Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 r.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 r."

Transkrypt

1 Uniwersytet Warszawski Wydział Neofilologii Instytut Germanistyki Anna Damięcka-Wójcik Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 r. Praca doktorska napisana pod kierownictwem prof. dra hab. Tomasza G. Pszczółkowskiego Warszawa, styczeń 2013

2 2

3 3 Spis treści Wstęp... 6 Część I Terminologia i stan badań literaturoznawczych nad obrazem Ameryki Aparat pojęciowy Obraz pojęcie główne i pokrewne terminy Obraz jako image Pojęcia pokrewne: schemat, rama interpretacyjna, stereotyp Obraz jako chronotopos Stan badań Amerikabild Literacki obraz Ameryki w opracowaniach Obraz Ameryki jako Nationenbild Utopijny i dystopiczny obraz Ameryki jako american dream Metodologia Część II Ameryka w literaturze niemieckiej lat Rozwój obrazów USA w literaturze niemieckiej od 1920 do 1946 r Lata 20 i 30.: amerykański sen made in Germany Bertolt Brecht: utwory przedemigracyjne Franz Kafka: Der Verschollene, Amerika Egon E. Kisch: Paradies Amerika Adolf Halfeld: Amerika und Amerikanismus Ameryka lat 40. ucieczka od wujka Shylocka Thomas Mann: Königliche Hoheit, Listy Mascha Kaléko: Verse für Zeitgenossen Giselher Wirsing: Maßloser Kontinent Margaret Boveri: Amerikafibel für erwachsene Deutsche Obrazy Ameryki w literaturze RFN Fascynacja Ameryką lat Wolfgang Koeppen: Tauben im Gras Wolfgang Koeppen: Amerikafahrt Karl Korn: Faust ging nach Amerika Max Frisch: Stiller, Homo Faber Ingeborg Bachmann: Der gute Gott von Manhattan... 80

4 USA-SS-SA antyamerykańskie protesty w latach Hans M. Enzensberger: Politik und Verbrechen Erich Fried: und Vietnam und Ami-Generation lat Jürg Federspiel: Museum des Hasses Jörg Fauser: Die Harry Gelb Story, Trotzky, Goethe und das Glück Rolf D. Brinkman: Westwärts 1& Lata 80.: Ami go home! Uwe Johnson: Jahrestage: Aus dem Leben von Gesine Cresspahl Edgar Hilsenrath: Fuck America Maxim Biller: Harlem Holocaust Obraz USA w literaturze i propagandzie NRD Obraz USA w propagandzie rządu NRD Resentymenty III Rzeszy Jazz i kosmopolityzm amerykańska trucizna Od antyamerykanizmu do antysyjonizmu Spiskowa teoria świata Obraz USA w literaturze NRD Literatura dziecięca: Lazar, Schollak, Lehmann, Kaufmann, Robbe Teatr: Ljubimowa, Wangenheim, Scheer, Plenzdorf Film: rehabilitacja Winnetou Poezja: Schneider, Braun, Biermann Powieść: Kunert, Kaufmann, Heym Głos wolnego świata Literatura okresu transformacji po upadku muru berlińskiego Angela Krauß: Die Überfliegerin, Milliarden neuer Sterne, Weggeküßt Christa Wolf: Stadt der Engel oder The Overcoat of Dr. Freud Część 3. Obrazy Obraz: Nine Eleven Faza wyjściowa: Faza orientacyjna Faza poszukiwawcza: Faza opinii: r Obraz: Ameryka utracona kochanka Amerykańsko-niemieckie love story Jennifer i Jan nieciekawa przeszłość i słabe widoki na przyszłość...187

5 5 Lynn i Max beznamiętni Fran i Halm uczucie tragikomiczne Melanie i Jan ucieczka przed niewygodną miłością Sharon i Hannes odromantycznieni Amerykańsko-niemiecki stereotyp płci Obraz Pax Americana Ameryka nowy Rzym Ameryka zachodni Rzym USA imperium niezdefiniowane Barbaricum dziś Zakończenie Bibliografia Literatura podmiotowa Literatura przedmiotowa...278

6 6 Wstęp Pomysł opisania obrazów USA w najnowszej literaturze i publicystyce niemieckiej powstał pod wpływem relacji dziennikarskich w niemieckich mediach po zamachu na wieże WTC w Nowym Jorku r. Recepcja wydarzenia była w Niemczech skrajnie odmienna od tego, jaki odbiór miało ono w Polsce. Przy tym w niemieckich tekstach dziennikarskich i literackich pojawiały się nieznane dla niepochodzącego z Niemiec czytelnika nawiązania do kafkowskiej Statuy Wolności, która dzierży w dłoni miecz zamiast pochodni, trudne do rozszyfrowania bon moty w rodzaju Amerika ist anders (Ameryka jest inna) czy Amerika gibt es nicht (Ameryki nie ma). Uwagę zwracały także skandale związane z publikowanymi najpierw w Niemczech, a potem przedrukowanymi w prasie innych krajów wypowiedziami osób publicznych na temat zamachu r., jak np. Karlheinza Stockhausena, Susan Sontag czy Arundhati Roy. Dla autorki niniejszej rozprawy stało się jasne, że powstałe wówczas w Niemczech świadectwa dotyczące odbioru, interpretacji i oceny USA, stanowią niezwykle skomplikowany, wielowątkowy obraz Ameryki, który odwołuje się do zdarzeń historycznych i do literatury niemieckiej z początku stulecia. Krytyka literatury przedmiotu. Mogłoby się wydawać, że temat obrazów Ameryki w literaturze niemieckiej jest już gruntownie przebadany. Jednak na podstawie przeprowadzonej kwerendy można stwierdzić, że większość opracowań dotyczących wątków amerykańskich w literaturze niemieckiej to dzieła zebrane, na których objętość składają się felietony i eseje autorstwa zarówno znanych literaturoznawców, jak i stawiających pierwsze kroki na polu krytyki literatury absolwentów germanistyki. Tematy tych felietonów są bardzo różnorodne i prawie w ogóle ze sobą niepowiązane z wyjątkiem faktu, że dotyczą Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej 1. Dzieła te zostały nazwane przez autorkę tej rozprawy patchworkowymi, gdyż zestawiono je z mniej lub bardziej przypadkowych elementów, przez co nie mają charakteru jednolitej monografii. Stanowią jednak niezwykle bogate źródło inspiracji, które może być punktem wyjścia do opracowania antologii wątków amerykańskich w literaturze niemieckiej. 1 Najważniejsze przykłady to omówione w dalszej części dysertacji: Das Amerika der Autoren. Von Kafka bis 9/11 (Ameryka autorów. Od Kafki do 9/11), Amerika in der deutschen Literatur. Neue Welt, Nordamerika, USA (Ameryka w literaturze niemieckiej. Nowy Świat, Ameryka Północna, USA).

7 7 Osobna kategoria dzieł przedmiotowych to monografie, których autorzy zajęli się opracowaniem wątków amerykańskich w twórczości wybranych pisarzy i publicystów niemieckich 2. Choć autorzy tych dzieł nie zajmują się obrazem Ameryki, to opracowane przez nich utwory niewątpliwie stanowią element obrazu USA w Niemczech. Obrazu Ameryki można byłoby szukać także w licznych pamiętnikach i wspomnieniach niemieckich autorów z ich podróży do Ameryki. Jednak literaturoznawcy odnajdują w nich raczej przedstawienie bliskich badanym autorom problemów niemieckich, które uwypuklają się w zapiskach z pobytu za oceanem. Kolejną grupę publikacji amerykanistycznych stanowią dzieła krytyczne względem polityki USA te z kolei wpisują się raczej w międzynarodowy nurt antyglobalistyczny i obrazują nie tyle Amerykę, co zbiór panujących w Niemczech stereotypów, a nawet uprzedzeń wobec polityki rządu USA. Niewielu literaturoznawców zajmowało się obrazami Ameryki sensu stricto. Prekursorem badań w tej dziedzinie był Hans Galinsky w latach 60. sformułował on 12 postulatów, które miały być wskazówką dla jego następców. Są to m.in.: postulat ciągłości, który mówi o tym, że nie należy wyseparowywać obrazów z ich tła poprzez narzucenie sztucznych ram czasowych, gdyż obraz ma charakter ciągły, choć podlega zmianom na przestrzeni dziejów; konieczność sprawdzenia biografii twórcy: w badaniu wytwarzanych przez niemieckich twórców obrazów Ameryki należy uwzględnić osobisty i zawodowy sukces tych autorów w USA, a także recepcję ich twórczości za oceanem, gdyż osobisty sukces lub porażka mają wpływ na optykę twórcy; włączenie do badań literackich innych niż książka form przekazu, takich jak piosenka, libretto, scenariusz filmowy, karykatura; uwzględnienie funkcji lustra, gdyż obraz Ameryki można interpretować także jako obraz jego twórcy lub jako odbicie lustrzane Niemiec; 2 Najszerzej opisane są związki z Ameryką w dziełach Bertolta Brechta, Franza Kafki, Thomasa Manna, Herrmana Hessego, Uwego Johnsona, o czym szczegołowo informuje Stan badań niniejszej rozprawy.

8 8 sprawdzenie rozpowszechnianych w prasie, filmie i telewizji stereotypów i klisz, które mają wpływ na nowe obrazy Ameryki 3. Niewątpliwie dokonania Galinsky ego stanowią podwaliny do badań nad obrazami USA. Sformułował on nie tylko postulaty teoretyczne, ale także wyszczególnił kilkadziesiąt charakterystycznych dla obrazu Ameryki wątków w literaturze niemieckiej. Nie zajął się jednak ich analizą. Jego następcy podejmowali temat w sposób wycinkowy, znajdując inspirację w bieżących wydarzeniach międzynarodowych takich jak wojna w Wietnamie, 200-lecie istnienia USA, czy koniec zimnej wojny. Właśnie wydarzenia kluczowe inicjują w Niemczech powstanie nowych badań na temat USA. Pod względem chronologicznym ich układ przypomina sinusoidę, której linia wznosi się pod wpływem wydarzeń historycznych i opada, gdy na arenie politycznej nie dzieje się nic przełomowego. Niewątpliwie wydarzeniem kluczowym po 1989 r. był zamach r. na wieże World Trade Center. Szybko stał się on przedmiotem analiz prasowych przeprowadzonych w większości wypadków w sposób powierzchowny, wycinkowy i subiektywny. Wyjątek stanowi tu analiza ilościowa Melanie Breunlein, która została uwzględniona i zmodyfikowana przez autorkę niniejszej dysertacji 4. Temat WTC pojawił się także w popularnej literaturze niemieckiej, która mimo że powstała w 2003 r. wydawała się dziwnie znajoma powracały w niej znane schematy (a może raczej obrazy?) i kalki z dawnych dzieł. Z analizy przytoczonej wyżej literatury przedmiotowej wynika, że opracowania zajmujące się badaniem obrazu USA nie są kompletne, dotyczą wybranego okresu lub wybranych autorów, a opisane obrazy często noszą cechy schematów, a nawet uprzedzeń. Pojawiły się pytania: czy powielane w literaturze schematy stanowią obraz USA? Czym jest obraz USA? Jaki jest obraz Ameryki w Niemczech? Zdaniem autorki 3 Hans Galinsky, Deutschlands literarisches Amerikabild: Ein kritischer Bericht zu Geschichte, Stand und Aufgaben der Forschung, w: Alexander Ritter (red.), Deutschlands literarisches Amerikabild. Neuere Forschungen zur Amerikarezeption der deutschen Literatur, Hildesheim/New York 1977, s Melanie Breunlein, Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse vor und nach dem 11. September 2001, Saarbrücken 2008.

9 9 niniejszej dysertacji powstało pewne dubium metodyczne 5 i otworzyło się pole do dalszych badań. Problematyka i struktura dysertacji. Główny problem niniejszej rozprawy skupia się wokół pytania badawczego: Jak współcześni Niemcy postrzegają Amerykę? Postrzeganie rozumiane jest jako przedstawianie, obrazowanie. Kluczowym pojęciem okazał się obraz Ameryki, a pierwsze zadanie badawcze polegało na doprecyzowaniu tego pojęcia, które w Niemczech funkcjonuje jako Amerikabild. Odpowiedzi na pytania: Co to jest obraz? i Jakimi cechami odróżnia się on od schematu, stereotypu i uprzedzenia? zostały zawarte w części I niniejszej rozprawy Terminologia i stan badań literaturoznawczych nad obrazem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Z wyprowadzonej tamże definicji wynika, że obraz ma charakter ciągły i podlega dynamicznym zmianom, co jest także zgodne z wyżej przytoczonym postulatem Galinsky ego, który mówi o tym, że nie należy wyseparowywać obrazów z ich tła, m. in. poprzez narzucenie sztucznych ram czasowych. W poszukiwaniu odpowiedzi na główne pytanie badawcze, czyli jak Niemcy postrzegają Amerykę, konieczne było przeanalizowanie możliwie szerokiego kontekstu dla poszukiwanych obrazów Ameryki w Niemczech. W związku z tym w części II niniejszej rozprawy Ameryka w literaturze niemieckiej lat powstał zarys antologii wątków amerykańskich, który w opinii autorki ma charakter pionierski, gdyż dotychczas brak jest takiego zarysu, jak i rzeczonej antologii. Część II stanowi niezbędne tło dla syntetycznych obrazów Ameryki opisanych w kolejnej części niniejszej rozprawy. Dzięki temu wyseparowane tamże obrazy Ameryki mają charakter ciągły, mimo iż tytuł pracy Obrazy USA w literaturze i publicystyce niemieckiej po 1989 roku narzuca cezurę czasową, którą jest właśnie rok Cezura ta ogranicza w sposób umowny spektrum badanych obrazów, jako że przedmiotem badań są współczesne przedstawienia USA w literaturze niemieckiej. Granicę współczesności wyznacza tu umowny koniec zimnej wojny, symbolicznie usankcjonowany upadkiem berlińskiego muru. 5 Wincenty Kwiatkowski, Metoda myślenia naukowego; w: Studia Theologica Varsaviensia, nr 1, Warszawa 1963, s. 23; za: Józef Myśków, Elementy metodyki pracy naukowej, w: Studia Theologica Varsaviensia, r. 21, Warszawa 1983, nr l, s

10 10 Opisane przez autorkę w III części niniejszej dysertacji obrazy stały się widoczne w publicznej debacie w Niemczech pod wpływem wydarzenia kluczowego po 1989 r. zamachu na wieże WTC. Pierwszy z nich, Nine Eleven, jest obrazem szczególnym, posiadającym cechy chronotoposu, w którym zsyntetyzowały się czas i przestrzeń (patrz: Aparat pojęciowy). Obraz ten został zinterpretowany jako odrębna całość, jako że powstał pod wpływem jednego wydarzenia. Możliwa byłaby jednak także interpretacja Nine Eleven jako punktu kulminacyjnego ciągłego obrazu amerykańskiej dystopii w kontekście sięgającym odkrycia Nowego Świata, co zostało opisane w podrozdziale Utopijny i dystopiczny obraz Ameryki jako american dream w części I. Taka interpretacja mogłaby jednak zostać uznana za zbyt daleko wybiegającą w przeszłość dygresję, odbiegającą od tytułu rozprawy. Wyodrębniony dla potrzeb badawczych Nine Eleven nie utracił jednak kontekstu, gdyż jego tło nakreślono w poprzedzającej części teoretycznej. Materiału do kolejnego opisanego w niniejszej dysertacji obrazu zatytułowanego Ameryka utracona kochanka dostarczyła literatura popularna, która zaczęła oswajać temat zamachu na wieże WTC. Współcześni pisarze powtórzyli zakorzenione od lat schematy, jakimi operuje literatura piękna, jeśli chodzi o amerykańskie wątki 6. Po raz kolejny tematem opowiadań i powieści stała się niespełniona miłość, jaka połączyła przybyłego do USA mężczyznę-niemca i mieszkającą tam dziewczynę-amerykankę. Z pewnością można tu mówić o tym, że ten obraz ma charakter ciągły, gdyż nawiązuje on do ram interpretacyjnych odnalezionych w literaturze niemieckiej jeszcze w latach 50. Najmniej nacechowany wydarzeniem kluczowym, jakim był atak terrorystów na Amerykę, jest trzeci obraz w niniejszej rozprawie, Pax Americana. Wyłonił się on z lektury bestsellerowych na niemieckim rynku wydawniczym dzieł, których autorzy porównywali współczesne Stany Zjednoczone ze starożytnym Rzymem, przy czym antyczne dziedzictwo Ameryki w każdym z tych utworów zostało opisane w inny sposób, ale pełniło tę samą funkcję próby odnalezienia własnego miejsca na nowej mapie świata po upadku żelaznej kurtyny. Mimo że wymienione powyżej obrazy zostały opracowane syntetycznie i tworzą nazwane przez autorkę dysertacji konstrukty, nie są one oczywiste (prawdopodobnie 6 Gregor Hens w opowiadaniu Himmlische Erde i Susanne Riedel w powieści Eine Frau aus Amerika.

11 11 także dla czytelnika niemieckiego) autorka rozprawy zgodnie z definicją obrazu wyeliminowała obiegowe stereotypy i klisze, biorąc pod lupę powracające charakterystyczne wątki, często powtarzane przez kolejnych twórców w sposób nieświadomy. Dzięki kompleksowemu opracowaniu problematyki poprzez opisową podbudowę teoretyczną, analizę tła i syntetyczne wyodrębnienie obrazów finalnych autorka niniejszej rozprawy zrealizowała cel badawczy, jakim jest przedstawienie możliwie najnowszej odsłony obrazów Ameryki, co zawarto w tytule. Baza materiałowa. Stanowiące przedmiot dysertacji obrazy powstały na styku publicystyki i literatury. Ich źródłem jest wybrana literatura niemiecka od lat 20. ubiegłego stulecia do 2003 r. oraz teksty publicystyczne w pięciu tytułach prasowych (Frankfurter Allgemeine Zeitung, Süddeutsche Zeitung, Die Welt, Frankfurter Rundschau, Der Spiegel), które ukazały się w okresie od r. do r. Wyboru literatury niemieckiej w II części rozprawy dokonano biorąc pod uwagę szeroki odbiór dzieła, rangę jego autora oraz dostępność źródła, co miało szczególne znaczenie przy opisie znanych już głównie z opracowań utworów powstałych w byłej NRD. W dysertacji uwzględniono dzieła najbardziej uznanych autorów, takie, których odbiór świadczył o tym, że stanowią one swoiste signum temporis są charakterystyczne dla czasów, w których powstały. Z najnowszych pozycji literackich wybrano jedynie te, które stanowiły element konkretnego obrazu, za każdym razem podając tło i sytuację wydawniczą wybranych dzieł, aby spełnić kryterium kompletności. Teksty prasowe zostały wyselekcjonowane także na podstawie kryterium odbioru. Przywołano te najbardziej kontrowersyjne dla czytelników niemieckich i polskich oraz zgodne z ogólnym trendem opisanym przez analityków prasowych. Artykuły dziennikarskie stanowią więc przykładową ilustrację panującego w okresie badawczym nastroju społecznego. Ponieważ z roku na rok powiększa się liczba dzieł przedmiotowych, a zamach 11 września jest przedmiotem coraz bardziej pogłębionych analiz, z pewnością możliwe jest wyodrębnienie większej liczby konstruktów, które mogą pełnić funkcję amerykańskich obrazów w literaturze i publicystyce niemieckiej, zwłaszcza że sytuacja polityczna rozwija się bardzo dynamicznie, co stanowi inspirację dla twórców po obu stronach oceanu. Opisywane przez nich przedstawienia USA często są ze sobą sprzeczne i pełnią różne funkcje. Odwołują się do przeszłości, ale także antycypują przyszłość. W przypadku

12 12 twórców niemieckich na ich powstawanie ma wpływ nie tylko agenda najnowszych zdarzeń politycznych, ale także historyczne przedstawienia i zakorzenione w kolektywnej świadomości Niemców archetypy, sięgające literatury Republiki Weimarskiej, propagandy III Rzeszy i NRD.

13 13 Część I Terminologia i stan badań literaturoznawczych nad obrazem Ameryki 1.1 Aparat pojęciowy Obraz pojęcie główne i pokrewne terminy Obraz Ameryki jest głównym konceptem, na którym opiera się przedmiot badań niniejszej rozprawy. Jako że obraz nigdy nie jest tożsamy z tym, co przedstawia, celem niniejszej pracy badawczej nie jest próba wykrystalizowania obiektywnego obrazu narodu amerykańskiego ani kraju. Autorka zajmuje się realnymi i możliwymi przedstawieniami USA w niemieckich opiniotwórczych tytułach prasowych, niemieckojęzycznej literaturze faktu i literaturze pięknej w zamkniętych ramach czasowych (od 1989 do 2003 r). Celem pierwszej części rozważań teoretycznych jest możliwie precyzyjne zdefiniowanie nadrzędnego pojęcia obraz. Jako że podstawę badań stanowi metoda porównawcza (patrz: Metodologia w niniejszym rozdziale), istotne jest wyjaśnienie koncepcji pojęcia obraz w ważnych dla przedmiotu rozprawy dziedzinach wiedzy takich jak literatura, komunikacja i nauki społeczne oraz graniczących z nim innych pojęć: schemat, rama, stereotyp i chronotopos. Ponieważ znaczenie terminu obraz zmienia się w zależności od kontekstu, czyli przedmiotu, którego obraz dotyczy, to w kolejnym etapie autorka rozprawy bada specyfikę użycia terminu obraz Ameryki jako obrazu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, co prowadzi do opisu stanu badań. Obraz jako image Kluczowe znaczenie dla definicji pojęcia obraz ma angielskojęzyczny termin image, którego etymologicznych korzeni należy szukać w łacińskim imago, czyli obraz, wizerunek, podobieństwo 7. W kontekście niniejszej rozprawy pojęcia te zostały uznane za synonimy. Podobne założenie poczyniła Melanie Breunlein w swoim opracowaniu pt. 7 Uwe Johannsen, Das Marken- und Firmen-Image, Berlin 1971, s. 19, za: Melanie Breunlein, Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse vor und nach dem 11. September 2001, Saarbrücken 2008, s. 7.

14 14 Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen 8 (Obraz narodu USA w niemieckich dziennikach). Na początku XX wieku, u zarania nauki o komunikowaniu (niem. Kommunikationswissenschaft), jednym z pierwszych badaczy, którzy zajmowali się obrazami w znaczeniu images i ich rolą w kształtowaniu opinii publicznej, był amerykański intelektualista i doradca prezydenta Roosevelta Walter Lippmann. Mimo że od daty powstania jego publikacji Public Opinion (Opinia publiczna) 9 z 1922 r. minęło prawie sto lat, w ciągu których komunikacja została wyodrębniona z medioznawstwa jako nowa dziedzina nauki, a pojęcie image wielokrotnie badano na użytek różnych teorii komunikowania, które towarzyszyły rozwojowi mediów, to lippmannowski opis tworzenia obrazu w procesie komunikacji nadal pozostaje aktualny 10. Według Lippmanna ludzie tworzą obrazy w następujący sposób: For the most part we do not first see, and then define, we define first and then see 11 (Zazwyczaj najpierw definiujemy, a potem dostrzegamy, a nie najpierw dostrzegamy, a potem definiujemy). Lippmannowską myśl kontynuuje Reinhold Bergler, który definiuje image jako uproszczone, przejaskrawione i nacechowane emocjonalnie obrazowe wyobrażenie, quasi-wyrok, który ma charakter obiegowy 12. Zwraca też uwagę na wszechobecność obrazów. Wszystkie podlegające ludzkiemu postrzeganiu, przeżywaniu i procesowi myślowemu obiekty: krajobrazy, kraje, technologie, (...) dyscypliny wiedzy, osoby pisze Bergler są upraszczane i przetwarzane na images 13. O powszechności obrazów rozumianych jako images pisze także Günther Bentele: Nie istnieje nic, co nie mogłoby mieć image u bez względu na to, czy chodzi o osoby, produkty, przedsiębiorstwa czy narody 14. Tak rozumiany obraz jest bliski 8 Melanie Breunlein, Das Nationenbild der USA in deutschen Tageszeitungen. Eine vergleichende Inhaltsanalyse vor und nach dem 11. September 2001, Saarbrücken Walter Lippmann, Public Opinion, New York 1922, s Por. Elisabeth Noelle-Neumann, Öffentliche Meinung die Entdeckung der Schweigespirale, München 2001, s Walter Lippmann, op. cit., s W oryginale: vereinfachtes, überverdeutlichtes und bewertetes Vorstellungsbild, Quasi-Urteil, das keine Gültigkeitsgrenzen kennt Reinhold Bergler, Standort als Imagefaktor; w: Führung und Kommunikation Erfolg durch Partnerschaft, Deutsche Public Relations Gesellschaft e.v, Bonn 1991, s. 47, za: Breunlein, op. cit., s Ibid. 14 Günter Bentele, Der Entstehungsprozess von Nationenimages, Konstanz 1995, s. 152, za: Breunlein, op. cit., s. 7.

15 15 rozpowszechnionemu przez public relations pojęciu image u, czyli wizerunku, który jest dookreślony, gdyż zawsze jest jakiś : pozytywny lub negatywny. Tymczasem obraz w szerszym znaczeniu takiego dookreślenia nie wymaga. Claus Leggewie zwraca uwagę na źródłosłów niemieckiego Bild (obraz), który ma tę samą podstawę etymologiczną co czasownik bilden (tworzyć, przedstawiać, formować, kształtować) 15 oraz na dynamikę współczesnych obrazów images, które przyswajamy głównie za pośrednictwem ruchomych obrazków i zdjęć filmowych 16. Według innej badaczki, Karin Böhme-Dürr, obrazy images powstają na podstawie porównywania uprzedzeń i bazują na indywidualnym sposobie postrzegania; nie są kopią rzeczywistości, lecz jej subiektywnym odwzorowaniem. Redukują złożone, otaczające człowieka wrażenia i umożliwiają mu orientację w świecie. Ułatwiają ludziom podporządkowanie wydarzeń, rozwoju wypadków, faktów, osób i narodów ich własnemu indywidualnemu obrazowi rzeczywistości 17. Böhme-Dürr rozpatruje koncepcję image u na dwóch płaszczyznach: mikro w umysłach pojedynczych osób i makro w skali społeczeństw, polityki i ich wzajemnego oddziaływania. Przy czym jak wskazuje autorka bazą dla publicznego image u w skali makro są mikroobrazy 18. Makroobrazy według Böhme-Dürr to społeczne konstrukty. Z perspektywy wiedzy o komunikacji, images nie odnoszą się do jednostkowych wyobrażeń, tylko do makroobrazów. Z kolei pojęcie mikroobrazu jest spokrewnione z terminem schemat, co zostanie omówione w dalszej części rozważań teoretycznych. Podsumowanie. Niektóre przytoczone wyżej definicje obrazu image (np. Lippmann, Bergler) pokrywają się ze znaczeniem terminu stereotyp, który także jest 15 W oryginale: Genau wie die Lebenswelt unserer näheren Umgebung nicht vorgegeben, sondern durch die Sinnstiftung handelnder Menschen konstruiert ist, bildet sich, im buchstäblichen und übertragenen Sinne, eine Weltgesellschaft heraus. Claus Leggewie, Amerikas Welt, Hamburg 2000, s W oryginale: Was Europäer und der Rest der Welt von Amerika wissen, entnehmen sie also der Selbstdarstellung Amerikas vor allem in bewegten Bildern. Claus Leggewie, op. cit., s W oryginale: Images entstehen durch einen Vergleich von Urteilen und basieren auf individueller Wahrnehmung von Menschen. Images sind keine Kopien der Realität, vielmehr subjektive Abbildungen davon. Sie reduzieren die Komplexität der Umwelteindrücke und bieten Individuen die Orientierung. Sie erleichtern Menschen damit die Einordnung von Ereignissen, Entwicklungen, Sachverhalten, Personen und Nationen in ihr individuelles Weltbild. Karin Böhme-Dürr, Perspektivensuche Das Ende des Kalten Krieges und der Wandel des Deutschlandbildes in der amerikanischen Presse, Konstanz 2000, s. 28; za: Breunlein, op. cit., s Temat mikro- i makroobrazu kontynuuje także Petra Dorsch-Jungsberger w opracowaniu Nationenbildforschung und PR.

16 16 przedmiotem badań dalszej części niniejszej rozprawy. Takie ujęcie jest charakterystyczne dla początkowej fazy rozważań teoretycznych na temat nowoczesnego pojęcia image to właśnie twórca pierwszej definicji stereotypu, wspomniany Walter Lippmann, na początku naszego wieku postawił znak równości między stereotypem i image em. Jednak rozwój nauki o komunikacji, a także mediów, sprawił, że pojęcie obrazu image odseparowało się od definicji statycznego stereotypu. Ze względu na swój dynamiczny czyli podlegający zmianom charakter, image nie może być równoznaczny ze stereotypem w obecnych czasach, które są zdominowane przez media elektroniczne i ruchome obrazy, o czym pisze wspomniany powyżej Claus Leggewie 19. W kształtowaniu współczesnych obrazów images i tożsamych z nimi makroobrazów nie sposób pominąć roli mediów masowych. Kształtowane przez nie obrazy oddziałują wprawdzie na poszczególnych odbiorców, którzy wyrabiają sobie własny pogląd na temat polityków, narodów czy produktów. Jednak o obrazie image jest mowa dopiero wtedy, gdy jak konstatuje Böhme-Dürr pewne wyobrażenie jest wspólne dla ogółu, gdy zachodzi proces kolektywnej świadomości 20. Zakres znaczeniowy obrazu image, jaki zastosowano w niniejszej rozprawie, pokrywa się z powyższą koncepcją makroobrazu autorstwa Karin Böhme-Dürr 21 i jest szerszy niż pojęcia pokrewne: stereotyp i schemat. Ponieważ obecny w codziennym użyciu termin image używany jest w różnym znaczeniu, często pokrywającym się z terminami pokrewnymi takimi jak stereotyp, schemat czy rama interpretacyjna, to terminy te dla odróżnienia od image u szczegółowo omówiono poniżej. 19 Por. cyt.: Zdajemy sobie sprawę z faktu, że obraz jednej społeczności w świadomości drugiej nigdy nie jest czymś statycznym i jednolitym. Jest on zawsze uwarunkowany społecznie i historycznie. Nie zawsze jednak do końca uświadamiamy sobie stopień jego dynamiki. Cenne wydaje się więc być spostrzeżenie poczynione przez Jonathana Pottera i Margaret Wetherell, że teorie stereotypów zakładają, iż ludzie noszą ze sobą te zniekształcone obrazy i reprodukują je na żądanie, podczas gdy analitycy dyskursu wskazują, że ta sama osoba może wytwarzać całkiem różne stereotypowe kategoryzacje zależnie od wymogów sytuacji. Norbert Wójtowicz, Pojęcie i funkcjonowanie stereotypu. Dychotomiczny obraz masona ze szczególnym uwzględnieniem autostereotypu polskich braci u progu II RP; w: Musica Sacra Nova, nr 1, Warszawa/Wrocław 2007, s Karin Böhme-Dürr, op. cit., s. 34; za Breunlein, op. cit. s Podobne założenie poczyniła Melanie Breunlein: Nachdem die Mikroebene des Image-Begriffs erläutert wurde, soll nun das Image-Konzept in die Makroebene eingeordnet werden. Por. Melenie Breunlein, op. cit., s.9.

17 17 Pojęcia pokrewne: schemat, rama interpretacyjna, stereotyp Schemat. Pojęcie mikroobrazu w ujęciu Böhme-Dürr jest bliskie znaczeniu terminu schemat, który służy poszczególnym ludziom do identyfikacji zdarzeń i kodowania informacji, a więc pełni funkcję organizacyjną w porządkowaniu przyswojonych danych 22. Według Rumelharta schemat działa kilkufazowo: poprzez odkodowanie, czyli wydobycie z pamięci długotrwałej; interpretację, a więc nadanie znaczenia informacji i wreszcie ocenę obiektu zdarzenia, czyli reakcję emocjonalną 23. Reprezentowana przez Axelroda, Grabera i Brosiusa teoria schematu wychodzi z założenia, że jednostki z powodu zalewu informacji nie są w stanie obiektywnie postrzegać rzeczywistości. Ludzie rejestrują tylko jej część. Przydatne informacje wybierają za pomocą schematów, które stanowią kryteria selekcji i sposób przetwarzania informacji. Taka definicja schematów wywodzi się z psychologii kognitywnej i najwyraźniej są analogiczne do terminu mikroimage, który nie jest przedmiotem niniejszej pracy. Rama interpretacyjna framing. Mimo że pojęcie schematu wydaje się nieużyteczne dla niniejszej rozprawy, to w rozważaniach teoretycznych znajduje zastosowanie wywodząca się z socjologicznej teorii schematów koncepcja ram interpretacyjnych na potrzeby tej pracy przywołano opracowaną według koncepcji framingu analizę porównawczą obrazu USA w prasie niemieckiej pod wpływem ataku terrorystycznego r. 24. Znajduje ona zastosowanie w różnych dziedzinach, np. socjologii, psychologii, polityce, nauce o komunikowaniu i okazuje się użyteczna, gdy należy wyjaśnić rolę mediów w dyskusji politycznej 25. Popularyzacja pojęcia framingu w ostatnich latach wynika z możliwości wykorzystania jego teorii przez marketing polityczny w celu manipulacji. W związku z popularnością pojęcia framingu podlega ono stałej transformacji znaczeniowej na potrzeby nauk społecznych i komunikacji medialnej, gdzie funkcjonuje także pod nazwą 22 Por. Bogdan Wojciszke, Teoria schematów społecznych, Mischel Cantor, Prototypy w postrzeganiu osób; w: Tomasz Maruszewski (red.), Poznanie, afekt, zachowanie, Warszawa David E. Rumelhart, Schemata The building blocks of cognition; w: Theoretical issues in reading comprehension, Hillsday 1980, s Por. Melanie Breunlein, op. cit., s Ibid.

18 18 ram interpretacyjnych jak pisze Agnieszka Pluwak na łamach Global Media Journal 26. By uniknąć rozbieżności terminologicznej, znaczenie terminu framing w tej rozprawie zostanie doprecyzowane poniżej. Framing odwołuje się do pojęcia schematu, który jak opisuje psychologia kognitywna jest zjawiskiem poznawczym i ułatwia ludzkiemu mózgowi zapisywanie w pamięci nowych informacji 27. Najpierw zostają one zdefiniowane, a następnie przyporządkowane do kategorii uprzednio zdobytych doświadczeń. Ze względu na schematyczną budowę ludzkiej pamięci, proces framingu ma wpływ na zapamiętanie, zrozumienie, ocenę oraz na to, jakie postawy zostaną przyjęte i jakie zachowania pojawią się w reakcji na nabytą informację, a więc ma także wpływ na powstawanie mikro- i w konsekwencji makroobrazów, co jest istotne dla opracowania źródeł publicystycznych w głównej części rozprawy. Badacze 28 podkreślają, że te same elementy postrzeganej rzeczywistości można interpretować i klasyfikować w różny sposób, w zależności od tego, które jej cechy zostaną w przekazie uwydatnione 29. Choć za twórcę psychologicznej koncepcji analizy ramowej uważa się amerykańskiego socjologa Ervinga Goffmana 30, to pojęcie frame w rozumieniu schemat, szablon, rama zostało użyte po raz pierwszy przez psychologa Frederica Bartletta w 1932 r. przy opisywaniu następującego eksperymentu: zadaniem osób badanych było powtórzenie przedstawionej wcześniej bajki, która pochodziła z innego kręgu kulturowego 31. Bartlett zaobserwował, że podczas powtarzania opowieści badani dopasowywali ich nietypowe, bo pochodzące z odmiennych kręgów kulturowych, struktury do własnego, wcześniej stworzonego kulturowego szablonu, np. zmieniali zakończenie, przenosili punkt kulminacyjny, uwypuklali znane sobie elementy opowieści, 26 Agnieszka Pluwak, Geneza i ewolucja pojęcia framing w naukach społecznych; w: Global Media Journal, nr 1 (5), 2009, odczyt: Por. John B. Gleason, Ratner N. Bernstein, Psycholinguistics, Gdańsk 2005, za: Agnieszka Pluwak, op. cit. 28 William Croft, Cognitive Linguistics, Cambridge 2002; Wojciech Cwalina, Andrzej Falkowski, Marketing polityczny Perspektywa psychologiczna, Gdańsk 2005, za: Agnieszka Pluwak, op. cit., s Przykładem działania framingu są omówione w rozdziałach: Pax Americana i Ameryka utracona kochanka podobne powracające motywy w różnych dziełach literackich. 30 Erving Goffman, Analiza ramowa (oryg. Frame Analysis. An Essay on the Organization of Experience), tłum. Stanisław Burdziej, Kraków 2010, s Analizę Bartletta zwieńczyła publikacja pod tytułem Remembering, która zrewolucjonizowała sposób myślenia o ludzkiej pamięci w pierwszej połowie dwudziestego wieku. Por. Frederic Bartlett, Remembering, Cambridge 1932.

19 19 a te mniej znane pomijali lub przesuwali na dalszy plan. Na tej podstawie naukowiec dowiódł, że każdy człowiek posiada w pamięci nieuświadomione wzory, schematy i szablony, które badacz nazwał ramami (frames). Założenie Bartletta, które znalazło zastosowanie w różnych dyscyplinach wiedzy, można próbować wykorzystać w badaniach z dziedzin: teorii i historii literatury. W omówieniu w części II niniejszej rozprawy powstałych w latach pozycji literatury niemieckiej z wyeksponowanymi wątkami amerykańskimi, przedstawiono kilka ram, szablonów, schematów, które powtarzają się w niemieckiej literaturze amerykanistycznej na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Najbardziej jaskrawym przykładem funkcjonującej w literackiej podświadomości ramy jest przewijający się przez dziesięciolecia i opisany w tej pracy obraz Ameryki jako utraconej kochanki. Niniejsza rozprawa może więc stanowić wskazówkę lub inspirację do dalszych zastosowań interdyscyplinarnego pojęcia framingu w badaniach literatury. Stereotyp, uprzedzenie. Omówione wyżej pojęcia ramy i schematu są bliskie kluczowym dla niniejszej rozprawy images. Jednak odwołują się one do prywatnych doświadczeń i dlatego dotyczą mikroobrazu, który co należy ponownie podkreślić nie jest przedmiotem niniejszej rozprawy. Na płaszczyźnie makro z images graniczy inne istotne dla terminologii rozprawy pokrewne pojęcie: stereotyp. W odróżnieniu od ramy i schematu, stereotyp jest doświadczeniem kolektywnym. Niezwykle istotna dla istnienia i funkcjonowania stereotypu pisze w swojej rozprawie Norbert Wójtowicz jest jego natura kolektywna. Nie może być mowy o stereotypie w przypadku pojedynczej osoby, gdyż ze swej istoty stanowi on już pewne uogólnienie cech charakterystycznych, bądź rzekomo charakterystycznych dla jakiejś zbiorowości 32. Także Stanisław Ossowski w innym eseju stwierdza: Dotyczą one (stereotypy) zazwyczaj nie poszczególnych jednostek, tylko członków poszczególnych zbiorowości: mamy więc stereotyp Polaka, stereotyp Żyda, stereotyp nauczyciela lub adwokata, stereotyp burżuja, dziedzica czy chłopa 33. Przywoływany wcześniej prekursor badania opinii publicznej Walter Lippmann także wychodzi z założenia, że stereotyp to pewien obraz umysłowy rzeczywistości 32 Norbert Wójtowicz, op. cit., s Stanisław Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, w: tenże, Dzieła, t. 3, Warszawa 1967, s. 39, za: Norbert Wójtowicz, op. cit., s. 397.

20 20 społecznej 34. Co istotne, jest to obraz uproszczony i niedokładny, wytworzony przeważnie nie w następstwie własnego doświadczenia, lecz dzięki przekazowi społecznemu. Jest on przy tym bardzo oporny na zmiany. Stereotypy nie składają się z przypadkowych elementów pisze Lippmann lecz tworzą planowy system of stereotypes. Są niezmienne i sprawiają, że ludzie przyswajają tylko pasujące do nich informacje, a te nie pasujące pomijają 35. Andrzej Kapiszewski w swoich badaniach nad stereotypowym obrazem Amerykanów polskiego pochodzenia stwierdza, iż: Jedną z istotnych właściwości stereotypu jest to, że jego postać w dużym stopniu nie zależy od indywidualnych doświadczeń. Uwarunkowań stereotypu poszukiwać więc należy w czynnikach historyczno-kulturowych, społecznych czy ekonomicznych 36. W tym kontekście może pojawić się pytanie o miejsce stereotypów w systemach kultury. Nie bez przyczyny więc autorka wielu prac z zakresu teorii literatury, Zofia Mitosek, zapytuje: Czy stanowią one ustrukturowane elementy systemów, ich podsystemy, takie jak religia, prawo, moralność, czy przeciwnie jako ekspresja świadomości prerefleksyjnej są zbiorami (nieuporządkowanymi) wyobrażeń egzystujących na skrzyżowaniu różnych dziedzin kultury 37? Próbując udzielić odpowiedzi na tak postawione pytanie, wskazuje ona na silne osadzenie w kulturze subiektywnych obrazów w naszych głowach. W związku z tym podkreśla, że: Tradycja narodowa, kodeksy moralne, systemy religijne, przekazywane w procesie socjalizacji z pokolenia na pokolenie, stabilizują utarte sposoby widzenia świata, które w stosunku do jednostki przybierają charakter dziedzictwa niemal biologicznego 38. Pisał o tym także Klaus Thiele-Dohrman: Stereotyp to nie stosunek do jakiejś sprawy oparty na własnych doświadczeniach i rozpoznaniach, lecz raczej przyjęte bez sprawdzenia poglądy, opinie, oczekiwania. Uprzedzenia mogą być wymierzone zarówno przeciw poszczególnym osobom, jak i całym grupom 39 podsumowuje socjolog. 34 Walter Lippman, op.cit., s. 78, za: Breunlein, op. cit., s Ibid. 36 Andrzej Kapiszewski, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław 1978, s. 46, za: Wójtowicz, op. cit., s Zofia Mitosek, Literatura i stereotypy, Wrocław 1974, s. 15; za: Wójtowicz, op. cit., s Ibid. 39 Klaus Thiele-Dohrman, Psychologia plotki, Warszawa 1980, s. 82; za: Wójtowicz, op. cit., s. 399.

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

WYTYCZE EDYTORSKIE PERIODYK DYPLOMACJA I BEZPIECZEŃSTWO.

WYTYCZE EDYTORSKIE PERIODYK DYPLOMACJA I BEZPIECZEŃSTWO. WYTYCZE EDYTORSKIE PERIODYK DYPLOMACJA I BEZPIECZEŃSTWO. ARTYKUŁY Artykuł powinien być złożony wraz ze streszczeniem oraz wypisanymi kluczowymi słowami, określającymi przedmiot rozważań podjętych w artykule.

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO zatwierdzonych na ustny egzamin maturalny w sesji roku szkolnego 2014/2015 w Niepublicznym Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych Nr 38, Niepublicznym Uzupełniającym Technikum

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych

Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych Zasady i wskazówki pisania prac dyplomowych 1. Informacje ogólne Prawo autorskie Student przygotowujący pracę dyplomową (licencjacką/magisterską) powinien zapoznać się z przepisami wynikającymi z "Ustawy

Bardziej szczegółowo

A PO WYKŁADZIE... ĆWICZENIA I SAMOKSZTAŁCENIE!

A PO WYKŁADZIE... ĆWICZENIA I SAMOKSZTAŁCENIE! HISTORIA ADMINISTRACJI A PO WYKŁADZIE... ĆWICZENIA I SAMOKSZTAŁCENIE! OSOBISTY PODRĘCZNIK STUDENTA ZREDAGOWAŁ dr ZYGMUNT JANCZYK WARSZAWA 2014 TREŚĆ 1. WPROWADZENIE 2. WSKAZÓWKI METODYCZNE DO SAMOKSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta.

autorstwie przedłożonej pracy dyplomowej i opatrzonej własnoręcznym podpisem dyplomanta. ZASADY ORAZ WSKAZÓWKI PISANIA I REDAGOWANIA PRAC MAGISTERSKICH I LICENCJACKICH OBOWIĄZUJĄCE W INSTYTUCIE POLITOLOGII UMK 1. PODSTAWA PRAWNA: a) Zasady dotyczące prac dyplomowych złożenia prac i egzaminów

Bardziej szczegółowo

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar

Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze. mgr Magdalena Szpunar Analiza zawartości a analiza treści jako metody badawcze mgr Magdalena Szpunar Znaczenie analizy zawartości Najbardziej widocznym i dostępnym przejawem działania mediów są niesione przezeń przekazy Bodźcami

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna Uczeń porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974 TWORZENIE GRY Projektowanie gry jest połączeniem naśladownictwa istniejących już formatów gier, nieuchwytnej, ale prawdziwej sztuki i pewnych zasad projektowania, z których część jest już dobrze określona

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r.

UCHWAŁA NR 4. Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych. z dnia 19 stycznia 2010 r. UCHWAŁA NR 4 Rady Wydziału Politologii i Studiów Międzynarodowych z dnia 19 stycznia 2010 r. w sprawie wprowadzenia zasad dyplomowania oraz budowy pracy dyplomowej /licencjackiej i magisterskiej/ na Wydziale

Bardziej szczegółowo

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu

Pełny opis kursu/ Cele dydaktyczne wynikające z realizacji przedmiotu KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIODCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o zdrowiu Kierunek Profil kształcenia Poziom realizacji przedmiotu Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka Aleksandra Mijalska Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno Socjologiczny aleksandra.mijalska@gmail.com Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji w klasie I liceum język polski

Scenariusz lekcji w klasie I liceum język polski Scenariusz lekcji w klasie I liceum język polski Temat: Świat wartości człowieka wolnego, niezależnego w wierszu W. Szymborskiej Możliwości Utwór W. Szymborskiej analizowany na lekcji daje uczniom i nauczycielowi

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej

Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego w Kielcach WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY I ARTYSTYCZNY Instytut Edukacji Muzycznej Struktura pisemnej pracy licencjackiej / magisterskiej 1. STRONA TYTUŁOWA

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej

Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej 3 Grzegorz Łuszczak Od teorii stopni formalnych do teorii komunikacji i dialogu w dydaktyce szkolnej i katechetycznej Akademia Ignatianum Wydawnictwo WAM Kraków 2012 5 Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy Szkoła gimnazjalna JĘZYK POLSKI Scenariusz z wykorzystaniem nowych mediów i platformy Filmoteka Szkolna (45 min) Polski alfabet według Wojciecha Wiszniewskiego Elementarz (1976) Opracowała: Anna Równy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI

KARTA PRZEDMIOTU 10. WYMAGANIA WSTĘPNE: WIEDZA OGÓLNA NA POZIOMIE DRUGIEGO ROKU STUDIÓW; UMIEJĘTNOŚĆ SELEKCJI INFORMACJI KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY PRAWA ADMINISTRACYJNEGO 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA SP. ADMINISTRACJA PUBLICZNA 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4. LICZBA PUNKTÓW

Bardziej szczegółowo

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH 1. (Ad. III. 1) Jakie informacje powinna zawierać samoocena rady nadzorczej jako odrębny dokument (punkt III.1.2 Dobrych Praktyk)

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH

ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Elblągu Instytut Ekonomiczny ZASADY PISANIA PRAC DYPLOMOWYCH LICENCJACKICH 1. Założenia ogólne Napisanie pozytywnie ocenionej pracy licencjackiej jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Słowniki i inne przydatne adresy. oprac. dr Aneta Drabek

Słowniki i inne przydatne adresy. oprac. dr Aneta Drabek Słowniki i inne przydatne adresy oprac. dr Aneta Drabek Encyklopedia PWN Internetowa encyklopedia PWN zawiera wybór 80 tysięcy haseł i 5tysięcy ilustracji ze stale aktualizowanej bazy encyklopedycznej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Kurs: język A: literatura (Language A: Literature)

Kurs: język A: literatura (Language A: Literature) Kurs: język A: literatura (Language A: Literature) na poziome podstawowym (SL) i rozszerzonym (HL) skupia się na rozwijaniu i rozumieniu technik wykorzystywanych w krytyce literackiej i rozwijaniu zdolności

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych

Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych I Ogólnopolska interdyscyplinarna konferencja z cyklu Rzeczywistości kulturowe i teksty pisane Teoretyczne i metodologiczne problemy badań tekstów pisanych 6-7 listopada 2014 r. w Łodzi Organizatorzy Sekcja

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Dziecko w rodzinie i społeczeństwie 3. Jednostka

Bardziej szczegółowo

Wymogi dotyczące przygotowania prac licencjackich i magisterskich UKŁAD PRACY

Wymogi dotyczące przygotowania prac licencjackich i magisterskich UKŁAD PRACY Radom, 13.10.2014 Wymogi dotyczące przygotowania prac licencjackich i magisterskich UKŁAD PRACY 1. Układ pracy powinien być logiczny i poprawny pod względem metodologicznym oraz odpowiadać wymaganiom stawianym

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze:

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: Stosunki międzynarodowe, w szczególności: negocjacje międzynarodowe, dyplomacja publiczna, protokół dyplomatyczny, europeistyka, paradygmaty teoretyczne.

Bardziej szczegółowo

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 INŻYNIERSKA PRACA DYPLOMOWA na kierunku Budownictwo ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ Warszawa 2011/2012 r.

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Dziekana. Wydziału Nauk Społecznych w Warszawie. Nr 1 z dnia 6 XI 2007r

Zarządzenie Dziekana. Wydziału Nauk Społecznych w Warszawie. Nr 1 z dnia 6 XI 2007r Warszawa dnia 6.11.2007r. [Wybierz datę] Zarządzenie Dziekana Wydziału Nauk Społecznych w Warszawie Nr 1 z dnia 6 XI 2007r I W celu osiągnięcia i utrzymania właściwych standardów prac licencjackich zarządzam,

Bardziej szczegółowo

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska

Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002. Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Zasady sporządzania przypisów na podstawie norm PN-78 N-01222 oraz PN-ISO 690:2002 Opracowały: Ilona Dokładna Joanna Szada - Popławska Przypis (notka) to zasadniczy element aparatu naukowego książki. Przypisy

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO I. Zdający zna: 1) proste struktury leksykalno- -gramatyczne umożliwiające formułowanie wypowiedzi poprawnych pod względem fonetycznym, ortograficznym,

Bardziej szczegółowo

TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL

TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL ZBIÓR ZADAŃ I ŁAMIGŁÓWEK ROZWIJAJĄCYCH UMYSŁ I WYOBRAŹNIĘ PODSTAWY WIEDZY PRAKTYCZNEJ NA TEMAT SPRAWNEGO FUNKCJONOWANIA MÓZGU TRENING UMYSŁU Zbiór zadań i łamigłówek rozwijających

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI

INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI INWESTYCJE HYBRYDOWE - NOWE UJĘCIE OCENY EFEKTYWNOŚCI Autor: Stanisław Kasiewicz, Waldemar Rogowski, Wstęp Po ukazaniu się książek Płaski świat Thomasa L. Friedmana i Wędrujący świat Grzegorza Kołodki

Bardziej szczegółowo

CELE SZKOLENIA POZNAJMY SIĘ!

CELE SZKOLENIA POZNAJMY SIĘ! Człowiek najlepsza inwestycja CELE SZKOLENIA JAK UCZĄ SIĘ DOROŚLI? Magdalena Bergmann Falenty, 14-16 listopada 2012 r. podniesienie świadomości czynników warunkujących uczenie się osoby dorosłej poznanie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska

SCENARIUSZ ZAJĘĆ. Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska Małgorzata Marcinkowska, Aleksandra Michałowska SCENARIUSZ ZAJĘĆ Typ szkoły: podstawowa Etap kształcenia: II, klasa V Rodzaj zajęć: lekcja języka polskiego Temat zajęć: Czym jest muzyka Fryderyka Chopina?

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne

Wstęp do kognitywistyki. Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Wstęp do kognitywistyki Wykład 7: Psychologia poznawcza: nietrwałe reprezentacje mentalne Reprezentacje poznawcze Reprezentacja poznawcza umysłowy odpowiednik obiektów (realnie istniejących, fikcyjnych,

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Budowanie wizerunku współczesnego polityka. Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie

Budowanie wizerunku współczesnego polityka. Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie Budowanie wizerunku współczesnego polityka Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie Wizerunek wart jest więcej niż tysiąc słów Carlos Ruiz Zafón Współcześnie potencjał

Bardziej szczegółowo

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn

Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością. Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Kampanie medialne w obronie praw osób z niepełnosprawnością Wioletta Szarecka UWM Olsztyn Stereotypy były i są nadal chętnie przyswajane i wykorzystywane, ponieważ zwalniają z wysiłku myślenia (...), nakładają

Bardziej szczegółowo

JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK NIEMIECKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZAAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZAANIA OTWARTE Zadanie 1. (0,5 pkt) 1.1. leichtes und schnelles Przetwarzanie

Bardziej szczegółowo

Wykaz publikacji. Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1999, s. 177-185. 4. Poetyka i pragmatyka gatunków dziennikarskich, red. W.

Wykaz publikacji. Szkoły Pedagogicznej, Rzeszów 1999, s. 177-185. 4. Poetyka i pragmatyka gatunków dziennikarskich, red. W. dr Wojciech Furman Zakład Stosunków Międzynarodowych Katedra Politologii UR 1 października 2010 r. Wykaz publikacji 1996 1. Łatwość zapominania. Niektóre przykłady krytyki bolszewizmu formułowane w latach

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Psychologia KOD S/I/st/9 2. KIERUNEK: Sport 3. POZIOM STUDIÓW 1 : I stopień studia stacjonarne 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I rok/i semestr 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6.

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum

Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum Kryteria oceniania uczniów z języka polskiego w klasie II gimnazjum Ocenę CELUJĄCĄ otrzymuje uczeń, który w zakresie swych kompetencji polonistycznych spełnia wszystkie wymagania jak na ocenę bardzo dobrą,

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

P.2.1 WSTĘPNA METODA OPISU I

P.2.1 WSTĘPNA METODA OPISU I 1 S t r o n a P.2.1 WSTĘPNA METODA OPISU I ZNAKOWANIA DOKUMENTACJI MEDYCZNEJ W POSTACI ELEKTRONICZNEJ P.2. REKOMENDACJA OPISU I OZNAKOWANIA DOKUMENTACJI MEDYCZNEJ W POSTACI ELEKTRONICZNEJ 2 S t r o n a

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka egzaminu maturalnego

Charakterystyka egzaminu maturalnego Charakterystyka egzaminu maturalnego Absolwent przystępując do egzaminu maturalnego, zdaje obowiązkowo 1. W części ustnej egzaminy, dla których nie określa się poziomu, z następujących przedmiotów: a.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Kultura czeska. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo. studia drugiego stopnia stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Kultura czeska. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo. studia drugiego stopnia stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod Kultura czeska Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

Bardziej szczegółowo

nauka o komunikacji i empiria dlaczego u nas wszystko jest inaczej i co jednak pasuje

nauka o komunikacji i empiria dlaczego u nas wszystko jest inaczej i co jednak pasuje nauka o komunikacji i empiria dlaczego u nas wszystko jest inaczej i co jednak pasuje czym jest perspektywa obserwatora? Typowe dla mojego postępowania i myślenia jest [...] pytanie o obserwatora zamiast»co

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo