EUROPEJSKI RYNEK UBEZPIECZEŃ WYZWANIE DLA UKRAINY

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "EUROPEJSKI RYNEK UBEZPIECZEŃ WYZWANIE DLA UKRAINY"

Transkrypt

1 Tomasz Bernat Katedra Mikroekonomii Uniwersytet Szczeciński EUROPEJSKI RYNEK UBEZPIECZEŃ WYZWANIE DLA UKRAINY Wprowadzenie Rynek ubezpieczeń, będący częścią rynku finansowego Unii Europejskiej jest jedną z lepiej rozwiniętych branż gospodarki. Występują na nim zarówno znaczne różnice, jak i wiele podobieństw pomiędzy poszczególnymi krajami. Największe różnice dotyczą zakresu funkcjonowania ubezpieczeń w poszczególnych krajach oraz ich skali. Podobieństwa dotyczą z kolei zakresu praw, jakie regulują tym rynkiem oraz ogólnych warunków funkcjonowania. Po przystąpieniu 10 nowych państw do UE w 2004 roku, występujące różnice pogłębiły się. Ich główną przyczyną były (i są nadal) dysproporcje w rozwoju poszczególnych państw (w tym bogactwa społeczeństw) a nie samo zróżnicowanie ubezpieczeń. Ukraina, jako potencjalny kandydat do członkostwa w Unii Europejskiej musi liczyć się z koniecznością dostosowania własnego prawa do standardów Europejskich jak i koniecznością otwarcia w bliższej dłuższej perspektywie swoich rynków w tym rynku ubezpieczeń. W tym kontekście celem pracy jest wskazanie potencjalnych zmian, jakie mogą nastąpić na ubezpieczeniowym rynku ukraińskim w tym zakresie. Podstawą oceny będzie ogólna analiza prawodawstwa unijnego oraz analiza statystyczna rynku ubezpieczeń w Unii Europejskiej (starej 15 państw), ze wskazaniem wybranych tendencji, jakie na nim się uwidoczniły w ostatnich latach. Transformacja gospodarcza a narodziny prywatnego rynku ubezpieczeń Początek lat 90. XX wieku to okres burzliwych przemian społeczno gospodarczych wywołanych odchodzeniem państw bloku socjalistycznego od socjalizmu, rozpadem Związku Radzieckiego i odrodzeniem się państw będących uprzednio republikami ZSRR. Zmiany, jakie następowały rodziły dwie istotne konsekwencje 1. Po pierwsze, odrzucenie systemu socjalistycznego wiązało się z uznaniem jednego generalnego kierunku przemian ekonomiczno-społecznych, jakim była gospodarka rynkowa i społeczeństwo demokratyczne. Po drugie, drogi do wyznaczonego celu były (i są) różne ze względu na wykorzystanie odmiennych mechanizmów, różne sekwencje czasowe poszczególnych przedsięwzięć transformacyjnych, jak i niejednakowe priorytety. Konsekwentne trzymanie się wyznaczonego celu jak i jego wybór decydowały wówczas o tempie przywracania normalności gospodarce i państwu. Jest to wyraźnie widoczne na przykładzie grupy państw bloku socjalistycznego i dawnych republik, jak Polska, Węgry, Litwa czy Estonia, które znacznie bardziej przybliżyły się do gospodarki rynkowej (cokolwiek by to w tych państwach oznaczało) niż państwa, w których reformy były wprowadzane wolno, bez przekonania, lub wręcz widać było tęsknotę władz do dawnych układów, jak Ukraina i Białoruś. Efektem tego jest znacznie niższe tempo rozwoju, problemy z zapewnieniem dostępności do wszystkich dóbr, bieda, itd. Rozwój gospodarczy poszczególnych krajów wpływa na większość rynków, jakie w nich występują. Dotyczy to zarówno branż przemysłowych, usługowych jak i finansowych. 1 Kler J., (2003), Drogi do gospodarki rynkowej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, s. 10

2 Europejski rynek ubezpieczeń wyzwanie dla Ukrainy 23 Rynki ubezpieczeniowe nie są wyjątkiem. Ich rozwój jest uzależniony od tempa wzrostu gospodarczego, ale także od inflacji. Ważnym czynnikiem są również postawy społeczeństwa i nastawienie do produktów ubezpieczeniowych. W krajach przechodzących transformacje systemu gospodarczego i politycznego z ustroju socjalistycznego do kapitalistycznego (rynkowego) jest to szczególnie widoczne. Rynki ubezpieczeniowe zmonopolizowane i znacjonalizowane zaczęły transformować się w kierunku otwarcia na konkurencję i wchłanianie kapitałów zagranicznych. Pojawiały się na nich nowe podmioty oferujące nie znane dotychczas produkty. Zmiany, jakie zostały zapoczątkowane transformacją gospodarczą powodowały narastanie wielu problemów i trudnych pytań, związanych z przyszłością tego sektora gospodarki. Główne z nich to 2 : Jak powinna przebiegać transformacja rynku ubezpieczeniowego z sytuacji monopolu państwowego do wolnego rynku konkurencyjnego? Jaka powinna być normalna (lub pożądana) struktura rynku ubezpieczeniowego wziąwszy pod uwagę specyfikę gospodarki określonego państwa? Jak uprzednio gospodarka planowana powinna wziąć pod uwagę ewentualną możliwość wejścia w struktury Unii Europejskiej 3. Postawienie na wolność rynku, dostęp do niego prywatnych i obcych kapitałów wyraźnie pokazuje, jaka droga powinna zostać obrana. Wzorem może być tu rynek ubezpieczeń w Unii Europejskiej, i to zarówno pod względem ilości, jakości i różnorodności produktów jak i pod względem ustawodawstwa. Przykładem państw, które wprowadzały takie zmiany na rynku, choć różnymi drogami, mogą być Polska i Węgry. W nich to najszybciej narodził się wolny i prywatny rynek ubezpieczeń. Kształtowanie rynku ubezpieczeń Funkcjonowanie nowoczesnego rynku ubezpieczeń powinno być oparte na kilku przesłankach, których wdrożenie w prawodawstwie określonego kraju powinno doprowadzić do jego rozwoju. Są to przede wszystkim 4 : konkurujące ze sobą towarzystwa ubezpieczeniowe, rozwinięty system bankowy i rynek kapitałowy oraz sprawdzony system nadzoru ubezpieczeniowego, zapewniający bezpieczeństwo obrotu. W odniesieniu do prawa Unii Europejskiej zasadnicze znaczenie mają odgórne przepisy dotyczące funkcjonowania gospodarki wspólnoty, ustanowione już w Traktacie Rzymskim. Jednolity rynek finansowy oparty jest na realizacji trzech fundamentalnych zasad 5 : 1. Zasady swobody tworzenia podmiotów gospodarczych, 2. Zasady swobody świadczenia usług, 3. Zasady swobody przepływu kapitału pomiędzy krajami. Powyższe zasady obowiązują wszystkie podmioty, chcące funkcjonować w zjednoczonej Europie, nie tylko na rynku finansowym czy ubezpieczeniowym. Każdy, kto chce i ma zdolność finansową może utworzyć swoje własne przedsiębiorstwo. W odniesieniu do ubezpieczeń ważna jest zgoda krajowego organu nadzorującego, na dopuszczenie podmiotu do funkcjonowania na rynku krajowym i przez to wspólnotowym. Swoboda świadczenia usług 6 daje możliwość ubezpieczycielowi, mającemu siedzibę w jednym z krajów UE, do prowadzenia działalności w każdym innym kraju wspólnoty, bez konieczności 2 Dorfman M.S. and K.C. Ennsfellner, (1998), The Coming of Private Insurance to a Former Planned Economy: The Case of Slovenia, IIF Occasional Papers No. 2, Washington, s Dla Polski to pytanie jest już nieaktualne. 4 Krulczak K., (2002), Dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeniowego do prawa europejskiego (prawa wspólnotowego), w: Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej, tom 4, red. T. Sangowski, Branta, s Ubezpieczenia w Unii Europejskiej, (2002), red. J. Monkiewicz, Poltext, Warszawa, s Ibidem, s. 53.

3 24 Tomasz Bernat uzyskiwania odrębnego pozwolenia i to na takich samych warunkach jak przedsiębiorstwo krajowe. Zasada ta rozciąga się także na podmioty świadczące usługi pośrednictwa na tym rynku, a więc brokerów ubezpieczeniowych, pośredników i multiagentów. Pozwala ona na takie sytuacje jak: sprzedaż polis przez zakład ubezpieczeń w innym kraju, kupno przez klienta polisy w drugim kraju od zagranicznego sprzedawcy czy też kupno na odległość (na przykład przez internet) w odległym kraju. Zasada swobodnego przepływu kapitału daje możliwość nieograniczonego przenoszenia dóbr (kapitału, zysków) za granicę. W odniesieniu do ubezpieczeń, ma w tym znaczeniu również swój udział zasada wolnego obrotu towarami i swobody świadczenia usług. Ubezpieczenia mogą, zatem być swobodnie sprzedawane i realizowane w obrocie wewnątrz wspólnotowym. Na podstawie powyższych ogólnych założeń dopracowane zostały dyrektywy ubezpieczeniowe precyzujące ogólne zasady. Dotyczą one następujących założeń 7 : towarzystwo ubezpieczeniowe jakiegokolwiek państwa członkowskiego powinno mieć swobodę ulokowania swojej firmy w innym państwie członkowskim, uzyskując pozwolenie na prowadzenie działalności ubezpieczeniowej w kraju siedziby, zakład ubezpieczeniowy powinien mieć możliwość na prowadzenie takiej działalności na podstawie samego upoważnienia w innym kraju członkowskim, bez potrzeby ubiegania się o pozwolenie, zasady nadzorcze nad działalnością ubezpieczeniową we wszystkich krajach członkowskich powinny być jednakowe, jakkolwiek sam nadzór powinien być sprawowany oddzielnie w każdym kraju członkowskim, powinny zostać ujednolicone w całej Wspólnocie zasady i podstawowe elementy regulacji prawnych odnośnie umowy ubezpieczenia, aby w ten sposób wyeliminować w przyszłości wybór prawa jako elementu walki konkurencyjnej, powinien istnieć niczym nieograniczony przepływ środków finansowych pomiędzy stronami zaangażowanymi w transakcje ubezpieczeniowe. Wdrożenie powyższych zasad umożliwia powstanie zintegrowanego rynku ubezpieczeniowego, z niemal nieograniczoną liczbą przedsiębiorstw, które potencjalnie mogą wykonywać działalność na terenie określonego kraju. Oczywiście sam stopień konkurencji jest istotny dla rynku, jednak ważnym, nie mniej istotnym jego elementem jest strona popytowa, a więc konsumenci ubezpieczeń (gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa i państwo). O specyfice rynku ubezpieczeniowego decyduje jego silny związek z uwarunkowaniami makroekonomicznymi, tak w sferze gospodarki, jak i polityki oraz prawa, a także liczne powiązania międzynarodowe. Wyraźnie widoczne są również silne więzi rynku ubezpieczeniowego z całością rynku finansowego, powodujące dużą wrażliwość na wahania koniunktury i emocje rynkowe 8. Rynek ten jest również silnie regulowany, co wpływa na zakres i sposób funkcjonowania jego przedsiębiorstw. Rynek ubezpieczeń w Unii Europejskiej posiada silne podstawy działania zarówno w sferze prawnej, wskazanej pobieżnie powyżej, jak i w sferze ekonomicznej. Istnieje, co prawda, rozbieżność pomiędzy poszczególnymi państwami członkowskimi (w tym UE 15 i UE+10), jednak widoczne są ogólne tendencje. Zostaną one przedstawione w ogólnym zarysie poniżej. Rynek ubezpieczeniowy w UE i Ukrainie charakterystyka ogólna Rynki państw należących do Unii Europejskiej (15) można uznać za dojrzałe i rozwinięte, ze względu na wieloletnie kształtowanie się ich w warunkach gospodarki 7 Krulczak K., (2002), Dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeniowego..., op. cit., s Bariery rozwoju polskiego rynku ubezpieczeniowego, (2000), red. W. Sułkowska, Zamykacze, Kraków, s. 52.

4 Europejski rynek ubezpieczeń wyzwanie dla Ukrainy 25 rynkowej. Jednocześnie, wraz z pogłębianiem się integracji europejskiej, rynki te stawały się jednolite, ze względu na podstawowe swobody decydujące o ich kształcie. Dlatego z tego względu też, można stwierdzić, iż mogą być one wzorem dla rynków rozwijających się jak Ukraiński, czy nawet bardziej rozwiniętych jak Polski czy Litewski. Rynek ubezpieczeń w Europie (UE 15) podlega także zmianom i transformacjom. Tendencje te zostaną przedstawione poniżej, w odniesieniu do kilku głównych sposobów pomiaru i oceny tego rynku. Podstawowym miernikiem prezentującym główne tendencje na rynku ubezpieczeń, jest poziom zebranych składek brutto, który zostanie przedstawiony w trzech ujęciach: jako wielkość łączną oraz z podziałem na dział majątkowy i życiowy. Prezentuje to tabela 1 oraz 2. Tabela 1. Poziom składek brutto w UE 15 w latach , dane w mln USD Ub. życiowe Ub. majątkowe Razem Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Insurance Statistic Yearbook , OECD, Tabela 2. Dynamika zmian poziomu składki brutto w UE 15 w latach , rok poprzedni=100, w % Ub. życiowe Ub. majątkowe Razem Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Insurance Statistic Yearbook , OECD, Rynek ubezpieczeń w Unii Europejskiej (15) rozwijał się różnie w latach Tempo zmian na tych rynkach było jednak przeważnie wzrastające. Szczególnie jest to widoczne dla działu ubezpieczeń życiowych. Obliczając łączną zmianę w całym badanym okresie (od 1994 do 2001) tendencje były następujące. Łączny przyrost w ubezpieczeniach życiowych wyniósł 163%, w ubezpieczeniach majątkowych 105% zaś cały rynek wzrósł o 132 %. Tendencja ta spowodowała przesunięcie się wagi wymienianych działów w kierunku ubezpieczeń życiowych. Prezentuje to tabela 3. Tabela 3. Struktura zebranych składek w podziale na ubezpieczenia życiowe i majątkowe w krajach UE 15, w latach , dane w % Ub. Życiowe 46,63 47,39 49,87 52,43 54,00 57,52 60,71 57,70 Ub. Majątkowe 53,37 52,61 50,13 47,57 46,00 42,48 39,29 42,30 Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Insurance Statistic Yearbook , OECD, 2003.

5 26 Tomasz Bernat Jak pokazują dane w tabeli 3 w początkowym okresie na rynku ubezpieczeń przewaga, co do wielkości zbioru składek brutto, należała do ubezpieczeń majątkowych. Z biegiem lat, poprzez znacznie szybsze tempo wzrostu działu ubezpieczeń życiowych nastąpiła zmiana struktury. Zaprezentowane dane, są oczywiście wielkościami łącznymi, dla wszystkich 15 państw. Analizując natomiast strukturę działów w poszczególnych państwach można zaobserwować znaczne zróżnicowanie. Przykładowo w Niemczech ubezpieczenia życiowe zajmują około 40 % a majątkowe 60 %, podczas gdy w Luksemburgu ubezpieczenia życiowe stanowią ponad 85 % wszystkich zebranych składek. Ważne w tym znaczeniu są społeczne postawy i potrzeby oraz rozwój i zapotrzebowanie biznesu na produkty ubezpieczeniowe. Ocena rynku ubezpieczeniowego dokonywana może być również w odniesieniu do wskaźników makroekonomicznych, a w szczególności do PKB. Na tej bazie stworzone są dwa znane wskaźniki: penetracji i gęstości (density). Są one ustalane jako: Penetracja= Składki Brutto/PKB, mierząca udział procentowy zebranych składek w PKB, Gęstość= Składki Brutto / Populacja, oceniająca wielkość zebranych składek w przeliczeniu na jednego mieszkańca danego kraju (tu UE 15). Wielkości tych wskaźników dla krajów UE 15 prezentuje tabela 4. Tabela 4. Wskaźniki gęstości i penetracji w krajach UE (15), w latach , wskaźnik gęstości w USD Gęstość Penetracja 6,9 6,97 7,22 7,53 7,65 8,18 9,22 9,13 Źródło: Insurance Statistical Yearbook , OECD, 2003 Jak pokazują dane w tabeli 4 w obu przypadkach wartość badanych wskaźników powiększyła się. Świadczy to o wzroście rynku ubezpieczeń w stosunku do PKB, gdyż w badanym okresie następował systematyczny wzrost wartości wskaźnika penetracji. Innymi słowy następował wzrost udziału sektora ubezpieczeniowego w gospodarce UE. Zwiększeniu uległy także przeciętne kwoty ubezpieczeń per capita. W badanym okresie wzrost ten wyniósł ponad 35 %. Oceniając to, nawet przez pryzmat inflacji, stwierdzić należy, iż Europejczycy wydawali coraz więcej pieniędzy na ubezpieczenia. Rynek ubezpieczeniowy w UE 15 w badanym okresie systematycznie wzrastał. Jednocześnie następowały na nim zmiany o charakterze strukturalnym, związane z udziałem części życiowej i majątkowej w całości sprzedaży rynku. Wykazane podstawowe mierniki rynku ubezpieczeń powinny stanowić drogowskaz dla rynków rozwijających się, lub też przechodzących transformacje systemowe lub prawne. Może być to podstawa budowy celu zmian na rynku ukraińskim. Jak wygląda jednak rynek ubezpieczeń na Ukrainie? Pomimo wielkości kraju oraz liczby mieszkańców rynek ten jest znacznie gorzej rozwinięty niż w krajach UE czy nawet w Polsce. Poziom składek brutto w porównaniu do Polski i krajów UE 15 przedstawia tabela 6. Dane w tabeli 6 pokazują znaczną dysproporcję pomiędzy wielkością rynku ubezpieczeniowego, mierzoną zebranymi składkami, pomiędzy Ukrainą a Polską i UE 15. W odniesieniu procentowym, zbiór składek na Ukrainie do krajów UE 15 wyniósł około 0,11 % podczas gdy w Polsce około 0,72%. Rynek Ukraiński stanowi jednocześnie około 15 % wielkości rynku polskiego. Jednocześnie bardzo ostro kształtuje się dysproporcja pomiędzy ubezpieczeniami majątkowymi a życiowymi. Te ostatnie stanowią na Ukrainie około 0,5 % całości rynku.

6 Europejski rynek ubezpieczeń wyzwanie dla Ukrainy 27 Tabela 6. Składki brutto w podziale na działy, Ukraina, Polska, UE 15, w mln USD, 2002 r. Kraj Ukraina Polska UE 15 Składki brutto, w tym: Ub. Życiowe Ub. Majątkowe Źródło: Sigma no 8/2003, World insurance 2002: high premium growth in non-lifie insurance, Swiss Re. Niskie również są wskaźniki odnoszące się do rozwoju gospodarki (gęstości i penetracji). Dla Ukrainy, w roku 2002, wskaźniki te kształtują się następująco: wskaźnik penetracji równy 2,01 %, zaś wskaźnik gęstości 17,1 USD. W porównaniu do krajów UE są one oba znacznie niższe. W odniesieniu do Polski zdecydowanie niższy jest wskaźnik gęstości (dla Polski 144,5 USD w 2002 r) jednak penetracja ubezpieczeniowa jest na podobnym poziomie (dla Polski 2,96%). Świadczy to o znacznie mniejszych wydatkach na ubezpieczenia dokonywanych przez obywateli i przedsiębiorstwa ukraińskie, ale i o podobnym udziale składek ubezpieczeniowych do PKB, jak w przypadku Polski. Wnioski Rynki ubezpieczeniowe odgrywają coraz donioślejszą rolę w gospodarkach krajów rozwiniętych gospodarczo. Pokazuje to rosnący udział zebranych składek w stosunku do PKB jak i wzrost wydawanych kwot na zakup produktów ubezpieczeniowych. Rynek Ukraiński, dziś jeszcze niedojrzały, ma szanse na szybki rozwój. Konieczne są jednak jego przystosowania do prawnych standardów funkcjonowania, panujących na świecie i w UE. Dotyczy to przede wszystkim otwarcia rynku na konkurencję, wpuszczenia kapitałów obcych i demonopolizację. Niskie wskaźniki z jednej strony pokazują, słabość tego rynku, zaś z drugiej mówią o potencjalnych możliwościach rozwoju. Szczególnie jest to widoczne w odniesieniu do ubezpieczeń życiowych, których prawie nie ma na Ukrainie. Ta część rynku, jak pokazano rozwijała się w ostatnich latach bardzo dynamicznie na świecie. Podobnie będzie również na Ukrainie. Perspektywy rozwoju są, więc znaczne patrząc z choćby z punktu widzenia potencjału jaki drzemie w społeczeństwie i gospodarce ukraińskiej. LITERATURA: 1. Kler J., (2003), Drogi do gospodarki rynkowej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, s Dorfman M.S. and K.C. Ennsfellner, (1998), The Coming of Private Insurance to a Former Planned Economy: The Case of Slovenia, IIF Occasional Papers No. 2, Washington, s Krulczak K., (2002), Dostosowanie polskiego prawa ubezpieczeniowego do prawa europejskiego (prawa wspólnotowego), w: Ubezpieczenia w gospodarce rynkowej, tom 4, red. T. Sangowski, Branta, s Ubezpieczenia w Unii Europejskiej, (2002), red. J. Monkiewicz, Poltext, Warszawa, s Bariery rozwoju polskiego rynku ubezpieczeniowego, (2000), red. W. Sułkowska, Zamykacze, Kraków, s. 52.

Miejsce ubezpieczeń w gospodarce narodowej

Miejsce ubezpieczeń w gospodarce narodowej 14-1-3 Rozkład zboru składki według kontynentów w 1 r. Afryka i Oceania; 3,7 Ameryka Łacińska i Karaiby; 3, Charakterystyka polskiego rynku Azja; 9, Ameryka Północna; 3, Europa; 33,3 Składka przypisana

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczna rola ubezpieczeń. Doświadczenia Polski na tle wybranych krajów europejskich

Ekonomiczna rola ubezpieczeń. Doświadczenia Polski na tle wybranych krajów europejskich RYSZARD BOCIONG, FRANCISZEK HUTTEN-CZAPSKI Ekonomiczna rola ubezpieczeń. Doświadczenia Polski na tle wybranych krajów europejskich Wielkość rynku ubezpieczeń w Polsce mierzona jako procent PKB rośnie bardzo

Bardziej szczegółowo

WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU

WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU WPŁYW GLOBALNEGO KRYZYSU GOSPODARCZEGO NA POZYCJĘ KONKURENCYJNĄ UNII EUROPEJSKIEJ W HANDLU MIĘDZYNARODOWYM Tomasz Białowąs Katedra Gospodarki Światowej i Integracji Europejskiej, UMCS w Lublinie bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Bardziej szczegółowo

Polska w Onii Europejskiej

Polska w Onii Europejskiej A/452928 Polska w Onii Europejskiej - wybrane polityki sektorowe Wydawnictwo SGGW Warszawa 2004 Spis treści Wstęp 9 1. CHARAKTERYSTYKA PORÓWNAWCZA GOSPODAREK POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ 11 1.1. Dynamika

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ Bożena Wolińska Warszawa, wrzesień 2003 Rzecznik Ubezpieczonych Aleje Jerozolimskie 44, 00 024 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00

Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 Co warto wiedzieć o gospodarce 2015-06-11 13:56:00 2 Hiszpania pod koniec XX wieku była jednym z najszybciej rozwijających się gospodarczo państw Europy, kres rozwojowi położył światowy kryzys z końca

Bardziej szczegółowo

Najnowsze tendencje w stymulowaniu inwestycji i pozyskiwaniu inwestorów

Najnowsze tendencje w stymulowaniu inwestycji i pozyskiwaniu inwestorów POLSKA AGENCJA INFORMACJI I INWESTYCJI ZAGRANICZNYCH Najnowsze tendencje w stymulowaniu inwestycji i pozyskiwaniu inwestorów Lublin, 17 maja 2010 r. Sytuacja na globalnym rynku inwestycyjnym kończący się

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia

Liczba godzin Punkty ECTS Sposób zaliczenia Wydział: Zarządzanie i Finanse Nazwa kierunku kształcenia: Finanse i Rachunkowość Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Opiekun: prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz Poziom studiów (I lub II stopnia): I stopnia

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Zaznacz państwa członkowskie starej Unii Europejskiej, które nie wprowadziły dotąd

Bardziej szczegółowo

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie.

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Potrzeby rozwojowe światowego przemysłu powodują, że globalny popyt na roboty przemysłowe odznacza się tendencją wzrostową. W związku z tym, dynamiczny

Bardziej szczegółowo

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro PREZENTACJA WYNIKÓW Wojciech Mroczek Znaczenie strefy euro w światowym handlu 1996-1998 2004-2006 Czy wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMACJA GOSPODARCZA W POLSCE ZAŁOŻENIA I EFEKTY

TRANSFORMACJA GOSPODARCZA W POLSCE ZAŁOŻENIA I EFEKTY Prof. dr hab. Maciej Bałtowski Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie TRANSFORMACJA GOSPODARCZA W POLSCE ZAŁOŻENIA I EFEKTY 1. Dlaczego transformacja? 2. Istota transformacji gospodarczej. 3.

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r.

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Ubezpieczenia majątkowe Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych Polski Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych 2 Czym

Bardziej szczegółowo

Wybrane akty prawne krajowe i europejskie

Wybrane akty prawne krajowe i europejskie Wybrane akty prawne krajowe i europejskie I. Rynek kapitałowy A. Regulacje UE 1. dyrektywa Rady 93/6/EWG z dnia 15 marca 1993 r. w sprawie adekwatności kapitałowej przedsiębiorstw inwestycyjnych j instytucji

Bardziej szczegółowo

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej

Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Systematyka ryzyka w działalności gospodarczej Najbardziej ogólna klasyfikacja kategorii ryzyka EFEKT Całkowite ryzyko dzieli się ze względu na kształtujące je czynniki na: Ryzyko systematyczne Ryzyko

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Rola państwa w gospodarce

Rola państwa w gospodarce Rola państwa w gospodarce Wykład 7 WNE UW Jerzy Wilkin Pojęcie państwa w ekonomii Państwo jako podmiot gospodarczy; Państwo i rynek jako komplementarne i substytucyjne regulatory gospodarki; Państwo minimalne,

Bardziej szczegółowo

Rozwój gospodarczy a przemiany strukturalne w gospodarce

Rozwój gospodarczy a przemiany strukturalne w gospodarce Rozwój gospodarczy a przemiany strukturalne w gospodarce Spis treści: 1. Pojęcie rozwoju gospodarczego i struktury gospodarki...2 2. Podział gospodarki na trzy sektory...2 3. Tendencje zmian trójsektorowej

Bardziej szczegółowo

Transformacja systemowa polskiej gospodarki

Transformacja systemowa polskiej gospodarki Transformacja systemowa polskiej gospodarki Wykład 12 WNE UW Jerzy Wilkin Główne cele transformacji Przejście od gospodarki centralnie planowanej do gospodarki rynkowej Przejście od autorytarnego socjalizmu

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu.

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2009/2010 http://www.wilno.uwb.edu. SYLLABUS na rok akademicki 009/010 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr Rok III / semestr VI Specjalność Bez specjalności Kod

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE ZAGRANICZNE W POLSCE

INWESTYCJE ZAGRANICZNE W POLSCE Instytut Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur INWESTYCJE ZAGRANICZNE W POLSCE 2009-2011 XXI Raport Roczny Warszawa, 20 grudnia 2011 r. Program seminarium Koniunkturalne i strukturalne wyzwania dla sektora

Bardziej szczegółowo

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji

Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Polski sektor żywnościowy 5 lat po akcesji Andrzej Kowalski Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej PIB Katedra Rozwoju Obszarów Wiejskich Szkoła Główna Handlowa Warszawa kwiecień 2009 Wzajemne

Bardziej szczegółowo

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki Tomasz Poskrobko Produkt krajowy brutto (PKB) wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług produkowanych w kraju w danym okresie PKB od strony popytowej

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DAR-411/30/03/DL Warszawa, 08.01.2004 r. DECYZJA Nr DAR - 1 /2004 Na podstawie art. 17 w związku z art. 12 ust. 1 i 3 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000

Bardziej szczegółowo

INWESTYCJE ZAGRANICZNE W SEKTOR UBEZPIECZENIOWY W POLSCE - SKUTKI DLA RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

INWESTYCJE ZAGRANICZNE W SEKTOR UBEZPIECZENIOWY W POLSCE - SKUTKI DLA RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Tomasz Bernat Katedra Mikroekonomii Uniwersytet Szczeciński INWESTYCJE ZAGRANICZNE W SEKTOR UBEZPIECZENIOWY W POLSCE - SKUTKI DLA RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Rynek ubezpieczeniowy w Polsce podobnie jak większość

Bardziej szczegółowo

Bezrobocie w okresie transformacji w Polsce. Kacper Grejcz

Bezrobocie w okresie transformacji w Polsce. Kacper Grejcz Bezrobocie w okresie transformacji w Polsce Kacper Grejcz Plan prezentacji: 1. Wprowadzenie 2. Analiza PKB i bezrobocia lat 1990-1998 3. Bezrobocie transformacyjne 4. Prywatyzacja oddolna i odgórna 5.

Bardziej szczegółowo

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki

JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO. mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki JEDNOLITA POLITYKA PIENIĘŻNA EUROPEJSKIEGO BANKU CENTRALNEGO, A HETEROGENICZNOŚĆ STREFY EURO mgr Dominika Brózda Uniwersytet Łódzki Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Dywergencja

Bardziej szczegółowo

Miejsce Polski w handlu zagranicznym produktami rolno-spożywczymi Unii Europejskiej. dr Łukasz Ambroziak mgr Małgorzata Bułkowska

Miejsce Polski w handlu zagranicznym produktami rolno-spożywczymi Unii Europejskiej. dr Łukasz Ambroziak mgr Małgorzata Bułkowska Miejsce Polski w handlu zagranicznym produktami rolno-spożywczymi Unii Europejskiej dr Łukasz Ambroziak mgr Małgorzata Bułkowska Zakład Ekonomiki Przemysłu Spożywczego Warszawa, 10 października 2014 r.

Bardziej szczegółowo

Finansowanie wdrażania innowacji przez banki

Finansowanie wdrażania innowacji przez banki III Forum Gospodarcze InvestExpo Finansowanie wdrażania innowacji przez banki Dr inż. Jerzy Małkowski Związek Banków Polskich Chorzów, 8 kwietnia 2011 r. 1 CZYM JEST INNOWACJA? Efekty wszelkich działań

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy

Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy Wprowadzenie Definicjamakroekonomii Główneproblemymakroekonomiczne Problemagregacji Metodyobliczaniaproduktu krajowegobrutto Cotojestproduktkrajowybrutto?

Bardziej szczegółowo

Metody obliczania produktu krajowego brutto (PKB)

Metody obliczania produktu krajowego brutto (PKB) Dochód narodowy Spis treści: 1. Sposoby liczenia produktu krajowego brutto... 2 2. Produkt krajowy brutto a dochód narodowy... 3 3. Co naprawdę wyraża dochód narodowy? Dochód narodowy jako wskaźnik dynamiki

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej. Fundusze unijne. a zróżnicowanie regionalne kraju. Warszawa, 27 marca 2008 r. 1

Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej. Fundusze unijne. a zróżnicowanie regionalne kraju. Warszawa, 27 marca 2008 r. 1 Departament Koordynacji Polityki Strukturalnej Fundusze unijne a zróżnicowanie regionalne kraju Warszawa, 27 marca 2008 r. 1 Proces konwergencji w wybranych krajach UE (zmiany w stosunku do średniego PKB

Bardziej szczegółowo

Wybór promotorów prac magisterskich

Wybór promotorów prac magisterskich Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac magisterskich na kierunku Finanse i Rachunkowość studia niestacjonarne Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku Finanse

Bardziej szczegółowo

Art. 127 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: 1. Głównym celem ESBC (Eurosystemu) jest utrzymanie stabilności cen.

Art. 127 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej: 1. Głównym celem ESBC (Eurosystemu) jest utrzymanie stabilności cen. Jednolita polityka pieniężna EBC, a zróżnicowanie strefy euro mgr Dominika Brózda Plan wystąpienia 1. Ogólne założenia polityki pieniężnej EBC 2. Rozbieżność gospodarek strefy euro, a jednolita polityka

Bardziej szczegółowo

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper

A.Światkowski. Wroclaw University of Economics. Working paper A.Światkowski Wroclaw University of Economics Working paper 1 Planowanie sprzedaży na przykładzie przedsiębiorstwa z branży deweloperskiej Cel pracy: Zaplanowanie sprzedaży spółki na rok 2012 Słowa kluczowe:

Bardziej szczegółowo

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. WARSZAWA, 2011 r.

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. WARSZAWA, 2011 r. RAPORT O STANIE RYNKU BROKERSKIEGO W 2010 ROKU URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, 2011 r. Autor: Zbigniew Kalisiewicz (Departament Pośredników Finansowych) SŁOWA KLUCZOWE: UBEZPIECZENIA, REJESTR

Bardziej szczegółowo

Ile dzieli Polskę od cudu gospodarczego?

Ile dzieli Polskę od cudu gospodarczego? Ile dzieli Polskę od cudu gospodarczego? Andrzej Rzońca Jeremi Mordasewicz Warszawa, 13 listopada 2007 r. 1. Komu służy wzrost gospodarczy? W dłuższym okresie dochody osób najbiedniejszych podążają za

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek ekonomia Promotorzy prac magisterskich

WYDZIAŁ NAUK EKONOMICZNYCH. Studia II stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek ekonomia Promotorzy prac magisterskich Studia II stopnia stacjonarne i niestacjonarne Kierunek ekonomia Promotorzy prac magisterskich Promotorzy prac magisterskich Prof. dr hab. Stanisław CZAJA Prof. dr hab. Bogusław FIEDOR Prof. dr hab. Andrzej

Bardziej szczegółowo

Przekształcenia systemu bankowego. w ostatnim ćwierćwieczu

Przekształcenia systemu bankowego. w ostatnim ćwierćwieczu Przekształcenia systemu bankowego w ostatnim ćwierćwieczu Prof. dr hab. Jerzy Węcławski Sesja naukowo-edukacyjna 25 lat przemian gospodarczych w Polsce UMCS, Wydział Ekonomiczny, Lublin, 15 maja 2014 r.

Bardziej szczegółowo

PLAN STUDIÓW niestacjonarnych zaocznych drugiego stopnia. Finanse i rachunkowość

PLAN STUDIÓW niestacjonarnych zaocznych drugiego stopnia. Finanse i rachunkowość Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Wydział Ekonomii PLAN STUDIÓW niestacjonarnych zaocznych drugiego stopnia Finanse i rachunkowość Obowiązuje studentów rozpoczynających kształcenie od roku akademickiego

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy

Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy Wprowadzenie Definicjamakroekonomii Główneproblemymakroekonomiczne Problemagregacji Wzrostarozwójgospodarczy Wzrostgospodarczyrozumianyjestjakozwiększeniesię

Bardziej szczegółowo

Wykład 9 Upadek komunizmu - nowy obraz polityczny i gospodarczy świata (przełom lat 80. i 90. XX w.) Perspektywy na XXI w.

Wykład 9 Upadek komunizmu - nowy obraz polityczny i gospodarczy świata (przełom lat 80. i 90. XX w.) Perspektywy na XXI w. Wykład 9 Upadek komunizmu - nowy obraz polityczny i gospodarczy świata (przełom lat 80. i 90. XX w.) Perspektywy na XXI w. Transformacja systemowa w Polsce 1 2 ZACHÓD cz. I Kryzys gospodarki kapitalistycznej

Bardziej szczegółowo

Screening i ranking technologii

Screening i ranking technologii Screening i ranking technologii Maciej Psarski Uniwersytet Łódzki Centrum Transferu Technologii Screening i ranking Selekcja idei, technologii, opcji, możliwości, rynków, Na wczesnych etapach rozwoju przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość

Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość Wydział Nauk Ekonomicznych (rok akademicki 2013/2014) Wybór promotorów prac licencjackich i magisterskich na kierunku Finanse i rachunkowość Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku Finanse

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DDF2-411/34/02/AI/DL Warszawa, 2003.03.21 DECYZJA Nr DDF-15/2003 Na podstawie art. 17 w związku z art. 12 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o

Bardziej szczegółowo

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski

Spis treści: Wstęp. ROZDZIAŁ 1. Istota i funkcje systemu finansowego Adam Dmowski Rynki finansowe., Książka stanowi kontynuację rozważań nad problematyką zawartą we wcześniejszych publikacjach autorów: Podstawy finansów i bankowości oraz Finanse i bankowość wydanych odpowiednio w 2005

Bardziej szczegółowo

Wszyscy zapłacimy za politykę klimatyczną

Wszyscy zapłacimy za politykę klimatyczną Wszyscy zapłacimy za politykę klimatyczną Autor: Stanisław Tokarski, Jerzy Janikowski ( Polska Energia - nr 5/2012) W Krajowej Izbie Gospodarczej, w obecności przedstawicieli rządu oraz środowisk gospodarczych,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Notki o autorach Założenia i cele naukowe Wstęp... 17

Spis treści. Notki o autorach Założenia i cele naukowe Wstęp... 17 Notki o autorach................................................... 11 Założenia i cele naukowe............................................ 15 Wstęp............................................................

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera

Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych. Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera Perspektywy rozwoju polskiego eksportu do krajów pozaunijnych Autor: redakcja naukowa Stanisław Wydymus, Bożena Pera W ostatnich latach ukazało się wiele opracowań poświęconych ocenie wymiany handlowej

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE

CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE 2.2.1. CHARAKTERYSTYKA OPISOWA PROJEKTU BUDŻETU MIASTA SŁUPSKA - INFORMACJE OGÓLNE I. REGULACJE PRAWNE Tryb prac nad budżetem jednostki samorządu terytorialnego reguluje ustawa o finansach publicznych

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski

Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Wyzwania w rozwoju gospodarczym Polski : jaka rola JST i spółek komunalnych? Witold M.Orłowski Lubelska Konferencja Spółek Komunalnych, 22.10.2014 Od 20 lat Polska skutecznie goni bogaty Zachód 70.0 PKB

Bardziej szczegółowo

Kapitał zagraniczny. w województwie lubelskim i Lublinie

Kapitał zagraniczny. w województwie lubelskim i Lublinie Kapitał zagraniczny w województwie lubelskim i Lublinie SPIS TREŚCI 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. PODMIOTY Z UDZIAŁEM KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO... 4 PODMIOTY Z UDZIAŁEM KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO WG PRZEDZIAŁÓW ZATRUDNIENIENIA...

Bardziej szczegółowo

Sytuacja gospodarcza Polski

Sytuacja gospodarcza Polski Sytuacja gospodarcza Polski Bohdan Wyżnikiewicz Warszawa, 4 czerwca 2014 r. Plan prezentacji I. Bieżąca sytuacja polskiej gospodarki II. III. Średniookresowa perspektywa wzrostu gospodarczego polskiej

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 21.06.2013 r. Informacje bieżące WYNIKI WSTĘPNE Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w I kwartale 2013 roku 1 W dniu

Bardziej szczegółowo

Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe stosunki gospodarcze

Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe stosunki gospodarcze rok akademicki 2014/2015 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Międzynarodowe stosunki gospodarcze Katedry zasilające tzw. minimum kadrowe dla kierunku MSG (Wydział NE) Katedra Gospodarki Przestrzennej

Bardziej szczegółowo

DEFINICJA RYNKU Wrzoska Balcerowicza

DEFINICJA RYNKU Wrzoska Balcerowicza DEFINICJA RYNKU Wg W. Wrzoska: rynek to ogół stosunków zachodzących między podmiotami uczestniczącymi w procesach wymiany. Tymi podmiotami są sprzedawcy i nabywcy, którzy reprezentują podaż, popyt, a także

Bardziej szczegółowo

pozycji rynkowej napotyka na jedną

pozycji rynkowej napotyka na jedną STAN SYSTEMU POŻYCZKOWO-GWARANCYJNEGO DLA MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTW szanse i wyzwania Finansowanie polskich przedsiębiorstw w okresie spowolnienia gospodarczego Warszawa 10. grudnia 2008 Sektor

Bardziej szczegółowo

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego

Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Tendencje i uwarunkowania biznesu międzynarodowego Dr Bogdan Buczkowski Katedra Wymiany Międzynarodowej Konferencja organizowana w ramach projektu Utworzenie nowych interdyscyplinarnych programów kształcenia

Bardziej szczegółowo

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO Warszawa, 10 lutego 2012 r.

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO Warszawa, 10 lutego 2012 r. DZIAŁALNOŚĆ ZAGRANICZNYCH ZAKŁADÓW UBEZPIECZEŃ W POLSCE ORAZ KRAJJOWYCH ZAKŁADÓW UBEZPIECZEŃ ZA GRANICĄ W 2010 R.. URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO Warszawa, 10 lutego 2012 r. Autorzy: Przemysław Rodziewicz

Bardziej szczegółowo

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę

Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę Analiza wpływu dodatkowego strumienia wydatków zdrowotnych na gospodarkę 8 maja 2014 Łukasz Zalicki 85+ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

Bardziej szczegółowo

Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i

Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i abonamentów medycznych w Polsce Propozycje Ministerstwa Zdrowia

Bardziej szczegółowo

POŚREDNICTWO W POLSCE B 367992

POŚREDNICTWO W POLSCE B 367992 POŚREDNICTWO W POLSCE B 367992 Wprowadzenie - Wiesława Przybylska-Kapuścińsha 7 1. Sektor bankowy w Polsce - Michał Skopowski 11 1.1. Powstanie sektora bankowego w Polsce 11 1.2. Struktura i podstawy prawne

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla Polski i polskiego sektora rolnego w perspektywie 2014-2020

Fundusze unijne dla Polski i polskiego sektora rolnego w perspektywie 2014-2020 Prof. dr hab. Andrzej Czyżewski, dr Sebastian Stępień Katedra Makroekonomii i Gospodarki Żywnościowej Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Fundusze unijne dla Polski i polskiego sektora rolnego w perspektywie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty szósty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (I kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 13

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 13 SPIS TREŚCI Wprowadzenie............................................... 13 ROZDZIAŁ I Wzrost roli usług w gospodarce Unii Europejskiej................ 13 1. Teoretyczne podstawy rozwoju usług.........................

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 20.12.2013 r. Informacje bieżące WYNIKI WSTĘPNE Wyniki finansowe zakładów ubezpieczeń w okresie trzech kwartałów 2013

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWOŚCI OCENY I POMIARU WYKLUCZENIA FINANSOWEGO

MOŻLIWOŚCI OCENY I POMIARU WYKLUCZENIA FINANSOWEGO MOŻLIWOŚCI OCENY I POMIARU WYKLUCZENIA FINANSOWEGO Dr Ewa Cichowicz Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Konferencja Pomiar ubóstwa i wykluczenia społecznego w układach

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Dlaczego jedne kraje są biedne, a drugie bogate? dr Jacek Rodzinka

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Dlaczego jedne kraje są biedne, a drugie bogate? dr Jacek Rodzinka Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dlaczego jedne kraje są biedne, a drugie bogate? dr Jacek Rodzinka Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 22 maja 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

Trendy i perspektywy ekspansji zagranicznej polskich firm

Trendy i perspektywy ekspansji zagranicznej polskich firm Trendy i perspektywy ekspansji zagranicznej polskich firm KUKE S.A. Polski ubezpieczyciel należności z przeważającym udziałem Skarbu Państwa 63,31% 36,69% Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych Spółka

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia w liczbach 2013. Rynek ubezpieczeń w Polsce

Ubezpieczenia w liczbach 2013. Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2013 Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2013 Rynek ubezpieczeń w Polsce Autorem niniejszej broszury jest Polska Izba Ubezpieczeń. Jest ona chroniona prawami autorskimi.

Bardziej szczegółowo

Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014.

Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014. Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014. Piotr Popowski Partner. Lider Grupy Performance Improvement w Dziale Rynków Finansowych EY.

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty dziewiąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2015 r.) oraz prognozy na lata 2016 2017

Bardziej szczegółowo

Pomiar dobrobytu gospodarczego

Pomiar dobrobytu gospodarczego Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Pomiar dobrobytu gospodarczego Uniwersytet w Białymstoku 07 listopada 2013 r. dr Anna Gardocka-Jałowiec EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość

Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość Studia I stopnia (licencjackie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów prac dyplomowych na kierunku Finanse i rachunkowość Studia II stopnia (magisterskie) rok akademicki 2015/2016 Wybór promotorów

Bardziej szczegółowo

Oferta produktów ubezpieczeniowych z gwarancjami Skarbu Państwa

Oferta produktów ubezpieczeniowych z gwarancjami Skarbu Państwa Oferta produktów ubezpieczeniowych z gwarancjami Skarbu Państwa KUKE KUKE jest specjalistą w ubezpieczaniu należności eksportowych realizowanych na warunkach kredytowych do blisko 200 krajów świata. Polski

Bardziej szczegółowo

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Ogólne informacje na temat badania 30 50 Krajów Pytań Liczba klientów 24 000 11 000 500 EMEIA W 2014 roku firma doradcza EY przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW Książka przeznaczona jest dla przedsiębiorców, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ubezpieczeń gospodarczych, ale również dla pracowników sektora ubezpieczeń oraz

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Pozostałe informacje do raportu okresowego za I kwartał 2015 r.

Pozostałe informacje do raportu okresowego za I kwartał 2015 r. Pozostałe informacje do raportu okresowego za I kwartał 2015 r. Zgodnie z 87 ust. 7 Rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 19.02.2009 r. w sprawie informacji bieżących i okresowych. 1. WYBRANE DANE FINANSOWE

Bardziej szczegółowo

Polski eksport ze wsparciem KUKE. Andrzej Rasiński Dyrektor Ds. Sprzedaży KUKE SA w Poznaniu

Polski eksport ze wsparciem KUKE. Andrzej Rasiński Dyrektor Ds. Sprzedaży KUKE SA w Poznaniu Polski eksport ze wsparciem KUKE Andrzej Rasiński Dyrektor Ds. Sprzedaży KUKE SA w Poznaniu Kim jesteśmy? KUKE jest spółką akcyjną z przeważającym udziałem Skarbu Państwa Ministerstwo Finansów 87,85% Bank

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia w liczbach 2012. Rynek ubezpieczeń w Polsce

Ubezpieczenia w liczbach 2012. Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2012 Rynek ubezpieczeń w Polsce Ubezpieczenia w liczbach 2012 Rynek ubezpieczeń w Polsce Autorem niniejszej broszury jest Polska Izba Ubezpieczeń. Jest ona chroniona prawami autorskimi.

Bardziej szczegółowo

Podatek od niektórych instytucji finansowych - zagrożenie dla klientów ubezpieczycieli. Warszawa, 21 lutego 2011 r.

Podatek od niektórych instytucji finansowych - zagrożenie dla klientów ubezpieczycieli. Warszawa, 21 lutego 2011 r. Podatek od niektórych instytucji finansowych - zagrożenie dla klientów ubezpieczycieli Warszawa, 21 lutego 2011 r. Udział ubezpieczeń w gospodarce Składka przypisana brutto z ubezpieczeń majątkowych oraz

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wacław Jarmołowicz Dawid Piątek ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wprowadzenie Celem opracowania jest ogólna charakterystyka przemian w tym przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.eib.com.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.eib.com.pl 1 z 6 2015-02-18 12:48 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.eib.com.pl Oborniki: KOMPLEKSOWE UBEZPIECZENIE SAMODZIELNEGO PUBLICZNEGO

Bardziej szczegółowo

Seminarium informacyjno naukowe

Seminarium informacyjno naukowe Seminarium informacyjno naukowe Budownictwo na Lubelszczyźnie w statystyce perspektywy dla nauki Przemiany budownictwa ostatniej dekady w woj. lubelskim na tle kraju w świetle badań statystycznych Zofia

Bardziej szczegółowo

Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie

Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie Europejska strategia zatrudnienia W kierunku poprawy sytuacji pod względem zatrudnienia w Europie Komisja Europejska Czym jest europejska strategia zatrudnienia? Każdy potrzebuje pracy. Wszyscy musimy

Bardziej szczegółowo

KUKE S.A. Instytucja Skarbu Państwa do zabezpieczania transakcji w kraju i zagranicą. Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie

KUKE S.A. Instytucja Skarbu Państwa do zabezpieczania transakcji w kraju i zagranicą. Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie KUKE S.A. Instytucja Skarbu Państwa do zabezpieczania transakcji w kraju i zagranicą Henryk Czubek, Dyrektor Biura Terenowego w Krakowie Kim jesteśmy? KUKE jest spółką akcyjną z przeważającym udziałem

Bardziej szczegółowo

Peryferyjność geograficzna a peryferyjność ekonomiczna regionu przygranicznego

Peryferyjność geograficzna a peryferyjność ekonomiczna regionu przygranicznego Peryferyjność geograficzna a peryferyjność ekonomiczna regionu przygranicznego Literatura przedmiotu z zakresu polityki rozwoju regionalnego, wzrostu gospodarczego czy też współpracy transgranicznej i

Bardziej szczegółowo

Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r.

Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r. Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r. Komisja Nadzoru Finansowego 2008 Celem analizy było sprawdzenie spełniania przez zakłady ubezpieczeń wymogów kapitałowych

Bardziej szczegółowo

Top 5 Polscy Giganci

Top 5 Polscy Giganci lokata ze strukturą Top 5 Polscy Giganci Pomnóż swoje oszczędności w bezpieczny sposób inwestując w lokatę ze strukturą Top 5 Polscy Giganci to możliwy zysk nawet do 45%. Lokata ze strukturą Top 5 Polscy

Bardziej szczegółowo