK

ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK CO TRZEBA NAPISAĆ NA MATURZE Na maturze z języka polskiego poziomie podstawowym zdający będą mieli do wyboru dwa tematy wypracowań. Rozwinięcie każdego z nich będzie wymagało

Bardziej szczegółowo

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie.

Recenzja opracowania M. Bryxa. pt: Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. C:\DOKUMENTY\RECENZJE\Recenzja M. Bryxa rynek.doc Recenzja opracowania M. Bryxa pt : Rynek nieruchomości. System i funkcjonowanie. Rynek nieruchomości jest w Polsce stosunkowo nowym, lecz wzbudzającym

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj

Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego. Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Instytucjonalna Teoria Rozwoju Gospodarczego Przygotowały; Katarzyna Wyroślak Żaneta Dubaj Jak to się zaczęło??? W latach 30 badacze doszli do wniosku, że neoklasyczna metoda badawcza nie odpowiada na

Bardziej szczegółowo

WYTYCZE EDYTORSKIE PERIODYK DYPLOMACJA I BEZPIECZEŃSTWO.

WYTYCZE EDYTORSKIE PERIODYK DYPLOMACJA I BEZPIECZEŃSTWO. WYTYCZE EDYTORSKIE PERIODYK DYPLOMACJA I BEZPIECZEŃSTWO. ARTYKUŁY Artykuł powinien być złożony wraz ze streszczeniem oraz wypisanymi kluczowymi słowami, określającymi przedmiot rozważań podjętych w artykule.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA

TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA TEMATY NA EGZAMIN USTNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Najwybitniejsi znawcy natury ludzkiej. Omów temat analizując przykładów zachowań wybranych postaci literackich. 2. Akceptowane

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze mgr Magdalena Szpunar Znaczenie analizy zawartości Najbardziej widocznym i dostępnym przejawem działania mediów są niesione przezeń przekazy Bodźcami

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych 1. Informacje ogólne Prawo autorskie Student przygotowujący pracę dyplomową (licencjacką/magisterską) powinien zapoznać się z przepisami wynikającymi z "Ustawy

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6.

1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6. 1. Badania jakościowe 2. Etnografia 3. Istota badań etnograficznych 4. 3 zasady metodologiczne badań 5. 3 etapy doboru próby w badaniach 6. Elementy badań 7. Raport etnograficzny 8. Przykłady 9. Podsumowanie

Bardziej szczegółowo

Bibliografie literackie online. oprac. dr Aneta Drabek

Bibliografie literackie online. oprac. dr Aneta Drabek Bibliografie literackie online oprac. dr Aneta Drabek Polska Bibliografia Literacka online Polska Bibliografia Literacka jest (z założenia) bieżącą bibliografia literacką. Ukazuje się od 1954 r., kiedy

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna JĘZYK POLSKI Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i platformy Filmoteka Szkolna (45 min) Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 28 października 2014 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Kryteria przyczynowości

Bardziej szczegółowo

PORADY DLA MATURZYSTÓW JĘZYK POLSKI, MATURA PISEMNA

PORADY DLA MATURZYSTÓW JĘZYK POLSKI, MATURA PISEMNA PORADY DLA MATURZYSTÓW JĘZYK POLSKI, MATURA PISEMNA A. Poziom podstawowy Rozumienie czytanego tekstu 1. Przeczytaj uważnie tekst, zwracając uwagę na śródtytuły i przypisy. 2. Na ogół jeden akapit rozwija

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Antropologia teatru 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Theater Anthropology 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Zajęcia wprowadzające 04.10.2016 Plan Organizacja zajęć Warunki zaliczenia Co to jest historia ekonomii i po co nam ona? Organizacja zajęć robertmrozecon.wordpress.com

Bardziej szczegółowo

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów Antologia tekstów Jerzego Topolskiego Teoretyczne problemy wiedzy historycznej przygotowana została przede wszystkim z myślą o studentach i doktorantach. Zawiera ona prace napisane przystępnym językiem

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna Uczeń porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: SYSTEM BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I/1 5. LICZBA

Bardziej szczegółowo

A PO WYKŁADZIE... ĆWICZENIA I SAMOKSZTAŁCENIE!

A PO WYKŁADZIE... ĆWICZENIA I SAMOKSZTAŁCENIE! HISTORIA ADMINISTRACJI A PO WYKŁADZIE... ĆWICZENIA I SAMOKSZTAŁCENIE! OSOBISTY PODRĘCZNIK STUDENTA ZREDAGOWAŁ dr ZYGMUNT JANCZYK WARSZAWA 2014 TREŚĆ 1. WPROWADZENIE 2. WSKAZÓWKI METODYCZNE DO SAMOKSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ PRAWA I ADMINISTRACJI PRAWO

UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ PRAWA I ADMINISTRACJI PRAWO UNIWERSYTET GDAŃSKI WYDZIAŁ PRAWA I ADMINISTRACJI PRAWO Bartłomiej Petrykowski Nr albumu: 177702 Program leniency w polskim prawie konkurencji Wady i zalety Praca magisterska napisana na seminarium z prawa

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

TERMINOLOGIA. Język dyscypliny zbiór terminów wraz z objaśnieniami

TERMINOLOGIA. Język dyscypliny zbiór terminów wraz z objaśnieniami Dyscyplina gałąź nauki lub wiedzy TERMINOLOGIA Język dyscypliny zbiór terminów wraz z objaśnieniami Termin wyraz lub połączenie wyrazowe o specjalnym, konwencjonalnie ustalonym znaczeniu naukowym lub technicznym

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974 TWORZENIE GRY Projektowanie gry jest połączeniem naśladownictwa istniejących już formatów gier, nieuchwytnej, ale prawdziwej sztuki i pewnych zasad projektowania, z których część jest już dobrze określona

Bardziej szczegółowo

MARCIN KRZANICKI OBEP IPN ODDZIAŁ RZESZÓW. Praca. ze źródłami do historii najnowszej

MARCIN KRZANICKI OBEP IPN ODDZIAŁ RZESZÓW. Praca. ze źródłami do historii najnowszej MARCIN KRZANICKI OBEP IPN ODDZIAŁ RZESZÓW Praca ze źródłami do historii najnowszej Podstawowe zasady pracy ze źródłami dokładne określenie czasu i miejsca powstania materiału, z którego się korzysta kim

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology D. Wade Hands Dominik Komar Wprowadzenie Sukces intensyfikacja badań na polu metodologicznym

Bardziej szczegółowo

Napisanej pod kierunkiem naukowym dr hab. Tomasza Siemiątkowskiego, prof. UKSW

Napisanej pod kierunkiem naukowym dr hab. Tomasza Siemiątkowskiego, prof. UKSW Mgr Sebastian Kidyba Streszczenie pracy doktorskiej Zawiązanie spółek osobowych Napisanej pod kierunkiem naukowym dr hab. Tomasza Siemiątkowskiego, prof. UKSW Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: HISTORIA POLSKI I POWSZECHNA PO 1914 r. 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR

Bardziej szczegółowo

Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017

Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017 Program Ogólnopolskiej Olimpiady Historycznej Gimnazjalistów na lata 2016/2017 Olimpiada Historyczna Gimnazjalistów ma charakter zawodów indywidualnych realizowanych zgodnie z regulaminem i terminarzem

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka Aleksandra Mijalska Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno Socjologiczny aleksandra.mijalska@gmail.com Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Efekty kształcenia dla kierunku studiów Bezpieczeństwo Wewnętrzne Jednostka prowadząca kierunek studiów: Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Kierunek studiów: Bezpieczeństwo wewnętrzne Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Analiza i modelowanie_nowicki, Chomiak_Księga1.indb :03:08

Spis treści. Analiza i modelowanie_nowicki, Chomiak_Księga1.indb :03:08 Spis treści Wstęp.............................................................. 7 Część I Podstawy analizy i modelowania systemów 1. Charakterystyka systemów informacyjnych....................... 13 1.1.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

EWALUACJA WEWNĘTRZNA PRZEDMIOT BADANIA PROCESY WSPOMAGANIA ROZWOJU I EDUKACJI DZIECI SĄ ZORGANIZOWANE W SPOSÓB SPRZYJAJĄCY UCZENIU SIĘ

EWALUACJA WEWNĘTRZNA PRZEDMIOT BADANIA PROCESY WSPOMAGANIA ROZWOJU I EDUKACJI DZIECI SĄ ZORGANIZOWANE W SPOSÓB SPRZYJAJĄCY UCZENIU SIĘ EWALUACJA WEWNĘTRZNA PRZEDMIOT BADANIA PROCESY WSPOMAGANIA ROZWOJU I EDUKACJI DZIECI SĄ ZORGANIZOWANE W SPOSÓB SPRZYJAJĄCY UCZENIU SIĘ KD- 6/2016 dzień drugi, część 1. Łomża, 3 listopada 2016 r. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Ocenę dostateczną. który:

Ocenę dostateczną. który: Wymagania edukacyjne z języka polskiego w klasie II gimnazjum Ocenę niedostateczną w zakresie swych kompetencji polonistycznych nie spełnia wymagań na ocenę dopuszczającą; - nie jest w stanie wykonać z

Bardziej szczegółowo

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013 Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny rok szkolny 2012/2013 Literatura 1. Kobiety irytujące i intrygujące w literaturze polskiej. Oceń postawy i zachowania wybranych bohaterek. 2. Poezja

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej

Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej Struktura pisemnej pracy licencjackiej / magisterskiej 1. STRONA TYTUŁOWA

Bardziej szczegółowo

NOWY egzamin maturalny

NOWY egzamin maturalny NOWY egzamin maturalny z BIOLOGII Komentarze ekspertów Poniżej znajdziesz komentarze naszych ekspertów do Informatora CKE na temat matury 2015. Zobacz, jakie umiejętności i wiadomości będą sprawdzane podczas

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

FITNESS INTELIGENCJI

FITNESS INTELIGENCJI FITNESS INTELIGENCJI Aleksander Dydel ABC TEORII I ĆWICZEŃ WSTĘP Ancora imparo. Michał Anioł Inteligencja jest piękną i wartościową cechą umysłu, którą można rozwinąć. Sama z siebie nie jest gwarantem

Bardziej szczegółowo

Punkty ECTS uzyskane w ramach specjalizacji nauczycielskiej są zaliczane do specjalizacji językoznawczej jako specjalizacji pierwszej

Punkty ECTS uzyskane w ramach specjalizacji nauczycielskiej są zaliczane do specjalizacji językoznawczej jako specjalizacji pierwszej Specjalizacja nauczycielska STARY PROGRAM Zgodnie z Rozporządzeniem MENiS z dnia 07.09.2004 dotyczącym standardów kształcenia nauczycieli na postawie ustawy o szkolnictwie wyższym z dnia 12.09.1990, kształcenie

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY Czytanie - oto najlepszy sposób uczenia się. Aleksander Puszkin Sukces jednostek i społeczeństw zależy od ich wiedzy. Kluczem do wiedzy wciąż jest czytanie.

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE...15 I. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY PROFESJOLOGII...19

WPROWADZENIE...15 I. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY PROFESJOLOGII...19 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE...15 I. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY PROFESJOLOGII...19 1.1. Historyczne źródła profesjonalizmu i profesjologii... 19 1.2. Warunki powstawania i rozwoju nowych dziedzin wiedzy i nauk...

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo