Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ i inne uczucia negatywne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ i inne uczucia negatywne"

Transkrypt

1 Acta Universitatis Wratislaviensis No 2229 Jêzyk a Kultura tom 14 Wroc³aw 2000 AGNIESZKA LIBURA Uniwersytet Wroc³awski Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ i inne uczucia negatywne 1. Zgodnie z potoczn¹, znajduj¹c¹ odbicie w jêzyku, kategoryzacj¹ rzeczy i zjawisk NIENAWIŒÆ zalicza siê do klasy uczuæ; mówimy o uczuciu nienawiœci, podobnie jak o uczuciu mi³oœci, strachu. Je eli przyjmiemy, e prototypowym uczuciem jest doznanie pozytywne 1 MI OŒÆ, to NIENAWIŒÆ jako przeciwieñstwo MI OŒCI 2 zajmowa³aby równie wa ne, nieperyferyjne miejsce w kategorii uczuæ. 1 Jako najlepszy przyk³ad uczucia testowani kompetentni u ytkownicy jêzyka polskiego podawali mi³oœæ, natomiast jako przyk³ady emocji z³oœæ, gniew, strach i inne. Rozbie noœci te zdaj¹ siê wskazywaæ na to, e w potocznej odmianie jêzyka s³owa uczucie i emocja nie s¹ synonimiczne. Do podobnych rezultatów prowadzi analiza odpowiednich hase³ w S³owniku jêzyka polskiego PWN. Wprawdzie w zamieszczonej tam definicji znaczenia leksemu uczucie podaje siê jako jego synonim wyraz emocja, to jednak oba has³a na tyle siê ró ni¹, e trudno by³oby uznaæ te dwa s³owa za semantycznie równowa ne. Znaczenie leksemu emocja jest objaœniane jako: ÿprzejêcie siê czymœ, podniecenie, wzruszenie; silne prze ycie uczuciowe, np. gniewu, strachu, radoœci. Definicja ta jest o wiele wê sza ni zamieszczona tam e definicja znaczenia wyrazu uczucie: ÿstan psychiczny, którego istotê stanowi ustosunkowanie siê wewnêtrzne do aktualnie dzia³aj¹cych bodÿców, przesz³ych lub przysz³ych zdarzeñ i wszystkich elementów otaczaj¹cego œwiata oraz do w³asnego organizmu. Kolejna istotna ró nica miêdzy tymi dwoma s³owami wy³ania siê z przyk³adów typowych kontekstów, z których analizy zdaje siê wynikaæ, e prototypowa emocja to doznanie silne i raczej negatywne (emocja gniewu, strachu, radoœci; gwa³towna, niespodziewana emocja), prototypowe uczucie pozytywne (uczucie macierzyñskie, uczucia patriotyczne, ludzkie uczucia). Wi¹za³aby siê z tym równie analogiczna ró nica u ywaj¹c terminologii Tomasza P. Krzeszowskiego (1997) w absolutnej, niezale nej od kontekstu aksjologii obu wyrazów. Za dodatnim wartoœciowaniem leksemu uczucie przemawia tak e to, e w jednym ze swych znaczeñ jest on synonimem wyrazu mi³oœæ, który niew¹tpliwie ma pozytywn¹ aksjologiê. 2 Por. uwagi Iwony Nowakowskiej-Kempnej: Porównuj¹c przytoczone tutaj ICM MI OŒCI i NIENAWIŒCI, mo na wysnuæ oczywisty wniosek, i uczucia te rozmieszczone s¹ na skali wartoœci po przeciwnych stronach, gdy odnosz¹ siê albo do APROBATY albo DEZAPROBATY (1995: 239), a tak e Aldony Zwierzyñskiej: Na koniec chcê jeszcze tylko zwróciæ uwagê na ³atwoœæ przejœcia od pojêcia ÿmi³oœci do pojêcia ÿnienawiœci, w³aœnie poprzez modele peryferyjne powy ej omówione [...] W istocie nienawiœæ jest jakby prototypow¹ mi³oœci¹, w której modele pozostaj¹ te same, tylko zmienia siê ich wartoœæ z pozytywnej na negatywn¹, a w zasadzie najwa - niejsza jest zmiana na poziomie modelu uczucia (1992: 109). Druga myœl zgodna jest z potoczn¹ wiedz¹ zawart¹ w porzekadle: Od mi³oœci do nienawiœci jeden krok.

2 136 AGNIESZKA LIBURA Niektórzy jêzykoznawcy uwa aj¹, e NIENAWIŒÆ jest postaw¹, a nie uczuciem. Iwona Nowakowska-Kempna (1987; 1995), powo³uj¹c siê na wczeœniejsze prace jêzykoznawców i psychologów 3, wyró nia trwaj¹ce krótko uczucia-afekty i d³ugotrwa³e uczucia-postawy emocjonalne. NIENAWIŒÆ podaje jako przyk³ad uczuæ-postaw. Zofia Zaron (1985) zalicza zarówno MI OŒÆ, jak i NIENAWIŒÆ do postaw: dyspozycji psychicznych, którym towarzyszy wynikaj¹ce z nich dzia³anie skierowane ku drugiemu cz³owiekowi. Ta sama autorka podkreœla, e w analizie semantycznej wyra eñ jêzykowych z nazwami uczuæ nie mo na pomin¹æ wartoœci nadbudowanych nad tymi uczuciami. Okreœla MI OŒÆ i NIENAWIŒÆ jako pojêcia etyczne, które wyznaczaj¹»horyzont poznawczy«œwiata wartoœci (1985: 16). 2. Bardzo negatywne wartoœciowanie uczucia NIENAWIŒCI, a do uto samienia NIENAWIŒCI ze z³em, potwierdzi³y wyniki pierwszej czêœci przeprowadzonych przeze mnie badañ ankietowych 4. 28% badanych na proœbê o spontaniczne podanie wyra eñ i zwrotów zawieraj¹cych s³owa: nienawiœæ, nienawidziæ lub wyra eñ zwi¹zanych z tymi s³owami odpowiedzia³o, zamieszczaj¹c negatywn¹ kwalifikacjê etyczn¹ uczucia NIENAWIŒCI w sposób wyra ony explicite, np. s³owami: nienawiœæ to z³o lub poœrednio, np. wymieniaj¹c ró ne przejawy i skutki nienawiœci. Niektórzy respondenci podawali d³u sze listy sk³adaj¹ce siê z pojedynczych wyrazów, np.: okrucieñstwo, zawiœæ, wrogoœæ, znêcanie siê, faszyzm. Nagromadzenie s³ów, które s¹ obarczone ujemn¹ ocen¹ aksjologiczn¹, a zosta³y po³¹czone z sob¹ na zasadzie skojarzenia z tym samym pojêciem NIENAWI- ŒCI, oddaje poœrednio sposób wartoœciowania tego pojêcia. Inni respondenci ankiety zamieszczali odpowiedzi œwiadcz¹ce o tym, e NIENAWIŒÆ jest uczuciem przez nich nie akceptowanym (chocia nie zosta³o to jasno powiedziane, mo na siê domyœlaæ, e wynika to z imperatywu etycznego), np.: nienawidzê nienawiœci; nienawiœæ jest czymœ, czego próbujê siê pozbyæ. Jedna odpowiedÿ ma charakter d³u szej eksplikacji znaczenia s³owa nienawidziæ: czuæ do kogoœ ogromn¹ niechêæ, bardzo nie chcieæ przebywaæ w czyimœ towarzystwie, mieæ do kogoœ z³e uczucia, wstrzymywaæ siê przed wyrz¹dzeniem komuœ krzywdy, jednoczeœnie nie lubiæ siebie za posiadanie takich uczuæ, których nie mo na zaakcep- 3 Wykaz tych prac zosta³ zamieszczony w artykule I. Nowakowskiej-Kempnej (1987: 113). 4 W badaniach ankietowych wziê³o udzia³ 200 osób studentów i uczniów szkó³ pomaturalnych. Respondenci zostali poproszeni o spontaniczne wypisanie wyra eñ i zwrotów ze s³owami: nienawiœæ, nienawidziæ. Czêœæ badanych w odpowiedzi zamieœci³a tak e próby eksplikacji znaczenia tych wyrazów lub ró ne skojarzenia z nimi zwi¹zane. Zebrany materia³ pozwoli³ wyodrêbniæ dosyæ jednorodn¹ grupê czterech uczuæ negatywnych, wœród których wymieniana by³a NIENA- WIŒÆ, oraz zespó³ piêciu semów istotnych dla definiowania tych uczuæ. Na tej podstawie zosta³a opracowana druga czêœæ ankiety, której celem by³o zbadanie udzia³u wyszczególnionych uprzednio cech semantycznych w znaczeniu nazw ka dego z czterech uczuæ negatywnych tej grupy (GNIE- WU, NIECHÊCI, NIENAWIŒCI, Z OŒCI).

3 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 137 towaæ i których nie chce siê mieæ w sobie. Te i inne odpowiedzi wskazuj¹ na to, e negatywna ocena aksjologiczna nie stanowi ma³o wa nej konotacji, ale tworzy sam rdzeñ znaczenia wyrazu nienawiœæ 5. Tylko w jednej ankiecie znalaz³ siê œlad pozytywnej oceny uczucia nienawiœci: ktoœ napisa³: lepsza jest nienawiœæ ni obojêtnoœæ. Dwie osoby stwierdzi³y: nienawiœæ jest rzecz¹ ludzk¹, nie opatruj¹c tego adn¹ kwalifikacj¹ etyczn¹. Fakt, e prawie 1/3 badanych zamieœci³a w ankiecie wyra enia pozwalaj¹ce przypisaæ NIENAWIŒCI negatywn¹ ocenê aksjologiczn¹, ma tym wiêksze znaczenie, i sposób sformu³owania polecenia dopuszcza³ ró ne strategie odpowiedzi: mo na by³o wypisaæ zwroty z wyrazami nienawiœæ, nienawidziæ, skojarzenia z nimi zwi¹zane lub eksplikacje znaczenia. 3% ankietowanych osób nie udzieli³o adnej odpowiedzi, a 10% ograniczy- ³o siê do podania wyra enia: nienawidziæ kogoœ (w tej ogólnej postaci lub wskazuj¹c konkretny przedmiot uczucia NIENAWIŒCI). Jedna z osób zauwa y³a: s³owa te maj¹ tak du y ³adunek emocjonalny, e wystarczaj¹ same. Zebrany materia³ jêzykowy prezentuje zaskakuj¹co ubog¹ ³¹czliwoœæ wyrazów nazywaj¹cych uczucie NIENAWIŒCI. Tylko trzy spoœród kolokacji 6 zamieszczonych w S³owniku jêzyka polskiego PWN nienawidziæ kogoœ za coœ; czuæ nienawiœæ; nienawiœæ do kogoœ zosta³y podane przez statystycznie istotny procent badanych. Jedn¹ z przyczyn, dla której respondenci ankiety ograniczyli siê do podania zaledwie kilku najprostszych zwi¹zków sk³adniowych, mo e byæ silne nacechowanie emocjonalne i aksjologiczne wyrazów nienawiœæ, nienawidziæ: ich negatywne zabarwienie jest tak mocne, e nie musi byæ wzmacniane i podkreœlane przez dodatkowe epitety. Dla porównania, S³ownik jêzyka polskiego podaje a kilkanaœcie typowych okreœleñ rzeczownika nienawiœæ: dzika, gwa³towna, namiêtna, œmiertelna, zagorza³a, za arta, ywio³owa, g³ucha, œlepa, g³êboka, skryta, bezsilna. Zgromadzony dziêki ankiecie materia³ jêzykowy pozwala te dostrzec niesymetrycznoœæ znaczeñ wyrazów nienawiœæ i nienawidziæ. Spektrum znaczenia czasownika nienawidziæ rozci¹ga siê od prototypowego nienawidziæ 1, do którego odwo³ywali siê respondenci ankiety, podaj¹c objaœnienia s³owa nienawidziæ i skojarzenia z nim zwi¹zane, po maj¹ce charakter emfatycznego ÿnie lubiê nienawidziæ 2. To drugie znaczenie pojawi³o siê jedynie w niektórych zwrotach podanych jako przyk³adowe u ycia wyrazu nienawidziæ, np.: nienawidzê szpinaku, nienawidzê poniedzia³ków, nienawidzê deszczu. Znaczenie rzeczownika nienawiœæ zawiera w sobie prototypowe znaczenie czasownika nienawidziæ, natomiast nie obejmuje znaczenia pobocznego (nienawidziæ 2 ). Poboczne, ekspresywne znaczenie czasownika nienawidziæ ukszta³towa³o siê w wyniku przegrupowania cech semantycznych, sk³adaj¹cych siê na znaczenie 5 Najogólniejsza definicja uczucia NIENAWIŒCI podawana przez respondentów ankiety brzmia³a: Nienawiœæ to coœ bardzo z³ego. 6 Za Encyklopedi¹ jêzykoznawstwa ogólnego (1993) przyjmujê, e termin kolokacja jest (w jednym ze swych dwóch sensów) synonimem ³¹czliwoœci i w takim znaczeniu go u ywam.

4 138 AGNIESZKA LIBURA nienawidziæ 1. Oprócz zmiany sposobu wartoœciowania (przy utrzymaniu silnego nacechowania emocjonalnego), nienawidziæ 2 ró ni siê od nienawidziæ 1 cechami semantycznymi wymaganego wyra enia uzupe³niaj¹cego. Czasownik nienawidziæ 2 mo e w pozycji dope³nienia bli szego mieæ wyraz desygnuj¹cy przedmiot nieo ywiony, i to tak b³ahy jak szpinak. Prototypowe nienawidziæ 1 wymaga jako dope³nienia nazw ludzi, grup i organizacji spo³ecznych, np.: ona nienawidzi swojego szwagra; Czeczeñcy nienawidz¹ Rosji; nienawidzê skinów. Rzadziej w funkcji dope³nienia czasownika nienawidziæ 1 wystêpuj¹ wyrazy oznaczaj¹ce elementy przyrody o ywionej (On nienawidzi zwierz¹t i znêca siê nad nimi). Najbardziej typowym obiektem NIENAWIŒCI jest cz³owiek. Podane w ankiecie parafrazy znaczenia wyrazów nienawiœæ, nienawidziæ i skojarzenia z nimi zwi¹zane (np. okrucieñstwo, zniewaga, cierpienie, zniszczenie, znêcanie siê, zemsta, odwet, wrogoœæ, krzywda) poœwiadczaj¹ potoczn¹ wiedzê o tym, e kto ywi NIENAWIŒÆ, pragnie wyrz¹dzaæ z³o, zadawaæ cierpienie lub wrêcz zniszczyæ przedmiot uczucia. Jedn¹ z cech semantycznych rzeczownika nienawiœæ i prototypowego znaczenia czasownika nienawidziæ by³aby zatem chêæ powodowania z³a dla przedmiotu uczucia 7. Tak okreœlony komponent semantyczny nale y uznaæ za konstytutywny dla znaczenia wyrazów nienawiœæ i nienawidziæ 1, gdy jego treœæ przes¹dza o zwi¹zanym z nimi ujemnym wartoœciowaniu, a tak e o zakresie i treœci s³ów mog¹cych zaj¹æ pozycjê dope³nienia bli szego, jakiego wymaga czasownik nienawidziæ 1. Poniewa nie mo na wyrz¹dziæ z³a materii nieo ywionej, wiêc takie wyrazy, jak: deszcz, szpinak, ko uch (na mleku) nie mog¹ wyst¹piæ w roli dope³nienia czasownika nienawidziæ w jego prototypowym znaczeniu. Analogiczne konstrukcje nominalne: nienawiœæ do deszczu, nienawiœæ do szpinaku maj¹ charakter artobliwych okazjonalizmów. Nie tylko wykraczaj¹ poza typow¹ ³¹czliwoœæ wyrazu nienawiœæ, ale towarzyszy im g³êbokie przeorganizowanie treœci tego leksemu, podobnie jak to siê dzieje w wypowiedziach ironicznych. W znaczeniu nienawidziæ 2 zamiast cechy semantycznej chêæ powodowania z³a dla przedmiotu uczucia wystêpuje chêæ unikania przedmiotu uczucia. St¹d w drugim znaczeniu czasownik nienawidziæ nie posiada negatywnego zabarwienia aksjologicznego, choæ tak jak nienawidziæ 1 jest silnie nacechowany emocjonalnie. Podobnie jak przekleñstwa pe³ni funkcjê ekspresywn¹ i dobrze siê do tego nadaje; publiczne przyznanie siê do uczucia NIENAWIŒCI zwi¹zane jest z naruszeniem spo³ecznego tabu, a kto mówi: nienawidzê, u ywaj¹c tego s³owa w znaczeniu nieprototypowym nienawidziæ 2, odwo³uje siê do tej samej formy jêzykowej, któr¹ posiada nienawidziæ 1 i która nie tylko jest znakiem silnych emocji, ale równie jest zdolna wzbudziæ wielkie emocje (strach, oburzenie itd.) u odbiorcy 8. 7 Jest to zgodne z eksplikacj¹ Anny Wierzbickiej: X nienawidzi Y = X pragnie wyrz¹dzaæ z³o Y (1971). 8 Funkcja konatywna wyra enia jêzykowego jest czêsto czynnikiem warunkuj¹cym jego funkcjê emotywn¹, np. aby wyraziæ uczucia negatywne u ywa siê przekleñstw tak e z tego powodu, e s¹ one zdolne poruszyæ emocje odbiorcy.

5 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 139 W wielu przypadkach mo na rozstrzygn¹æ, które z dwóch znaczeñ czasownika nienawidziæ zosta³o u yte, dopiero gdy znany jest kontekst i konsytuacja. Zdenerwowany turysta pos³u y siê emfatycznym nienawidziæ 2, mówi¹c: Nienawidzê tego kraju! (Bo nikt tu nie mówi po angielsku, a urzêdnicy ci¹gle robi¹ mi problemy. Nigdy tu wiêcej nie przyjadê), podczas gdy formu³uj¹c to samo zdanie w innej sytuacji, ktoœ mo e u yæ znaczenia nienawidziæ 1 : Nienawidzê tego kraju! (Wiêc popieram decyzjê wypowiedzenia wojny) 9. Istnieje te pewna liczba przypadków mniej jasnych. Odrêbn¹ i jednorodn¹ pod wzglêdem semantycznym grupê tworz¹ u ycia czasownika nienawidziæ w wyra eniach, w których dope³nieniem jest wyraz o ujemnym nacechowaniu aksjologicznym, np.: k³amstwo, fa³sz, ob³uda. Wyra enia: nienawidzê k³amstwa, fa³szu, ob³udy (a tak e mo liwe do utworzenia frazy nominalne: nienawiœæ do k³amstwa, fa³szu) podobnie jak inne, które wpisuj¹ siê w ogólniejszy schemat o znaczeniu: ÿÿle siê odnosiæ do czegoœ z³ego, s¹ wartoœciowane dodatnio. Analogiczna zasada obowi¹zuje w matematyce: iloczyn dwóch wyra eñ ze znakiem minus daje wynik ze znakiem plus 10. Znaczenie czasownika nienawidziæ w tego typu wyra eniach jest w sposób oczywisty ró ne od prototypowego (odmienne wartoœciowanie i nieosobowy, abstrakcyjny obiekt uczucia), ale nie jest identyczne z pobocznym nienawidziæ 2. Emfatycznie wyra ona niechêæ do szpinaku nie podlega kwalifikacji etycznej, podczas gdy rozpatrywane tu wyra enia wpisuj¹ siê w perspektywê aksjologiczn¹. Ponadto na znaczenie nienawidziæ 2 sk³ada siê cecha semantyczna ÿchêæ unikania przedmiotu uczucia. Nienawiœæ zaœ do k³amstwa, ob³udy itp. wi¹ e siê z negatywn¹, ale nierzadko aktywn¹ postaw¹ wobec tych zjawisk. 3. Aby ustaliæ, jak wartoœciowane s¹ wyra enia, w których jako obiekt uczucia NIENAWIŒCI wymienia siê osoby postêpuj¹ce nieetycznie, zbada³am dodatkowo teksty wywiadów prasowych i ksi¹ kowych oraz listów do redakcji, gdy materia³ jêzykowy zebrany dziêki ankiecie nie pozwala³ rozstrzygn¹æ tej kwestii. Z przeprowadzonej przeze mnie analizy kontekstów u ycia s³ów: nienawiœæ, nienawidziæ wynika, e negatywna kwalifikacja etyczna ludzi bêd¹cych przedmiotem NIENAWIŒCI os³abia ujemne wartoœciowanie, jakie prototypowo jest zwi¹zane z tymi wyrazami, chocia go nie niweluje ani tym bardziej nie zmienia znaku wartoœci na dodatni 11. Zgromadzone przyk³ady, pochodz¹ce z tekstów pry- 9 W pierwszym kontekœcie Nienawidzê tego kraju! [...] Nigdy tu wiêcej nie przyjadê czasownik nienawidziæ wystêpuje w znaczeniu pobocznym (z semem konstytutywnym ÿchêæ unikania przedmiotu uczucia ), w drugim zaœ w znaczeniu podstawowym (z semem konstytutywnym ÿchêæ powodowania z³a dla przedmiotu uczucia ). Zatem klasy semantyczne wyra eñ implikowanych prawostronnie przez nienawidziæ 1 i nienawidziæ 2 nie s¹ ca³kowicie roz³¹czne. 10 Dok³adniej zale noœci aksjologiczne w obrêbie wyra eñ jêzykowych opisa³ T.P. Krzeszowski (1997), ujmuj¹c je w postaci Podstawowej Macierzy Aksjologicznej. 11 Wyniki tej analizy s¹ interesuj¹ce równie w kontekœcie rozwijanej przez T.P. Krzeszowskiego (1997) teorii wartoœci wyra eñ jêzykowych. Trudno rozstrzygn¹æ, czy zdania typu: Ofiara nienawidzi swoich oprawców stanowi¹ przyk³ad VII czy VIII schematu Podstawowej Macierzy Aksjologicznej. Wahania te wynikaj¹ z w¹tpliwoœci, jakie wartoœciowanie przypisaæ figurze prymarnej tej relacji osobie, która nienawidzi.

6 140 AGNIESZKA LIBURA marnie mówionych (wywiady) lub zbli onych przez swoj¹ niestarannoœæ do mówionej odmiany jêzyka (niektóre listy czytelników), wskazuj¹ na to, e wyj¹wszy postawê ostentacyjnego ³amania zasad etycznych (reprezentowan¹ np. przez niektóre subkultury m³odzie owe) publiczne przyznanie siê do nienawiœci mo liwe jest tylko wówczas, gdy jest ono czêœciowo usprawiedliwione negatywn¹ ocen¹ moraln¹ przedmiotu uczucia. Jako ilustracjê podajê fragment anonimowego wyznania syna zbrodniarza stalinowskiego: (1) Strasznie trudno jest pogodziæ w sobie mi³oœæ i nienawiœæ do jednego i tego samego cz³owieka. Mi³oœæ do doktora Jeckylla po pracy, po po- ³udniu i wieczorem, w rodzinnym domu oraz nienawiœæ do mistera Hyde a w pracy, poza domem, rano i do po³udnia [...] Czasami wydaje mi siê, e chcia³bym wyrzygaæ z siebie tê nienawiœæ [...] Nie mia³em, nie starczy³o mi œmia³oœci, by go o to zapytaæ. I o to, w którym departamencie Ministerstwa Bezpieczeñstwa Publicznego on wczeœniej pracowa³? I czy katowa³ osobiœcie, czy raczej unika³ brudnej, krwawej roboty? I ilu pos³a³ do ziemi? (GabJac: s ) Podobnie usprawiedliwia siê swoich bliskich, podkreœlaj¹c, e wczeœniej doznali z³a od osób, które teraz darz¹ uczuciem nienawiœci. Oto fragment wywiadu z synem jednego z czo³owych opozycjonistów PRL-u: (2) Po drodze to by³ koszmar co kilkaset metrów zatrzymywa³y nas patrole policyjne i rewidowa³y samochód. A w drodze powrotnej, gdzieœ w okolicach odzi, zaproszono nas na posterunek milicji, gdzie zagro ono rewizj¹ osobist¹ [...] To doœwiadczenie jeszcze bardziej pog³êbi³o niechêæ, ba, chyba nienawiœæ mamy do panów z SB. (GabJac: s ) Jednak e wiele innych przyk³adów œwiadczy o tym, e nawet niska ocena moralna przedmiotu uczucia nie przekreœla negatywnego wartoœciowania, zwi¹zanego z wyrazami nienawiœæ, nienawidziæ. (3) Ja nawet dzisiaj nie odczuwam do X osobistej niechêci czy nienawiœci, choæ próbuje mnie wykoñczyæ w sposób zupe³nie bezczelny, z u yciem najgorszych metod. (KurSem: s. 53) (4) Ojciec zawsze powtarza³ mi, bym nigdy nie okazywa³ nienawiœci ani nawet lekcewa enia milicjantom i pracownikom s³u b specjalnych, choæby mi przysz³o spotkaæ siê z nimi w najbardziej nieprzyjemnych i upokarzaj¹cych okolicznoœciach. [...] nigdy, nawet w szczytowym okresie represji wobec ojca, nie zni y³em siê do nienawiœci. Nigdy nie sta³a siê ona si³¹ napêdow¹ mojego dzia³ania. Przed upadkiem w nienawiœæ chroni³a mnie œwiadomoœæ g³êbokiej przepaœci miêdzy sztucznym œwiatem zak³amanej propagandy i dzia³añ policyjnych a tym, co naprawdê czuj¹ i myœl¹ Polacy. (GabJac: s. 32)

7 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 141 Ostatni przyk³ad zawiera wyra enia: zni yæ siê do nienawiœci, upadek w nienawiœæ, które s¹ realizacj¹ metafory konceptualnej Z O TO W DÓ. Miêdzy innymi dziêki tej przenoœni do wypowiedzi zostaje wprowadzona bezwarunkowa negatywna ocena moralna NIENAWIŒCI. Cz³owiek sam w sobie jest tak wielk¹ wartoœci¹, e nawet pope³niane przez niego z³e czyny nie potrafi¹ zmieniæ znaku semantycznego iloczynu nienawidziæ z³ego cz³owieka na dodatni, a co najwy- ej mog¹ os³abiæ pejoratywnoœæ tego typu struktur znaczeniowych. Analiza kontekstów u ycia s³ów: nienawiœæ, nienawidziæ wykazuje, e uczucie NIENAWIŒCI, którego negatywna ocena aksjologiczna nie zosta³a os³abiona przez kontekst, jest postrzegane przez nadawcê komunikatu jako zewnêtrzne wobec niego i przypisywane niemal wy³¹cznie osobom trzecim (przyk³ady 5 i 6). Czasownik nienawidziæ w formie pierwszej osoby liczby pojedynczej wystêpuje prawie bezwyj¹tkowo w znaczeniu pobocznym (przyk³ad 7). (5) Bez tej ksi¹ ki nigdy nie wiedzia³bym o szaleñstwie polityki i straszliwych emocjach i nienawiœciach, jakie wyzwala. (SamWal: s. 97) (6) Niemcy i teraz nas nienawidz¹ i jakby mogli, wiêcej by nam do³o- yli. (GabJac: s. 96) (7) Ja nienawidzê zakupów, nie mam na to czasu i nie lubiê niczego przymierzaæ. (Cogito 1994, 20) Poboczne znaczenie czasownika nienawidziæ pojawia siê najczêœciej w jêzyku ludzi m³odych i w wypowiedziach o charakterze swobodniejszym. 4. Najczêœciej wymieniany w pierwszej czêœci ankiety ci¹g skojarzeñ zwi¹zanych ze s³owem nienawiœæ sk³ada³ siê z wyrazów: gniew, zemsta, niechêæ, z³oœæ, krzywda. Spoœród nich wyodrêbniæ mo na jednorodn¹ grupê powi¹zanych ze sob¹ emocji: NIENAWIŒÆ, NIECHÊÆ, GNIEW i Z OŒÆ. Celem drugiej czêœci badañ ankietowych 12 by³o ustalenie, w jakim stopniu na znaczenie tych czterech wyrazistych uczuæ negatywnych sk³ada siê piêæ cech semantycznych, które wyodrêbni³am na podstawie analizy odpowiedzi zamieszczonych w pierwszej czêœci ankiety, a przez to równie okreœlenie relacji miêdzy tymi uczuciami. Uzyskane wyniki porówna³am z charakterystyk¹ NIENAWIŒCI, NIECHÊCI, GNIEWU i Z OŒCI, jaka wy³ania siê z prawid³owoœci zawartych w jêzyku. Analiza materia³u uzyskanego w drugiej czêœci ankiety prowadzi do wniosku, e w obrêbie badanego zespo³u uczuæ istniej¹ wyraÿne kontrasty i podobieñstwa (por. tab. 1). Bardzo zdecydowanie zarysowa³ siê podzia³ na emocje d³ugo- 12 W drugiej czêœci badañ ankietowych wziê³o udzia³ tych samych 200 respondentów studentów i uczniów szkó³ pomaturalnych. Badanym polecono zaznaczyæ na skali dziesiêciostopniowej takie w³aœciwoœci uczuæ, jak si³ê, d³ugoœæ, prawdopodobieñstwo ukrycia uczucia, szkodliwoœæ dla obiektu uczucia, prawdopodobieñstwo skierowania na obiekt zastêpczy. Wyniki badañ przedstawia tab. 1.

8 142 AGNIESZKA LIBURA Tabela 1. Œrednie natê enie wybranych cech semantycznych, sk³adaj¹cych siê na znaczenie wyrazów: gniew, niechêæ, nienawiœæ, z³oœæ D³ugoœæ Si³a Prawdopodobieñstwo ukrycia uczucia Szkodliwoœæ dla obiektu uczucia Prawdopodobieñstwo skierowania na obiekt zastêpczy gniew 2,79 5,26 3,21 4,78 4,95 niechêæ 5,63 3,26 5,26 3,49 2,35 nienawiœæ 5,79 6,58 4,21 6,10 1,81 z³oœæ 2,4 5,19 3,98 4,82 5,74 ród³o: badania w³asne i krótkotrwa³e: z jednej strony znalaz³y siê uczucia, takie jak NIENAWIŒÆ i NIE- CHÊÆ, z drugiej GNIEW i Z OŒÆ 13. Tylko nieliczne kolokacje wyrazów nienawiœæ, gniew, niechêæ, z³oœæ wskazywa³yby bezpoœrednio na to, e wiedza o d³ugoœci trwania nazywanych przez nie uczuæ zosta³a utrwalona w jêzyku 14. Ujawnia siê ona wyraÿnie dopiero na poziomie tekstu (tak e w tekstach minimalnych, jakimi s¹ przys³owia). Ustabilizowane w jêzyku po³¹czenia wyrazowe 15 (por. tab. 2) pozwalaj¹ jednak poœrednio wnioskowaæ, jaki typowy czas trwania przypisywany jest poszczególnym uczuciom. Z ³¹czliwoœci wyrazów nazywaj¹cych uczucia mo na odczytaæ jêzykowe sposoby konceptualizacji tych uczuæ 16. Regularne po³¹czenia wyrazowe i metafory potoczne odzwierciedlaj¹ sposób pojmowania przez cz³owieka rzeczy i zjawisk 17, który mimo przeciwstawnych niekiedy konceptualizacji, za- 13 W¹tpiæ nale y, czy mo liwy jest roz³¹czny i wyczerpuj¹cy podzia³ wszystkich uczuæ na dwa zbiory ze wzglêdu na kryterium czasu trwania. Próba takiej klasyfikacji przedstawiona przez I. Nowakowsk¹-Kempn¹ (1995: 120 i n.) nie jest wolna od rozstrzygniêæ arbitralnych, np. zaliczenia OBOJÊTNOŒCI i APATII do postaw emocjonalnych, a ZGORZKNIENIA i BEZWOLI do afektów. Byæ mo e, na skali czasu uczucia tworz¹ pewne continuum, choæ jednoczeœnie znaczna czêœæ uczuæ wydaje siê ci¹ yæ do jednego z dwu biegunów: chwilowego afektu lub trwalszej postawy emocjonalnej. 14 Por. np. wyra enie zanotowane przez S³ownik frazeologiczny S. Skorupki dozgonna nienawiœæ. Dziœ ma ono charakter wy³¹cznie literacki. Nie jest obecne ani w ywej mowie, ani w innych, nowszych s³ownikach (np. w wydanym w 1995 roku S³owniku jêzyka polskiego PWN). 15 Za ustabilizowane w jêzyku uzna³am po³¹czenia wyrazowe zanotowane przez S³ownik jêzyka polskiego PWN oraz takie, które siê tam nie znalaz³y, a mimo to s¹ poprawne, doœæ czêsto u ywane w jêzyku pisanym, a przez testowanych kompetentnych nosicieli jêzyka zosta³y uznane za sformu³owania stylistycznie trafne. 16 O metaforycznych sposobach konceptualizacji GNIEWU w jêzyku angielskim mo na siê dowiedzieæ z pracy George a Lakoffa (1987). Podobn¹ analizê polskich wyra eñ metaforycznych zwi¹zanych z tym pojêciem przeprowadza Agnieszka Miko³ajczuk (1994). Sposoby konceptualizacji NIENAWIŒCI wylicza w swojej pracy I. Nowakowska-Kempna (1995). 17 Wielu psychologów i jêzykoznawców kognitywnych przyjmuje nie tylko, e jêzyk odbija sposób pojmowania œwiata przez cz³owieka, lecz równie, e ów sposób rozumienia rzeczywistoœci odzwierciedla strukturê samej rzeczywistoœci, takiej, jaka siê jawi cz³owiekowi w jego doœwiadczeniu.

9 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 143 Tabela 2. Wybrane przyk³ady ³¹czliwoœci wyrazów: gniew, niechêæ, nienawiœæ, z³oœæ. nienawiœæ gniew z³oœæ niechêæ bezsilny (-a) + + * + gwa³towny (-a) * œmiertelny (-a) + za arty (-a) + namiêtny (-a) + ywio³owy (-a) + g³êboki (-a) + + * skryty (-a) + + * nieprzezwyciê ony (-a) + + jad + atak + wpaœæ w ogarnia kogoœ + * * opanowuje kogoœ + * * porywa kogoœ + + ponosi kogoœ + + kipi w kimœ + + gotuje siê w kimœ + wrze w kimœ pa³aæ + + p³on¹æ + + wy³adowaæ na kimœ + + wywrzeæ na kimœ ywiæ + + * siaæ + podsycaæ + hamowaæ w sobie + + dusiæ w sobie + ród³o: S³ownik jêzyka polskiego PWN, pod red. Szymczaka i badania w³asne (zaznaczone *) chowuje spójnoœæ. GNIEW i Z OŒÆ konceptualizowane s¹ na przyk³ad jako ciecz, która wrze i kipi (kipieæ ze z³oœci, gniew w kimœ zawrza³, z³oœæ gotuje siê w kimœ), co implikuje gwa³town¹, ale nie trwaj¹c¹ d³ugo reakcjê: mleko kipi b³yskawicznie, woda im mocniej siê gotuje, tym szybciej wyparowuje itp. Inne spo- Relacjonuj¹c badania Eleonory Rosch, Bogdan Wojciszke stwierdza: Uderzaj¹c¹ w³aœciwoœci¹ œwiata rzeczywistego jest jego obiektywna, niezale na od obserwatora organizacja, przejawiaj¹ca siê m.in. w wysoce korelacyjnej budowie w tym sensie, e pewne cechy obiektów lub zdarzeñ maj¹ tendencjê do czêstszego wspó³wystêpowania ze sob¹ ni inne ich cechy [...] Wykszta³cone przez podmiot schematy czy pojêcia, takie jak»ptak«czy»ekstrawertyk«, nie maj¹ zatem treœci i organizacji ca³kowicie dowolnej, uzale nionej jedynie od niego. Przeciwnie, jest ona w du ym stopniu podyktowana treœci¹ i struktur¹ rzeczywistego œwiata, jaki cz³owiek spostrzega i w jakim dzia³a (1986: 39).

10 144 AGNIESZKA LIBURA soby konceptualizacji uwypuklaj¹ nag³y pocz¹tek i koniec uczucia: wpaœæ w z³oœæ / gniew, wy³adowaæ na kimœ z³oœæ / gniew itp. Inaczej natomiast konceptualizowana jest NIENAWIŒÆ; uczucie to mimo du ej niekiedy dynamiki (np. mówimy o wybuchu nienawiœci podobnie jak o wybuchu gniewu) musi byæ trwalsze, skoro mo na je ywiæ, siaæ i podsycaæ. Podobnie mo na ywiæ niechêæ. Ten typ metaforyzacji wprowadza znacznie dalsz¹ perspektywê czasow¹ ni przenoœnie przywo- ³uj¹ce obraz kipi¹cego wrz¹tku. Inne metaforyczne konceptualizacje, które realizuj¹ siê jêzykowo w postaci wyra eñ: g³êboka niechêæ / nienawiœæ, równie uwypuklaj¹ cechê trwa³oœci tych uczuæ trudno jest: wyczerpaæ g³êbok¹ wodê (np. w studni), dotrzeæ do przedmiotu po³o onego g³êboko (odleg³ego od powierzchni, na dnie rzeki, w¹wozu itp.), wyrwaæ korzenie wroœniête g³êboko w ziemiê. Ilustrowane przez te konceptualizacje znaczenie s³owa g³êboki wydaje siê szczególnie wyraziste w antonimicznym zestawieniu: g³êboki ÿsilny, mocno zakorzeniony, niedostêpny p³ytki ÿs³aby, powierzchowny, ³atwo dostêpny. NIENAWIŒÆ przez respondentów ankiety oceniana jest jako uczucie najsilniejsze, w przeciwieñstwie do NIECHÊCI uznanej za uczucie s³abe. GNIEWO- WI i Z OŒCI przypisano równie znaczn¹ si³ê. Zarysowany podzia³ na uczucia s³abe (NIECHÊÆ) i silne (NIENAWIŒÆ, GNIEW i Z OŒÆ) znajduje potwierdzenie w materiale s³ownikowym. NIENA- WIŒÆ jest konwencjonalnie opisywana epitetami: œmiertelna, za arta (jak walka albo bitwa), namiêtna, ywio³owa. GNIEW i Z OŒÆ mog¹ kipieæ, wrzeæ, porywaæ, ponosiæ. Wszystkie trzy uczucia s¹ okreœlane jako gwa³towne. NIENA- WIŒÆ i GNIEW konceptualizowane s¹ jako ywio³ ognia 18, a NIENAWIŒÆ równie jako si³a i dzikoœæ. Wed³ug oceny respondentów ankiety naj³atwiej jest ukryæ NIECHÊÆ, a najtrudniej nie okazaæ GNIEWU. Natomiast prawdopodobieñstwo ukrycia Z OŒCI i NIENAWIŒCI uznano za niemal identyczne. Trochê inny obraz tych uczuæ wy³ania siê z analizy ³¹czliwoœci wyrazów w kolokacjach: skryta nienawiœæ, (g³êboko) skrywana niechêæ zosta³o utrwalone potoczne przekonanie, e mo na ukryæ uczucia NIECHÊCI i NIENAWIŒCI. Natomiast wyra enia: skryty gniew, skryta z³oœæ s¹ rzadziej spotykane i wypada przyj¹æ, e pojawiaj¹ siê raczej na zasadzie wyj¹tku. (Opozycja miêdzy nimi a poprzednimi wyra eniami nie sprowadza siê do przeciwstawienia: b³êdne poprawne, lecz polega na rozró nieniu tego, co regularne w jêzyku, i tego, co nietypowe.) Z metaforycznych konceptualizacji Z OŒCI i GNIEWU wy³ania siê obraz uczuæ krótkotrwa³ych i gwa³townych, zazwyczaj natychmiast znajduj¹cych ujœcie w dzia³aniu i trudnych do ukrycia. Ostatni¹ w³aœciwoœæ tych uczuæ uwydatniaj¹ przywo³uj¹ce odmienne (ale niesprzeczne z sob¹) konceptualizacje wyra enia: z trudem hamowaæ z³oœæ / gniew, dusiæ w sobie z³oœæ. Obie konwencjonalne prze- 18 Ten typ metafor motywowany jest fizjologicznymi objawami, które towarzysz¹ gwa³townym uczuciom. W polszczyÿnie mo emy znaleÿæ wiele frazeologizmów, które odwo³uj¹ siê do potocznego przekonania o tym, e cz³owiek opanowany uczuciem gniewu ma podwy szon¹ temperaturê cia³a, objawiaj¹c¹ siê ogólnym odczuciem gor¹ca (Miko³ajczuk 1994).

11 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 145 noœnie dobrze oddaj¹ dynamikê Z OŒCI i GNIEWU, uwypuklaj¹c trudnoœci, jakie musi pokonaæ ktoœ, kto próbuje ukryæ lub st³umiæ te uczucia. Pierwsza ujmuje uczucia jako rozpêdzony pojazd, trudny do zatrzymania, druga jako przeciwnika, którego trzeba pokonaæ i zabiæ (pozbawiaj¹c oddechu). Przez respondentów ankiety NIENAWIŒÆ postrzegana jest jako uczucie, z którego wyp³ywaj¹ najbardziej szkodliwe dla drugiego cz³owieka dzia³ania, w przeciwieñstwie do dzia³añ wynikaj¹cych z NIECHÊCI uznano je za najmniej mog¹ce wyrz¹dziæ szkody. Przeprowadzona wczeœniej analiza semantyczna wykaza³a, e konstytutywna dla znaczenia wyrazów nienawiœæ, nienawidziæ jest cecha semantyczna ÿchêæ powodowania z³a dla przedmiotu uczucia. Potwierdzaj¹ to ustabilizowane po³¹czenia wyrazowe: œmiertelna nienawiœæ, jad nienawiœci. Natomiast wyra enie: nienawiœæ kogoœ z era przywo³uje konceptualizacjê nienawiœci jako istoty po eraj¹cej tego, kto nienawidzi, lub co mniej prawdopodobne substancji r¹cej. Istnienie kolokacji: bezsilna nienawiœæ/z³oœæ, bezsilny gniew i brak podobnej konstrukcji z wyrazem niechêæ dowodzi utrwalonego w jêzyku przekonania, e trzem pierwszym uczuciom towarzyszy silna chêæ dzia³ania, a w przypadku niemo noœci podjêcia takiego dzia³ania frustracja. Tym samym jêzyk polski przechowuje potoczn¹ wiedzê o tym, e typowe uczucia NIENAWIŒCI, GNIEWU i Z OŒCI znajduj¹ ujœcie w dzia³aniach wobec obiektu tych uczuæ. Analiza innych konstrukcji sk³adniowych prowadzi do wniosku, e efektem tych dzia³añ jest najczêœciej wyrz¹dzenie szkody (por. wyra enia: jad nienawiœci, wybuchn¹æ gniewem). Nie ma natomiast w jêzyku polskim utrwalonego przekonania, e uczucie NIECHÊCI pobudza do dzia³añ szkodliwych dla obiektu uczucia. Ostatnim badanym przeze mnie sk³adnikiem znaczenia wyrazów nazywaj¹cych uczucia by³o prawdopodobieñstwo przeniesienia uczucia na obiekt zastêpczy. Jest to rzadko analizowany przez lingwistów, ale jak postaram siê dalej wykazaæ istotny komponent semantyczny nazw uczuæ. 5. Gdyby wiedzê o tym, w jakich okolicznoœciach i w jaki sposób ludzie gniewaj¹ siê, z³oszcz¹, nienawidz¹, uj¹æ w postaci schematów lub scenariuszy 19, to ich niezbêdnym elementem oka e siê informacja o obiekcie uczucia. Wiedza ta jest wyra ana jêzykowo, np. konstrukcje sk³adniowe: gniewaæ siê na kogoœ; wy³adowaæ z³oœæ na kimœ; nienawidziæ kogoœ i in. wyraÿnie wskazuj¹ na obiekt uczucia gniewu, z³oœci itd. Przez obiekt uczucia rozumiem tu jeden z elementów schematu poznawczego 20, dotycz¹cego danego uczucia (daj¹cy siê równie 19 Wed³ug szeroko rozpowszechnionej w badaniach nad sztuczn¹ inteligencj¹, w psychologii i psycholingwistyce koncepcji schematów wiedza ludzka zorganizowana jest w³aœnie w postaci schematów, które pe³ni¹ równie rolê procedury orientacyjnej i procedury postêpowania. Szczególnym rodzajem schematów s¹ scenariusze (skrypty). 20 Za B. Wojciszke przyjmujê, e schemat jest posiadan¹ przez podmiot wiedz¹ na temat okreœlonego wycinka rzeczywistoœci, jest semantyczn¹ reprezentacj¹ okreœlonego rodzaju treœci. Poniewa jest to reprezentacja semantyczna, zawiera ona nie wszystkie wiadomoœci podmiotu do-

12 146 AGNIESZKA LIBURA wyraziæ jêzykowo). Inne rozumienie tego terminu (jako jednego z argumentów struktury predykatowo-argumentowej) przyjmuje I. Nowakowska-Kempna (1987), zak³adaj¹c równie, e w przypadku uczuæ-afektów nie mo na mówiæ o obiekcie, ale o przyczynie i sprawcy uczucia. Zgodnie z propozycj¹ I. Nowakowskiej-Kempnej, nawi¹zuj¹c¹ do wprowadzonego przez Annê Wierzbick¹ (1971) sposobu definiowania predykatów okreœlaj¹cych uczucia oraz do teorii sk³adni wyra eñ predykatywnych Stanis³awa Karolaka (1984), nazwê uczucia mo na rozpatrywaæ jako predykat otwieraj¹cy pozycje dla argumentów. I. Nowakowska-Kempna czyni rozró nienie miêdzy struktur¹ predykatowo-argumentow¹ uczuæ-afektów i uczuæ-postaw. Przyjmuje, e pierwsze otwieraj¹ obligatoryjnie dwie pozycje argumentowe: dla doznaj¹cego uczucia i zdarzenia wywo³uj¹cego afekt i fakultatywnie pozycjê argumentow¹ dla sprawcy zdarzenia wywo³uj¹cego afekt 21. Struktura predykatowo-argumentowa uczuæ-postaw sk³ada³aby siê z trzech argumentów: doznaj¹cy uczucia, obiekt uczucia i zdarzenia o roli i charakterystyce przyczyny (por. Nowakowska- Kempna 1987: ). Istniej¹ wprawdzie uczucia krótkotrwa³e, daj¹ce siê zaliczyæ do afektów, które doskonale pasuj¹ do przedstawionego tu schematu predykatowo-argumentowego (np. WZRUSZENIE, OBAWA, OBURZENIE, ZDUMIENIE), to jednak wiele z nich, a w tym tak e analizowane przeze mnie Z OŒÆ i GNIEW, mo na lepiej scharakteryzowaæ za pomoc¹ schematu zaproponowanego dla uczuæ-postaw. Na przyk³ad w zdaniu: Ania gniewa siê na mamê za to, e nie pozwoli³a jej pójœæ na dyskotekê, wystêpuj¹, moim zdaniem, trzy argumenty: doznaj¹cy uczucia, obiekt uczucia 22 i zdarzenie o roli przyczyny. Istotniejsza jest nawet informacja o obiekcie uczucia ni o przyczynie, skoro z dwóch zdañ: Ania gniewa siê na mamê i Ania gniewa siê za to, e mama nie pozwoli³a jej pójœæ na dyskotekê pierwsze wydaje siê komunikatem pe³nym i samowystarczalnym (zdaniem minimalnym), a drugie mog³oby stanowiæ odpowiedÿ na pytanie: Dlaczego Ania gniewa siê na mamê? Równie w Z OŒCI obiekt uczucia jest argumentem równie wa nym jeœli nie wa niejszym jak zdarzenie afekt wywo³uj¹ce. S³ownik jêzyka polskiego PWN notuje nastêpuj¹ce wyra enia, w których nazwa uczucia z³o- tycz¹ce danego fragmentu rzeczywistoœci, lecz jedynie wiedzê uogólnion¹, wyabstrahowan¹ z konkretnych doœwiadczeñ (1986: 39). 21 Pierwsz¹ pozycjê argumentow¹ zajmuje tutaj ten, kto doznaje uczucia (subiekt), tzn. podmiot doznaj¹cy, zwany eksperiencerem (argument przedmiotowy), drug¹ zaœ zdarzenie wywo³uj¹ce afekt (argument zdarzeniowy), opatrzone w zwi¹zku z tym rol¹ i charakterystyk¹ semantyczn¹ przyczyny. Trzeci¹ pozycjê mo e zaj¹æ sprawca (agens) zdarzenia powoduj¹cego uczucie (Nowakowska-Kempna 1987: 116). 22 Inaczej ni I. Nowakowska-Kempna przyjmujê, e w zdaniu o strukturze: X gniewa siê na Y-a za Z, Y jest obiektem, a nie sprawc¹ uczucia. Wynika to z uznania Z za trzeci argument, a wiêc za niepodzielny element struktury predykatowo-argumentowej. Dopiero z analizy znaczenia Z wynika zazwyczaj, e Y jest nie tylko obiektem, ale i sprawc¹ uczucia. Nie zawsze tak byæ musi por. zdanie: Ania gniewa siê na rodziców za to, e mama nie pozwoli³a jej pójœæ na dyskotekê.

13 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 147 œci jest predykatem otwieraj¹cym miejsce dla argumentu przedmiotowego obiektu uczucia 23 : z³oœciæ siê na wszystkich; mieæ z³oœæ do kogoœ, odczuwaæ z³oœæ do kogoœ; a z argumentem zdarzeniowym o charakterze przyczyny podaje nastêpuj¹ce wyra enia: z³oœciæ siê bez powodu, z³oœciæ siê o byle co. Z tych powodów nale a³oby przyj¹æ, e cztery uczucia negatywne: NIECHÊÆ, NIENAWIŒÆ, GNIEW i Z OŒÆ maj¹ podobn¹ strukturê predykatowo-argumentow¹: nazwa uczucia jako predykat otwiera trzy pozycje argumentowe: dla doznaj¹cego uczucia, obiektu uczucia i przyczyny. Ró nica miêdzy GNIEWEM i Z OŒCI z jednej strony a NIENAWIŒCI i NIECHÊCI z drugiej, nie polega wiêc na tym, e w przypadku pierwszych nie mo na mówiæ o obiekcie uczucia. (Nawet rozpatruj¹c ten problem ze stanowiska sk³adni semantycznej, jak stara³am siê to przedstawiæ, bez odwo³ywania siê do struktur poznawczych ludzkiego umys³u, zasadne bêdzie przyj¹æ, e nazwy uczuæ GNIEWU i Z OŒCI jako predykaty otwieraj¹ pozycje argumentowe dla obiektu uczuæ). Natomiast tym, co ró ni te afekty i postawy, jest prawdopodobieñstwo przeniesienia uczucia na osobê lub przedmiot inny od tego, który by³ obiektem uczucia pierwotnie. Wed³ug oceny respondentów ankiety NIENAWIŒÆ jest uczuciem, które najtrudniej skierowaæ na obiekt zastêpczy. Przeniesienie NIECHÊCI na inn¹ osobê lub przedmiot uznano równie za ma³o prawdopodobne. Naj³atwiej natomiast, w œwietle wyników ankiety, przenieœæ na obiekt zastêpczy uczucie Z OŒCI i kolejno GNIEWU 24. Prawdopodobieñstwo przeniesienia uczucia na obiekt zastêpczy stanowi istotny komponent semantyczny, który musi tkwiæ w znaczeniu wyrazów oznaczaj¹cych pojêcia NIENAWIŒCI, GNIEWU czy Z OŒCI, skoro z ³atwoœci¹ rozumiemy zdania typu: Wy³adowa³ swój gniew na pierwszym napotkanym przechodniu; Gdy tylko dozorca nawin¹³ mu siê pod rêkê, wywar³ swoj¹ z³oœæ na Bogu ducha winnym Antonim; Czy w pracy ktoœ ciê zez³oœci³, e tak krzyczysz na dzieci? Podobne konstrukcje zaœ ze s³owem nienawiœæ:?? Wy³adowa³ swoj¹ nienawiœæ na pierwszym napotkanym przechodniu;?? Gdy tylko dozorca nawin¹³ mu siê pod rêkê, wywar³ swoj¹ nienawiœæ na Bogu ducha winnym Antonim;?? Czy w pracy ktoœ wzbudzi³ twoj¹ nienawiœæ, e tak krzyczysz na dzieci? brzmi¹ dosyæ osobliwie. Byæ mo e, sta³yby siê zrozumia³e 23 Wyra enia: wy³adowaæ, wywrzeæ na kimœ z³oœæ s¹ strukturami utworzonymi w oparciu o inny predykat, mog¹ jednak s³u yæ za przyk³ad jêzykowego utrwalenia wiedzy, e uczucie z³oœci ma swój obiekt. 24 Naturê samego fenomenu przeniesienia uczucia na obiekt zastêpczy mo na wyjaœniaæ jedynie na gruncie psychologii. Uczuciom okreœlanym potocznie jako Z OŒÆ i GNIEW towarzyszy, jak wynika z badañ psychologicznych, wiele zmian organicznych: wzrost ciœnienia krwi oraz szybkoœci i si³y uderzeñ serca, wydzielanie adrenaliny itp. W stanie wzburzenia emocjonalnego nastêpuj¹ zaburzenia procesów myœlenia, a podejmowane dzia³ania, s³u ¹ce obni eniu napiêcia miêœniowego, zazwyczaj s¹ gwa³towne i chaotyczne. Por. np. A.P. Sperling (1995).

14 148 AGNIESZKA LIBURA w jakimœ specyficznym kontekœcie, w przeciwnym razie nale y je uznaæ za sformu³owania niefortunne. Mo liwoœæ seryjnego tworzenia z nazwami uczuæ Z OŒCI i GNIEWU zdañ tego typu, jak tu przytoczone, wskazywa³aby na to, e sk³adnikiem znaczenia wyrazów nazywaj¹cych te uczucia jest du e prawdopodobieñstwo przeniesienia Z OŒCI i GNIEWU na obiekt zastêpczy, i to, jak wynika z analizy treœci podanych zdañ, czêsto przypadkowy, nie zwi¹zany wcale z pierwotnym obiektem uczuæ. Przedmiotu NIECHÊCI i NIENAWIŒCI nie mo na zast¹piæ innym, a co najwy ej emocje te mog¹ siê rozszerzyæ na osoby i rzeczy zwi¹zane z pierwotnym obiektem uczuæ. Potoczn¹ wiedzê o tym odzwierciedlaj¹ zbudowane poprawnie pod wzglêdem gramatycznym i stylistycznym oraz zrozumia³e bez wiêkszego wysi³ku zdania typu: Czu³ nieprzepart¹ niechêæ/ogromn¹ nienawiœæ do sklepikarza i wszystkiego, co mia³o z nim jakiœ zwi¹zek; Poniewa wrêcz nienawidzi³ wojskowych, od razu poczu³ niechêæ do tego mê czyzny o g³osie jakby przywyk³ym do wydawania rozkazów, który z takim zapa³em opowiada³ o tym, jak kupowa³ sobie broñ gazow¹. Ostatnie zdanie mo e te s³u yæ jako ilustracja bliskiego powi¹zania znaczeñ wyrazów niechêæ i nienawiœæ 25, które dok³adnie wyraziæ mo na zale noœci¹: niechêæ to nienawiœæ o s³abym natê eniu. Ta sama co do treœci, ale odwrotna co do kierunku zale noœæ zosta³a wykorzystana w S³owniku jêzyka polskiego PWN do zdefiniowania NIENAWIŒCI: uczucie silnej niechêci, wrogoœci do kogoœ lub czegoœ. Mo na przytoczyæ wiele przyk³adów u ycia s³ów niechêæ, nienawiœæ w kontekœcie sugeruj¹cym, e znaczenie drugiego wyrazu jest intensyfikacj¹ znaczenia pierwszego (por. przyk³ad 2). Wyniki ankiety pokazuj¹ wyraÿnie, e na treœæ wyrazów: niechêæ, nienawiœæ sk³ada siê podobne natê enie trzech spoœród rozpatrywanych piêciu cech semantycznych. Znaczenie tych leksemów ró ni natomiast minimalny (dla niechêci) lub maksymalny (dla nienawiœci) udzia³ semów ÿsi³y i ÿszkodliwoœci dla obiektu uczucia. Bliski zwi¹zek znaczeñ wyrazów z³oœæ i gniew potwierdza zarówno podobna ³¹czliwoœæ, jak i zbli one natê enie piêciu badanych cech semantycznych. Przeprowadzone badania dowiod³y istnienia niewielkich ró nic znaczeniowych miêdzy nimi: natê enie trzech semów: ÿd³ugoœci trwania, ÿprawdopodobieñstwa ukrycia uczucia i ÿprawdopodobieñstwa skierowania uczucia na obiekt zastêpczy jest dla leksemu gniew nieco wiêksze ni dla leksemu z³oœæ. Byæ mo e, ró nice znaczeñ tych dwóch wyrazów zarysowa³yby siê wyraÿniej, gdyby dok³adnej analizie poddaæ konteksty ich u ycia, odkrywaj¹c ró ne konotacje z nimi zwi¹zane. Wymaga to dalszych badañ, wykraczaj¹cych poza ramy niniejszej pracy. 25 Z etymologicznego punktu widzenia zwi¹zek wyrazów niechêæ i nienawiœæ, nienawidziæ jest jeszcze bli szy; etymologiczne znaczenie czasownika nienawidziæ to: niechêtnie kogoœ widzieæ (Brückner 1974).

15 Wykaz Ÿróde³ Cogito Cogito 1994, nr 20. GabJac Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 149 P. Gabryjel, K. Jackowski, Jab³oñ i jab³ko. Mówi¹ dzieci prominentów i opozycjonistów, Warszawa KurSem J. Kurski, P. Semka, Lewy czerwcowy, Warszawa SamWal R. Samsel, M. Waloch, Wszystko o Stanie Tymiñskim, Toruñ Bibliografia Brückner A. (1974), S³ownik etymologiczny jêzyka polskiego, Warszawa. Encyklopedia (1993), Encyklopedia jêzykoznawstwa ogólnego, pod red. K. Polañskiego, Wroc³aw. Karolak S. (1984), Sk³adnia wyra eñ predykatywnych, [w:] Gramatyka wspó³czesnego jêzyka polskiego. Sk³adnia, pod red. Z. Topoliñskiej, Warszawa. Krzeszowski T. P. (1997), Angels and Devils in Hell. Elements of Axiology in Semantics, Warszawa. Lakoff G. (1987), Women, Fire, and Dangerous Things, Chicago. Miko³ajczuk A. (1994), Objawy emocji gniewu utrwalone w polskich metaforach potocznych, Poradnik Jêzykowy, nr 7, s Nowakowska-Kempna I. (1987), O uczuciach-stanach emocjonalnych. Propozycja analizy semantycznej, Przegl¹d Humanistyczny, nr 3, s (1995), Konceptualizacja uczuæ w jêzyku polskim, Warszawa. Sperling A. P. (1995), Psychologia, prze³. M. Bardziejewska, M. Czub, B. Moderska i in., Poznañ. Wierzbicka A. (1971), Kocha, lubi, szanuje. Medytacje semantyczne, Warszawa. Wojciszke B. (1986), Teoria schematów spo³ecznych, Wroc³aw. Zaron Z. (1985), Wybrane pojêcia etyczne w analizie semantycznej (Kochaj bliÿniego swego), Wroc³aw. Zwierzyñska A., (1992), Wyidealizowane modele kognitywne pojêcia mi³oœæ i love przedstawionego w przys³owiach polskich i angielskich porównanie, [w:] Jêzyk a Kultura, t. 8: Podstawy metodologiczne semantyki wspó³czesnej, pod red. I. Nowakowskiej-Kempnej, Wroc³aw. Semantic Analysis of the Words Referring to Hate and Other Negative Emotions Summary The purpose of the paper is to present an analysis of linguistic expressions referring to negative emotions, especially hate. The study is based on theories and methods elaborated within two frameworks: cognitive semantics and semantically based syntax. In the first part different ways of linguistic categorization of hate are briefly discussed. In the second part, after analyzing the results of a questionnaire, the author differentiates between two meanings of the Polish verb [hate]: basic, immensely negative nienawidziæ, and secondary, expressive, axiologically neutral nienawidziæ 1. The constitutive sem for formers is the wish to cause evil for the object of emotion and for the latter ÿthe wish to the object emotion.

16 150 AGNIESZKA LIBURA It is axiological charge that forms the very core of the meaning of the words nienawiœæ [hatred] and nienawidziæ 1. Moreover, how it is shown in the third part, their absolutely negative value can only be partly weakened in certain contexts. The fourth and fifth parts, the meanings of four Polish words referring to negative emotions (nienawiœæ [hate], niechêæ [disapproval], gniew [anger], z³oœæ [irritation]) are discussed. The author, relying on the results of the questionnaire, establishes to what extent five sens: ÿstrength, ÿlength,ÿprobability of hidden emotion, ÿharmfulness to the object, ÿprobability of directing emotion to a substitute object form the meaning of the lexical items in question. The research shows that there are clear contrasts and similarities in the investigated group of linguistic expressions and relevant notions. The divisions between short- (gniew, z³oœæ) and long-lasting emotions (nienawiœæ, niechêæ), weak (niechêæ) and strong ones (nienawiœæ, gniew, z³oœæ) as well as between those that are easy to direct to a substitute object (z³oœæ, gniew) and those that are not (nienawiœæ, niechêæ) appear to be particularly clear. The images of the four negative emotions that emerge from their conceptualizations (attested by dictionaries) are essentially in accordance with the results of the survey. Both the reflected in linguistic use metaphorical conceptualizations of the emotions and the results of the questionnaire indicate the semantic closeness of z³oœæ and gniew on the one hand and niechêæ and nienawiœæ on the other hand. Analyse sémantique d expressions de la haine et d autres sentiments négatifs Résumé Cet article a pour but de présenter une analyse de la signification des lexèmes polonais exprimant des sentiments négatifs, en particulier les expressions haine (nienawiœæ) et haïr (nienawidziæ). Nous utilisons pour ce faire des méthodes et des outils d analyse relevant de deux disciplines: la sémantique cognitive et la syntaxe sémantique. La première partie présente brièvement les divers moyens linguistiques permettant de catégoriser la haine. La deuxième partie, qui s appuie sur les résultats d une enquãte, présente les distinctions existant entre les deux significations du prédicat haïr (nienawidziæ): la signification de base, qui est très négative, de haïr 1 (nienawidziæ 1 ), et la signification secondaire, expressive et axiologique, de l indifférent haïr 2 (nienawidziæ 2 ). Dans le premier cas, le sème central du prédicat est ÿdésir de provoquer le mal à l encontre de l objet du sentiment ; dans le deuxième cas, il est ÿdésir d éviter l objet du sentiment. La valorisation négative liée aux lexèmes haine (nienawiœæ) et haïr 1 (nienawidziæ 1 ) est inclue dans la racine mãme de la signification de ces expressions en polonais, et ne peut Ãtre que faiblement atténuée par le contexte. C est ce que démontre la troisième partie de l article. Les quatrième et cinquième parties sont consacrées à l analyse de la signification des noms de quatre sentiments négatifs: haine (nienawiœæ), aversion (niechêæ), emportement (gniew) et colère (z³oœæ). En nous appuyant sur des résultats d enquãtes, nous avons déterminé dans quelle mesure les cinq sèmes suivants interviennent dans la signification de ces expressions: ÿlongueur, ÿdurée, ÿprobabilité de dissimuler le sentiment, ÿnuisibilité pour l objet du sentiment, ÿprobabilité de détourner le sentiment sur un objet de substitution. Comme l a montré l analyse, les lexèmes étudiés et les concepts qui y correspondent font état de con-

17 Analiza semantyczna wyrazów nazywaj¹cych NIENAWIŒÆ 151 trastes et de similitudes marquants. Une distinction nette apparaît entre les émotions de brève durée (colère, emportement) et de longue durée (haine, aversion), entre les émotions faibles (aversion) et fortes (haine, colère, emportement), entre celles que l on peut facilement détourner de leur objet initial sur un autre objet (colère, emportement), et celles pour lesquelles il est difficile de trouver un substitut (haine, aversion). Les représentations de ces quatre sentiments telles qu elles apparaissent dans les conceptualisations attestées dans les dictionnaires sont dans l ensemble conformes aux résultats de notre enquãte. Les modes de conceptualisation des émotions fixés dans le langage métaphorique ainsi que les enquãtes confirment la proximité sémantique des lexèmes colère et emportement d une part, et haine et aversion d autre part. Traduit par Xavier Chantry

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

Kancelaria Radcy Prawnego

Kancelaria Radcy Prawnego Białystok, dnia 30.03.2007 r. OPINIA PRAWNA sporządzona na zlecenie Stowarzyszenia Forum Recyklingu Samochodów w Warszawie I. Pytania: 1. Czy zakaz ponownego użycia przedmiotów wyposażenia i części, ujętych

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH

PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH PROCEDURA AWANSU ZAWODOWEGO NA STOPIEŃ NAUCZYCIELA MIANOWANEGO W ZESPOLE SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH NR 1 W KATOWICACH Opracowano na podstawie następujących aktów prawnych: - rozdział 3a Karty Nauczyciela, ustawa

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy)

Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Prezentacja dotycząca sytuacji kobiet w regionie Kalabria (Włochy) Położone w głębi lądu obszary Kalabrii znacznie się wyludniają. Zjawisko to dotyczy całego regionu. Do lat 50. XX wieku przyrost naturalny

Bardziej szczegółowo

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej:

Niezależnie od rodzaju materiału dźwiękowego ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej: W czasie przeprowadzonego w czerwcu 2012 roku etapu praktycznego egzaminu potwierdzającego kwalifikacje zawodowe w zawodzie asystent operatora dźwięku zastosowano sześć zadań. Rozwiązanie każdego z zadań

Bardziej szczegółowo

Gramatyka i słownictwo

Gramatyka i słownictwo WYMAGANIA PROGRAMOWE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KL. 4 a/b SP4 Gramatyka i słownictwo uczeń potrafi poprawnie operować niedużą ilością struktur prostych (czasownik to be - w formie pełnej i skróconej, zaimki

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE

Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE Komentarz do prac egzaminacyjnych w zawodzie technik administracji 343[01] ETAP PRAKTYCZNY EGZAMINU POTWIERDZAJĄCEGO KWALIFIKACJE ZAWODOWE OKE Kraków 2012 Zadanie egzaminacyjne zostało opracowane

Bardziej szczegółowo

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy

PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Warszawa, dnia 03 marca 2016 r. RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTER FINANSÓW PK1.8201.1.2016 Panie i Panowie Dyrektorzy Izb Skarbowych Dyrektorzy Urzędów Kontroli Skarbowej wszyscy Działając na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KIELCE. z dnia... 2016 r.

UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KIELCE. z dnia... 2016 r. Projekt UCHWAŁA NR... RADY MIASTA KIELCE z dnia... 2016 r. w sprawie określenia zasad przyznawania, wysokości i otrzymywania diet oraz zwrotu kosztów podróży przysługujących Radnym Rady Miasta Kielce Na

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Postanowienia ogólne

Rozdział 1 Postanowienia ogólne Załącznik do zarządzenia Rektora nr 59 z dnia 20 lipca 2015 r. REGULAMIN PRZYZNAWANIA ZWIĘKSZENIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO Z DOTACJI PROJAKOŚCIOWEJ ORAZ ZASADY PRZYZNAWANIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO W

Bardziej szczegółowo

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji Ida Kurcz Psychologia języka i komunikacji Spis treœci PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO............................... 9 ROZDZIA I. PSYCHOLOGIA JÊZYKA A PSYCHOLINGWISTYKA I SOCJOLINGWISTYKA. UWAGI WSTÊPNE..................

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Spis treści XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Rozdział 1 8 Badanie tajemnic psychiki i zachowania 11 Psychologia: definicje, cele i zadania 20 Historyczne podstawy psychologii 23 Wspó³czesne

Bardziej szczegółowo

Dokumentacja nauczyciela mianowanego ubiegającego się o stopień nauczyciela dyplomowanego

Dokumentacja nauczyciela mianowanego ubiegającego się o stopień nauczyciela dyplomowanego Dokumentacja nauczyciela mianowanego ubiegającego się o stopień nauczyciela dyplomowanego warsztaty: Dokumentowanie awansu na stopień nauczyciela dyplomowanego opracowanie: E. Rostkowska Wojewódzki Ośrodek

Bardziej szczegółowo

Ujednolicenie zasad udzielania zwolnień z zajęć szkolnych w szkołach podstawowych i gimnazjach w Gminie Bergen (Bergensstandarden).

Ujednolicenie zasad udzielania zwolnień z zajęć szkolnych w szkołach podstawowych i gimnazjach w Gminie Bergen (Bergensstandarden). Przetłumaczono przez Biuro Tłumaczeń przy Gminie Bergen, strona 1/6 GMINA BERGEN Wydział Urzędu Miejskiego d/s Szkół i Przedszkoli OKÓLNIK Okólnik nr: 28/2013 Data: 25 września 2013 Numer sprawy: 201300138-28

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 1 Pytanie nr 1: Czy oferta powinna zawierać informację o ewentualnych podwykonawcach usług czy też obowiązek uzyskania od Państwa

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych ciosów jaki może nas spotkać w związku z dugą osobą jest

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem

Opłaty wstępne w leasingu jako koszty bezpośrednio związane z uzyskanym przychodem Opłatę wstępną należy ściśle powiązać z przychodami roku, w którym zaczęto użytkować przedmiot leasingu, nie zaś rozdzielać proporcjonalnie w stosunku do czasu obowiązywania umowy zawartej na okres przekraczający

Bardziej szczegółowo

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r.

Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. Druk nr 1013 Warszawa, 9 lipca 2008 r. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Komisja Nadzwyczajna "Przyjazne Państwo" do spraw związanych z ograniczaniem biurokracji NPP-020-51-2008 Pan Bronisław

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym

oraz nowego średniego samochodu ratowniczo-gaśniczego ze sprzętem ratowniczogaśniczym Samorządowy Program dotyczący pomocy finansowej dla gmin/miast na zakup nowych samochodów ratowniczo - gaśniczych ze sprzętem ratowniczogaśniczym zamontowanym na stałe oraz zakup sprzętu ratowniczo-gaśniczego

Bardziej szczegółowo

Postanowienie z dnia 9 kwietnia 2003 r., I CKN 281/01

Postanowienie z dnia 9 kwietnia 2003 r., I CKN 281/01 Postanowienie z dnia 9 kwietnia 2003 r., I CKN 281/01 Jeżeli fundator przewiduje prowadzenie działalności gospodarczej przez fundację od chwili jej ustanowienia, to w oświadczeniu o ustanowieniu fundacji,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV ROK SZKOLNY 2015/2016 PODRĘCZNIK : World Explorer 1 Zakres tematyczny/ słownictwa : -członkowie rodziny - przymiotniki określające charakter - wygląd zewnętrzny

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia Druk Nr Projekt z dnia UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ W ŁODZI z dnia w sprawie ustalenia stawek opłat za zajęcie pasa drogowego dróg krajowych, wojewódzkich, powiatowych i gminnych na cele nie związane z budową,

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA

Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA 1 Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA Kryteria oceniania proponowane przez wydawnictwo Macmillan zostały sformułowane według założeń Nowej Podstawy Programowej i uwzględniają środki językowe, czytanie,

Bardziej szczegółowo

Mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów. M e d i a c j e r ó w i e ś n i c z e

Mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów. M e d i a c j e r ó w i e ś n i c z e Mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów M e d i a c j e r ó w i e ś n i c z e 1 Człowiek musi znaleźć taki sposób b rozwiązywania zywania konfliktów, który odrzuca wszelką zemstę,, odwet i agresję

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11

Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Uchwała z dnia 20 października 2011 r., III CZP 53/11 Sędzia SN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący) Sędzia SN Anna Kozłowska (sprawozdawca) Sędzia SN Grzegorz Misiurek Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi

Bardziej szczegółowo

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli

PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli PROCEDURY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH TRUDNYCH WYCHOWAWCZO Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Końskowoli POZIOMY PRACY WYCHOWAWCZEJ I. PRACA WYCHOWAWCZA WYCHOWAWCY KLASY 1. Zapoznanie rodziców z obowiązującymi

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Procedura awansu zawodowego. Gimnazjum nr 2 im. św. Jadwigi Królowej Polski. w Rybniku

Procedura awansu zawodowego. Gimnazjum nr 2 im. św. Jadwigi Królowej Polski. w Rybniku Procedura awansu zawodowego Gimnazjum nr 2 im. św. Jadwigi Królowej Polski w Rybniku Podstawa prawna: Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela z późniejszymi zmianami; Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I.

Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I. Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I 1. 2. 3. 1. 1 Niniejsze Ogólne Warunki Ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I, zwane dalej OWU, stosuje siê w umowach ubezpieczenia PTU ASSISTANCE I zawieranych przez

Bardziej szczegółowo

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa

za pośrednictwem 00-898 Warszawa Al. Solidarności 127 (art. 398 2 kpc) ul. Góralska 5 01-112 Warszawa (WZÓR) Warszawa, dn. 2012 r. SĄD APELACYJNY SĄD PRACY I UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH w Warszawie za pośrednictwem Sądu Okręgowego XIV Wydział Ubezpieczeń Społecznych w Warszawa 00-898 Warszawa Al. Solidarności

Bardziej szczegółowo

Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek

Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek Data publikacji : 10.01.2011 Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela mianowanego przez nauczycieli szkół i placówek Procedura uzyskiwania awansu zawodowego na stopień nauczyciela

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym.

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiotowe zasady oceniania zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiot: biologia Nauczyciel przedmiotu: Anna Jasztal, Anna Woch 1. Formy sprawdzania

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku

Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku Uchwała Nr... Rady Miejskiej Będzina z dnia... 2016 roku w sprawie określenia trybu powoływania członków oraz organizacji i trybu działania Będzińskiej Rady Działalności Pożytku Publicznego. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA - JĘZYK ANGIELSKI CELE NAUCZANIA:

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA - JĘZYK ANGIELSKI CELE NAUCZANIA: PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA - JĘZYK ANGIELSKI CELE NAUCZANIA: 1. Cele wychowawcze Nauczanie języka obcego jest częścią kształcenia ogólnego i powinno przyczynić się do wszechstronnego rozwoju osobowości

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych

UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych UCHWAŁ A SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 18 października 2012 r. w sprawie ustawy o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez Sejm na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych

Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Zapytanie ofertowe dotyczące wyboru wykonawcy (biegłego rewidenta) usługi polegającej na przeprowadzeniu kompleksowego badania sprawozdań finansowych Data publikacji 2016-04-29 Rodzaj zamówienia Tryb zamówienia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 27 stycznia 2012 r. Pozycja 104

Warszawa, dnia 27 stycznia 2012 r. Pozycja 104 Warszawa, dnia 27 stycznia 2012 r. Pozycja 104 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia 16 stycznia 2012 r. w sprawie sposobu przeprowadzania badań na obecność alkoholu, środków odurzających lub

Bardziej szczegółowo

KLAUZULE ARBITRAŻOWE

KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE ARBITRAŻOWE KLAUZULE arbitrażowe ICC Zalecane jest, aby strony chcące w swych kontraktach zawrzeć odniesienie do arbitrażu ICC, skorzystały ze standardowych klauzul, wskazanych poniżej. Standardowa

Bardziej szczegółowo

Przedstawiamy raport z badań, jakie były przeprowadzane podczas spotkań w szkołach, w związku z realizacją projektu Szkoła na TAK.

Przedstawiamy raport z badań, jakie były przeprowadzane podczas spotkań w szkołach, w związku z realizacją projektu Szkoła na TAK. Przedstawiamy raport z badań, jakie były przeprowadzane podczas spotkań w szkołach, w związku z realizacją projektu Szkoła na TAK. 1. Jakie były Twoje oczekiwania przed rozpoczęciem realizacji Projektu

Bardziej szczegółowo

Sprawa numer: BAK.WZP.230.2.2015.34 Warszawa, dnia 27 lipca 2015 r. ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT

Sprawa numer: BAK.WZP.230.2.2015.34 Warszawa, dnia 27 lipca 2015 r. ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT Sprawa numer: BAK.WZP.230.2.2015.34 Warszawa, dnia 27 lipca 2015 r. ZAPROSZENIE DO SKŁADANIA OFERT 1. Zamawiający: Skarb Państwa - Urząd Komunikacji Elektronicznej ul. Kasprzaka 18/20 01-211 Warszawa 2.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne.

ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. ROZPORZ DZENIE MINISTRA GOSPODARKI z dnia 11 sierpnia 2000 r. w sprawie przeprowadzania kontroli przez przedsiêbiorstwa energetyczne. (Dz. U. Nr 75, poz. 866, z dnia 15 wrzeœnia 2000 r.) Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie

Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania. Prawidłowe ustawienie Ustawienie wózka w pojeździe komunikacji miejskiej - badania Przodem do kierunku jazdy? Bokiem? Tyłem? Jak ustawić wózek, aby w razie awaryjnego hamowania dziecko było jak najbardziej bezpieczne? Na te

Bardziej szczegółowo

Polityka prywatności strony internetowej wcrims.pl

Polityka prywatności strony internetowej wcrims.pl Polityka prywatności strony internetowej wcrims.pl 1. Postanowienia ogólne 1.1. Niniejsza Polityka prywatności określa zasady gromadzenia, przetwarzania i wykorzystywania danych w tym również danych osobowych

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku,

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku, PROTOKÓŁ z kontroli w Warsztatach Terapii Zajęciowej Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Słupsku przeprowadzonej przez Głównego Specjalistę Wydziału Audytu i Kontroli

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof Staryk

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof Staryk Sygn. akt II UK 27/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 3 lutego 2016 r. SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący) SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca) SSN Krzysztof

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV CSK 67/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 20 czerwca 2008 r. SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Iwona Koper SSN Hubert Wrzeszcz

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 18/2009 WÓJTA GMINY KOŁCZYGŁOWY z dnia 4 maja 2009 r.

ZARZĄDZENIE Nr 18/2009 WÓJTA GMINY KOŁCZYGŁOWY z dnia 4 maja 2009 r. ZARZĄDZENIE Nr 18/2009 WÓJTA GMINY KOŁCZYGŁOWY z dnia 4 maja 2009 r. w sprawie ustalenia Regulaminu Wynagradzania Pracowników w Urzędzie Gminy w Kołczygłowach Na podstawie art. 39 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ

WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ WYMAGANIA EDUKACYJNE SPOSOBY SPRAWDZANIA POSTĘPÓW UCZNIÓW WARUNKI I TRYB UZYSKANIA WYŻSZEJ NIŻ PRZEWIDYWANA OCENY ŚRÓDROCZNEJ I ROCZNEJ Anna Gutt- Kołodziej ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Podczas pracy

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. (tekst jednolity) Rozdział 3a. Awans zawodowy nauczycieli

USTAWA. z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela. (tekst jednolity) Rozdział 3a. Awans zawodowy nauczycieli USTAWA z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (tekst jednolity) Rozdział 3a Awans zawodowy nauczycieli Art. 9a. 1. Ustala się stopnie awansu zawodowego nauczycieli: 1) nauczyciel stażysta; 2) nauczyciel

Bardziej szczegółowo

DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS

DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS DANE UCZESTNIKÓW PROJEKTÓW (PRACOWNIKÓW INSTYTUCJI), KTÓRZY OTRZYMUJĄ WSPARCIE W RAMACH EFS Dane uczestników projektów, którzy otrzymują wsparcie w ramach EFS Dane uczestnika Lp. Nazwa Możliwe wartości

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO

Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO DZIENNIK URZÊDOWY WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO Katowice, dnia 29 wrzeœnia 2006 r. Nr 15 TREŒÆ: Poz.: ZARZ DZENIE PREZESA WY SZEGO URZÊDU GÓRNICZEGO 81 nr 6 z dnia 29 sierpnia 2006 r. zmieniaj¹ce zarz¹dzenie

Bardziej szczegółowo

Ocenianie bieżące polega na obserwacji pracy ucznia i zapisywanie ich w formie ocen, którym przypisane są opisy:

Ocenianie bieżące polega na obserwacji pracy ucznia i zapisywanie ich w formie ocen, którym przypisane są opisy: SYSTEM OCENIANIA Z języka angielskiego w klasach I II W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 IM. JANUSZA KUSOCIŃSKIEGO W SULECHOWIE System oceniania jest zgodny z rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które

- 70% wg starych zasad i 30% wg nowych zasad dla osób, które. - 55% wg starych zasad i 45% wg nowych zasad dla osób, które Oddział Powiatowy ZNP w Gostyninie Uprawnienia emerytalne nauczycieli po 1 stycznia 2013r. W związku napływającymi pytaniami od nauczycieli do Oddziału Powiatowego ZNP w Gostyninie w sprawie uprawnień

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 19 /2009 Marszałka Województwa Świętokrzyskiego z dnia 20 kwietnia 2009 r.

Zarządzenie Nr 19 /2009 Marszałka Województwa Świętokrzyskiego z dnia 20 kwietnia 2009 r. Zarządzenie Nr 19 /2009 Marszałka Województwa Świętokrzyskiego z dnia 20 kwietnia 2009 r. w sprawie szczegółowego sposobu przeprowadzania służby przygotowawczej i organizowania egzaminu kończącego tę służbę

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011

Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 Nr wniosku.../... Bobrowniki, dnia... Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 1. Dane osobowe WNIOSKODAWCY Nazwisko

Bardziej szczegółowo

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach i świat wyniki Badanie Manpower Kobiety na kierowniczych stanowiskach zostało przeprowadzone w lipcu 2008 r. w celu poznania opinii dotyczących kobiet pełniących

Bardziej szczegółowo

KARTA INFORMACYJNA USŁUGI PRZYZNANIE DODATKU AKTYWIZACYJNEGO

KARTA INFORMACYJNA USŁUGI PRZYZNANIE DODATKU AKTYWIZACYJNEGO URZĄD PRACY Węgierska 146, 33-300 Nowy Sącz, Tel. 0048 18 442-91-08, 442-91-10, 442-91-13, Fax.0048 18 442-99-84, e-mail: krno@praca.gov.pl http://www.sup.nowysacz.pl, NIP 734-102-42-70, REGON 492025071,

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. z dnia 21.04.2016. na stanowisko: specjalista systemów VR

ZAPYTANIE OFERTOWE. z dnia 21.04.2016. na stanowisko: specjalista systemów VR ZAPYTANIE OFERTOWE z dnia 21.04.2016 na stanowisko: specjalista systemów VR 1. Nazwa Zamawiającego Signum Project sp. z o.o. Ul. Myśliwska 61/110, 30-718 Kraków 2. Postanowienia ogólne Niniejsze postępowanie

Bardziej szczegółowo

3 Zarządzenie wchodzi w życie z dniem 1 listopada 2012 roku.

3 Zarządzenie wchodzi w życie z dniem 1 listopada 2012 roku. Zarządzenie Nr 6 / 2012/2013 Dyrektora Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych we Wrocławiu z dnia 1 listopada 2012 w sprawie wprowadzania Procedury wynajmu pomieszczeń w budynku Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik ochrony fizycznej osób i mienia 515[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 19 Strona 2 z 19 Strona 3 z 19 Strona 4 z 19 Strona 5 z 19 Strona 6 z 19 Strona 7 z 19 W pracy egzaminacyjnej oceniane były elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej II. Założenia do projektu

Bardziej szczegółowo

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych

z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 31 grudnia 2015 r. w sprawie ustawy o podatku od niektórych instytucji finansowych Senat, po rozpatrzeniu uchwalonej przez

Bardziej szczegółowo

Mechanizm zawarty w warunkach zamówienia podstawowego. Nie wymaga aneksu do umowy albo udzielenia nowego zamówienia. -

Mechanizm zawarty w warunkach zamówienia podstawowego. Nie wymaga aneksu do umowy albo udzielenia nowego zamówienia. - Załącznik nr 1a Lista sprawdzająca dot. ustalenia stosowanego trybu zwiększenia wartości zamówień podstawowych na roboty budowlane INFORMACJE PODLEGAJĄCE SPRAWDZENIU Analiza ryzyka Działanie Uwagi Czy

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO. z dnia 31 marca 2014 r.

UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO. z dnia 31 marca 2014 r. UCHWAŁA NR XXX/263/2014 RADY GMINY PRZODKOWO z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie w sprawie regulaminu udzielania pomocy materialnej o charakterze socjalnym dla uczniów zamieszkałych na terenie Gminy Przodkowo.

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ PRACOWNIKA NIEBĘDĄCEGO NAUCZYCIELEM AKADEMICKIM WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO

ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ PRACOWNIKA NIEBĘDĄCEGO NAUCZYCIELEM AKADEMICKIM WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ PRACOWNIKA NIEBĘDĄCEGO NAUCZYCIELEM AKADEMICKIM WARSZAWSKIEGO UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO Załącznik nr 1 Ocena a administracyjnego i bibliotecznego I. Dane dotyczące ocenianego a Dane

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa

Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa Polish Co zrobić, jeśli uważasz, że decyzja w sprawie zasiłku mieszkaniowego lub zasiłku na podatek lokalny jest niewłaściwa (What to do if you think the decision about your Housing Benefit or Council

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085

Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 1/6 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:107085-2015:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2015/S 061-107085 Przewozy

Bardziej szczegółowo

LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE

LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE I. Dane identyfikacyjne kontroli Numer i tytuł kontroli Jednostka przeprowadzająca kontrolę P/13/151 Zapewnienie prawa do jednakowego wynagradzania

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo