Forum dyskusyjne ubezpieczeń i funduszy emerytalnych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Forum dyskusyjne ubezpieczeń i funduszy emerytalnych"

Transkrypt

1 KOMISJA NADZORU UBEZPIECZEŃ I FUNDUSZY EMERYTALNYCH Forum dyskusyjne ubezpieczeń i funduszy emerytalnych Zjawisko rezygnacji z ubezpieczeń życiowych

2 Spis treści str. Wstęp 7 Analiza problemu rezygnacji z ubezpieczeń życiowych w latach Eugeniusz Stroiński: Przejściowe zjawisko rezygnacji z ubezpieczeń życiowych czy stabilizacja rynku? 35 Beata Zduńczyk-Skup: Zjawisko rezygnacji z polis życiowych - naturalna korekta rynku? 51 Stanisław Rogowski, Marcin Ka wińsk i: Niektóre uwarunkowania zjawiska rezygnacji z ubezpieczeń życiowych w świetle obserwacji Rzecznika Ubezpieczonych 57 Adam Sankowski: Rezygnacje z ubezpieczeń życiowych - zawinili agenci? 61 Jan M. Fijor: Dlaczego Polacy rezygnują z ubezpieczeń życiowych? 67 Robert Zilg: O zjawisku rezygnacji z ubezpieczeń życiowych - wyzwania, rozwiązania 71 Romuald Holly: Polski rynek ubezpieczeń na życie - czas prawdy, czas próby 85

3 Wstęp Warto zauważyć, iż zjawisko rezygnacji z polis życiowych nie jest obce rynkowi ubezpieczeń na świecie. Dotychczas zjawisko to w niewielkim jednak stopniu dotyczyło polskiego rynku ubezpieczeń życiowych. W ostatnim czasie gwałtowny wzrost rezygnacji z polis życiowych stał się zatem nowym" - tu i teraz - problemem dla zakładów ubezpieczeń funkcjonujących w dziale I, zwłaszcza gdy dodać, że powszechnym rezygnacjom zaczął towarzyszyć wyraźny spadek sprzedaży ubezpieczeń. W Forum Dyskusyjnym Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych" podjęto próbę odpowiedzi na dwa ogólne pytania. Pierwsze z nich ma charakter diagnostyczny: jakie były - szeroko traktowane - przyczyny rezygnacji z ubezpieczeń życiowych? Drugie pytanie dotyczy perspektyw: jakie są - szeroko rozumiane - uwarunkowania dalszego rozwoju rynku ubezpieczeń życiowych w Polsce? Na pytania te starają się udzielić odpowiedzi wyjątkowo aktywni obserwatorzy i uczestnicy rynku ubezpieczeń życiowych w Polsce, wykorzystując zarówno dostępną wiedzę teoretyczną, jak też bogate doświadczenia praktyczne. Dyskusję poprzedza materiał ilustrujący analizowane zjawisko, przygotowany w Urzędzie Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych. Grono wypowiadających się na zadany temat wydaje się w pełni reprezentatywne, choć można było liczyć na więcej niż jeden głos w dyskusji ze stro-

4 Analiza problemu rezygnacji z ubezpieczeń życiowych w latach ny przedstawicieli zakładów ubezpieczeń. Przedstawmy krótko autorów poszczególnych wypowiedzi. Eugeniusz Stroiński jest profesorem, nauczycielem akademickim w Wyższej Szkole Ubezpieczeń i Bankowości, autorem powszechnie znanych książek na temat ubezpieczenia na życie. Beata Zduńczyk-Skup jako Rzecznik Prasowy reprezentuje ING Nationale-Nederlanden. Stanisław Rogowski jest Rzecznikiem Ubezpieczonych, a Marcin Kawiński - ekspertem w Biurze Rzecznika. Adam Sankowski pełni funkcję prezesa Polskiej Izby Pośredników Ubezpieczeniowych i Finansowych. Jan M. Fijor jest doradcą finansowym na rynku amerykańskim, znanym z systematycznych komentarzy w Gazecie Ubezpieczeniowej". Robert Zilg był prezesem MetLife Polska TU na Życie SA. Romuald Holly jest dyrektorem Krajowego Instytutu Ubezpieczeń, profesorem w SGH. Oddając do rąk Czytelników pierwszy numer Forum", zapowiadamy kolejne wydania poświęcone europejskiemu rynkowi ubezpieczeń oraz inwestycjom funduszy emerytalnych. Tadeusz Szumiicz 1. Uwagi metodyczne 1.1. Definicja problemu Zjawisko rozwiązywania umów ubezpieczeniowych przez klientów nie jest obce rynkowi ubezpieczeń życiowych na świecie. Powszechnie używa się - zamiast prawniczo poprawnych pojęć zawarcie" czy rozwiązanie" umowy ubezpieczenia - także określeń takich, jak:"rezygnacja z polisy" czy wykupienie polisy". Do początku obecnej dekady zjawisko rezygnacji z polis tylko w niewielkim stopniu dotyczyło polskiego rynku ubezpieczeń życiowych. W ostatnim czasie gwałtowny wzrost rezygnacji z polis stał się głównym problemem dla zakładów ubezpieczeń Działu I. Zjawisku temu towarzyszył także znaczny spadek sprzedaży nowych polis. [11 Tekst jest skrótem raportu na ten temat, opracowanego w Departamencie Analiz, Komunikacji Społecznej i Informacji Urzędu Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych (obecnie - Departament Komunikacji i Integracji Europejskiej UKNUiFE).

5 Jak szybko rośnie wartość wykupu? Niektóre polisy mają niskie wartości wykupu we wczesnych latach, które później szybko rosną. Inne polisy mają wartość wykupu rosnącą na wyższych poziomach. Rokroczne zestawienie wartości i świadczeń może być bardzo pomocne. (Agent lub zakład ubezpieczeń mogą dać ci streszczenie polisy lub ilustrację przedstawiającą świadczenia i składki dla wybranych lat). Czy polisa ma jakieś specjalne cechy, które szczególnie odpowiadają twoim potrzebom? W jaki sposób obliczane są nie gwarantowane wartości? Na przykład, stopy oprocentowania są ważne przy określaniu zwrotów z polisy. W niektórych zakładach ubezpieczeń wzrost odzwierciedla średnie dochody z odsetek wszystkich polis tego zakładu niezależnie od daty wystawienia. W innych zwrot za polisy wystawione w ostatnim roku lub w ostatnich latach odzwierciedla dochody z odsetek dla tej grupy polis; w takim przypadku płacone sumy ulegną prawdopodobnie zmianie szybciej niż stopy oprocentowania. Romuald Holly Polski rynek ubezpieczeń na życie - czas prawdy, czas Obserwując polski rynek ubezpieczeń w ciągu ostatnich trzynastu lat, trudno oprzeć się wrażeniu, że jego rozwój przebiegał niezwykle burzliwie i poniekąd chaotycznie, zaś diagnoza stanu, w jakim go znajdujemy na koniec 2003 roku, jest tak niejednoznaczna, jak wielość możliwych do zastosowania kryteriów ocen. Na ogół jednak przeważały opinie, szczególnie często i bezkrytycznie wyrażane pod koniec lat 90-tych, o wspaniałym jego rozkwicie i wręcz wyjątkowo dynamicznym rozwoju. Głosili je zresztą nie tylko rodzimi apologeci polskiego rynku, ale również zamorscy - opinii takich, kwitowanych określeniami typu polish miracle, odnoszonych przeważnie do polskich ubezpieczeń na życie, najczęściej słuchałem właśnie w Ameryce. W roku 2000 wskaźniki wzrostu gwałtownie się załamały. Entuzjastyczne dotąd oceny najpierw zostały zastąpione opiniami o przejściowych trudnościach i spowolnieniu tempa rozwoju rynku, spowodowanych ogólną stagnacją gospodarki, a następnie o stabilizowaniu się wskaźników rozwoju polskiego rynku ubezpieczeniowego i dostosowaniu się ich do wysokiego poziomu rozwoju osiągniętego w ostatniej dekadzie lat 90-tych. 11} Pełny tekst tego opracowania zostanie zamieszczony w Miesięczniku Ubezpieczeniowym".

6 Jaki jest więc rzeczywisty stan polskiego rynku ubezpieczeń w 2003 roku? Czy przebył on już połowę, trzy czwarte, czy może tylko jedną czwartą drogi swojego rozwoju w kierunku modelu i standardów wyznaczanych przez kształt współczesnych rynków zachodnioeuropejskich, czy jedynie do poziomu odpowiadającego poziomowi polskiej gospodarki i zasobności polskich obywateli? Czy zmiany, jakie się na nim dokonały, mają jedynie charakter ilościowy i formalno-organizacyjny, czy też są przeobrażeniami jakościowymi, kreującymi rynek dojrzały, zrównoważony, sprawnie funkcjonujący? Jak wreszcie wytłumaczyć gwałtowne załamanie i trwającą od blisko czterech lat stagnację rynku? Czy powszechny kryzys gospodarczy i relatywne zubożenie polskiego społeczeństwa dostatecznie usprawiedliwiają i wyjaśniają przyczyny oraz mechanizmy owego załamania, w tym również tak dramatycznie spektakularne zjawisko, jak upadek milionów polis w dziale ubezpieczeń na życie? 1. Symptomy zachodzących zmian Pierwsze sygnały, świadczące o załamywaniu się polskiego rynku, a bez wątpienia o gwałtownym spadku przynajmniej niektórych jego wskaźników wzrostu, najwcześniej, tj. zapewne już w drugiej połowie roku 2000, musiały zauważyć zakłady ubezpieczeń na życie. Jednakże, sygnały te nie zostały chyba właściwie rozpoznane i ocenione, albo uznano je za oznakę zjawiska okresowego, krótkotrwałego, które samo przeminie lub też któremu będzie można w porę skutecznie przeciwdziałać. W połowie roku 2001, po ogłoszeniu wyników zakładów ubezpieczeń za rok poprzedni i pierwszy kwartał roku bieżącego, zjawisko przybrało już taką skalę, że relacjonujący wspomniane wyniki dziennikarze zaczęli opatrywać swoje teksty znamiennymi tytułami: TUnŻnieprędko wyjdą na swoje 121, Żegnaj eldorado' 31, Kryzys rynku ubezpieczeń na życie 141. Tak jednoznaczne oceny były już możliwe na podstawie ogólnego spadku dynamiki przypisu składki (z 53% do niespełna 10%) oraz około trzykrotnie wyższym niż przed rokiem, kwotom odszkodowań wypłaconych przez zakłady ubezpieczeń na życie. Pod koniec roku 2001 wiadomo już było - i to jedynie na podstawie oficjalnych informacji z zakładów ubezpieczeń - że, podobnie jak rok wcześniej, upadło około 600 tys. polis i że zjawisko to zaczyna gwałtownie narastać. W takiej sytuacji naturalnym porządkiem rzeczy jest zaprogramowanie i przeprowadzenie rzetelnych, kompleksowych badań oraz przedyskutowanie ich wyni- ków na specjalistycznych seminariach, a następnie na interdyscyplinarnej konferencji z udziałem wszystkich uczestników rynku. Zazwyczaj bowiem, gdy kryzys dotyka jakiegoś sektora gospodarki, wszechstronną diagnozę jego faktycznego stanu oraz możliwe sposoby terapii zawczasu publicznie rozważają liczni eksperci, specjaliści, naukowcy oraz praktycy - zwykle wyżsi oficerowie" branży. W naszym przypadku zjawisko, niczym objawy wstydliwej choroby, było jakby niedostrzegane, lekceważone, pomniejszane. Jeżeli pominąć głosy urzędowych" pocieszaczy, uspokajaczy i uciszaczy - dowodzących, że mimo powszechnej recesji, rynek ubezpieczeniowy, wprawdzie dużo wolniej niż poprzednio, ale jednak się rozwija - to właściwie pisywali, czy raczej wspominali o nim jedynie nieliczni dziennikarze i publicyści, też zresztą z rzadka i jakby mimochodem". Pierwszą oficjalną, merytoryczną reakcją ubezpieczycieli była dopiero wspólna Replika..." Amplico, CU i NN l51 na artykuł zamieszczony w Przeglądzie" na początku grudnia 2002 roku lb]. Znamienne przy tym, że wspomniane zakłady ubezpieczeń odniosły się nie tyle do samego zjawiska, co do nie dość rzetelnej, jednostronnej jego prezentacji w rzeczonym artykule. Najbardziej zdumiewające było więc, trwające bez mała dwa lata, głuche milczenie całego środowiska ubezpieczeniowego, w tym również kierownictw zakładów ubezpieczeń, które jako pierwsze musiały je przecież zauważyć oraz ośrodków badania rynku i opinii społecznej, na stałe współpracujących z zakładami ubezpieczeń. A przecież w roku 2002 działające w Polsce zakłady ubezpieczeń odnotowały najniższy wzrost składki w ciągu dziesięciu ostatnich lat: w dziale I - o niespełna 8%, a w dziale II - tylko o 1 %! To zapewne spowodowało, że pod koniec roku 2002 KNUiFE podjęło prace nad programem głębszych analiz załamania się rynku. Opublikowane w połowie 2003 r. wstępne wyniki ukazują raczej skalę i skutki zjawiska (w tym głównie narastającą falę lapsów), niż jego przyczyny. Symptomatyczne jest jednak, że - mimo przyjętych szczególnie restrykcyjnych kryteriów kwalifikowania - wspomniany wstępny raport wykazał, że w latach , jeżeli uwzględnimy polisy sprzedane w tym okresie, z wykupionego ubezpieczenia rezygnował co trzeci klient. Faktycznie zaś, w okresie tym rezygnowało 4-5 na 10 posiadaczy polis, podczas gdy jeszcze w 2001 roku rezygnował co 8-my, a w 1999 roku co 20-ty klient zakładów ubezpieczeń m. Dodajmy, że w 1999 roku - ostatnim roku cudu" polskich ubezpieczeń - sprzedano aż 900 tys. polis (nastąpił równocześnie wzrost czynnych polis o ponad 600 tys.). Natomiast sprzedaż na poziomie 500 tys. polis, tj. takim, jaki odnotowujemy obecnie, w roku 2003, polski rynek osiągnął już na przełomie lat 1994/95 (oczywiście trzeba przy tym pamiętać o nieporównywalności ówcze- [211. Świerżewski, Puls Biznesu" 2001, nr 166, s. 10. [31 T. B., Parkiet" 2001, nr 164, s. 1. [51 Centrum prasowe na stronie internetowej Commercial Union, [61 A. Dryszel, Nabrani na polisy, Przegląd", nr 48 (154), 2 grudnia 2002 r.

7 snych produktów i sprzedawanych obecnie, zarówno pod względem sum ubezpieczenia, składek, zakresu i charakteru ryzyk jak i innych istotnych parametrów). Wzrost i załamanie się w latach dynamiki sprzedaży nowych, indywidualnych polis na życie obrazuje wykres 1. Wykres 7. Odpowiedzi na pytanie: w którym roku wykupił (a) Pan (i) swoją pierwszą indywidualną polisę ubezpieczeniową! 1 Źródło: KIU, badania własne (wspólnie z Gazetą Wyborczą") czerwiec-wrzesień 2003 r."" 2. S k u t k i z a ł a m a n i a r y n k u W moim przekonaniu, wydarzenia jakie rozegrały się w ciągu ostatnich czterech lat na polskim rynku ubezpieczeń na życie, pozostawią po sobie trwałe ślady, które mogą niekorzystnie zaciążyć na dalszym rozwoju całego rynku ubezpieczeniowego. Powstała w efekcie tych wydarzeń sytuacja jest bowiem wynikiem splotu trzech ważnych przyczyn. Po pierwsze, choroba polskich ubezpieczeń na życie głęboko dotknęła tego, co stanowi ich fundament - zaufania do ubezpieczycieli. Po wtóre, przyczyny załamania się rynku ubezpieczeniowego były diagnozowane powierzchownie i/lub nietrafnie i w związku z tym zostały zlekceważone. Po trzecie, nie istnieje żaden systemowy, pozytywny program naprawczy, a głosy nawołujące do działań w tym kierunku, uznawane były za niepotrzebnie jątrzące lub wręcz wrogie. Wynikało to prawdopodobnie z przeświadczenia, że choroba ustąpi, jeżeli tylko usuniemy jej objawy. O kryzysie ubezpieczeń najdobitniej świadczy jeden z jego najbardziej dramatycznych skutków - setki tysięcy upadających polis. Ile? Dwa miliony, dwa i pół, a może już wkrótce ponad trzy miliony? - dokładnie policzyć nie sposób, bo- 18] Badanie Krajowego Instytutu Ubezpieczeń przeprowadzone w dniach od 3 czerwca do 3 września 2003r. Kwestionariusz ankiety zamieszczono w portalu internetowym Gazety Wyborczej" oraz na stronach internetowych KIU, KNUiFE, Rzecznika Ubezpieczonych, Stowarzyszenia na Rzecz Bezpieczeństwa Finansowego Obywateli RP i tygodnika Przegląd". Analizie poddano 1413 odpowiedzi respondentów. Dominowali klienci: Amplico-Life (24,2%), Allianz (23,3%), CU (22,8%), Credit Suisse Life&Pension (17,8%), i ING Nationale-Nederlanden (15,3%), Citiinsurance (12%), PZU (11,9%), CardU (6,0%). Nie dziwi wiem gdyby nawet wszystkie zakłady ubezpieczeń zechciałyby ujawnić te dane, bardzo trudno byłoby jednoznacznie kwalifikować i sensownie agregować umowy przedwcześnie wygaszone, umowy formalnie i nieformalnie (głównie przez niepłacenie kolejnych składek) zrywane, umowy przedwcześnie rozwiązywane, umowy uśpione/zawieszone (z dużą czy nikłą nadzieją na ich ponowne aktywowanie?), wreszcie polisy porzucone" oraz coraz liczniej objawiające się tzw. polisy sieroce. Niezależnie jednak od tego, jak będziemy je liczyć, kwalifikować i agregować, skala zjawiska na przełomie lat 2000/2001 zaczęła lawinowo narastać, apogeum osiągnęło ono w 2002 r. i - prawdopodobnie - w roku 2003 zaczyna się stabilizować. Czy jednak liczba upadających rocznie 400 tys. polis l91 stanie się już standardem, stałą cechą polskiego rynku ubezpieczeń na życie? Rzecz również w tym, że nieliczne próby ustalenia przyczyn załamania się rynku ubezpieczeń na życie podejmowane były, przynajmniej dotychczas, przez samych ubezpieczycieli, którym, siłą rzeczy, trudno było znaleźć winowajców pod własnym dachem. Ustalenie powodów pogłębiającego się kryzysu stało się, w tej sytuacji, typowym poszukiwaniem źródeł zła, przede wszystkim w magicznym kręgu niezależnych od nas przyczyn i okoliczności. Silny stres i towarzysząca mu agresja zwróciła się przede wszystkim w kierunku tych sprawców", którzy byli najbardziej dostępni - agentów, odpowiedzialnych", z jednej strony, za zmniejszające się inkaso składek, a z drugiej za znaczącą pozycję kosztów akwizycyjnych. Tego rodzaju reakcje niektórych polskich ubezpieczycieli, nie są pod tym względem jedynie naszym lokalnym, rynkowym ewenementem. 0 narastającej agresji zestresowanych ubezpieczycieli (... the current growing aggressiveness of Insurance companies...), kierowanej przeciwko własnym agentom i brokerom, pisał do nas Antonio Vilela Da Silva - przewodniczący Bl- PAR. Zjawisko to, jak zaznacza w swoim liście (z ), obejmuje już Portugalię, Danię, Norwegię, a także Szwecję, Finlandię, Hiszpanię, ale - co gorsza - faktycznie godzi ono w żywotne interesy klientów zakładów ubezpieczeń ( the core interests of insurance clients depend on it."). Znamienne, że na początku lat 90-tych, podczas objawów załamywania się rynku amerykańskiego, objawów o podobnym charakterze i przebiegu jak obecnie w Polsce, też najpierw poszukiwano rozmaitych wrogów publicznych 1 przysłowiowego czarnego luda", którzy nieszczęście spowodowali lub przynajmniej się do niego przyczynili. Na szczęście sprawę szybko rozstrzygnęły sądy, jednoznacznie wskazując na same zakłady ubezpieczeń. Nauki, jakie stąd Amerykanie wynieśli, reformując system, m. in. poprzez zmianę sposobu certypolowa ankietowanych jest zamężna/żonata (49,7%), posiada wyższe wykształcenie (46,2%) i deklaruje wysokie kwalifikacje zawodowe (36,1%) bądź pracę umysłową (14,5%) lub na średnim szczeblu zarządzania (13,4%). 45,7 % respondentów zamieszkuje w dużych ośrodkach miejskich powyżej 500 tys. mieszkańców. Sposób badania, wynikający stad charakter i struktura próby, na jakiej badania przeprowadzono, pozwalają, traktować uzyskane wyniki nie jako tzw. twarde fakty", a jedynie jako wskaźniki uprawdopodobniające określone tezy, do których się odnoszą.

8 fikacji pośredników i nałożenie na nich obowiązku stałego uaktualniania wiedzy, procentują do dzisiaj. Obecnie rynek amerykański ponownie przeżywa trudności, aczkolwiek innej natury. Teraz jednak trudnościom rynku towarzyszy pogłębiona refleksja nad wpływem czynników otoczenia, nowymi wyzwaniami cywilizacyjnymi, koniecznością poprawienia przez ubezpieczycieli ich finansowej przejrzystości, perfekcyjnego doskonalenia produktów itp., uprawiana systematycznie zarówno na łamach codziennych, wysoko nakładowych gazet, jak i specjalistycznych periodyków. Wskazując na skutki załamania rynku, podobnie zresztą jak analizując symptomy i przyczyny tego zjawiska, nie możemy, niestety, powołać się na precyzyjne ustalenia dokonane w ramach profesjonalnych rynkowych badań. Bez takich ustaleń trudno jest formułować kategoryczne sądy, możemy jedynie konstatować poszczególne fakty, których skala, zasięg, charakter, znaczenie dla zachodzących przeobrażeń, pozostają dopiero do określenia. Do faktów takich zaś niewątpliwie należą: wyraźne załamanie się dynamiki wzrostu ubezpieczeń na życie w Polsce, masowy upadek polis (nikt nie jest w stanie podać dokładnych cyfr ale ostrożne szacunki wskazują upadek około 2,5-3 min polis, tj. utraty 1,5 do 2,5 min klientów) - nikt nie wie jeszcze, czy jest to tendencja, która się już utrzyma na zawsze" (na jakim poziomie tys. lapsów rocznie?), czy tylko okresowe zjawisko, czy zjawisko to ma charakter incydentalny, czy cykliczny, jakie będą okresy i przebiegi tych cykli itd., zwielokrotnione - w porównaniu do wcześniejszych - płatności zakładów ubezpieczeń wobec swoich (byłych) klientów, różnorodnie manifestowane, gwałtowne i głębokie nadwątlenie zaufania klientów do zakładów ubezpieczeń, ich agentów - generalnie do instytucji finansowych, szybko dokonująca się zmiana profilu ryzyk ubezpieczeń życiowych, stagnacja poziomu przypisu składki, podtrzymywanego wysoką indeksacją składek, zwiększaniem sum ubezpieczenia, dołączaniem nowych modułów (tzw. opcji) do istniejących ubezpieczeń, pogłębianie się dysproporcji w strukturze portfela, gwałtowne załamanie się efektywności dotychczasowych kanałów dystrybucji polis, niedostateczna skuteczność alternatywnych kanałów dystrybucji, poszukiwanie przez dotychczasowych klientów zakładów ubezpieczeń innych - pozaubezpieczeniowych - form zabezpieczenia emerytalnego, zabezpieczenia swoich inwestycji, oszczędności, podejmowanych przedsięwzięć, głębokie zmiany na rynku pracy ubezpieczeń życiowych (dotknęły szczególnie agentów, z których około 100 tys. straciło zatrudnienie), zmiana (modyfikacja) oferty produktowej zakładów ubezpieczeń na życie, w tym ograniczenie czynności związanych z obsługą polis, marka zakładu ubezpieczeń (jako wieloletniego, często wręcz dożywotniego" gwaranta) traci nie tylko marketingowe znaczenie, ale także swoją rolę ważnego elementu właściwie rozumianego produktu ubezpieczeniowego; sprawiło to schodzenie" z rynku, sprzedawanie się" innym lub przepoczwarzanie się" zakładów ubezpieczeń, nawet tych o najwyższej na polskim rynku renomie; w efekcie klient, którego przekonywano, że kupując polisę danej marki związał swoje życie z firmą o niezachwianej od stuleci pozycji, nagle dowiaduje się, że w wyniku nagłego wycofania się z rynku, fuzji lub sprzedania jego ubezpieczyciela, trafił pod zupełnie inny - być może właśnie wcześniej odrzucony - szyld firmy o zupełnie innej kulturze (tzw. company culture), standardach obsługi, tradycji, pozycji na rynku krajowym i globalnym (np. Zurich, CU-NU-Aviva, Garda Life, IF (P&C Insurance), Metropolitan Life...), lekceważący" stosunek do własnego produktu - byle się sprzedał - świadczący o niezrozumieniu istoty usługi finansowej, jaką jest ubezpieczenie. Na szczególną jednak uwagę zasługuje skutek powodujący liczne dalsze, negatywne konsekwencje, a wywołany przez samych ubezpieczycieli, który można określić jako ich samobójczy gol. Stało się to w wyniku drastycznego redukowania kosztów, bez zważania na dalsze konsekwencje, jakie nieuchronnie spowodują niektóre ze związanych z tym działań. Na czym więc polegała (i polega nadal) nowa kryzysowa" strategia dystrybucji? 1. Zakłady ubezpieczeń dokonały specyficznego uniku - satysfakcjonujący poziom przypisu składki zagwarantowały sobie ze sprzedaży produktów nowej generacji" nowymi kanałami dystrybucji - głównie poprzez banki (siedem zakładów ubezpieczeń na życie uzyskało dodatni zysk netto za rok 2002, głównie dzięki takiemu właśnie zabiegowi). 2. Pozwoliło to na przeprowadzenie drastycznej redukcji liczby agentów (w niektórych największych zakładach ubezpieczeń z tys. do 1,5-2 tys.) i pozostawienie tylko tych, którzy przynosili największą produkcję", wielkość produkcji bowiem stała się głównym (jedynym?) kryterium oceny agenta. 3. Narzucono przy tym normy ilościowe", wyrażane wysokością składki na miesiąc/kwartał, którą agent zobowiązany był pozyskać, oraz bardziej rygorystyczne zasady rozliczania prowizji wypłacanych agentom.

9 4. Szkolenia agentów ostatecznie przybrały postać technicznych instruktaży. 5. Doprowadziło to do negatywnej (z punktu widzenia klienta) selekcji agentów - pozostali tylko ci, którzy akceptowali nowe zasady współpracy i byli w stanie im sprostać, tzn. agenci, którzy zdecydowali się zaakceptować nowy standard - liczy się suma zebranych składek, a nie satysfakcjonująca klienta jakość obsługi. 6. W efekcie, instrumentalnie traktowany agent, nie tylko nie czuł się związany z marką firmy, którą reprezentował, ale też podobnie zaczął traktować swojego klienta: przede wszystkim jako źródło nowej składki. Z tego właśnie względu należało klienta zabrać ze sobą" ( przenieść") do nowego zakładu ubezpieczeń, gdzie właśnie agent został kupiony. 7. Sytuację pogorszyła ponadto wojna na agentów" - przejmowanie całych sieci za cenę podnoszonych prowizji agentom lub płacenie z góry" (już po zainkasowaniu drugiej raty składki). 8. W konsekwencji jakość produktów - i tak już bardzo zresztą niedoskonałych, choćby ze względu na ich konstrukcję i nierównoprawne dla klienta zapisy w umowach ubezpieczeniowych - gwałtownie się obniżyła. Zabrakło bowiem tych najlepszych agentów, zaś ci, którzy pozostali, świadczenie swojej usługi ograniczyli jedynie do składania klientowi propozycji zwiększania sumy ubezpieczenia, indeksacji składki lub do zakupienia nowej polisy i/lub dodatkowej opcji. Dalszym echem, którego pogłos długo będzie jeszcze pobrzmiewał i nadwątlał rynek ubezpieczeń na życie, stanie się niewątpliwie (narastająca? jak długo jeszcze?) dysproporcja pomiędzy wzrostem przypisu składki a dynamiką wzrostu kwot wypłacanych odszkodowań i świadczeń. W roku 2003, który chcielibyśmy już traktować jako rok wyhamowywania negatywnych, spadkowych tendencji większości ilościowych wskaźników rynkowych, po trzech kwartałach wciąż jeszcze mamy do czynienia ze wzrostem przypisu składki jedynie o 5-7% i równocześnie - w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego - ze wzrostem wypłat o około 50%! Wnioski te generalnie korespondują - bezpośrednio bądź pośrednio - z danymi uzyskanymi w wyniku badań przeprowadzonych w pierwszej połowie 2003 roku przez SMG/KRC. Wprawdzie przeważająca liczba respondentów wskazała pogorszenie sytuacji materialnej (34%) lub utratę pracy (21%), tj. łącznie 55%, jako główne przyczyny rezygnacji z polis, jednak równocześnie 45% rezygnuje ze względu na rozczarowanie produktem (w tym: niezadowalające wyniki finansowe, utratę zaufania do ubezpieczyciela, złą obsługę, złą opinię o agencie, lepszą ofertę konkurencji), zaś 36% uznaje polisę za nieopłacalną inwestycję w porównaniu z innymi [101. Natomiast spośród tych osób, które prawdopodobnie nie zrezygnują z polis, aż 55% nie uczyni tego ze względu na świadomość strat, jakie z tego tytułu poniosą (w tym 28% kieruje się raczę)" taką właśnie motywacją, a u 27% taka motywacja jest zdecydowana")"". Podobne wyniki w tym zakresie przyniosły prowadzone w trzecim kwartale 2003 roku badania KIU. Zadowolonych z wyników ze swojej inwestycji w polisę było 30,5% respondentów, tyle samo wyraźnie niezadowolonych - 31%, ale równocześnie 19,5% zadeklarowało, że wkrótce lub w najbliższym czasie zrezygnuje z posiadanej polisy, zaś dalsze 29% rozważa taką możliwość, chociaż prawdopodobnie tego nie uczyni z obawy, że straty, jakie poniesie, będą większe niż korzyści " 2l. Okazuje się zatem, że faktycznie, aż około połowa posiadaczy polis jest, z różnych powodów, w mniejszym lub większym stopniu niezadowolona z produktu, jaki nabyła. 3. D l a c z e g o d o t e g o d o s z ł o? Wspominany już brak profesjonalnych badań rynku ubezpieczeń, poprawnych warsztatowo, uwzględniających specyfikę przedmiotu ubezpieczenia, istotę ryzyka i jego zmieniający się profil, czynniki przesądzające o faktycznej odrębności poszczególnych sektorów rynku ubezpieczeń, zachodzących między nimi powiązań i zależności, przeprowadzanych na poprawnie dobranych próbach, pozwala jedynie na ograniczoną analizę wtórną wyników, jakie przynoszą, oraz danych, które są podawane w oficjalnych komunikatach. Natomiast systemowe badania prowadzone w ramach działalności statutowej takich instytucji, jak GUS czy KNUiFE, odnieść można tylko do niektórych aspektów omawianej tutaj problematyki. W związku z tym, pisząc np. o błędach popełnianych przez zakłady ubezpieczeń, trudno określić, w jakim stopniu były one wynikiem: realizacji strategicznych planów rozwoju polskich zakładów ubezpieczeń, świadomie zakładających załamanie rynku za cenę szybkiego zwiększonego zysku, błędów popełnianych przez zakłady ubezpieczeń przy konstruowaniu strategicznych planów rozwoju, błędów popełnianych przy realizacji strategicznych planów rozwoju, prowadzenia działalności bez (z pominięciem) strategicznych planów rozwoju, prowadzenia działalności wyłącznie/głównie wedle wskazań zagranicznych inwestorów (w tym głównie korporacji finansowych - reasekuracyjnych), [10] Badanie SMG/KRC, na zlecenie Allianz, Amplico, CU, Compensy, Credit Swisse L&P, Ergo Hestia, INC NN, przeprowadzono w okresie marzec-czerwiec 2003 metodą wywiadu, na próbie 3 tys. osób posiadających polisy, w wieku lat o dochodach per capita przekraczających 400 zł. [111 Tamże.

10 prowadzenia działalności na podstawie wzorców (w tym produkty) przejmowanych i niemal mechanicznie przenoszonych z rynków zachodnich na rynek polski, braku profesjonalnych badań, niedostatecznego/nietrafnego rozpoznania przyczyn zjawiska lapsów przez zakłady ubezpieczeń, nieprzygotowania agentów ubezpieczeniowych przez macierzyste zakłady ubezpieczeń do sprostania nowym wyzwaniom (nowym, niezdefiniowanym i nawet nierozpoznanym dotąd ryzykom, potrzebom, oczekiwaniom, a przez to niezdolność do dalszej, efektywnej obsługi polisy", tj. kontynuowania ważnej roli w świadczeniu usługi ubezpieczeniowej, działania agenta stanowią bowiem ważną część produktu ubezpieczeniowego, gdy ich zabraknie, produkt upada".) Nakłada się na to - również jako jedna z fundamentalnych przyczyn - brak polityki ubezpieczeniowej państwa (brak określonych przez państwo oczekiwań co do zasad, zakresu i sposobu partycypacji przez zakłady ubezpieczeń w wypełnianiu powinności wobec obywateli. Jeden z najbardziej widocznych efektów to nieskoordynowanie systemu rent i emerytur z ofertą produktową zakładów ubezpieczeń na życie, brak instrumentów (głównie fiskalnych) stymulujących rozwój rynku w kierunku bardziej zrównoważonego, korzystnego zarówno dla obywatela jak i całego systemu społeczno-gospodarczego. Jak już wspomniałem, podstawą zmiany, jej meritum, jaka się dokonała w ubezpieczeniach na życie, po wprowadzeniu reformy emerytalnej, było wyraźne zlekceważenie kompensacyjnej funkcji ubezpieczeń i orientacja całej strategii sprzedaży na nową generację" produktów z grupy trzeciej - tzw. inwestycyjno-oszczędnościowych. W wyniku owego zlekceważenia, w gorączkowym dążeniu do utrzymania dotychczasowych wskaźników wzrostu i silnej presji inwestorów na szybkie zyski, nowa oferta produktową zakładów ubezpieczeń akcentowała już nie tyle ochronę ubezpieczanego od negatywnych finansowych skutków jego sytuacji w przyszłości czy niepożądanych zdarzeń losowych, ale głównie korzyści finansowe, jakie będą udziałem klienta, traktowanego już nie tyle jako ubezpieczanego ale wręcz inwestora. W efekcie, konstrukcja produktu odbiegła od służebnej roli wobec ryzyka ubezpieczeniowego i uległa wyraźnej reorientacji na nowe cele. Jednym ze skutków, który objawił się już po trzech latach, a który zarazem okazał się najbardziej spektakularny ze względu na załamanie gospodarcze i postępujące, relatywne ubożenie społeczeństwa, była fala masowych upadków polis, których gross stanowiły właśnie te, ze wspomnianej grupy trzeciej - w roku 2001 według oficjalnych danych upadło aż 57,9% wszystkich polis, a w roku 2002 już 59,3% [131. Paradoks polegał więc na tym, że klienci zakładów ubezpieczeń na życie, wykupując polisę z funduszem inwestycyjnym lub jakąkolwiek oszczędnościową", traktują ją przede wszystkim jako źródło generowania zysków, uzyskania stopy zwrotu większej niż przy pomocy innych instrumentów finansowych (np. bankowych). Istotą usługi finansowej, jaką jest ubezpieczenie na życie, jest gwarantowanie warunków życia na poziomie (w standardzie) określonym w umowie ubezpieczenia, w określonych sytuacjach, od określonej daty, od momentu określonego zdarzenia- bezpośrednio ubezpieczonemu lub wskazanym przez niego osobom. Analiza listów, skarg, próśb o interwencję, kierowanych do KIU oraz KIG pokazuje zaś, że najczęściej rozczarowanie z powodu wykupienia klasycznej" polisy na życie na ogół dotyczy tych, którzy - nie w pełni świadomi roli i celu tego ubezpieczenia, wykupywanego w imię zabezpieczenia po swojej śmierci materialnego standardu swoich bliskich - płacą zakładowi ubezpieczeń regularną, nadmiernie dla nich wysoką daninę, z powodu której, być może, muszą rezygnować z tego, z czego sami jeszcze chcieliby i mogliby korzystać. Cóż, ludzka troska o przyszły los najbliższych, ludzka miłość i gotowość do ponoszenia w jej imię nawet znaczących ofiar, nie ma ceny i - być może - owa ofiara jest źródłem większej satysfakcji niż dolegliwości, jakie powoduje. Chciałbym jednak poznać prezesa zakładu ubezpieczeń lub jego agenta (aplikującego taki medykament ich klientom), którzy są pewni, że zastosowali właściwą miarę. Na pewno zaś głęboko zawiedzionym i wręcz zdeprymowanym może czuć się ktoś, kto, mimo że nie ma w potrzebie" najbliższych mu osób (bo już je utracił, bo usamodzielnili się, może nawet stali się bardziej materialnie niezależni niż on sam), a mimo to, kosztem znacznych wyrzeczeń, nadal opłaca składki swojej życiowej polisy na śmierć" i zazwyczaj czyni to nieświadomie, bowiem jego zakład ubezpieczeń, jego agent, bynajmniej nie wyprowadzają go z błędu. Rozczarowanym jest także w jakimś stopniu każdy, kto, wykupiwszy tzw. polisę pakietową, dającą ochronę od skutków wielu różnych ryzyk, płaci nie tylko za ryzyka, które mogą go w przyszłości dotknąć, ale również za te, które go w ogóle nie dotyczą i z góry wiadomo, że nigdy dotyczyć nie będą. Produkty takie to oczywiście groteska i nie jest ich, na szczęście, zbyt wiele, z jednym wyjątkiem - ubezpieczeń tzw. grupowych, w których ryzyka (nazwij- 113] Według KNUiFE, por. R. Holly, Polisa podwyższonego ryzyka, ed.cit, s. 23.

11 my je fantomowe") występują nagminnie i wręcz masowo (szacuje się, że w różnych częściach kraju, u niektórych ubezpieczycieli, dotyczy to nawet 70% pracowników zakładów pracy). Niestety, zdarza się też (i w tym przypadku również nietrudno o przykłady), że takie właśnie zbędne produkty ubezpieczeniowe są rozmyślnie konstruowane i sprzedawane. Niewątpliwym pocieszeniem jest to, że złe i/lub źle zaordynowane ubezpieczenie, w odróżnieniu od lekarstwa, które zabija choćby tylko podane w nadmiarze, wyrządza na ogół mniejszą krzywdę, bowiem naraża jedynie na niepotrzebny wydatek. Bywa jednak, że również ubezpieczenie ma swoiste groźne skutki uboczne - zawiedzione nadzieje i wręcz dramatyczne rozczarowania, gdy - po latach - okazuje się, że nasz drogi medykament akurat w naszym przypadku nie działa. Szukając winnych tego stanu rzeczy, najpierw przyjrzyjmy się także sobie samym - klientom zakładów ubezpieczeń. W naszej środkowoeuropejskiej kulturze wciąż dominuje stereotyp, że jeżeli lekarz, po przeprowadzonym badaniu, nie wypisał nam odpowiednio długiej recepty, to zapewne w ogóle się na chorobie nie poznał. A im lekarstwa droższe i jest ich więcej, tym zapewne leczenie będzie skuteczniejsze. Chętnie zatem dajemy się przekonać agentowi ubezpieczeniowemu, że nie zaszkodzi dokupić jeszcze następną polisę, dodatkową opcję... Pamiętam, jak przed dziesięcioma laty, posiadanie polisy na życie (czyli na własną śmierć, co jak gdyby do nosicieli" tych polis nie docierało, a może nawet nie było dla nich istotne) stanowiło o przynależności do wyróżnionej grupy społecznej, specyficznie nobilitowało. Tym bardziej, jeżeli była to polisa renomowanego, zagranicznego zakładu ubezpieczeń, o ponad wiekowej tradycji, zakładu, który ubezpieczał królową Wiktorię i Titanica. Polisa, była zatem traktowana typowo snobistycznie, niczym legitymacja świadcząca o przynależności do ekskluzywnego klubu. Nie jest zatem winą zakładu ubezpieczeń, że sprzedał mężczyźnie polisę od zajścia w ciążę", jeżeli ów mężczyzna, świadom tego, o co mu chodzi, stanowczo sobie tego życzył. Sytuacje takie, jeżeli się nawet zdarzają, nie mogą jednak zmienić faktu, że za głównych odpowiedzialnych za funkcjonowanie na rynku licznych ubezpieczeniowych bubli, jak też za przypadki ordynowania" określonych ubezpieczeń (nawet tych, które w swej istocie, konstrukcji i funkcji, jakie pełnią, są bez wątpienia wartościowe), osobom mającym niewiele wspólnego z ryzykami, do jakich owe ubezpieczenia się odnoszą, generalnie należy uznać zakłady ubezpieczeń. Jak już wspomniałem, winnych" poszukiwali głównie reprezentanci zakładów ubezpieczeń, powołani do tego, bądź czujący takie powołanie i to oni najczęściej - niezależnie od narzekania na recesję gospodarczą, na nieodpowiedzialnych dziennikarzy, a nawet na państwo polskie, które niedostatecznie im pomaga, stanowczo, jednak ponad wszelką miarę - winą obarczali własnych agentów ubezpieczeniowych, a w domyśle" tych, którzy już zostali zwolnieni. Jest to groźny zarzut, pomimo że w bardzo niewielkim stopniu prawdziwy, dowodzi bowiem całkowitego braku zrozumienia przez tych, którzy go podnoszą i eksponują, samej istoty tego, co sprzedają - produktu ubezpieczeniowego, w uproszczeniu, nazywanego potocznie polisą". Należy tu przypomnieć zatem, że produkt ubezpieczeniowy jest specyficzną usługą finansową, a usługa to nie tylko jej warunki finansowe, ale również sposób jej świadczenia, to procedury, dostępność do jej operatorów, kompetencje tych operatorów, projektowane konsekwencje, jakie dla nabywcy wynikają z faktu jej zakupu. Szczególnie dotyczy to ubezpieczeń na życie, które możemy wprawdzie sprowadzić do postaci zwykłych produktów rynkowych, jednak nie można zapominać, że co innego znaczy sprzedawać bubel w postaci szczotki czy grzebienia, z którego mogą wypadać zęby, a co innego nierzetelną gwarancję finansowej rekompensaty/świadczenia na wypadek ludzkiego nieszczęścia. Stąd produktów ubezpieczeniowych nie można sprowadzać do ogólnych warunków ubezpieczenia (OWU) i taryf składek. Świadome chyba tego zakłady ubezpieczeń, a na pewno zdając sobie sprawę z roli jaką pełni agent, w przypadku każdego z produktów" wprowadzanych na rynek 1141 odpowiednio przygotowują swoich agentów do uczynienia z OWU i taryf składek autentycznych produktów - ubezpieczeniowych usług finansowych. Tak więc wyrzekanie się odpowiedzialności za swojego agenta, który musi robić (i faktycznie robi, bo w przeciwnym wypadku jest natychmiast zwalniany) dokładnie to, co mu jego suweren - zakład ubezpieczeń każe, jest najzwyklejszą hipokryzją. Już Rzymianie mawiali podobno, że jedynie kompletny ignorant karze miecz, zamiast ramienia, które nim włada. Nie będziemy tutaj nawet rozpatrywać absurdalnego zarzutu pod adresem klienta, że kupił sobie niewłaściwą czy niepotrzebną polisę. Byłoby to bowiem w znacznej mierze tak, jakbyśmy obarczali odpowiedzialnością pacjenta za błędny dobór leków i niewłaściwe leczenie. Chociaż właściwie moglibyśmy go obarczać, bo gdyby miał wyższą świadomość medyczną, może by nie umarł"... Odpowiedzialność ubezpieczycieli jest nawet bardziej jednoznaczna. Jeżeli bowiem, będziemy pamiętać o wszelkich konsekwencjach uproszczeń zapro- 114] Na pytanie Jakie są Pana (i) zdaniem najważniejsze elementy wpływające na jakość produktów ubezpieczeniowych?" - reprezentanci 150 różnych placówek zakładów ubezpieczeń, aż w 68% wskazali profesjonalne doradztwo pośredników ubezpieczeniowych, zaś w 51% wysokość składki, w 43% rodzaj i zakres ryzyk, w 28% sposób komunikacji z klientem. Monitoring Ubezpieczeniowy PlU/Pentor", 22 lipca - 5 sierpnia 2003 r.

12 ponowanego porównania, to okaże się, że funkcjonariusze zakładów ubezpieczeń, sa nie tylko odpowiednikami lekarzy, stawiającymi diagnozy, ordynującymi leki i prowadzącymi pacjenta, ale również farmaceutami, wymyślającymi nowe medykamenty, produkującymi je oraz zainteresowanymi ich masową sprzedażą za jak najwyższą cenę. Komu należy więc przypisywać gross zasług ale też i win, za indywidualne i społeczne skutki wynikające z jakości polis, w które zostaliśmy zaopatrzeni? Jeżeli natomiast weźmiemy pod uwagę sytuację, w której traci zarówno ubezpieczony - bo umiera, jak też zakład ubezpieczeń - bo przedwcześnie wypłaca znaczną sumę ubezpieczenia, czyli także traci, znajdziemy argument przeciwko tym wszystkim, którzy w relacji: ubezpieczyciel (zakład ubezpieczeń)-ubezpieczony, widzą nieuchronny konflikt interesów. W istocie konflikt ten jest pozorny, jednak w praktyce gry rynkowej, przeważnie staje się realny. W szczególności, gdy idea ubezpieczeń i składające się na nią imponderabilia, którymi zresztą tak chętnie szermują ubezpieczyciele w swoich reklamach i autoprezentacjach, spychane są na ostatni plan przez narastającą niecierpliwość inwestorów, wygórowane ambicje zarządów zakładów ubezpieczeń, warunki zaostrzającej się konkurencji. Dzieje się tak nie tylko ze względu na brutalizację reguł gry wolnorynkowej, ale przede wszystkim z uwagi na bezwzględne podporządkowanie całego systemu ubezpieczeń komercyjnych niezwykle klarownej zasadzie maksymalizacji zysku. W tych warunkach, reguły gry rynkowej sprawiają, że wspomniany konflikt ubezpieczyciel-ubezpieczony staje się oczywiście nieuchronny, i - bywa - przybiera formy bardzo ostre, a nierzadko wprost brutalne. Słabszym w tej relacji jest na ogół ubezpieczony- klient zakładu ubezpieczeń, któremu, co najwyżej, pozostawia się jedynie możliwość negocjowania warunków kapitulacji. Nie należy się z tego powodu zżymać ani nawet dziwić. Wszakże celem każdej spółki akcyjnej, a właśnie taką jest zakład ubezpieczeń, jest przede wszystkim generowanie zysku. W przypadku zakładu ubezpieczeń zysk jest tym większy, im więcej wysokich składek zakład zbierze od swoich klientów i im mniej rekompensat im wypłaci. Zasada ta sprawia, że cały zakład ubezpieczeń (a w szczególności departamenty konstruujące produkty ubezpieczeniowe oraz aparat akwizycyjny dystrybuujący te produkty) jest zorganizowany i nastawiony przede wszystkim na generowanie jak największych zysków. Tak zwane dobro klienta" czy interes klienta" brane są oczywiście pod uwagę, ale jedynie w takim stopniu, w jakim jest to absolutnie niezbędne, by klienci w ogóle kupowali oferowane im produkty ubezpieczeniowe. Szukając głównego winowajcy" musimy wreszcie wskazać na pewną wyraźną zmianę systemową, jaka się dokonała w samym podejściu do ubezpieczeń, do samej idei oraz społecznej i gospodarczej misji ubezpieczeń. Przeobrażenia w tym zakresie postępują zresztą już od lat kilkudziesięciu i ostatecznie doprowadziły do przekształcenia systemu ubezpieczeń gospodarczych w swoisty, nie przypadkiem tak chyba określany, Insurance industry - przemysł ubezpieczeniowy, w którym, jak z resztą w każdej gałęzi przemysłu, dominuje zasada generowania zysku. Zasada ta jednakże, jak każda inna, ma swoje granice - granice bezpieczeństwa dla uczestników gry rynkowej. Granice te na polskim rynku ubezpieczeń zostały przekroczone. I oto przed około trzema laty skutki tego faktu dramatycznie się objawiły. Stało się to głównie za sprawą odejścia przez niektóre zakłady ubezpieczeń od ich naturalnej, stanowiącej rację ich istnienia, społecznej i gospodarczej funkcji ubezpieczeń: od funkcji stricte kompensacyjnej na rzecz inwestycyjnej. W wyniku owej zmiany powstało wiele produktów, które, oferowane przez agentów, miały nie tyle, czy nie tylko chronić ich klientów (nabywców takich polis) przed skutkami nieszczęść, ale jeszcze, a właściwie przede wszystkim, dać im dobrze zarobić. Spektakularna porażka nastąpiła wcześniej, niż mógł ktokolwiek przypuszczać: już w momencie ogłoszenia wyników pierwszych serii polis inwestycyjnych". Głęboko zawiedzeni posiadacze tych polis (czując się wręcz oszukani, zasadnie czy bezzasadnie) masowo wycofując się z owych inwestycji", wywołali efekt domina - teraz już każdy posiadacz jakiejkolwiek polisy, nerwowo ją wertuje i spodziewając się choćby najgorszego, zastanawia się, czy nie lepiej się jej już teraz pozbyć... Tak więc przyjęta onegdaj nowa strategia sprzedaży i konstrukcji nowych produktów (które nota bene, inaczej skonstruowane, zorientowane raczej na ryzyko utraty zysku z inwestycji niż na sam zysk, i właściwie konfigurowane z innymi ryzykami, mogłyby się stać bardzo pożytecznym dodatkiem do standardowej oferty w ubezpieczeniach na życie) okazała się bardzo krótkowzroczna i - w dłuższej perspektywie - wręcz samobójcza dla działającego wedle tych reguł zakładu ubezpieczeń. Niemniej jednak, w warunkach coraz ostrzejszej konkurencji, wobec tak trudnych do przewidzenia i tak szybko dokonujących się zmian i uwarunkowań gospodarczych, wobec dalece niedoskonałej legislacji, niejeden zakład ubezpieczeń nie zawraca sobie głowy" późniejszymi konsekwencjami prowadzonej w ten sposób działalności i - w istocie - uprawia swoistą gospodarkę rabunkową". Na opisaną sytuację nakładają się ponadto czynniki, które dodatkowo wyostrzają obraz i dramatyzują przebieg zjawiska. Są to głównie problemy społeczno-polityczne, z których za najważniejsze uznajemy: różnice kulturowe i świadomościowe, w tym szczególnie w zakresie hierarchii preferowanych wartości, które są źródłem odmiennych postaw wobec

13 ubezpieczeń, różnic co do gotowości ubezpieczania się oraz preferencji poszczególnych rodzajów ubezpieczeń i produktów ubezpieczeniowych, w efekcie, wciąż nie zagospodarowane pozostają wielkie nisze rynkowe, takie jak ubezpieczenia zdrowotne, ubezpieczenia finansowe, wiele dziedzin odpowiedzialności cywilnej, ubezpieczenia transportowe, w tym szczególnie morskie i lotnicze oraz bancassurrance, niedostatecznie dojrzała strategia lub wręcz brak kompleksowej, długookresowej strategii rozwoju sektora finansowo-ubezpieczeniowego i wynikającej z tej strategii konsekwentnej polityki, realizowanej przez następujące po sobie koalicje parlamentarne i rządy naszych państw, wspólne grzechy, błędy i zaniechania, w tym przede wszystkim brak i/lub niezdolność formułowania przez kierownictwa zakładów ubezpieczeń i/lub nieświadomość takiej potrzeby, wieloletniej (długookresowej) strategii rozwoju o perspektywie minimum letniej, a w zamian - nagminne prowadzenie przez większość zakładów ubezpieczeń działalności wedle zasady generowania jak największego zysku, jak najszybciej i niemal za każdą cenę. Innymi słowy, uprawiały i nadal uprawiają one głównie gospodarkę ekstensywną w wielu przypadkach rabunkową. Skutki takiej działalności okazują się wręcz samobójcze. Podkreślmy jednak, że - w świetle prowadzonych tutaj rozważań - załamanie polskiego rynku ubezpieczeń na życie w latach nastąpiło przede wszystkim w wyniku zmiany systemowej, jaka się dokonała w samym podejściu do ubezpieczeń, do samej idei oraz społecznej i gospodarczej misji ubezpieczeń. Przeobrażenia w tym zakresie postępują zresztą już od lat kilkudziesięciu i ostatecznie doprowadziły do przekształcenia systemu ubezpieczeń gospodarczych w swoisty, nie przypadkiem tak chyba określany, insurance industryprzemysł ubezpieczeniowy, w którym, jak z resztą w każdej gałęzi przemysłu, dominuje zasada generowania zysku. Innymi słowy, faktycznym, pierwotnym źródłem obecnego kryzysu dotychczasowej formuły ubezpieczeń na życie są: nadmierne rozejście się oferty produktowej ubezpieczycieli z ryzykami, które faktycznie ponosi klient (przede wszystkim zaś z profilem tych ryzyk), obrót przez zakłady ubezpieczeń i ich reasekuratorów nie tyle ryzykiem, co produktami ubezpieczeniowymi", konstruowanymi bardziej według potrzeb ich producenta niż konsumenta, ścisłe uzależnienie obrotu produktami ubezpieczeniowymi od powiązań z rynkiem kapitałowym, włączenie do oferty produktowej typowych bubli ubezpieczeniowych, w tym produktów ubezpieczeniowych odnoszących się do ryzyk fantomowych" tj. takich, które faktycznie nie dotyczą ubezpieczonego (ryzyka, które nie mogą się zrealizować). Te cztery grzechy były głównymi przyczynami, które zaważyły na załamaniu się poziomu kapitalizacji całego rynku ubezpieczeniowego. Szukając zaś przyczyn upadłości polis po stronie klientów zakładów ubezpieczeń, raz jeszcze odnieśmy się do powszechnie głoszonego poglądu o prostej, bezpośredniej zależności fali lapsów i sytuacji gospodarczej kraju oraz jego obywateli. Najnowsze badania GUS budżetów domowych w 2002 r., przeprowadzone w ponad 32 tys. gospodarstw domowych, w których żyje około 100 tys. osób, pokazały, że udział szeroko rozumianych oszczędności " 5 w przeciętnej kwocie 910 zł miesięcznych rozchodów na jedną osobę, wynoszą średnio 285 zł (w gospodarstwach nierobotniczych - 437,5 zł; w gospodarstwach rolnych zł, w rodzinach pracujących na własny rachunek zł; w gospodarstwach robotniczych zł). Przy czym największe rozwarstwienie badanej populacji występuje ze względu na liczebność rodziny - najwięcej środków oszczędnościowych" wydawanych jest w rodzinach trzyosobowych zł miesięcznie, następnie w czteroosobowych zł i stosunkowo najmniej, w dwuosobowych zł. Cytowane i komentowane wcześniej wskaźniki i wyniki różnorakich badań, pomimo licznych ich ułomności, w świetle danych GUS (wedle których wydatki na podstawowe ubezpieczenia majątkowe znajdują się na przedostatnim miejscu listy 102 artykułów i usług konsumpcyjnych) dają wystarczające już chyba wyobrażenie o roli i funkcji, jakie w świadomości współczesnych Polaków ubezpieczenia prawdopodobnie pełnią. Na pytanie więc, czy załamanie rynku ubezpieczeń na życie nastąpiłoby, gdyby nie załamanie gospodarki, możemy już z dużą dozą pewności odpowiedzieć - tak, nastąpiłoby, aczkolwiek przebieg zjawiska byłby zapewne mniej spektakularny. 4. P o s t a w y w o b e c k r y z y s u, d e m o n s t r o w a n e r e a k c j e i ś w i a d o m e z a n i e c h a n i a Postawy i reakcje zakładów ubezpieczeń wobec kryzysu polskich ubezpieczeń na życie zostały już tutaj ogólnie przedstawione w pierwszych akapitach komentarza dotyczącego symptomów zachodzących zmian. Generalnie, polegały one na przeczekiwaniu, przemilczaniu, ukrywaniu i lekcewa- [151 Pożycie oszczędnościowe" w rubryce kwestionariusza GUS obejmowały spłaty rat kredytów i pożyczek, inwestycje w nieruchomości, a w tym także lokaty, papiery wartościowe, polisy ubezpieczeniowe.

14 żeniu faktów, odżegnywaniu się od odpowiedzialności, demonstrowaniu irytacji lub nawet agresji " 6). Były to więc zachowania typowe dla większości tych, którzy znajdują się pod wpływem silnego stresu, spowodowanego niepewnością, dysonansem poznawczym, brakiem orientacji co do własnej sytuacji oraz faktycznych przyczyn, które ją spowodowały. Zachowania takie można więc uznać za zrozumiałe i poniekąd usprawiedliwione właśnie brakiem orientacji co do źródeł, przyczyn i konsekwencji stresującej sytuacji, w jakiej się znaleźli. Poniekąd, ponieważ usprawiedliwione mogą być tylko o tyle, o ile nasze zachowania usprawiedliwia brak wiedzy i/lub starań koniecznych do jej pozyskania. Z punktu widzenia celów naszej analizy, najważniejsze jest jednak pytanie, czy i w jakim stopniu, postawy te oraz podejmowane decyzje i działania miały i mają charakter prokonsumencki czy też proinwestorski. W odpowiedzi na tak postawione pytanie można przywoływać rozmaite wskaźniki i argumenty prowadzące do wniosku, że polskie zakłady ubezpieczeń na życie wybrały tzw. złoty środek. Jest to jednak środek nie do końca złoty", bowiem, ze względu na wyraźną dominację w nim interesów inwestorów i zwykłych firmowych partykularyzmów, przypomina raczej tombak. W większości, zakłady ubezpieczeń przede wszystkim nie zrezygnowały z szybkich, spektakularnych zysków (i to nawet kosztem obniżenia własnych aktywów w przyszłości), uruchomiły nowe opcje produktów, nie generujące wysokich kosztów obsługi, nowe niskokosztowe kanały dystrybucji (głównie we współpracy z bankami), skorygowały dotychczasową ofertę produktową. Korekta oferty jedynie po części jest odpowiedzią na potrzeby i oczekiwania ich klientów. Polega bowiem głównie na praktycznie powszechnym wprowadzeniu sum zmiennych, możliwości zawieszania płatności składki na pewien okres, ale też na większej presji na wysokie indeksowanie składki, zwiększanie sum ubezpieczenia oraz dołączanie do umowy nowych modułów (tzw. opcji). Oferta nadal eksponuje produkty o charakterze inwestycyjno-oszczędnościowym -te właśnie, które przed czterema laty uruchomiły lawinę lapsów - jednakże obecnie istotnie zmodyfikowane i dużo bardziej elastyczne " 7). Za prokonsumenckim charakterem tej oferty może przemawiać fakt, iż stanowią one odpowiedź na faktyczne zapotrzebowania zgłaszane przynajmniej przez część klienteli, i to pomimo jej wcześniejszych, tak gorzkich doświadczeń. Okazuje się jednak, że faktycznie 31% obecnych i aż 43,9% potencjalnych klientów uznaje tego typu polisy za satysfakcjonujące (23% spośród posiadających już tego rodzaju polisy powtórzyłoby swoją decyzję, 18% nię zdecydowałoby się powtórnie na zakup analogicznego produktu) %) 50 r Wykres 2. Preferowane w połowie 2003 roku produkty ubezpieczeniowe Źródło: Badania własne KIU (patrz przypis nr 7). Wybory klientów najlepiej tłumaczy ich wiedza o ubezpieczeniach czy zwiększająca się świadomość własnej niewiedzy. Najlepiej pokazuje to rosnący samokrytycyzm Polaków w tym zakresie na przestrzeni: maj grudzień 2001 " 91. Ponadto, odpowiedzi na pytanie o najważniejsze elementy, brane pod uwagę przy wyborze ubezpieczenia wskazują, że dla potencjalnego klienta liczy się przede wszystkim skorupka" produktu - wysokość składki, wielkość i zakres świadczeń, wysokość sumy ubezpieczenia 201. Można stąd wywieść wniosek, że współcześni Polacy potrzebują nie tyle kaganka oświaty", edukowania czy choćby informowania w dziedzinie ubezpieczeń, co podstawowych parametrów o oferowanym im produkcie, parametrów, które już zidentyfikowali jako dla nich istotne - cena, suma ubezpieczenia i jego zakres - oraz wiarygodnej rekomendacji produktu przez kogoś, komu ponownie zawierzą. Jak wygląda to w praktyce ubezpieczeń na życie w połowie 2003 roku? Pewne wyobrażenia na ten temat daje aż nadto wymowny wykres 3, sporządzony na podstawie odpowiedzi na pytanie, o modyfikacje w umowie ubezpieczenia zaproponowane i dokonane ostatnio przez zakłady ubezpieczeń. [161 Postawy i zachowania tego typu, aczkolwiek najczęściej oficjalnie i faktycznie demonstrowane, nie były podzielane przez kierownictwa wszystkich zakładów ubezpieczeń. Na przykład, kilka z nich otwarcie wyrażało aprobatę dla większości lub przynajmniej niektórych głoszonych przeze mnie poglądów, kilka dalszych, solidaryzowało się z nimi w kierowanych do mnie, prywatnych listach. [191 Badania cykliczne ARC na zlecenie PUNU metodą wywiadu, na próbie losowo-udziałowej 1170 osób. [20] Tamże.

15 40% 35% 30% 25 % W 5 0 l.l l M ^ Wykres 3. Odpowiedzi na pytanie o zmiany wprowadzone w umowie ubezpieczenia ( Czy od czasu zawarcia umowy ubezpieczenia zmieniono warunki?") Źródło: K1U, badania własne (patrz przypis nr 7). Obstając przy opinii o konieczności sformułowania trafnej diagnozy, jednoznacznie wskazującej na faktyczne przyczyny obecnego załamania rynku, nawet gdyby diagnoza taka miała okazać się bardzo przykra czy wręcz bolesna, wskazać jednak należy na postawy wobec kryzysu, demonstrowane reakcje i świadome zaniechania głównych aktorów rynku - zakładów ubezpieczeń. Bez trafnej diagnozy, precyzyjnego zdefiniowania przyczyn obecnej zapaści, nie może być mowy o szybkiej, skutecznej terapii. Rzecz jest na tyle pilna, społecznie i gospodarczo doniosła, a dla środowiska ubezpieczeniowego żywotnie znacząca, że nie czekając na wyniki dogłębnych, wieloaspektowych analiz, już teraz rozważać trzeba możliwe środki zaradcze, najbardziej racjonalny program naprawy chorego systemu. Uniwersalna zasada głosi: chcesz naprawdę wybrnąć z kłopotów finansowych, to przede wszystkim zarabiaj, a dopiero potem, jeżeli cię na to stać, oszczędzaj. Na przestrzeni ostatnich lat, w warunkach komentowanego tutaj kryzysu, zyski działających w Polsce czołowych zakładów ubezpieczeń na życie wyraźnie się poprawiły, w niektórych przypadkach wzrosły nawet ponad dwukrotnie. Już po trzech kwartałach roku 2002, najbardziej dramatycznego spośród porównywanych czterech lat, zysk netto w całym dziale ubezpieczeń na życie wzrósł o ponad 151 min zł (tj. o ok. 40%) w stosunku do wyniku za trzy kwartały 2001 roku. Stało się to nie tylko wskutek wprowadzenia rygorystycznych programów oszczędnościowych (same koszty administracyjne zakłady zredukowały o ponad 8%), ale także w efekcie masowego pozbywania się nieefektywnych agentów oraz - paradoksalnie - dzięki upadającym polisom. Łatwo można bowiem wykazać, że jedynie pierwszoroczny laps" przynosi ubezpieczycielowi stratę. Drugoroczny, a już prawie na pewno trzecioroczny laps", i wszystkie późniejsze, wiążą się z ewidentnym zyskiem (bowiem wypłacona wartość polisy jest niższa od rezerwy matematycznej). Z tego punktu widzenia, załamanie rynku - paradoksalnie - można uznać za korzystne dla ubezpieczycieli. Jednak tylko dla tych największych i tylko na krótką metę. Bowiem zyskując dzisiaj niewiele, zakłady ubezpieczeń tracą bezpowrotnie nieporównywalnie wyższe, przyszłe potencjalne zyski z aktuarialnie zdyskontowanej wartości (embedded value) m upadłych polis. Jest to zatem jedynie strategia na przeczekanie". W dłuższej perspektywie, uprawianie takiej strategii doprowadzić musi do zdewaluowania marki firmy, do utraty znacznej części portfela, do obniżenia się aktywów i wartości firmy oraz - w dalszej konsekwencji - do zmian całej struktury rynku. 5. P r z y s z ł o ś ć p o l s k i e g o r y n k u u b e z p i e c z e ń O tym, jaki prawdopodobnie będzie i jaki może być polski rynek ubezpieczeń na życie, przesądza głównie jego stan obecny - jaki jest teraz i jak dalece jego przyszłość jest zdeterminowna jego przeszłością. Komentowana w tym opracowaniu na różne sposoby teza, że mimo spektakularnie szybkiego, aczkolwiek burzliwego rozwoju, rynek ten obecnie znalazł się na etapie analogicznym, jak przed ośmioma laty, jest - oczywiście - ogromnym uproszczeniem. Jest to bowiem jakościowo, strukturalno-organizacyjnie zupełnie inny rynek niż ten z połowy lat 90-tych, chociaż, niestety, wiele charakteryzujących go wskaźników ilościowych wróciło" na ówczesny poziom. Jednak zupełnie inna (czy lepsza?) jest już obecna oferta produktowa, oparta na innych imponderabiliach biznesu ubezpieczeniowego, inne są wiodące kanały dystrybucji polis i ich efektywność (inne też niż zakładano i przewidywano - np. internet wciąż nadal czeka...). W efekcie, zmienia się sposób świadczenia usługi finansowej, jaką jest ubezpieczenie, a tym samym istota tej usługi oraz charakter ubezpieczenia. Powstaje i pozostaje nie rozstrzygnięte pytanie, czy zmienia się także istota i sens samego ubezpieczenia? Poza zmianami systemowymi, których niewątpliwym katalizatorem było załamanie się koniunktury gospodarczej l22 ', a w efekcie zmiana struktury kapitałowej rynku globalnego, dalsza koncentracja i powstanie wielkich koncernów ubezpieczeniowo-reasekuracyjno-bankowych, dalsze uzależnianie zakładów ubezpieczeń od koncernów reasekuracyjnych (co wyraża się już ich bezpośrednim wpływem na kształt i cenę oferty produktowej). Równocześnie renoma większości tradycyjnych marek, traktowanych dotychczas jako opoka całego 1211 Embedded value (ang.) - aktualna/zmienna wartość portfela, ukazująca obecne aktywa netto zakładu ubezpieczeń oraz pozwalająca przewidywać, jaka będzie jego przyszła wartość, głównie dzięki przyszłym zyskom z czynnych aktualnie polis.

16 niejsza okaże się koniunktura. 1 odwrotnie: im gorszy stan gospodarki, tym mniejsza rola ubezpieczeń wspomagających gospodarkę krajową (mniejsza możliwość spłaszczania" krzywej cykli koniunktury-dekoniunktury), mniejsza zdolność neutralizowania ryzyk podmiotów gospodarczych, gospodarstw domowych i poszczególnych obywateli; słowem: tym mniejsza zdolność wypełniania tych funkcji, które polegają na wspieraniu państwa w wypełnianiu jego powinności wobec własnych obywateli i podmiotów gospodarczych. W dalszej konsekwencji doprowadzi to do drastycznego już zmniejszenia się komplementarności oferty zakładów ubezpieczeń na życie wobec systemu świadczeń uzyskiwanych z powszechnych ubezpieczeń społecznych. Czy nie spowoduje to powstania drugiego, równoległego, po części alternatywnego, a po części konkurencyjnego, systemu ubezpieczeń? Jaki to miałby być system? Oparty na TUW-ach, różnych fundamentach samoubezpieczenia, utworzeniu ubezpieczycieli państwowych, czy może stworzeniu systemu klarownych powiązań i uzależnień komercyjnych zakładów ubezpieczeń z odpowiednimi agendami państwa, np. na wzór rozwiązań służących we Francji neutralizowaniu ryzyk katastroficznych, czy ukraińskich tzw. ubezpieczeń państwowych? Czy w partykularnym, ale długookresowym interesie polskich zakładów ubezpieczeń (tj. zakładów zarejestrowanych w Polsce) jest zmiana orientacji na bardziej prokonsumencką czy bardziej proinwestorską? Szybki, stosunkowo duży zysk, z dużym ryzykiem późniejszych negatywnych konsekwencji, czy zysk umiarkowany, bardziej pewny, dający solidną podstawę stabilnego rozwoju? Celem analiz, których wyniki są tutaj relacjonowane, było ustalenie skali, charakteru i znaczenia zmian, jakie się dokonały na polskim rynku ubezpieczeń, w tym głównie ubezpieczeń na życie w latach Podjęta została także próba wyjaśnienia ich możliwych, różnorakich źródeł: zarówno tych najgłębszych, systemowych, jak też bezpośrednich, okolicznościowych" czy pozornie oczywistych. Analizy te nie były natomiast prowadzone z intencją formułowania programów naprawczych czy jakichkolwiek dobrych rad", nawet jeżeli takowe zdają się wprost wynikać z prezentowanych wniosków. Wydaje się zatem, że przyszły rozwój polskich ubezpieczeń, w wyniku ich konfrontacji z rzeczywistymi potrzebami klientów, zależeć będzie przede wszystkim od zdolności konstruowania ubezpieczeniowej oferty produktowej na miarę potrzeb i oczekiwań tych, do których oferta ta jest adresowana. Można więc zakładać, że największe powodzenie zyskają prawdopodobnie pakiety rynku finansowego, została nadwątlona, również tych bezpośrednio i organicznie" powiązanych z rynkiem polskim, takich jakzurich Financial Serwices, Gerling czy sławny Allianz, któremu właśnie agencja Standard & Poors obniżyła rating (z AA" do,,aa- ). Jak te wyżej opisane i tym podobne uwarunkowania, a także wewnętrzne problemy wpłyną na polski rynek ubezpieczeń na życie, na dalszy jego rozwój? Zapewne przez najbliższe 2-3 lata będziemy odnotowywać stałe (aczkolwiek średnio niewielkie) tendencje wzrostowe - prawdopodobnie na poziomie 9-11% składki, zmniejszanie się i stabilizowanie liczby lapsów (stopniowo, z obecnych 400 tys. rocznie do ok tys.). Równocześnie jednak faktyczny potencjał polskich zakładów ubezpieczeń na życie, wyrażamy przez takie wskaźniki, jak np. embedded value, będzie się relatywnie zmniejszał. Doprowadzi to do całkowitego już ich uzależnienia od wielkich koncernów - staną się po prostu ich aministracyjno-organizacyjnymi jednostkami w Polsce (niezależnie od ich oficjalnego, formalnego statusu). Wiele też zależeć będzie od zachowania obecnych i potencjalnych klientów działających w Polsce ubezpieczycieli; od tego na ile opisane tutaj stereotypy, wyobrażenia, oczekiwania i preferencje współczesnych Polaków mi ulegną zmianom. Ogromne znaczenie ubezpieczeń na życie jest już powszechnie uznawane i coraz bardziej doceniane: ubezpieczenia te nie tylko pozytywnie stymulują wzrost gospodarczy, ale również istotnie łagodzą przebieg i skracają cykle dekoniunktury pozwalają na planowanie finansowe w bardzo długiej perspektywie i czynią te plany bardziej realnymi, stanowią ważny instrument neutralizowania skutków niepożądanych zdarzeń, a zarazem zarządzania własną płynnością finansową. Bez ubezpieczeń wiele ważnych decyzji w naszym życiu w ogóle nie mogłoby być podjętych i bezpiecznie przeprowadzonych. Gwarantują tym samym bezpieczeństwo finansowe naszych gospodarstw domowych, a - pośrednio - tak ważny dla efektywności przedsiębiorstw i całej gospodarki - spokój społeczny. Powiązanie z rynkiem kapitałowym i założenie, wchodzące już do kanonu zarządzania finansami zakładu ubezpieczeń, że ewentualną stratę na działalności technicznej (ubezpieczeniowej) można skompensować zyskiem finansowym z działalności lokacyjnej - oczywiście tym większym zyskiem im bardziej ryzykowne są lokaty - sprawiają, że wpływ koniunktury gospodarczej na rynek ubezpieczeń (a pośrednio cały system ubezpieczeń) będzie coraz większy. Pogłębi się tym samym jednostronna zależność - system ubezpieczeń będzie tym efektywniej wspierać (stymulować) wzrost gospodarki państwa, im korzystrenomowanych, ośrodkach analityczno-badawczych, takich jak np. Sigma - Swiss Re (por. Nr 7/2003, Emerging insurance markets: lessons learned from financial crises). Nie jest to zresztą pierwsza wpadka " Sigmy - bardziej spektakularna, opisaliśmy niedawno w tekście poświęconym uzbeckiemu rynkowi ubezpieczeniowemu: R. Holly, R. Pukała, Uzbecki rynek ubezpieczeniowy, w: Uzbekistan - historia, społeczeństwo, polityka, T. Bodio (red.), UW-Elipsa, Warszawa 2001, s wyjaśniając przy okazji takie fakty, jak np. ustalenie GfK (na podstawie badania zleconego przez Generali i przeprowadzonego w okresie: październik-grudzień 2002 na próbie 8000 osób z Austrii, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Słowenii, Bułgarii, Rumunii i Rosji), że najchętniej z usług finansowych korzystają Austriacy. Polacy lokują się na siódmym, przedostatnim miejscu, gorsi pod tym względem są tylko Rumuni i Rosjanie.

17 o strukturze modularnej, dzięki której sprzedawca - agent, pracownik zakładu ubezpieczeń, banku, makler - będzie mógł od ręki" skonfigurować zestaw polis dokładnie na miarę" swojego klienta, a każdy z nich jest przecież - już z założenia - inny niż pozostali. Wymagać to będzie od pracowników zakładów ubezpieczeniowych i ich pośredników nabycia nowej wiedzy, nowych umiejętności, kwalifikacji zbliżonych do wymagań stawianych profesjonalnemu doradcy finansowemu. Co jednak mają czynić aktualni i potencjalni klienci zakładów ubezpieczeń wobec braku na rynku takowych doradców i niedostatku choćby profesjonalnych agentów, bowiem i tak, prawdopodobnie nie zainteresuje się nimi żaden profesjonalny broker (chyba, że są klientem grupowym")? W tej sytuacji, wśród ogromnej liczby rozmaitych ofert ubezpieczenia, z których każda jest przecież najlepsza, klient powinien wybierać między tymi produktami ubezpieczeniowymi (pakietami), które legitymują się stosownym certyfikatem jakości (tj. przynajmniej gwarancją ich rzetelności).

Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe

Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe Raport: Warszawa, 20 październik 2011 Rozsądni Polacy w akcji, czyli najbardziej poszukiwane lokaty bankowe Eksperci porównywarki finansowej Comperia.pl zbadali preferencje użytkowników dotyczące lokat

Bardziej szczegółowo

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ Bożena Wolińska Warszawa, wrzesień 2003 Rzecznik Ubezpieczonych Aleje Jerozolimskie 44, 00 024 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia innych państw w zakresie ubezpieczeniowych produktów inwestycyjnych

Doświadczenia innych państw w zakresie ubezpieczeniowych produktów inwestycyjnych Doświadczenia innych państw w zakresie ubezpieczeniowych produktów inwestycyjnych dr Małgorzata Więcko-Tułowiecka Główny Specjalista w Wydziale Prawnym Biura Rzecznika Ubezpieczonych Warszawa 15 maja 2013

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO

SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO SPOŁECZNE ASPEKTY ROZWOJU RYNKU UBEZPIECZENIOWEGO Wstęp Ogólny zamysł napisania książki wywodzi się ze stwierdzenia, iż dalszy rozwój rynku ubezpieczeniowego w Polsce jest uzależniony od znacznego zwiększenia

Bardziej szczegółowo

KURS DORADCY FINANSOWEGO

KURS DORADCY FINANSOWEGO KURS DORADCY FINANSOWEGO Przykładowy program szkolenia I. Wprowadzenie do planowania finansowego 1. Rola doradcy finansowego Definicja i cechy doradcy finansowego Oczekiwania klienta Obszary umiejętności

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 90/2014 CZY WARTO POZOSTAĆ W OFE?

Warszawa, czerwiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 90/2014 CZY WARTO POZOSTAĆ W OFE? Warszawa, czerwiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 90/2014 CZY WARTO POZOSTAĆ W OFE? Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY STRUKTURYZOWANE

PRODUKTY STRUKTURYZOWANE PRODUKTY STRUKTURYZOWANE WYŁĄCZENIE ODPOWIEDZIALNOŚCI Niniejsza propozycja nie stanowi oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu cywilnego. Ma ona charakter wyłącznie informacyjny. Działając pod marką New World

Bardziej szczegółowo

Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2010 r.

Ochrona zdrowia w gospodarstwach domowych w 2010 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 30 sierpnia 2011 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Ochrona zdrowia w gospodarstwach

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJE O TEMATYCE

PUBLIKACJE O TEMATYCE PUBLIKACJE O TEMATYCE FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH Poznań, 22 grudnia 2010, 10:15 CZ.1 Zbliżają się Święta. Zbliża się Mikołaj. Od ponad półtora roku na szkoleniach o tematyce funduszy inwestycyjnych pomijam

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań

Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Zarządzanie talentami w polskich przedsiębiorstwach - wyniki badań Informacja o badaniu Pomimo trudnej sytuacji na rynku pracy, zarówno polskie jak i międzynarodowe przedsiębiorstwa coraz częściej dostrzegają

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Rekomendacja U. (R)ewolucja na rynku Bancassurance. 25 listopada 2014r.

Rekomendacja U. (R)ewolucja na rynku Bancassurance. 25 listopada 2014r. Rekomendacja U (R)ewolucja na rynku Bancassurance. 25 listopada 2014r. 2 3 Rekomendacja 7.1 Bank jako ubezpieczający w danej umowie ubezpieczenia nie powinien jednocześnie przy tej samej umowie występować

Bardziej szczegółowo

lokata ze strukturą Złoża Zysku

lokata ze strukturą Złoża Zysku lokata ze strukturą Złoża Zysku Lokata ze strukturą to wyjątkowa okazja, aby pomnożyć swoje oszczędności w bezpieczny sposób. Lokata ze strukturą Złoża Zysku to produkt łączony, składający się z promocyjnej

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe

Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe Opis Ubezpieczeniowych Funduszy Kapitałowych Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe funkcjonujące w ramach indywidualnych i grupowych ubezpieczeń na życie proponowanych

Bardziej szczegółowo

Ubez piecz enie ersalne saln D am a en e t n ow o a a S t S rat ra eg e i g a

Ubez piecz enie ersalne saln D am a en e t n ow o a a S t S rat ra eg e i g a Ubezpieczenie Uniwersalne Diamentowa Strategia 17 październik 2012 Diamentowa Strategia pozwoli Ci zabezpieczyć finansowo rodzinę przed utratą głównych dochodów w przypadku: inwalidztwa, poważnego zachorowania,

Bardziej szczegółowo

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze

Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Kondycja polskiego sektora bankowego w drugiej połowie 2012 roku. Podsumowanie wyników polskich banków za I półrocze Polskie banki osiągnęły w I półroczu łączny zysk netto na poziomie 8,04 mld zł, po wzroście

Bardziej szczegółowo

Działalność brokerów ubezpieczeniowych w 2007 r.

Działalność brokerów ubezpieczeniowych w 2007 r. Działalność brokerów ubezpieczeniowych w 2007 r. Komisja Nadzoru Finansowego SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI... 2 1. Wstęp...3 2. Brokerzy ubezpieczeniowi...3 3. Umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

Bardziej szczegółowo

Pieniądz w gospodarstwie domowym. Pieniądze ma się po to, aby ich nie mieć Tadeusz Kotarbiński

Pieniądz w gospodarstwie domowym. Pieniądze ma się po to, aby ich nie mieć Tadeusz Kotarbiński Pieniądz w gospodarstwie domowym Pieniądze ma się po to, aby ich nie mieć Tadeusz Kotarbiński Od wieków pieniądz w życiu każdego człowieka spełnia rolę ekonomicznego środka wymiany. Jego wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w:

(Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI. 2. Czy w okresie ostatnich 5 lat inwestowała Pani / inwestował Pan w: (Miejscowość..., Data...) TEST ADEKWATNOŚCI UWAGA: W pytaniach 1 2 należy zaznaczyć właściwą odpowiedź w każdym podpunkcie. W pozostałych pytaniach należy zaznaczyć tylko jedną odpowiedź. 1. Proszę zaznaczyć

Bardziej szczegółowo

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014

Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Światowe Badanie Klientów Usług Ubezpieczeniowych 2014 Ogólne informacje na temat badania 30 50 Krajów Pytań Liczba klientów 24 000 11 000 500 EMEIA W 2014 roku firma doradcza EY przeprowadziła badanie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania

Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Kompleksowe wspieranie procesów zarządzania Raport z badania przeprowadzonego w sierpniu 2007 roku O badaniu Badanie zostało przeprowadzone w sierpniu bieżącego roku na podstawie ankiety internetowej Ankieta

Bardziej szczegółowo

TEST ODPOWIEDNIOŚCI. a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego

TEST ODPOWIEDNIOŚCI. a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego Wzór Testu Odpowiedniości, r. TEST ODPOWIEDNIOŚCI 1. Proszę zaznaczyć stwierdzenia, z którymi Pani/Pan się zgadza: a) fundusze inwestycyjne różnią się oczekiwanym zyskiem oraz poziomem ryzyka inwestycyjnego

Bardziej szczegółowo

Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014.

Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014. Budowanie na nowo relacji z klientami. Prezentacja wyników badania Global Consumer Insurance Survey EY 2014. Piotr Popowski Partner. Lider Grupy Performance Improvement w Dziale Rynków Finansowych EY.

Bardziej szczegółowo

Inwestowanie w IPO ile można zarobić?

Inwestowanie w IPO ile można zarobić? Inwestowanie w IPO ile można zarobić? W poprzednich artykułach opisano w jaki sposób spółka przeprowadza ofertę publiczną oraz jakie może osiągnąć z tego korzyści. Teraz należy przyjąć punkt widzenia Inwestora

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

Karta Produktu. Ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym XYZ

Karta Produktu. Ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym XYZ Klient: Jan Kowalski Karta Produktu Ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym XYZ Ubezpieczyciel: Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie ABC S.A. Agent ubezpieczeniowy: Zbigniew Nowak Karta

Bardziej szczegółowo

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej

Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Ochrona danych osobowych w administracji samorządowej Raport z badania w urzędach marszałkowskich przeprowadzonego w miesiącach kwiecień-maj 2016 r. Warszawa, 13 maja 2016 roku Ochrona danych osobowych

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 24-09-2014 RU/231/AD/14

Warszawa, 24-09-2014 RU/231/AD/14 Warszawa, 24-09-2014 RU/231/AD/14 Pani Dorota Karczewska Wiceprezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Plac Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa W odpowiedzi na pismo z dnia 5.09.2014 r. (znak:

Bardziej szczegółowo

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Od 2004 roku Polska jest członkiem Unii Europejskiej, w wyniku możliwości podjęcia

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OSZCZĘDNOŚCI I LOKATY FINANSOWE GOSPODARSTW DOMOWYCH BS/202/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OSZCZĘDNOŚCI I LOKATY FINANSOWE GOSPODARSTW DOMOWYCH BS/202/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2002 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFA 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Postawy społeczeństwa polskiego wobec. ubezpieczeń. Zestawienia z wyników badań zrealizowanych na zlecenie Komisji Nadzoru Finansowego

Postawy społeczeństwa polskiego wobec. ubezpieczeń. Zestawienia z wyników badań zrealizowanych na zlecenie Komisji Nadzoru Finansowego Postawy społeczeństwa polskiego wobec Zestawienia z wyników badań zrealizowanych na zlecenie Komisji Nadzoru Finansowego Grudzień, 01 r. Z kim rozmawialiśmy? Wyniki uzyskane w ramach TNS Omnibus -wielotematycznego

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ

MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ MINISTERSTWO PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ DEPARTAMENT ANALIZ EKONOMICZNYCH I PROGNOZ ANALIZA ROZLICZNIE SKŁADEK EMERYTALNYCH WPŁACANYCH DO ZUS I OFE ZA OKRES LIPIEC 1999 CZERWIEC WARSZAWA, LISTOPAD r. Analiza

Bardziej szczegółowo

Top 5 Polscy Giganci

Top 5 Polscy Giganci lokata ze strukturą Top 5 Polscy Giganci Pomnóż swoje oszczędności w bezpieczny sposób inwestując w lokatę ze strukturą Top 5 Polscy Giganci to możliwy zysk nawet do 45%. Lokata ze strukturą Top 5 Polscy

Bardziej szczegółowo

Finansowanie składek ubezpieczeniowych

Finansowanie składek ubezpieczeniowych Finansowanie składek ubezpieczeniowych Przewodnik dla Klientów Czym jest finansowanie składek Zakup ubezpieczenia zazwyczaj wiąże się z koniecznością jednorazowego opłacenia składki. Tego typu płatność

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia na życie z UFK z perspektywy zakładu ubezpieczeń. Wolfgang Stockmeyer Prezes Zarządu Benefia TU na Życie S.A. Vienna Insurance Group

Ubezpieczenia na życie z UFK z perspektywy zakładu ubezpieczeń. Wolfgang Stockmeyer Prezes Zarządu Benefia TU na Życie S.A. Vienna Insurance Group Ubezpieczenia na życie z UFK z perspektywy zakładu ubezpieczeń Wolfgang Stockmeyer Prezes Zarządu Benefia TU na Życie S.A. Vienna Insurance Group 1 Vienna Insurance Group Obecna w 24 krajach Europy Środkowej

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie. Opiekun VIP. Oferta dla klienta indywidualnego

Ubezpieczenie. Opiekun VIP. Oferta dla klienta indywidualnego Ubezpieczenie Opiekun VIP życie i zdrowie Oferta dla klienta indywidualnego Muzyka nie może się tak po prostu skończyć! / Patrick Süskind Opiekun VIP Opiekun VIP Opiekun VIP to program ubezpieczeniowy,

Bardziej szczegółowo

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE

Spis treści CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE Spis treści Wykaz skrótów......................................................... 8 Wstęp................................................................. 9 CZĘŚĆ I. UBEZPIECZENIA GOSPODARCZE 1. RYZYKO

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA

OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA OGÓLNE WARUNKI UBEZPIECZENIA Dla Wariantu 2 określonego w Zał. nr 2 Umowy Grupowego Ubezpieczenia na Życie Kredytobiorców Ubezpieczenie Spłaty Zadłużenia nr 9956 1. Definicje 1. Klient / Kredytobiorca

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA OD A DO Z. Marek Krawczyk Częstochowa, 25.11.2014 r.

UBEZPIECZENIA OD A DO Z. Marek Krawczyk Częstochowa, 25.11.2014 r. UBEZPIECZENIA OD A DO Z. Marek Krawczyk Częstochowa, 25.11.2014 r. Kontrakt! PLAN SPOTKANIA: Częstochowa, 25.11.2014 r. 1. CZYM SA UBEZPIECZENIA? A) WSTĘP B) PRZYKŁAD C) HISTORIA D) KTO OFERUJE? 2. RODZAJE

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Architektura rynku bancassurance. Potrzeby klienta a doświadczenia STBU Advance

Architektura rynku bancassurance. Potrzeby klienta a doświadczenia STBU Advance Agenda STBU Advance Architektura rynku bancassurance Klient jego potrzeby i oczekiwania Potrzeby klienta a doświadczenia STBU Advance Wnioski i rekomendacje STBU Advance STBU Advance Konsorcjum STBU Brokerzy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, grudzień 2012 BS/161/2012 CENY I ZAKUPY

Warszawa, grudzień 2012 BS/161/2012 CENY I ZAKUPY Warszawa, grudzień 2012 BS/161/2012 CENY I ZAKUPY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

0,00 % 1,64 % 0,00 % 3,42 % 3,34 % 3,09 % ZAKUP podsumowanie najlepszych ofert. Strona 1 z 6. 262,06 zł 171,19 zł 151,10 zł. 0 zł 1 259,98 zł 99,73 zł

0,00 % 1,64 % 0,00 % 3,42 % 3,34 % 3,09 % ZAKUP podsumowanie najlepszych ofert. Strona 1 z 6. 262,06 zł 171,19 zł 151,10 zł. 0 zł 1 259,98 zł 99,73 zł Jakub Misiewicz email: jakubmisiewicz@homebrokerpl telefon: Oferta przygotowana dnia:02092015 (23:20) ZAKUP podsumowanie najlepszych ofert Parametry: Waluta: PLN, Kwota: 300 000, Wartość nieruc homośc

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE

UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE UBEZPIECZENIA OCHRONY PRAWNEJ W POLSCE AKTUALNE PRAKTYKI OBSŁUGI OSÓB UBEZPIECZONYCH, A MOŻLIWOŚCI WYPRACOWANIA OPTYMALNEGO MODELU FUNKCJONOWANIA UBEZPIECZEŃ OCHRONY PRAWNEJ 3 czerwca 2014r. Mariusz Olszewski

Bardziej szczegółowo

REORIENTACJA ZAWODOWA TANCERZY / MODEL ROZWIĄZANIA SYSTEMOWEGO W WARUNKACH POLSKICH

REORIENTACJA ZAWODOWA TANCERZY / MODEL ROZWIĄZANIA SYSTEMOWEGO W WARUNKACH POLSKICH REORIENTACJA ZAWODOWA TANCERZY / MODEL ROZWIĄZANIA SYSTEMOWEGO W WARUNKACH POLSKICH Problem reorientacji zawodowej tancerzy pojawił się wraz ze zmianami w polskim prawie emerytalnym, które pozbawiły tancerzy

Bardziej szczegółowo

Miejsce ubezpieczeń w gospodarce narodowej

Miejsce ubezpieczeń w gospodarce narodowej 14-1-3 Rozkład zboru składki według kontynentów w 1 r. Afryka i Oceania; 3,7 Ameryka Łacińska i Karaiby; 3, Charakterystyka polskiego rynku Azja; 9, Ameryka Północna; 3, Europa; 33,3 Składka przypisana

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia brytyjskie w rozwiązywaniu problemów w bancassurance

Doświadczenia brytyjskie w rozwiązywaniu problemów w bancassurance Doświadczenia brytyjskie w rozwiązywaniu problemów w bancassurance dr Małgorzata Więcko-Tułowiecka Biuro Rzecznika Ubezpieczonych Warszawa, 21 maja 2014 r. PPI Payment Protection Insurance - ubezpieczenie

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe ubezpieczycieli w okresie trzech kwartałów 2006 roku

Wyniki finansowe ubezpieczycieli w okresie trzech kwartałów 2006 roku Warszawa, 10 stycznia 2007 i finansowe ubezpieczycieli w okresie trzech kwartałów 2006 roku (Informacja zweryfikowana w stosunku do opublikowanej w dniu 20 grudnia 2006, stosownie do korekty danych przekazanych

Bardziej szczegółowo

Instytut Badania Opinii HOMO HOMINI BADANIE OPINII PUBLICZNEJ PRZEPROWADZONE NA ZLECENIE BZWBK JAK POLACY KORZYSTAJĄ Z KART PŁATNICZYCH?

Instytut Badania Opinii HOMO HOMINI BADANIE OPINII PUBLICZNEJ PRZEPROWADZONE NA ZLECENIE BZWBK JAK POLACY KORZYSTAJĄ Z KART PŁATNICZYCH? BADANIE OPINII PUBLICZNEJ JAK POLACY KORZYSTAJĄ Z KART PŁATNICZYCH? CZERWIEC 2010 Instytut Badania Opinii HOMO HOMINI BADANIE OPINII PUBLICZNEJ PRZEPROWADZONE NA ZLECENIE BZWBK JAK POLACY KORZYSTAJĄ Z

Bardziej szczegółowo

Karta Produktu. zgodna z Rekomendacją PIU. dla ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym XYZ

Karta Produktu. zgodna z Rekomendacją PIU. dla ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym XYZ Karta Produktu zgodna z Rekomendacją PIU dla ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym XYZ Ubezpieczony Klient: Jan Kowalski Ubezpieczyciel: Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie ABC S.A.

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) Kontakt: Maciej Lichoński 509 601 741

Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) Kontakt: Maciej Lichoński 509 601 741 Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) Kontakt: Maciej Lichoński 509 601 741 Gwarantowana Renta Kapitałowa Co to jest? Gwarantowana Renta Kapitałowa (GRK) to możliwość zasilania swojego domowego budżetu dodatkowymi

Bardziej szczegółowo

Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego

Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego Katedra Inwestycji Finansowych i Zarządzania Ryzykiem Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Witold Szczepaniak Instrumenty strukturyzowane inwestycja na rynku kapitałowym w okresie kryzysu finansowego Rynek

Bardziej szczegółowo

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU

biuro pośrednictwa Jak założyć kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Jak założyć biuro pośrednictwa kredytowego ABC BIZNESU Spis treści 2 Pomysł na firmę / 3 1. Klienci biura pośrednictwa kredytowego / 4 2. Cele i zasoby

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

Bankowość mobilna w oczach %&'(')#*+,- Polaków./&'01-%2$013/./& 2-#1*0'#41+/)2'+#'#$'& *3-%-2+-)51'.-# Warszawa, 6*&+-)17$0*4189:;<:=;88&:

Bankowość mobilna w oczach %&'(')#*+,- Polaków./&'01-%2$013/./& 2-#1*0'#41+/)2'+#'#$'& *3-%-2+-)51'.-# Warszawa, 6*&+-)17$0*4189:;<:=;88&: Bankowość!"#$ mobilna w oczach %&'(')#*+,- Polaków./&'01-%2$013/./& 2-#1*0'#41+/)2'+#'#$'& *3-%-2+-)51'.-# Warszawa, 6*&+-)17$0*4189:;

Bardziej szczegółowo

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Raport z badania ilościowego realizowanego wśród lekarzy i lekarzy

Bardziej szczegółowo

Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Twoja emerytura. Wyższa emerytura. Niższe podatki!

Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego. Twoja emerytura. Wyższa emerytura. Niższe podatki! Twoja emerytura Wyższa emerytura Niższe podatki! Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego to wyjątkowy program oszczędnościowy w formie ubezpieczenia na życie z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi,

Bardziej szczegółowo

Bankowa jakość obsługi sektora MSP. Badania benchmarkingowe w ramach IX edycji konkursu Bank Przyjazny dla Przedsiębiorców.

Bankowa jakość obsługi sektora MSP. Badania benchmarkingowe w ramach IX edycji konkursu Bank Przyjazny dla Przedsiębiorców. Bankowa jakość obsługi sektora MSP. Badania benchmarkingowe w ramach IX edycji konkursu Bank Przyjazny dla. Ewa Jakubowska-Krajewska, Członek Zarządu Polsko-Amerykańskiej Fundacji Doradztwa dla Małych

Bardziej szczegółowo

Zasadność opłat likwidacyjnych w. ekonomiczny i aktuarialny

Zasadność opłat likwidacyjnych w. ekonomiczny i aktuarialny Problematyka abuzywności w ubezpieczeniach na życie Konferencja Wydziału Prawa i Administracji UW oraz Polskiej Izby Ubezpieczeń Zasadność opłat likwidacyjnych w ubezpieczeniach na życie z UFK wymiar ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Uwagi do projektu nowelizacji kodeksu cywilnego odnoszącej się do ubezpieczeń grupowych

Uwagi do projektu nowelizacji kodeksu cywilnego odnoszącej się do ubezpieczeń grupowych Prof. dr hab. Marcin Orlicki, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Poznań, 11 stycznia 2015 r. Uwagi do projektu nowelizacji kodeksu cywilnego odnoszącej się do ubezpieczeń grupowych 1. Art. 805¹

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 2009 Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów 15.02.2008 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie sprawozdania z własnej inicjatywy dotyczącego niektórych aspektów ubezpieczeń komunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

Raport o skargach i odwołaniach klientów Ergo Hestii. Raport nr 10. II kwartał 2014 r.

Raport o skargach i odwołaniach klientów Ergo Hestii. Raport nr 10. II kwartał 2014 r. Raport o skargach i odwołaniach klientów Ergo Hestii Raport nr 10. II kwartał 2014 r. Raport o skargach i odwołaniach klientów Ergo Hestii Ergo Hestia stale monitoruje skargi i odwołania. Tworzenie wewnętrznych

Bardziej szczegółowo

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze

2016 CONSULTING DLA MŚP. Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 2016 CONSULTING DLA MŚP Badanie zapotrzebowania na usługi doradcze 1 O raporcie Wraz ze wzrostem świadomości polskich przedsiębiorców rośnie zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi doradcze. Jednakże

Bardziej szczegółowo

5,00 % 0,00 % 1,59 % 2,53 % 3,27 % 3,26 % ZAKUP podsumowanie najlepszych ofert. Strona 1 z 6. 204,41 zł 205,80 zł 170,31 zł. 0 zł 33,20 zł 0 zł

5,00 % 0,00 % 1,59 % 2,53 % 3,27 % 3,26 % ZAKUP podsumowanie najlepszych ofert. Strona 1 z 6. 204,41 zł 205,80 zł 170,31 zł. 0 zł 33,20 zł 0 zł Jakub Misiewicz email: jakubmisiewicz@homebrokerpl telefon: Oferta przygotowana dnia:02072015 (23:31) ZAKUP podsumowanie najlepszych ofert Parametry: Waluta: PLN, Kwota: 300 000, Wartość nieruc homośc

Bardziej szczegółowo

lokata ze strukturą Czarne Złoto

lokata ze strukturą Czarne Złoto lokata ze strukturą Czarne Złoto Lokata ze strukturą Czarne Złoto jest produktem łączonym. Składa się z lokaty promocyjnej i produktu strukturyzowanego Czarne Złoto inwestycji w formie ubezpieczenia na

Bardziej szczegółowo

Money Makers S.A., ul. Domaniewska 39A, 02-672 Warszawa T: +48 22 463 8888, F: +48 22 463 8889, E: biuro@moneymakers.pl, W: www.moneymakers.

Money Makers S.A., ul. Domaniewska 39A, 02-672 Warszawa T: +48 22 463 8888, F: +48 22 463 8889, E: biuro@moneymakers.pl, W: www.moneymakers. Doświadczenie w inwestowaniu, a apetyt na zysk Ponad 53% inwestujących po raz pierwszy oczekuje, że inwestycja przyniesie im zysk zdecydowanie przewyższający inflację. Choć nie mają doświadczenia w inwestowaniu

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

Przewodnik Klienta. Ubezpieczenie na życie i zdrowie Nowa Perspektywa

Przewodnik Klienta. Ubezpieczenie na życie i zdrowie Nowa Perspektywa Przewodnik Klienta Ubezpieczenie na życie i zdrowie Nowa Perspektywa 1 Jesteśmy gotowi, aby sprostać Twoim potrzebom Życie i zdrowie Twoje oraz Twoich bliskich mają bezcenną wartość. Wiemy, że gdy pojawia

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

Sukces. Bądź odważny, nie bój się podejmować decyzji Strach jest i zawsze był największym wrogiem Ludzi

Sukces. Bądź odważny, nie bój się podejmować decyzji Strach jest i zawsze był największym wrogiem Ludzi Sukces Każdy z nas przychodzi na świat z sekretnym zadaniem. Jak myślisz, jakie jest Twoje? Czy jesteś gotowy wykorzystać w pełni swój potencjał? Do czego masz talent? Jakie zdolności, zainteresowania

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Analiza konsekwencji zmiany funduszu przez członków Amplico OFE

Analiza konsekwencji zmiany funduszu przez członków Amplico OFE Analiza konsekwencji zmiany funduszu przez członków Spis treści Metodologia...2 Sesja transferowa sierpień 2005...3 Sesja transferowa listopad 2005...4 Sesja transferowa luty 2006...5 Sesja transferowa

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. WARSZAWA, 2011 r.

URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO. WARSZAWA, 2011 r. RAPORT O STANIE RYNKU BROKERSKIEGO W 2010 ROKU URZĄD KOMISJI NADZORU FINANSOWEGO WARSZAWA, 2011 r. Autor: Zbigniew Kalisiewicz (Departament Pośredników Finansowych) SŁOWA KLUCZOWE: UBEZPIECZENIA, REJESTR

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ INFORMACYJNY

MATERIAŁ INFORMACYJNY MATERIAŁ INFORMACYJNY Strukturyzowane Certyfikaty Depozytowe Lokata inwestycyjna powiązana z rynkiem akcji ze 100% ochroną zainwestowanego kapitału w Dniu Wykupu Emitent Bank BPH SA Numer Serii Certyfikatów

Bardziej szczegółowo

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie.

zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje w skarpecie. Fundusze inwestycyjne to instytucje, które zajmują się profesjonalnym lokowaniem powierzonych im pieniędzy. Do funduszu może wpłacić swoje oszczędności każdy, kto nie chce ich trzymać w skarpecie. Wynajęci

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012

OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012 OPIS FUNDUSZY OF/ULM4/1/2012 Spis treści Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2020 3 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu Kapitałowego ING Perspektywa 2025 6 Opis Ubezpieczeniowego Funduszu

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Marek Połeć, 08.12.2010

Marek Połeć, 08.12.2010 Marek Połeć, 08.12.2010 2.1 od następstw nieszczęśliwych wypadków 2.2 na życie W obecnej rozwiniętej formie ubezpieczenia na życie są dopasowywane do indywidualnych potrzeb klienta. Głównymi celami tych

Bardziej szczegółowo

% w skali roku. Bezpieczna inwestycja i szybki zysk mogą iść w parze. KOS. Wysokie oprocentowanie. Tylko w listopadzie

% w skali roku. Bezpieczna inwestycja i szybki zysk mogą iść w parze. KOS. Wysokie oprocentowanie. Tylko w listopadzie Bezpieczna inwestycja i szybki zysk mogą iść w parze. 1% w pierwszych 5 miesiącach 3% od 6. do 12. miesiąca 13% w 13. miesiącu 3 ACJE LIG Wysokie oprocentowanie RESOWE OB OK W AR A KOS O SK nowa 13-miesięczna

Bardziej szczegółowo

JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC?

JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? TRANSPORT JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? www.firmatransportowa.pl TRANSPORT JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? Spis treści Jaki zakres ochrony możesz

Bardziej szczegółowo

Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i

Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i Struktura wydatków na zdrowie Rodzaje ubezpieczeń Rynek ubezpieczeń zdrowotnych w Polsce i Europie Potencjał rozwoju ubezpieczeń zdrowotnych i abonamentów medycznych w Polsce Propozycje Ministerstwa Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Forma prawna Agent Ubezpieczyciel. Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności Wiek Zwrot kapitału. 18-77 lat (włącznie)

Forma prawna Agent Ubezpieczyciel. Euro Bank S.A. Okres Odpowiedzialności Wiek Zwrot kapitału. 18-77 lat (włącznie) produkt strukturyzowany Kurs na Amerykę Forma prawna Agent Ubezpieczyciel indywidualne ubezpieczenie na życie i dożycie Euro Bank S.A. Towarzystwo Ubezpieczeń na Życie Europa S.A. Okres Odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO

Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO Terminowe Ubezpieczenie na Życie MONO 1. Dla kogo jest ta polisa indywidualna? 2. Co to jest ubezpieczenie terminowe MONO? 3. Korzyści dla Ubezpieczonego 4. Cechy ubezpieczenia 5. Suma ubezpieczenia i

Bardziej szczegółowo