Wrocław 2000 Plus Studia nad strategią miasta

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wrocław 2000 Plus Studia nad strategią miasta"

Transkrypt

1 ISSN URZĄD MIEJSKI WROCŁAWIA BIURO ROZWOJU WROCŁAWIA Wrocław 2000 Plus Studia nad strategią miasta Zeszyt 4 (55) 2004 Wrocław 2004

2 Wydano na zlecenie Urzędu Miejskiego Wrocławia, pl. Nowy Targ 1/ Wrocław Kolegium Redakcyjne Tomasz Ossowicz, Andrzej Piorun, Jacek Barski, Marek Żabiński Redakcja zeszytu Aleksandra Życińska-Szalbierz Autorami koncepcji serii wydawniczej Wrocław 2000 Plus. Studia nad strategią miasta powstałej w 1996 roku są: Grzegorz Roman, Jan Waszkiewicz, Tadeusz Zipser Copyright by Biuro Rozwoju Wrocławia 2004 Zeszyt zamknięto 8 listopada 2004 roku Adres do korespondencji Biuro Rozwoju Wrocławia Urzędu Miejskiego Wrocławia ul. Świdnicka Wrocław tel. (071) fax (071) e mail:

3 Od redakcji Szybka, sprawna i pełna komunikacja warunkuje rozwój wszystkich dziedzin życia, wpływa na postęp, pozwala skutecznie działać i odnosić sukcesy. Trzeba więc zadbać o swobodny dostęp do niej obywateli, a to jest rolą jednostek publicznych, które na zasadzie zadań priorytetowych powinny inwestować w rozwój systemów teleinformatycznych. Obecnie komunikacja opiera się przeważnie na operatorach telekomunikacyjnych, co jest drogie i mało efektywne. Dlatego też we Wrocławiu przystąpiono do budowy Miejskiej Sieci Komputerowej (MAN), która ma powstać we współpracy z Politechniką Wrocławską na bazie istniejącej już Wrocławskiej Akademickiej Sieci Komputerowej (WASK) oraz Sieci Komputerowej Urzędu Miejskiego. Inwestycja umożliwi wykorzystanie potencjału miasta i spowoduje, że Wrocław zacznie spełnić wymagania stawiane miastom XXI wieku. Problemom tym poświęcone jest Konwersatorium Informatyczne Miejska sieć teleinformatyczna we Wrocławiu, które odbędzie się 16 listopada 2004 roku pod patronatem rektora Politechniki Wrocławskiej, prof. Tadeusza Lutego oraz prezydenta Wrocławia, Rafała Dutkiewicza. Zostanie na nim wygłoszone sześć referatów, które wypełniają w całości niniejszy zeszyt i są publikowane w kolejności ich wygłaszania. Pierwszy, autorstwa Tadeusza Więckowskiego 1 i Sławomira Najnigiera 2, odpowiada na pytanie Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej?. Waldemar Grzebyk 3 w referacie Miejska Sieć Teleinformatyczna definicje, budowa usługi omawia potrzebę i proces budowy miejskiej sieci teleinformatycznej oraz usługi, jakie ona będzie świadczyć mieszkańcom, którzy w ten sposób będą się włączać w transformację pod hasłem Globalne Społeczeństwo Informacyjne i Gospodarka Elektroniczna. 1 Politechnika Wrocławska 2 Urząd Miejski Wrocławia 3 Politechnika Wrocławska

4 4 Od redakcji Ryszard Zieliński 4 w referacie pt. Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej omawia systemy dostępowe, które są rozwiązaniem oferującym szybki rozwój sieci telefonicznej oraz usługi transmisji danych z wykorzystaniem istniejącej infrastruktury. We współpracy z centralami cyfrowymi zapewniają one nowoczesne i zaawansowane usługi telefoniczne oraz szerokopasmowe. Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa jako przykład realizacji miejskiej sieci teleinformatycznej stała się tematem referatu Daniela Bema 5 i Józefa Janyszka 6. Założenia i koncepcję miejskiej sieci teleinformatycznej we Wrocławiu omawiają Sławomir Najnigier, Dariusz Jędryczek 7 Tadeusz Więckowski, Rafał Trzaska 8 i Rafał Królikowski 9. Na pytanie Miejska sieć teleinformatyczna od czego zacząć? odpowiada Rafał Hanys 10 w referacie zamykającym niniejsze konwersatorium. 4 Politechnika Wrocławska 5 Politechnika Wrocławska 6 Politechnika Wrocławska 7 Urząd Miejski Wrocławia 8 Politechnika Wrocławska 9 Politechnika Wrocławska 10 Urząd Miejski Wrocławia

5 Tadeusz WIĘCKOWSKI Sławomir NAJNIGIER Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 1. Rola Miasta Wrocławia w rozwoju nowoczesnych technologii teleinformatycznych Infrastruktura szerokopasmowa ma silny wpływ na rozwój regionu, społeczeństwa oraz efektywności działania administracji samorządowej. W sektorze administracji spodziewane oszczędności 1 po wdrożeniu kompleksowych rozwiązań informatycznych mogą wynieść 7,4%, w handlu 7,2%, w przemyśle 15,6%, w telekomunikacji 7,5%. Informatyzacja wywoła zmiany o charakterze jakościowym 2. W administracji zastosowanie nowych narzędzi informatycznych będzie miało wpływ na ukształtowanie się nowych relacji pomiędzy administracją a obywatelami (G2C, Government to Citizen), podmiotami gospodarczymi (G2B, Government to Businness) oraz inną administracją (G2G, Government to Government). W szkolnictwie możliwe będzie zrewolucjonizowanie sposobu kształcenia. W gospodarce wzrost konkurencyjności. W życiu codziennym poprawa jakości życia. Politechnika Wrocławska Urząd Miejski Wrocławia 1 Badania zwana jako Net Impact przeprowadzone po raz pierwszy w roku 2001 przez Uniwersytet Berkeley w konsorcjum z innymi instytucjami i firmami. 2 Piotr Skirski,Wpływ infrastruktury szerokopasmowej na rozwój regionu i społeczeństwa oraz efektywności administracji samorządowej, Cisco, Warszawa, Czerwiec 2003.

6 6 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier Budowa infrastruktury szerokopasmowej podobnie jak sieci transportowych staje się jednym z warunków szybkiego rozwoju kraju. Bez infrastruktury szerokopasmowej nie ma mowy o rozwoju społeczeństwa informacyjnego. Polityka rządu, określona w Narodowej Strategii Rozwoju Dostępu Szerokopasmowego do Internetu wskazuje na znaczne zacofanie Polski w tym zakresie. Nie posiadamy badań porównawczych stanu zaawansowania poszczególnych miast i regionów w procesie budowy społeczeństwa informacyjnego. Można przypuszczać, że sytuacja na terenie Wrocławia jest dużo lepsza od przeciętnego poziomu w Polsce. Biorąc jednak pod uwagę ogromne zacofanie Polski w stosunku do najbardziej zaawansowanych krajów świata, stan budowy społeczeństwa informacyjnego we Wrocławiu będzie charakteryzował się podobnymi cechami, co Polska, a w szczególności 3 : 1) relatywnie niską dostępnością do: telefonów stacjonarnych, telefonów komórkowych, Internetu, szerokopasmowego Internetu oraz niską powszechnością komputerów, 2) niskim wskaźnikiem korzystania z Internetu, 3) niskim wskaźnikiem usług publicznych świadczonych elektronicznie, w tym niskim poziomem zaawansowania e administracji, 4) niskim poziomem wykorzystania przez przedsiębiorstwa Internetu do promocji i łączności z klientami (własną stroną internetową) oraz transakcji handlowych w zakresie sprzedaży własnych towarów i usług (e handel), 5) niskim stopniem wyposażenia szkół w komputery i rozwoju e edukacji, 6) zjawiskiem wykluczenia cyfrowego. 3 Założenia Narodowego Planu Rozwoju na lata , rozdział: Budowa społeczeństwa informacyjnego, kwiecień 2004

7 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 7 2. Potrzeba budowy publicznej miejskiej sieci teleinformatycznej Potrzeba budowy publicznej miejskiej sieci teleinformatycznej wynika z: 1) strategicznego znaczenia sieci szerokopasmowych dla rozwoju kraju, regionów i gmin; bez tych sieci nie jest możliwe rozwijanie usług nowej generacji ani wykorzystanie możliwości, jakie daje informatyka na poziomie instytucji czy domu, 2) potrzeby wzmocnienia słabej obecnie konkurencji miedzy przedsiębiorstwami oferującymi dostęp do sieci szerokopasmowych, 3) potrzeby obniżenia kosztów dostępu do rynków przedsiębiorstw, wykorzystujących sieci szerokopasmowe (telewizje kablowe, agencje ochrony mienia itp.), 4) rosnących potrzeb jednostek o charakterze publicznych w zakresie przesyłu danych, głosu i obrazu, 5) zbyt niskich nakładów na rozwój sieci szerokopasmowych, oferowanych przez sektor prywatny, 6) potrzeby zachowania bezpieczeństwa i poufności przesyłu danych w niektórych obszarach działalności publicznej, 7) zmian w technologii przesyłu danych, głosu i obrazu, umożliwiających integrację różnych form ich przesyłu. Skuteczność budowy społeczeństwa informacyjnego jest wypadkową spontanicznych procesów rynkowych i procesów zaplanowanych przez poszczególne instytucje. W procesie tym uczestniczą zarówno osoby, przedsiębiorstwa komercyjne, jaki i instytucje publiczne administracje rządowe, administracje samorządowe, uczelnie wyższe etc. W skali Polski, w zakresie budowy infrastruktury dla technologii informatycznych i telekomunikacyjnych, podstawowym mechanizmem jest pobudzanie przez państwo konkurencji między

8 8 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier dostawcami nowych technologii 4. Nie jest to jedyny środek przyspieszania zmian. Rząd ocenia 5, że kluczową rolę w zapewnieniu dostępu szerokopasmowego do Internetu posiada administracja samorządowa. Dobre wykorzystanie środków budżetowych oraz funduszy strukturalnych pozwoli rozwinąć infrastrukturę społeczeństwa informacyjnego oraz wzmocnić konkurencyjność i atrakcyjność regionów. Promocja dobrych rozwiązań oraz zachęty inwestycyjne dla przedsiębiorstw umożliwią dalszy rozwój dostępu szerokopasmowego. Samorządy, na przykładzie Wrocławia, powinny także wykorzystać przedsiębiorstwa komunalne w zakresie dostępu szerokopasmowego do Internetu, traktując tę usługę jako realizację własnego zadania publicznego tak, jak zapewnienie mieszkańcom dostępu do wody czy prądu. Istotną rolę mogą odegrać samorządy na szczeblu lokalnym jako właściciele infrastruktury telekomunikacyjnej, którzy dysponują fizycznymi zasobami telekomunikacyjnymi, jak np. kanalizacja teletechniczna, kable, maszty itp. tworzącą bazę dla rozwoju nowoczesnych usług telekomunikacyjnych. Mimo wielości uczestników procesu budowy społeczeństwa informacyjnego, doświadczenia innych miast europejskich pokazują, że samorządy terytorialne mogą być ważnym katalizatorem zmian. W najbliższej przyszłości szerokopasmowa infrastruktura informatyczna może stać się takim samym standardem, jak wodociągi czy kanalizacja. Przykładem udanych działań inwestycyjnych jest działalność spółki Stokab SA, utworzonej w roku 1994 przez miasto Sztokholm. Przedmiotem działalności firmy jest konstruowanie i operowanie sieciami światłowodowymi w rejonie Sztokholmu oraz udostępnianie infrastruktury światłowodowej, a także udostępnianiem anten dla sieci GSM i UMTS oraz miejsc pod ich instalację. Stokab SA jako niezależny operator trwale współpracuje z podmiotami wykorzystującymi sieci szerokopasmowe (operatorzy telekomuni- 4 Raport Banku Światowego, Ocena gospodarki opartej na wiedzy w Polsce, Narodowa Strategii Rozwoju Dostępu Szerokopasmowego do Internetu, 2004

9 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 9 kacyjni oraz użytkownicy ostateczni, którymi są jednostki publiczne uczelnie wyższe, szkoły, szpitale, ośrodki zdrowia) i z założenia nie prowadzi konkurencyjnych usług dla klientów detalicznych. Powstanie dostępnej na równych warunkach sieci, spowodowało wzrost konkurencji między operatorami, zróżnicowanie oferty i cen. Stokab SA jest jednym z największych, niezależnych operatorów sieci światłowodowych na świecie. 3. Potrzeba budowy publicznej miejskiej sieci teleinformatycznej na przykładzie administracji samorządowej Miasta Wrocławia Gmina Wrocław jest konglomeratem ponad 300 jednostek zatrudniającym ok pracowników. Wszystkie jednostki uczestniczą w rewolucji informatycznej. Dla potrzeb obsługi informatycznej i telekomunikacyjnej, sporządzana jest inwentaryzacja, obejmująca obecnie 276 jednostek organizacyjnych. Oto wybrane dane: na potrzeby informatyki pracuje ok. 200 osób, w systemie zidentyfikowano 3200 telefonów, w tym 2777 zewnętrznych, 2990 komputerów, w tym 1980 w sieci, większość jednostek nie jest włączona do sieci szerokopasmowych, roczne koszty usług operatorów telekomunikacyjnych wynoszą ok. 4,1 mln złotych. Program informatyzacji obejmuje praktycznie cały obszar odpowiedzialności Miasta za wykonywanie zadań publicznych począwszy od zagadnień związanych z bezpośrednim zarządzaniem miastem i budową platformy e Administracja, poprzez kształcenie (e Edukacja) oraz zagadnienia związane z transportem (e Transport) i bezpieczeństwem życia (e Bezpieczeństwo) do wspierania rozwoju lokalnego biznesu (wspieranie e Usług). Celem informatyzacji jest zbudowanie zintegrowanego zarządzania finansami, majątkiem i kadrami w skali gminy. Budowa publicznej miejskiej sieci teleinformatycznej jest warunkiem koniecznym realizacji tego projektu. 3.1.Potrzeby w zakresie zarządzania gminą Informatyzacja obejmie podstawowe funkcje zarządzania Miastem oraz docelowo wszystkie jednostki organizacyjne gminy. W szczególności będą to następujące zadania:

10 10 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier 1) zarządzanie personelem, 2) zarządzanie płatnościami, 3) księgowość finansową i budżetową, 4) kontroling, 5) zarządzanie pocztą, przesyłem dokumentów i zarządzanie spotkaniami, 6) integracja systemu GIS z mapą zasadniczą zarządu geodezji i katastru w trybie on line, 7) wdrożenie systemu komunikacji VoIP, 8) wdrożenie systemu archiwizującego, 9) wdrożenie systemu Help Desk, 10) wdrożenie wewnętrznego podpisu elektronicznego, 11) modernizacja serwisu internetowego (docelowo będzie to portal lokalnej społeczności Wrocławia) Potrzeby w zakresie czynności administracyjnych Prezydent Wrocławia wydaje ok decyzji administracyjnych rocznie. Dodatkowo tysiące decyzji administracyjnych wydawanych jest przez dyrektorów MOPS, ZDiK i kilku innych jednostek. Projektowana ustawa o informatyzacji podmiotów realizujących zadania publiczne nakłada na gminy obowiązek rozpatrywania wniosków złożonych drogą elektroniczną. Miasto uczestniczy w dużych projektach rządowych obejmujących: wydawanie praw jazdy, dowodów osobistych, ewidencji ludności, ewidencji pojazdów Potrzeby w zakresie zarządzania infrastrukturą Informatyzacja obejmie również te elementy infrastruktury, które nie są własnością miasta, ale są instrumentem zarządzania miastem jako całością. Przykładowo: w ramach Projektu założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe dla obszaru Gminy Wrocław sporządzana jest miejska baza danych najważniejszych instalacji i urządzeń niezbędnych do dostarczania gazu, energii elektrycznej i energii cieplnej. System ma

11 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 11 być zintegrowany z mapą cyfrowa miasta i utrzymywany we współpracy z przedsiębiorstwami energetycznymi. Spółki komunalne MPWiK, MPK oraz Zarząd Dróg i Komunikacji, Zarząd Zieleni Miejskiej, Zarząd Cmentarzy Komunalnych, Zarząd Gospodarki Odpadami będą rozwijać w ramach jednej platformy informatycznej wyspecjalizowane bazy danych o wybranej infrastrukturze technicznej miasta Potrzeby w zarządzania nieruchomościami Miasto jest jednym z największych w Polsce właścicielem nieruchomości. Ma udziału w ok wspólnot mieszkaniowych i jest właścicielem ok budynków. Zarządzanie takim majątkiem wymaga odrębnego sytemu Potrzeby w zakresie transportu Ze względu na pogarszającą się sytuację transportową, Miasto będzie wdrażać tzw. Inteligentne Systemy Transportowe (ITS), które w zakresie drogownictwa obejmą zadania, określone w Strategii rozwoju sektora transportu dla wykorzystania środków z Funduszu Spójności UE, w szczególności takie, jak: 1) rozbudowa systemu kierowania ruchem drogowym, 2) nadzór ruchu zliczanie pojazdów, zdalna obserwacja dróg, systemów wykrywania przekroczeń prędkości na potrzeby policji itp., 3) monitorowanie warunków środowiskowych wokół drogi poprzez stacje pogodowe oraz monitorowanie wpływu ruchu drogowego na środowisko w formie pomiarów zanieczyszczeń i hałasu, 4) budowa systemu ostrzegania i informowania w postaci tablic świetlnych informacyjnych o zmiennej treści przekazujących dane kierowcom oraz systemów przekazywania informacji drogą radiową lub za pomocą telefonów komórkowych, 5) stworzenie sieci kamer monitorujących: główne skrzyżowania, trasy transportu materiałów niebezpiecznych itd.

12 12 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier 6) budowa elektronicznego systemu informacji o ruchu komunikacji zbiorowej, 7) stworzenie cyfrowego planu Wrocławia do wykorzystania w systemach nawigacji GPS. Inne zadania będą dotyczyć również zintegrowanej wrocławskiej karty miejskiej, której funkcje m.in. pozwolą na opłacenie parkingu, biletów okresowych w transporcie publicznym. W zakresie zarządzania komunikacją zbiorową konieczny będzie rozwój lokalnego systemu łączności (TETRA) i integracja z systemami lokalizacyjnymi Potrzeby w zakresie edukacji 6 Do zadań Miasta (Wydziału Edukacji) należy w szczególności opracowywanie zasad organizacji pracy, w tym analiza arkuszy organizacji pracy, planowanie oraz analiza sieci szkół i ich obwodów, organizacja i obsługa konkursów na dyrektorów jednostek nadzorowanych oraz bieżące administrowanie 264 jednostkami nadzorowanymi, czyli: 1) 96 przedszkolami, 3 zespołami żłobkowo-przedszkolnymi dzieci, etatów pedagogicznych, etatów administracji obsługi, 2) 8 zespołami szkolno-przedszkolnymi, 62 szkołami podstawowymi (w tym 4 zespołami) uczniów, etatów pedagogicznych, 800 etatów administracji obsługi, 3) 30 gimnazjami uczniów, etatów pedagogicznych, 440 etatów administracji obsługi, 4) 39 liceami ogólnokształcącymi i zespołami szkół średnich uczniów (słuchaczy), etatów pedagogicznych, 760 etatów administracji obsługi, 5) 15 ośrodkami szkolno-wychowawczymi i szkołami specjalnymi 78 etatów pedagogicznych, 48 etatów administracji obsługi, 6 Wykorzystano sprawozdanie Wydziału Edukacji UM Wrocławia

13 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 13 6) 6 młodzieżowymi domami kultury i innymi ośrodkami 125 etatów pedagogicznych, 66 etatów administracji obsługi, 7) 5 poradniami psychologiczno-pedagogicznymi 118 etatów pedagogicznych, 15 etatów administracji obsługi. Ponadto w ramach swoich kompetencji Wydział Edukacji opracowuje zbiorcze plany wydatków poszczególnych jednostek, dokonuje podziału środków dla jednostek (około 500 mln rocznie) i wszelkich zmian w ich budżetach. Wydział prowadzi ewidencję szkół i placówek niepublicznych wraz z udzielaniem zezwoleń na ich założenie i dotowanie (około 300 placówek) oraz zajmuje się procedurami związanymi z awansem zawodowym nauczycieli (około 400 rocznie). Wydział obsługuje fundusz socjalny dla pracowników zatrudnionych w jednostkach oświatowych i współpracuje z 70. organizacjami pozarządowymi w zakresie działalności edukacyjnej oraz z nadzorowanymi jednostkami w sprawach funduszy unijnych dostępnych dla placówek oświatowych. Informatyzacja obejmie następujące zadania: 1) Wprowadzenie systemu informatycznego zarządzania szkołą planowanie i koordynowanie pracy, baza danych pracowników szkoły i uczniów, e dziennik, monitoring finansowy szkoły (księgowość, kadry, księga uczniów, arkusz organizacji placówki, dzienniki lekcyjne), 2) wdrożenie elektronicznego systemu zarządzana szkołami pierwszym etapem było wdrożenie (w maju i czerwcu 2004) w szkołach ponadgimnazjanych łącznie z Elektronicznym systemem rekrutacji oprogramowania Lotus Notes, 3) uruchomienie Portalu edukacyjnego serwer będzie także wykorzystywany do gromadzenia i przetwarzania danych pozyskiwanych z wrocławskich placówek oświatowych. Na serwerze planujemy także umieszczenie poza bazą danych rynku edukacyjnego także informacji na temat rynku pracy, organizacji pozarządowych itp., 4) wyposażenie bibliotek w terminale multimedialne z dostępem do Internetu w ramach tego zadania proponujemy

14 14 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier budowę elektronicznych katalogów oraz tworzenie Multimedialnych centrów informacji, a także planujemy współpracować z Miejską Biblioteką Publiczną wspólny katalog biblioteczny, 5) tworzenie portali do elektronicznego nauczania projekt pilotażowy realizuje Centrum Kształcenia Ustawicznego. Następnym planowanym krokiem jest utworzenie klas wirtualnych w kształceniu dorosłych i dzieci niepełnosprawnych ruchowo. W przyszłości wszystkie jednostki oświaty będą podłączone do sieci szerokopasmowej Potrzeby w zakresie bezpieczeństwa publicznego Działania miasta koncentrują się na następujących zagadnieniach: 1) rozbudowa systemu łączności TETRA, 2) włączenie służb interwencyjnych do sieci miejskiej sieci teleinformatycznej, 3) budowa systemu monitorującego: poziom wody, skażenie wody i powietrza, 4) budowa systemu kamer do monitorowania szkół, osiedli itd., 5) połączenie czujników przeciwpożarowych z alarmem w straży pożarnej, 6) wdrożenie systemu ostrzegania on line o awariach, różnych zagrożeniach itd Potrzeby w zakresie rynku pracy Miasto jest zainteresowane rozwijaniem następujących projektów: 1) organizacja szkoleń z zakresu informatyki dla bezrobotnych lub zagrożonych bezrobociem, 2) tworzenie zintegrowanej bazy danych o bezrobotnych i ofertach pracy,

15 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 15 3) tworzenie publicznych punktów internetowych lub lokali multimedialnych (wielozadaniowych centrów) umożliwiających bezpłatny dostęp do urządzeń stosowanych przy szkoleniu i pracy z wykorzystaniem technologii informacyjnej Potrzeby w zakresie ochrony zdrowia Miasto prywatyzuje swoje jednostki organizacyjne, świadczące usługi medyczne. Informatyzacja obejmie m.in. 1) tworzenie bazy danych rynku usług medycznych: placówek służby zdrowia, lekarzy specjalistów itp., 2) tworzenie portali informacyjnych do wykorzystania w samoleczeniu, 3) porady on line Inne potrzeby Wynikają z funkcji pomocniczych Miasta (np. w zakresie wspierania małych i średnich przedsiębiorstw, promocji gospodarczej i turystycznej). 4. Możliwości wykorzystania potencjału naukowego i naukowo-dydaktycznego Wrocławia oraz regionu w budowie publicznej miejskiej sieci teleinformatycznej a miejska sieć teleinformatyczna Cechą charakterystyczną województwa dolnośląskiego, podobnie jak i większości województw w Polsce, jest lokalizacja znakomitej większości jednostek naukowych i naukowo-dydaktycznych w mieście wojewódzkim. Dlatego też przedstawiona w dalszej części analiza jednostek naukowych, naukowo-dydaktycznych oraz potencjału naukowo-dydaktycznego przeprowadzona dla województwa dolnośląskiego dotyczy w zasadzie miasta Wrocławia. Analizę tę przeprowadzono na potrzeby opracowywanej obecnie Regionalnej Strategii Innowacji Województwa Dolnośląskiego. Poniżej w punktach przedstawiono wyniki tej analizy dotyczącej potencjału badawczo-rozwojowego:

16 16 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier 1) Działalność badawczo-rozwojową prowadziło 48 jednostek, co stanowi 5,7% potencjału krajowego (GUS podaje 65 jednostek Nauka i technika w 2001 roku, GUS Warszawa 2003). 2) Pod względem liczby jednostek badawczo-rozwojowych Dolny Śląsk zajmuje 6 miejsce w kraju (Dolny Śląsk postrzegany jest pod względem potencjału naukowo-badawczego jako 3 ośrodek w kraju świadczą o tym rankingi prowadzone przez różne czasopisma oraz liczba zatrudnionych w jednostkach badawczo-rozwojowych 7,6% zatrudnienia w kraju, wypowiedzi oficjalne przedstawicieli środowiska naukowego i decydentów oraz polityków). 3) Zatrudnienie w roku 2002 w sektorze jednostek badawczorozwojowych wynosiło 9 057, w tym 688 profesorów, 761 doktorów habilitowanych, doktorów. 4) Korzystna struktura zatrudnienia: 82,2% pracownicy naukowo-badawczy i dynamika się jej utrzymuje (99,52%), w stosunku do regionów i miast np. Wielkopolska Mazowsze. 5) Korzystny udział pracowników ze stopniem doktora w strukturze zatrudnionych pracowników 36,2%, a stosunek liczby doktorów pracujących w jednostkach badawczo-rozwojowych Dolnego Śląska do liczby pracowników ze stopniem doktora w kraju wynosi 9,77%. 6) Wysoka pozycja szkolnictwa wyższego w strukturze zatrudnienia w jednostkach badawczo-rozwojowych Dolnego Śląska 84,2%, przy rosnącej dynamice zatrudnienia zbliżonej do średniej w krajach UE. 7) Wysoki udział zatrudnienia w sferze badawczo rozwojowej (B+R) pracowników szkół wyższych świadczy o słabym zapleczu badawczym w pozostałych jednostkach sfery B+R(PAN, instytuty resortowe, i ośrodki naukowobadawcze, JBR). W ramach opracowywanej strategii przeprowadzono również analizę zaplecza edukacyjnego szkół wyższych. Wyniki tej analizy przedstawiono poniżej:

17 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? Region dolnośląski wyróżnia na tle Polski szkolnictwo wyższe funkcjonuje w nim 27 szkół wyższych i 8 filii, przy ogólnej liczbie studentów , co stanowi 8,5% łącznej ich liczby w kraju. Należy zauważyć, że są szkoły wyższe, tzw. prywatne, które prowadzą tylko dydaktykę oraz szkoły prowadzące oprócz niej także badania naukowe. Rola szkół wyższych w regionie i samym Wrocławiu, jako istotnego udziałowca sfery badawczo-rozwojowej zdominowanej przez szkoły wyższe, jest podstawowa dla innowacyjności województwa. 2. Wskaźnik liczby studentów na 10 tys. mieszkańców jest wyższy niż dla kraju 441,71 i dla UE 333,73 oraz Wielkopolski 412,02, ale niższy ok. 1,4 razy od Mazowsza. 3. Region dolnośląski i Wrocław wyróżnia struktura studentów i absolwentów kierunków inżynieryjno-technicznych 13,8%. Najwięcej studentów studiuje na kierunkach ekonomicznych i administracyjnych 31,54%. Wyższy niż w kraju udział studentów wykazują: architektura, budownictwo i weterynaria. Podobny wyróżnik w strukturze absolwentów ma kierunek inżynieryjno-techniczny 11,21% 4. Obserwuje się spadek słuchaczy studiów podyplomowych w 2002 roku. 5. Wzrasta liczba słuchaczy studiów doktoranckich. Dynamika wzrostu w Polsce wynosi 139,84%, natomiast we Wrocławiu 138,11%. Wyróżniają nas doktoranci akademii medycznych i ekonomicznych. 6. Liczba nauczycieli akademickich wśród pracowników sfery badawczo-rozwojowej odgrywa znaczącą rolę (ogółem zatrudnionych w 2002 roku było pracowników przy pracowników sfery badawczo-rozwojowej co stanowi to 82% kadry). Przedstawiona analiza pokazuje, że miasto Wrocław i region dolnośląski dysponują znaczącym potencjałem, umożliwiającym budowę społeczeństwa informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy. Wykorzystanie go na potrzeby edukacji i badań nauko-

18 18 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier wych jest zadaniem środowiska akademickiego. Jednak budowa społeczeństwa informacyjnego i gospodarki opartej na wiedzy, to nie tylko zadanie akademickie, ale również gospodarki oraz administracji rządowej i samorządowej. Zadania tego nie można wykonać bez wymiany informacji. Skutecznym narzędziem, umożliwiającym wymianę informacji, może być miejska sieć teleinformatyczna. 5. Konieczność budowy miejskiej sieć teleinformatycznej Przedstawione na przykładzie administracji samorządowej Wrocławia plany rozwoju informatyki prowadzą do jednego wniosku budowa miejskiej sieci teleinformatycznej jest koniecznością. Bez niej większość postulowanych systemów informatycznych nie może funkcjonować. Tak jak przed laty władze miasta zastanawiały się w jaki sposób zapewnić mieszkańcom, instytucjom, podmiotom gospodarczym powszechny i tani dostęp do ówczesnych zdobyczy techniki (wodociąg, gaz, elektryczność, tramwaj czy zorganizowany wywóz śmieci), tak dzisiaj gmina staje przed wyzwaniem zapewnienia mieszkańcom i instytucjom, zlokalizowanym na terenie miasta, taniego i powszechnego dostępu do ogólnoświatowych zasobów informatycznych. W chwili obecnej jest to warunek stworzenia podstaw konkurencyjności i atrakcyjności naszej gminy. Miejskie sieci teleinformatyczne są niezbędnym elementem infrastruktury zapewniającej sprawne funkcjonowanie miasta i zachęcającej inwestorów do lokowania swoich inwestycji, rozwoju edukacji oraz badań naukowych. W większości miast europejskich sieci teleinformatyczne powstawały etapowo z reguły na podstawie z góry przyjętej, wieloletniej strategii. Sieci miejskie wykorzystywane są zarówno do zadań publicznych, jak i komercyjnych. W zakresie ogólnopublicznym usprawniają działanie władz i służb miejskich, wykorzystywane są w procesie monitoringu miasta, zapewniają łatwy i szybki kontakt na linii urząd obywatel, za darmo dostęp do sieci dla szkół itp. W zakresie komercyjnym upowszechniają dostęp do Internetu, mieszkańcom miasta, zapewniają możliwość korzystania z dodat-

19 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 19 kowych usług podmiotom gospodarczym, oferują szerokie możliwości rozwoju. Każde nowoczesne miasto w najbliższych latach zmuszone będzie uzupełnić swoją infrastrukturę o sieć teleinformatyczną. Aby sprostać temu zadaniu, niezbędne jest sformułowanie strategii postępowania w tym obszarze na najbliższych kilka lat. Miejska sieć teleinformatyczna jest zupełnie inna niż np. sieć telewizji kablowej, czyli sieć typu broadcastingowego, a więc rozgłoszeniowego. Jest to sieć, która dostarcza skończonej, choć dużej liczbie użytkowników, w tym również instytucjonalnej, nieskończonej oferty usług (Internet oraz usługi miejskie). Musi mieć więc inne cechy niż sieć telewizji kablowej, ale także inne niż sieć telefoniczna, ograniczona jakością kabli. Moda na transmisję danych wszystkim czym się da sprawia, że operatorzy próbują wykorzystać nie do końca przystosowane do nowych potrzeb istniejące już sieci. W praktyce nie daje to zadawalających rezultatów, a poza tym jest na ogół zbyt kosztowne, jak na możliwy do uzyskania tą drogą poziom usług. Wszystko to sugeruje, że większość tego typu działań to techniki okresu przejściowego. Jednak w dużej mierze dzięki nim właśnie, niedoskonałym jeszcze, ale za to wszechobecnym, czy tego chcemy czy też nie, wokół nas i w nas samych powstaje e świat. E świat, poza tym, że w naszej świadomości zmniejsza odległości, zbliżając nas do siebie ma dwie istotne cechy: jest multimedialny i interaktywny. Multimedialność e świata wynika z całkowitego zmonopolizowania formy gromadzenia i przesyłu informacji. Jest to forma cyfrowa, a jako taka nie narzuca i nie ogranicza treści, natomiast daje szansę na pełną multimedialność rozumianą także rozwojowo. Nie widać wszakże kresu możliwości tworzenia nowych mediów na bazie cyfrowej. Ograniczeniem może być jedynie ludzka wyobraźnia i ewentualnie trudności technologiczne w uchwyceniu pewnych stanów i zjawisk z jednej strony i przekazaniu naszym zmysłom wszystkiego, co jest możliwe z drugiej. Oczywiście istotnym ograniczeniem jest i będzie w przyszłości także przepływność sieci. Dzisiejszy wspaniały multimedialny e świat, jest także interaktywny. Ten świat tworzą zgodnie z tradycjami zaczerpniętymi z

20 20 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier systemów rozsiewczych (broadcasting) przede wszystkim ogromne rzesze autorów treści pożądanych przez społeczeństwo: słuchowisk filmów, programów estradowych, wiadomości itp., ale to także my sami, użytkownicy, którzy nie tylko biernie z tych treści korzystamy, ale aktywnie uczestniczymy w ich kreowaniu. Stajemy się więc podmiotem interakcji, tworzymy własne wartości i dzielimy się nimi z innymi podmiotami. Dziś jeszcze powoli i nieśmiało, ale wyraźnie przechodzimy od roli abonenta, słuchacza, widza do roli współuczestnika. I tu znowu nieodzowna jest sprawna dwukierunkowa łączność ze światem. Taką interaktywną łączność można zapewnić poprzez budowę miejskiej sieci teleinformatycznej. Filozofia struktury miejskiej sieci teleinformatycznej powinna być identyczna, jak komputerowej sieci lokalnej przedsiębiorstwa. Komputery przedsiębiorstwa łączą się w sieć lokalną, a ta jako całość z sieciami zewnętrznymi. Podobnie, pojedyncze instytucje i inne sieci lokalne miasta należy połączyć w sieć miejską, a tę dopiero ze światem. Każda instytucja w mieście powinna być podłączona do sprawnej i wydajnej sieci miejskiej, a przez nią dopiero realizować między innymi dostęp do Internetu. Dobra sieć miejska umożliwia współpracę z innymi miejskimi podmiotami na poziomie znacznie lepszych parametrów niż te, jakie gwarantuje Internet. Dopiero, gdy abonent jest włączony do miejskiej sieci, można uznać, że jest on uczestnikiem miasta interaktywnego, a nie jedynie uczestnikiem Internetu, mieszkającym przypadkowo w danym mieście. Miasto interaktywne stworzą nie tylko abonenci z ich komputerami. To także cała paleta sieciowych usług typowo miejskich, jak: usługi telemetryczne, np. dotyczące ciepłownictwa (obsługa węzłów cieplnych), indywidualnych rozliczeń mediów komunalnych (woda, gaz, energia elektryczna, ciepło itp.), monitoring wizyjny miasta oraz innych cech miejskiego środowiska, powiadamianie (w tym głosowe) o zagrożeniach, nadzór chorych w domach przez lokalny szpital, a także mienia korporacyjnego i prywatnego,

21 Czy Wrocław potrzebuje miejskiej sieci teleinformatycznej? 21 sieci wydzielone, np. wirtualne, dla podmiotów rozproszonych w ramach miasta, wideokonferencje, rozrywka i jeszcze wiele innych. 6. Uwagi końcowe Wrocław jest najsilniejszym na Dolnym Śląsku ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym, naukowym i akademickim z mocną pozycją wśród miast polskich jako jeden z najbardziej dynamicznych obszarów transformacji. Według badań B. Jałowieckiego 7, którymi objęto 18 miast, Wrocław został sklasyfikowany na trzeciej pozycji pod względem potencjału rozwojowego w grupie 6 miast o charakterze metropolitalnym 8. W licznych rankingach 9 Wrocław znajduje się na bardzo wysokiej pozycji. W ocenie B. Jałowieckiego badania prowadzone od kilku lat wskazują niezmienność tego rankingu, co świadczy o utrzymywaniu przez miasta swoich pozycji. Wrocław należy do tych miast, które mają szansę na utrzymanie szybkiego rozwoju. W ocenie B. Jałowieckiego o powodzeniu pozostałych [po Warszawie] potencjalnych metropolii będzie przede wszystkim decydować ich powiązanie z przestrzenią europejską. Tak więc największe szanse z tego punku widzenia mają Poznań i Wrocław. Wrocław jest w wielu dziedzinach centrum innowacji dla Dolnego Śląska, w tym w zakresie informatyki. Jego rozwój potwierdza niestety tezę, iż metropolie rozwijają się szybciej niż województwa, do których należą. Wrocław, chcąc wykorzystać swój niekwestionowany wysoki potencjał gospodarczy, naukowy, edukacyjny, kulturowy stoi przed 7 Bohdan Jałowiecki,Uwarunkowania i szanse rozwoju polskich metropolii, Ekspertyza została wykonana na zlecenie MGPiPS. Warszawa, Kolejność Miast jest następująca 1. Warszawa (średnia ranga wg Potencjału 1,0), 2. Poznań (3,3), 3. Wrocław (3,5), 4. Kraków (4,3), 5. Trójmiasto (4,5) 6. Łódź (5,9) 9 Badania P. Swianiewicza, W. Dziemianowicza, Atrakcyjność inwestycyjna miast, Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową oraz W. Surażskiej, Centrum Badań Regionalnych, Warszawa

22 22 Tadeusz Więckowski, Sławomir Najnigier wyborem drogi ku miastu spełniającemu wymogi miast dwudziestego pierwszego wieku. Aby stać się miastem otwartym na inwestycje w rozwój: gospodarki, nauki, innowacji, kultury oraz wdrażanie nowych technologii, kapitalne znaczenie ma rozwój infrastruktury teleinformatycznej, służącej przesyłaniu informacji. Podstawy tej infrastruktury zostały zbudowane: są nimi Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa oraz Sieć Komputerowa Urzędu Miejskiego. Mogą być one fundamentem sieci teleinformatycznej miasta Wrocławia dla jednostek publicznych. Czy tę szansę wykorzystamy zależy tylko od nas.

23 Waldemar E. GRZEBYK Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi Wprowadzenie Dwa najistotniejsze wyzwania, przed jakimi obecnie stoi Polska, to integracja z Unią Europejską oraz transformacja, której hasłem jest Globalne Społeczeństwo Informacyjne i Gospodarka Elektroniczna. Świadomość społeczna transformacji, której celem jest udział Polski w globalnym społeczeństwie informacyjnym i budowaniu gospodarki opartej na wiedzy jest w Polsce niewielka; zagadnienie to traktowane jest jako mniej ważne, z którym można poczekać na rozwiązanie problemów wydawałoby się znacznie ważniejszych. Istotą transformacji prowadzącej do powstania społeczeństwa informacyjnego (społeczeństwa wiedzy) jest właściwe rozumienie słowa informacja. Kluczem do zrozumienia wymagań, jakie globalne społeczeństwo informacyjne będzie stawiać swoim członkom, jest zdolność do rozwoju w ciągu całego życia co wynika zarówno ze stałego, szybkiego przyrostu wiedzy jak i szybkiej dezaktualizacji pewnej części wiedzy. Postęp naukowo-techniczny, w tym postęp w informatyce, telekomunikacji i zarządzaniu, prowadzi do powstawania nowych rozwiązań technologicznych w różnych gałęziach gospodarki. Powoduje to zmiany form, środków, metod i organizacji pracy, które wpływają na zmiany w organizacji społeczeństwa i jego instytucji. Kształtowanie się gospodarki elektronicznej, w której usługi cyfrowe świadczone są za pośrednictwem sieci teleinformatycznej, Politechnika Wrocławska

24 24 Waldemar E. Grzebyk nie pozostaje bez wpływu na instytucje życia publicznego: administrację, edukację, dostęp do dóbr kultury itd. W marcu 2000 roku na lizbońskim szczycie Unii Europejskiej kraje członkowskie przyjęły nową inicjatywę eeurope Information Society for all. Wdrażanie technologii społeczeństwa informacyjnego IST (Information Society Technologies) ma na celu przyspieszenie modernizacji ekonomicznej krajów członkowskich, a także zniwelowanie różnic w dostępie do informacji pomiędzy dużymi ośrodkami miejskimi a prowincją. Ogólną przesłanką, ukierunkowującą strategię rozwoju współczesnych sieci telekomunikacyjnych, jest zachodząca konwergencja usługowo-techniczna sektora telekomunikacyjnego z sektorem informatycznym i sektorem mediów elektronicznych, wyrażająca się powstawaniem zintegrowanej infrastruktury informacyjnej na poziomie krajowym i globalnym GII (Global Information Infrastructure), będącej siłą napędową przemian cywilizacyjnych prowadzących do kształtowania się społeczeństwa informacyjnego. Rozwój technologii informacji i komunikacji (ICT Information and Communication Technology) wpłynął nie tylko na szybkość gromadzenia, przetwarzania i kolportowania informacji, ale również na pojawienie się nowych zjawisk i procesów, w tym szczególnie globalizacji. Dzięki powstaniu światowych sieci komunikacji cyfrowej, także Internetu, wykorzystanie zasobów informacyjnych w gospodarce stało się przyczyną głębokich zmian we wszystkich dziedzinach życia. Globalna infrastruktura informacyjna jest przedmiotem zainteresowania kręgów gospodarczych, naukowych i politycznych na całym świecie, wpływa bowiem na podstawowe dziedziny handlu, bankowości, edukacji przedsiębiorczości, a przede wszystkim na procesy i procedury administracji i zarządzania (rządzenia). Rozwój sieci telekomunikacyjnych będzie przebiegał zgodnie z kierunkami rozwoju GII kształtowanymi przez standaryzację międzynarodową w ramach takich organizacji, jak ITU, ETSI, IEEE, IETF i przez inne podmioty ustanawiające normalizację o charakterze technicznym, adaptowanymi do strategii rozwoju operatorów telekomunikacyjnych w sferze ekonomicznej i usługowej. W Polsce opracowywano strategię Siećpospolita będącą częścią Strategii

25 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 25 informatyzacji Rzeczpospolitej Polskiej epolska na lata , której celem jest tworzenie konkurencyjnej gospodarki opartej na wiedzy oraz poprawa życia mieszkańców poprzez skuteczną informatyzację. Istnienie społeczeństwa informacyjnego nie jest możliwe bez posiadania odpowiedniej infrastruktury teleinformatycznej oraz ludzi, którzy z niej potrafią skorzystać. O jakości społeczeństwa informacyjnego i korzyści z tego wynikających decydują zasoby informacyjne gromadzone w instytucjach edukacyjnych, kulturalnych, samorządowych, administracji publicznej itd. Z całą stanowczością można stwierdzić, że nie ma alternatywy dla procesu włączania się Polski, a tym samym Dolnego Śląska w globalne społeczeństwo informacyjne. Nie ma alternatywy dla obiektywnego procesu, u którego podstaw leży stwierdzenie, że rozwój informatyki i telekomunikacji powoduje zmiany w gospodarce bardzo szybko przekładające się na przemiany społecznie i zmiany stylu życia, pracy, wypoczynku i udziału w życiu publicznym. 1 Chcąc sprostać wyzwaniom stawianym instytucjom edukacyjnym, kulturalnym, samorządowym i administracji publicznej w zakresie budowy globalnego społeczeństwa informacyjnego należy tworzyć nowoczesną infrastrukturę telekomunikacyjną i teleinformatyczną dla jednostek publicznych, czyli Miejską Sieć Teleinformatyczną (SMT), obejmującą swoim zasięgiem takie instytucje, jak: MPK, MPWiK, Pogotowie, Policja, Straż Miejska, Straż Pożarna, Szkoły publiczne, Szpitale, Urząd Marszałkowski, Urząd Miejski, Wyższe Uczelnie, Wojsko, Zakład Energetyczny, Zakład Gazowniczy, ZDIK itd. Miejska sieć teleinformatyczna połączy sieci lokalne jednostek publicznych oraz zapewni dostęp do krajowych i światowych serwerów usług internetowych i komputerów dużej mocy. 1 Źródło: Polska w drodze do globalnego społeczeństwa informacyjnego, Raport UNDP, Warszawa 2002.

26 26 Waldemar E. Grzebyk Miejskie sieci teleinformatyczne ewoluują w kierunku opłacalnej ekonomicznie, zoptymalizowanej do transportu danych infrastruktury wielousługowej, pozwalają na: dostosowanie elementów sieci do poszczególnych usług, maksymalizację wykorzystania przepływności sieci. Sieci miejskie postrzegane są jako najważniejszy element dla usprawnienia obsługi klientów i oferowania usług wartości dodanej w tym multimedialnych i dostępu do Internetu na terenie miasta. Szybko rosnące zapotrzebowanie na tego typu usługi oraz konieczność redukcji kosztów operacyjnych związanych z ich realizacją za pośrednictwem sieci innych operatorów, stwarzają konieczność budowy przez jednostki publiczne własnej infrastruktury sieciowej w obszarze sieci szkieletowej ze szczególnym uwzględnieniem sieci miejskich. Definicje W rozdziale tym przedstawiono podstawowe definicje związane z miejskimi sieciami teleinformatycznymi. Sieć teleinformatyczna sieć transmisji danych umożliwiająca realizację za jej pośrednictwem usług telekomunikacyjnych i informatycznych. Topologia topologia sieci to zbiór reguł fizycznego łączenia i reguł komunikacji poprzez dany nośnik sieci (medium transmisyjne); w zależności od wybranej topologii sieci istnieją konkretne specyfikacje dotyczące kabli, złączy i standardów komunikacji urządzeń ze sobą. Terminal urządzenie abonenckie wyposażone w interfejs użytkownika i interfejs sieciowy, umożliwiające dostęp do usług oferowanych za pośrednictwem sieci. Interfejs użytkownika element urządzenia teleinformatycznego lub program zapewniający współdziałanie urządzeń lub programów, służący do wymiany informacji między człowiekiem a systemem teleinformatycznym; także część programu komputerowego lub systemu informatycznego umożliwiająca sterowanie jego działaniem przez użytkownika.

27 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 27 Węzeł sieci urządzenie telekomunikacyjne realizujące funkcje zdefiniowane dla co najmniej jednej z trzech pierwszych warstw modelu odniesienia dla systemów otwartych (ISO OSI) warstwy fizycznej, łącza danych i sieciowej. MAN (Metropolitan Area Network) sieć metropolitalna (miejska) obejmująca swoim zasięgiem publiczne obszary miasta. Określenie to obejmuje nie tylko wielkość obszaru, na którym rozmieszczone są węzły i abonenci sieci, ale również rodzaj podstawowych usług udostępnianych w sieci. Sieci tego rodzaju budowane są w dużych miastach i aglomeracjach miejskich, charakteryzują się dużą wydajnością i zróżnicowanym zakresem usług. Wymagania dla sieci MAN zostały zdefiniowane w zaleceniu IEEE Sieci miejskie budowane są przede wszystkim w oparciu o łącza światłowodowe w topologii podwójnej magistrali, pierścienia lub gwiazdy. Usługi w sieciach MAN mogą być połączeniowe, bezpołączeniowe lub izochroniczne. Sieci miejskie są często poligonem doświadczalnym do wdrażania nowych technik transmisyjnych i usług przez instytucje akademickie, świadcząc jednocześnie usługi o gwarantowanej jakości dla instytucji komercyjnych. Sieci MAN łączą sieci lokalne klientów w różny, zróżnicowany w zależności od potrzeb sposób (np. wirtualne sieci prywatne VPN), udostępniając miejskie zasoby informatyczne i dostęp do sieci zewnętrznych (np. Internetu). LAN (Local Area Network) sieć lokalna, zazwyczaj działająca w obrębie jednej instytucji, firmy. Swoim obszarem obejmuje co najwyżej kilka kilometrów kwadratowych. Charakteryzują się dużą wydajnością i zazwyczaj płaską strukturą umożliwiającą każdemu urządzeniu współpracę z innym urządzeniem w sieci. VLAN (Local Area Network) wirtualna sieć LAN grupująca w sposób logiczny urządzenia, niezależnie od tego, gdzie są dołączone do sieci. Programowo zdefiniowana grupa urządzeń zainstalowanych w sieci LAN, w ramach której wzajemna komunikacja odbywa się tak, jak w tym samym

28 28 Waldemar E. Grzebyk fizycznym segmencie sieci, chociaż w rzeczywistości urządzenia mogą być umiejscowione w różnych segmentach sieci. Ruch pakietowy pomiędzy VLAN i innymi segmentami sieci LAN jest realizowany w warstwie trzeciej (sieciowej) modelu ISO OSI z szybkością zbliżoną do ruchu wewnątrz segmentu fizycznego. VPN (Virtual Private Network) wirtualna sieć prywatna. Sieć transmisji danych zbudowana w oparciu o technikę kodowania komunikatów (tzw. tunelowania) celem zabezpieczenia przesyłanych informacji przed przechwyceniem i czytaniem przez nieautoryzowanych użytkowników. Strukturę sieci VPN tworzą odległe od siebie sieci LAN, połączone ze sobą za pośrednictwem innej niezależnej sieci np. sieci miejskiej lub Internetu. W VPN dzięki technice kodowania komunikatów uzyskuje się pewność, że mimo zaangażowania w strukturę sieci obcych i niezależnych struktur podatnych na oddziaływanie różnych czynników zewnętrznych, przesyłane siecią informacje nie będą narażone na przechwycenie przez nieupoważnione do tego osoby. Działanie sieci VPN polega na odpowiednim przetworzeniu danych, które w zaszyfrowanej postaci mogą być przesyłane przez sieci zewnętrzne wirtualnym kanałem komunikacyjnym. Multimedia ogólna nazwa technik umożliwiających łączenie rozmaitych sposobów przekazywania informacji (dźwięku, obrazu, animacji, tekstu, słowa mówionego i innych), oddziaływujących na różne zmysły człowieka (wzrok, słuch, dotyk, węch, smak itd.) w jeden przekaz. Sieć multimedialna sieć teleinformatyczna realizująca transmisje obrazu, dźwięku i danych w dowolnych kombinacjach w celu realizacji usług, jak: telekonferencja, wideokonferencja, telefonia, transmisja danych, przekazy rozsiewcze, foniczne i wizyjne.

29 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 29 QoS (Quality of Service) jakość usługi. Dostępnych jest wiele różnych definicji jakości usługi (QoS). Jakość usługi QoS rozumiana jest zwykle jako przenoszenie ruchu z jakością, którą określa kontrakt ruchowy SLA (Service Level Agreement) pomiędzy użytkownikiem a usługodawcą, pod warunkiem, że profil ruchu generowanego przez użytkownika jest zgodny z tym kontraktem. Budowa miejskich sieci teleinformatycznych Prace nad sieciami miejskimi zainspirowane zostały sytuacją, w której użytkuje się sieci o bardzo złożonej strukturze, stosujące klasyczne techniki komutacji połączeń i zwielokrotnienia TDM, w których znaczna część ruchu jest typu pakietowego. Ponieważ techniki transmisji pakietowej są dobrze znane, a koszt realizacji sieci pakietowych jest znacząco niższy niż sieci realizowanych w technice TDM, doprowadziło to do szukania rozwiązań związanych z możliwością przenoszenia ruchu telefonicznego przez sieci pakietowe. W odniesieniu do całej infrastruktury operatora pojawiła się pierwszy raz koncepcja realizacji wszystkich dotychczasowych usług i przenoszenia sygnalizacji w jednolity pakietowy sposób oraz całkowitego odizolowania warstwy transportowej od warstwy sterowania (pełna niezależność). Współczesne sieci teleinformatyczne budowane są zgodnie z tą zasadą. Sieci teleinformatyczne podobnie jak inne sieci transmisji danych mają budowę hierarchiczną składającą się z dwóch zasadniczych elementów nazywanych często segmentami sieci (rys.1): sieci dostępowej, sieci rdzeniowej. Rolę segmentu dostępowego w sieciach teleinformatycznych pełnią sieci LAN (Local Area Network), natomiast rolę segmentu rdzeniowe): sieci MAN (Metropolitan Area Network) o zasięgu miejskim, sieci WAN (Widea Area Network) o zasięgu krajowym i większym.

30 30 Waldemar E. Grzebyk TK Terminal końcowy SK Sieć klienta SD Segment dostępowy (sieć dostepowa) SR Segment rdzeniowy (sieć rdzeniowa) SD-D Segment dystrybucyjny SD-L Segment lokalny SR-B Segment brzegowy SR-D Segment dalekosiężny Rys. 1. Dekompozycja sieci transmisji danych komponenty strukturalne. W każdym z segmentów sieci realizowane są dwie podstawowe funkcje (rys.3): sterowania, transportowa. Funkcje sterowania obejmują (rys. 4): sterowanie usługami, sterowanie zgłoszeniami/połączeniami, sterowanie transportem. Funkcje transportowe realizowane są w oparciu o techniki transmisyjne zaimplementowane w warstwie transportowej.

31 Odległość między komputerami, terminalami: < 0,1 m < 1 m Rozmieszczenie komputerów, terminali w obrębie jednego: Przykład Urządzenia Systemu } } Terminale osobiste Systemy wieloprocesorowe < 10 m < 100 m < 1 km < 10 km < 100 km < km > km Pomieszczenia Budynku Komleksu budynków Miasta Państwa Kontynentu Planety } } } Intersieci Sieci kamusowe Sieci metropolitalne (MAN) Sieci lokalne (LAN) (ang. Local Area Network) (ang. Metropolitan Area Network) Sieci rozległe (WAN) (ang. Widea Area Network) Rys. 2. Dekompozycja sieci teleinformatycznych komponenty strukturalne.

32 SEGMENT SEGMENT USŁUGI FS funkcje sterowania SS Styk sterowania FS funkcje sterowania FT funkcje transportowe Styk transportowy FT funkcje transportowe ST Współdziałanie segmentów sieci Rys. 3. Dekompozycja sieci transmisji danych komponenty funkcjonalne. FSU funkcje sterowania usługami FS funkcje sterowania FSZ funkcje sterowania zgłoszeniami/połączeniami FST funkcje sterowania transportem Rys. 4. Dekompozycja sieci transmisji danych funkcje sterowania. Rdzeń sieci Cechą oczekiwaną współczesnych miejskich sieci teleinformatycznych jest możliwość dynamicznego udostępniania w jednej sieci łącza o parametrach wymaganych do transmisji obrazu, dźwięku

33 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 33 i danych i ich kombinacji w celu realizacji usług multimedialnych, w tym: telekonferencji, wideo konferencji, telefonii, rozsiewczych systemów fonicznych, wizyjnych, usług strumieniowych, itp. Rdzeń miejski sieci teleinformatycznej powinien umożliwiać realizację wydzielonych logicznie lub/i fizycznie podsieci (sieci wirtualnych w warstwie 2 i/lub sieci VPN w warstwie 3) dla potrzeb dołączonych do niej instytucji. Duża przepustowość sieci miejskich tworzona jest pod kątem przyszłych aplikacji. Rdzeń sieci musi być budowany z pewnym wyprzedzeniem, tak aby stworzone w ten sposób warunki mogły stymulować rozwój nowych usług. Uruchamianie systemów służących do transmisji interakcyjnych programów obsługi klientów, systemów przetwarzania rozproszonego i/lub systemów kolejkowania zadań, administracji dołączonych jednostek organizacyjnych, tworzenie sieci wirtualnych czy realizacja transmisji multimedialnych, wymaga od rdzenia sieci: 1. dużej przepustowości, 2. możliwości realizacji określonej polityki bezpieczeństwa wewnątrz sieci i na styku z sieciami zewnętrznymi, 3. sterowania i zarządzania ruchem, 4. możliwości sterowania jakością usług (QoS Quality of Service) 5. możliwości tworzenia VPN w obrębie sieci. Potencjalne parametry rdzenia sieci, związane z realizacją konkretnych usług, wymagają oszacowania przepustowości łączy. Ważnym parametrem determinującym przepustowość sieci szkieletowej jest ruch generowany z linii dostępowych. Przepustowość łączy w sieci szkieletowej powinna odpowiadać sumarycznej przepustowości wszystkich linii dostępowych korzystających z danego łącza. Urządzeniami stosowanymi do budowy rdzenia miejskich sieci teleinformatycznych o wyżej wymienionych parametrach są przełączniki warstwy trzeciej (L3). Przełączniki warstwy 3 posiadają właściwości przełączników warstwy drugiej i ruterów: określanie trasy oparte na informacjach warstwy 3, potwierdzanie integralności nagłówka przez sumę kontrolną,

34 34 Waldemar E. Grzebyk aktualizacja statystyk dla MIB, sterowanie bezpieczeństwem. Mogą być instalowane w tych miejscach sieci, które dotychczas zajmowały tradycyjne rutery. Nowe przełączniki warstwy trzeciej umożliwiają wprowadzenie mechanizmów obsługi ruchu sieciowego zgodnie z wymaganiami na QoS. Topologia sieci Topologia sieci zależy od zastosowanej techniki transmisji (warstwy modelu odniesienia dla systemów otwartych). Miejskie sieci teleinformatyczne w celu uzyskania nadmiarowości budowane są w topologii podwójnej magistrali, pierścienia lub gwiazdy. W każdej z tych topologii każdy węzeł ma połączenie z dwoma innymi węzłami na tym samym lub wyższym poziomie hierarchii. Najczęściej stosowane są: połączenia światłowodowe (media, warstwa fizyczna), sieci logiczne z protokołem Ethernet (warstwa łącza danych), topologie dedykowane dla protokołu IP i IPX (warstwa sieciowa). Warstwa fizyczna zrealizowana jest zwykle przy użyciu kabli światłowodowych z włóknami wielomodowymi (50/125 um) i włóknami jednomodowymi (9/125 um). Warstwa łącza danych realizowana jest w oparciu o standard Ethernet dla szybkości transmisji 10/100/1000 Mb/s.

35 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 35 Techniki transmisyjne TECHNIKI TRANSMISYJNE PRZEŁĄCZANIE OBWODÓW PRZEŁĄCZANIE PAKIETÓW Statyczne Dynamiczne Połączeniowe Bezpołączeniowe SDH DTM ATM TCP/IP Frame Relay Rys. 5. Techniki transmisyjne. W miejskich sieciach teleinformatycznych stosownych jest wiele różnych technik transmisyjnych pracujących w trybie przełączania obwodów jak i/lub pakietów (rys.5). Współczesne techniki transmisyjne, stosowane w sieciach teleinformatycznych operatorów telekomunikacyjnych, ewoluują w kierunku rozwiązań pozwalających na integrację różnego rodzaju usług na jednej platformie teletransmisyjnej, opartej na cyfrowych sieciach szerokopasmowych z komutacją pakietów pracujących z protokołem IP/MPLS. Model sieci, zgodny z takim kierunkiem rozwoju, nazywany jest Siecią Następnej Generacji NGN (Next Generation Network) (rys. 6). Model sieci NGN jest obecnie przedmiotem prac standaryzacyjnych ITU T (zalecenia serii Y). Zakłada on zastosowanie w rdzeniu warstwy transportowej technik ATM i IP z wykorzystaniem Ethernet, SDH, WDM zarówno w złożonej konfiguracji IP/ATM/SDH/WDM, jak i w konfiguracjach prostszych IP/Ethernet, IP/SDH, IP/WDM, IP/ATM itd., w zależności od miejsca w sieci i typu zapotrzebowania na usługi (rys. 7).

36 36 Waldemar E. Grzebyk Serwer RADIUS LDAP Warstwa Sterowania Softswitch Softswitch SIP Serwer RADIUS LDAP SS7 H.248, H.323 H.248, H.323 MGCP MGCP PSTN VG H.248, H.323 VoIP DWDM H.248, H.323 MGCP SRDA Serwer dostępowy VoIP MG MG H.248, H.323 MGCP VoIP ATM AAL2 (SVC) lub IP/MPLS DSLAM H.248, H.323 H.248, H.323 MGCP VoIP VoIP MGCP MG FITL LAN MG Sieć HFC DOCSIS lub DAVIC Warstwa Transportowa Rys. 6. Przykład struktury miejskiej sieci teleinformatycznej zbudowanej w architekturze NGN. IP/MPLS ATM SDH DWDM Rys. 7. Protokoły w sieci transportowej NGN. Na dostępie do abonentów dopuszczane są różne techniki transmisyjne, począwszy od technik kablowych xdsl, HFC, nowych generacji systemów i sieci komunikacji bezprzewodowej np. WLAN i komórkowej, np. UMTS, a skończywszy na zintegrowanym dostępie IP, opartym o Ethernet 10/100/1000 Mb/s. Docelowy model NGN zakłada wykorzystanie protokołu IP do realizacji wszystkich rodzajów usług teleinformatycznych transmisji da-

37 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 37 nych, głosu i obrazu na jednej platformie teletransmisyjnej zarówno w sieci dostępowej, jak i rdzeniowej (Model All IP). Podstawowe zalety sieci NGN to: rozproszona inteligencja, jednolity sposób zarządzania siecią transportową, wbudowane mechanizmy sterowania ruchem, oparte na zaawansowanych protokołach wyboru tras i mechanizmów umożliwiających ustalanie priorytetów strumieni pakietów. W miejskich sieciach teleinformatycznych najbardziej obiecująca pod względem technologicznym jest realizacja usług szerokopasmowych za pośrednictwem szybkich sieci światłowodowych, pracujących w technice przełączanego Ethernetu. W części dostępowej sieci kablowych, krokiem pośrednim w dochodzeniu do docelowej infrastruktury, opartej na abonenckich łączach światłowodowych FTTH (Fiber To The Home) lub mieszanych światłowodowo-miedzianych FTTC (Fiber To The Curbe), pracujących w technice Ethernet, są techniki xdsl. Obecnie w krajach Unii Europejskiej 71% ogółu abonenckich łączy szerokopasmowych stanowią łącza ADSL. W przypadku Niemiec jest to dominująca technika transmisyjna 99% rynku. W Polsce ok. 1,2% ludności posiada szerokopasmowy dostęp do Internetu z czego ok. 55% to łącza xdsl. W części rdzeniowej miejskich sieci teleinformatycznych transport realizowany jest w oparciu o szybkie sieci światłowodowe, pracujące w technice przełączanego Ethernetu. Włókna światłowodowe są jedynym medium transmisyjnym, dla którego barierą do zwiększania przepustowości są wyłącznie zewnętrzne ograniczenia technologiczne. Samo medium wydaje się nie posiadać takich ograniczeń. Rozwój technik zwielokrotnienia falowego WDM (Wavelenght Division Muliplexing) we włóknach światłowodowych oraz przełączania optycznego stwarza ogromne możliwości rozwoju sieci szerokopasmowych. Możliwa jest jednoczesna transmisja w jednym włóknie wielu fal optycznych o niewiele różniących się częstotliwościach, z których każda stanowi odrębny kanał transmisyjny o ustalonej maksymalnej szybkości transmisji, wynoszącej obecnie od 2,5 Gb/s (STM-16) do 40 Gb/s (STM 256). Sumaryczna przepływność takiego włókna ulega zwielokrotnieniu tyle razy, ile jest optycznych fal nośnych prowadzonych w jednym włóknie światłowodu.

38 38 Waldemar E. Grzebyk W okresie kilku ostatnich lat najbardziej dynamicznie rozwijającą się techniką transmisyjną warstwy łącza danych jest technika Ethernet. Wyrosła ona z rozwiązań dedykowanych dla sieci lokalnych i jest siłą napędową przemysłu IT (Information Technology). Istnieje wiele stabilnych i sprawdzonych w rozwiązaniach operatorskich technik transmisyjnych, jak np.: SDH, ATM w relacji do nich technika Ethernet jest dopiero gotowa do wdrożeń w sieciach telekomunikacyjnych. Jest ona najbardziej efektywna kosztowo, udostępnia interfejsy o przepływnościach 10 Mb/s, 100 Mb/s, 1 Gb/s i 10 Gb/s. Istniejące standardy obejmujące również techniki 1 i 10 Gb/s pochodzą z roku 2002 (IEEE ). Trwają również intensywne prace nad rozwiązaniem wielu problemów związanych z realizacją sieci dostępowych w warstwie 2 (IEEE 802.1D-2004, IEEE802.1Q-2003). Oznacza to, że Ethernet jest wyznacznikiem innowacyjności w zakresie rozwiązań operatorskich. W sieciach szkieletowych i dostępowych operatorów telekomunikacyjnych, technika Ethernet jest obecnie na etapie instalacji pilotowych i wdrożeń. W sieciach akademickich jest podstawową techniką transmisyjną stosowaną we wszystkich segmentach sieci w tym w sieciach miejskich. Podobny stan zaawansowania prac jest w zakresie wykorzystania protokołu IP do realizacji usług transmisji głosu, danych i wizji na jednej platformie teletransmisyjnej. Usługi w miejskich sieciach teleinformatycznych Ogólna charakterystyka usług Jednym z możliwych podziałów usług, świadczonych w miejskiej sieci teleinformatycznej, jest podział na następujące grupy: usługi połączeniowe, usługi głosowe, usługi audiowizualne, usługi związane z dzierżawą zasobów, zaawansowane usługi multimedialne.

39 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 39 Można je opisać, biorąc za podstawę ich funkcjonalność, czyli charakterystykę usługi pod kątem funkcji, które udostępnia ona użytkownikowi. Usługi połączeniowe Do usług połączeniowych zaliczyć można: wirtualne sieci prywatne VPN, dostęp do Internetu, połączenia LAN LAN na żądanie z gwarancją pasma przenoszenie ruchu sieci komórkowej. Poniżej przedstawiono krótkie charakterystyki tych usług. Wirtualna sieć prywatna VPN Wirtualna sieć prywatna (Virtual Private Network) jest to usługa zapewniająca łączność pomiędzy odległymi lokalizacjami danego przedsiębiorstwa (instytucji) na bazie infrastruktury sieci miejskiej, przy zachowaniu tych samych mechanizmów bezpieczeństwa, jakości usług, niezawodności i zarządzania jak w sieci prywatnej. Sieć VPN może być zbudowana na kilka sposobów: stosując tunelowanie IP wykorzystujące np. mechanizmy szyfrowania typu IPSec, stosując wirtualne połączenia (VC) w sieci ATM lub Frame Relay, stosując mechanizm MPLS w sieci IP lub sieci IP+ATM. W wirtualnej sieci prywatnej można oferować usługi z wartością dodaną. Operator sieci miejskiej, świadczący usługę VPN, odpowiada za transmisję danych pomiędzy różnymi lokalizacjami użytkowników, co wiąże się z koniecznością udostępniania i rezerwacji określonych zasobów sieci niezbędnych do jej realizacji. Dostęp do Internetu Usługa polega na zapewnieniu użytkownikowi dostępu do Internetu. Można wyróżnić następujące rodzaje dostępu: poprzez łącza komutowane, po łączach radiowych,

40 40 Waldemar E. Grzebyk opartego na technologii xdsl, opartego na technologii Ethernet, przez sieć telefonii komórkowej GSM. Podmiot oferujący tego typu usługę nosi nazwę dostawcy usług internetowych ISP (Internet Service Provider). Funkcję tę może pełnić operator sieci miejskiej lub niezależny podmiot (tzw. operator wirtualny), który do świadczenia jej będzie wykorzystywał zasoby sieci miejskiej. Usługa połączenia LAN LAN z gwarancją pasma na żądanie Jest to usługa polegająca na oferowaniu klientowi pasma o żądanej przepustowości. Operator sieci świadczący usługę pasma na żądanie zestawia połączenia między sieciami lokalnymi, których przepustowość jest określana przez klienta. Usługa może być świadczona przez operatora na dwa sposoby: stały operator zmienia przepustowość pasma na wniosek klienta, czas dokonania zmiany może wahać się od kilku godzin do kilku dni, dynamiczny użytkownik w trakcie połączenia może zmieniać przepustowość wykorzystywanego pasma, np. podczas połączeń satelitarnych ewentualnie pracująca aplikacja sama podejmuje decyzje o rezerwacji pasma na podstawie pomiaru ruchu w sieci i ruchu przychodzącego od/do klienta. Przenoszenie ruchu sieci komórkowej Usługa polega na transporcie w miejskiej sieci szkieletowej ruchu pochodzącego z sieci komórkowych GSM/UMTS. Obecnie jest to praktycznie tylko dzierżawa łącza. W przyszłości może być także kompleksowa obsługa operatora sieci komórkowej, dzięki której przenoszony będzie cały ruch między stacjami bazowymi, sterownikami stacji bazowych i centralami. Usługa ta może być świadczona także dla operatorów wirtualnych MVNO (Mobile Virtual Network Operator). Inną formą oferty, skierowanej do operatora sieci komórkowej, może być udostępnianie zasobów węzłów komutacyjnych, jak i us-

41 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 41 ługowych. Operator mógłby wówczas tworzyć własne usługi z wykorzystaniem zasobów strony trzeciej lub też kupować wprost te usługi dla swoich abonentów. Telefonia IP (VoIP) Usługa polega na transmisji głosu w sieci pakietowej oraz pomiędzy siecią pakietową a telefoniczną siecią komutowaną. Z punktu widzenia użytkownika działa jak klasyczna usługa telefonii analogowej POTS lub cyfrowej ISDN. W ramach usług telefonii głosowej korzystać można z poczty głosowej, transmisji faksów oraz usług dodatkowych. Usługi audiowizualne Do usług audiowizualnych zaliczyć można: wideokonferencje, audiowizualne usługi strumieniowe, Poniżej przedstawiono krótkie charakterystyki tych usług. Wideokonferencje Wideokonferencja jest to usługa, która zapewnia komunikację audiowizualną w czasie rzeczywistym. Jest wykorzystywana do połączenia ze sobą dwóch lub więcej użytkowników (grup użytkowników) znajdujących się w różnych lokalizacjach. Może być ona realizowana w oparciu o technologię ISDN lub IP. Dodatkowe funkcje oferowane przez wideokonferencję to np. współdzielenie aplikacji, transmisja plików. Usługa może być świadczona dowolnej liczbie użytkowników w zależności od możliwości technicznych operatora sieci miejskiej. Dostawca usługi, oferujący wideokonferencję powinien być wyposażony w serwer wideokonferencyjny zarządzający sesjami. Operator sieci telekomunikacyjnej zapewnia wymianę sygnałów audio, wideo oraz transmisję danych poprzez swoją sieć pomiędzy użytkownikami. Dostawca usługi natomiast zajmuje się administrowaniem połączeń (zestawianie, rozłączanie), taryfikacją, zarządzaniem usterkami oraz marketingiem danej usługi. Ponadto zajmuje się obsługą klientów (abonentów).

42 42 Waldemar E. Grzebyk Usługi strumieniowe Usługi strumieniowe (streaming services) realizowane są przy użyciu danych odbieranych w regularnych odstępach czasu. Są one w sieci przewodowej podobne do usług rozsiewczych, jak radiofonia i telewizja. Zasadniczą cechą odróżniającą tego typu usługi od innych jest ich realizacja w czasie rzeczywistym Terminal służący do prezentacji usługi strumieniowej musi przetwarzać dane i prezentować je w czasie rzeczywistym. Z tego względu systemy transmisyjne, służące do przenoszenia tego typu danych, muszą spełniać szereg wymagań. Różnica między strumieniowaniem a odtwarzaniem plików multimedialnych transmitowanych do klienta polega na tym, że odtwarzanie danych strumieniowanych odbywa się podczas ich odbierania z sieci i dane te nie są w żadnej formie przechowywane na nośnikach informacji. W usłudze tego typu nie jest możliwe powtórne odtwarzanie treści audiowizualnej bez powtórnego przeprowadzenia transmisji tej treści w sieci. W zasadzie jest regułą, że przy przesyłaniu danych w celu realizacji usług strumieniowych nie stosuje się mechanizmów transmisji z potwierdzeniem. Mogą one bowiem zaburzać płynność realizacji usługi strumieniowej. Z tego względu do świadczenia tego typu usług nie stosuje się protokołu TCP, lecz protokół UDP (User Datagram Protocol). Opracowano również specjalne protokoły do realizacji transmisji strumieniowych, jak: RTSP (Real Time Streaming Protocol) [RFC 2326] oraz RTP (Real Time Protocol) [RFC 3550, RFC 3551]. Zadaniem protokołu RTP jest poprawienie równomierności przenoszenia danych w węzłach sieci pakietowej poprzez ustawienie w pakietach IP właściwego (wysokiego) poziomu priorytetu obsługi. Tak oznakowane pakiety są w pierwszej kolejności obsługiwane przez węzły sieci, co podnosi równomierność w szybkości ich przenoszenia. Oczywiście poprawę uzyskamy tylko wtedy, gdy węzły sieci obsługują protokół RTP. Poniżej omówiono typy usług strumieniowych: usługi strumieniowe audio (Streaming Audio) przewidują dostarczanie sygnału audio z lepszą jakością niż telefonicz-

43 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 43 na, dlatego też wymagania związane z utratą informacji są ostrzejsze; ze względu na brak interaktywnego charakteru tej usługi wymagania związane z opóźnieniem mogą być mniejsze. usługi strumieniowe wideo (Streaming Video) w przypadku ich świadczenia nie jest wymagana żadna interakcja, co powoduje, że wymagania im stawiane są podobne jak dla usług strumieniowych audio; obecnie stosuje się kilka różnych rozwiązań związanych ze świadczeniem usług strumieniowych. Dotyczą one sposobu działania aplikacji na serwerze strumieniowym oraz aplikacji instalowanych w terminalach abonenckich. Do głównych platform obsługujących usługi strumieniowe zaliczyć można: QuickTime firmy Apple, Windows Media Technology firmy Microsoft, RealMedia firmy RealNetworks. Klientem usługi strumieniowej jest zwykle jej użytkownik (w przypadku serwisów dostępnych za opłatą). W przypadku usług, z których można korzystać nieodpłatnie (np. komercyjne radio i telewizja) klientem jest dostawca treści. Najczęściej spotykaną usługą strumieniowania jest transmisja wideo realizowana przy wykorzystaniu serwerów wideo na żądanie. Dodatkowo mechanizmy zarządzania strumieniami umożliwiają sterowanie przebiegiem odtwarzania jak w typowym odtwarzaczu wideo. Usługi dzierżawy zasobów Do usług związanych z dzierżawą zasobów zaliczyć można: podstawowe usługi internetowe, usługi typu udostępniania aplikacji, usługi dostarczania treści / CDN. Poniżej przedstawiono krótkie charakterystyki tych usług. Podstawowe usługi internetowe Jest to grupa usług świadczona w oparciu o sieć Internet. Może być ona oferowana przez tradycyjnych operatorów telekomunika-

44 44 Waldemar E. Grzebyk cyjnych, jak i przez operatorów typu ISP. Wśród obecnej oferty operatorów sieci miejskich wymienić można następujące kategorie usług: Usługi komunikacyjne: o poczta elektroniczna ( ) umożliwia użytkownikom przesłanie wiadomości w różnej formie (tekstowej, graficznej itd.) do innych użytkowników, o grupy dyskusyjne/ listy dyskusyjne pozwalają użytkownikom prowadzić publiczne dyskusje w grupach poświęconych różnym zagadnieniom, o IRC/ ICQ/ Netmeeting czyli internetowa pogawędka umożliwia użytkownikom porozumiewanie się w czasie rzeczywistym za pomocą krótkich informacji tekstowych lub nawet przekazów audio-wideo. Dostęp do informacji: o FTP dane są zapisane na serwerze; dostęp do nich możliwy jest zdalnie po wcześniej autoryzacji użytkownika, o WWW dostęp do zgromadzonych informacji możliwy jest przez strony WWW, o Hosting/ Hotelling (kolokacja) w przypadku usługi typy hosting operator dzierżawi miejsce na swoim serwerze (najczęściej w postaci przestrzeni dyskowej), na którym użytkownik może zainstalować strony WWW, serwer FTP, serwer poczty elektronicznej lub inną aplikację; dla usługi hotelling operator dzierżawi miejsce w swoich pomieszczeniach na serwer klienta zapewniając także inną niezbędną infrastrukturę potrzebną do poprawnej pracy serwera (zasilanie, klimatyzację, łącze dzierżawione). o zdalna praca (dostęp do intranetu, ekstranetu) umożliwia użytkownikowi zdalny dostęp do firmowego intranetu, ekstranetu lub firmowej bazy danych poprzez sieć Internet.

45 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 45 Usługi transakcyjne: o zdalne zakupy (e-commerce B2C) ułatwiają konsumentowi dostęp do dóbr bez konieczności odwiedzania sklepów, o internetowe aukcje pozwalają prowadzić sprzedaż różnych dóbr w oparciu o licytację cenową. Usługi utrzymaniowe: o rejestracja domeny użytkownik (firma) może dokonać rejestracji domeny za pośrednictwem operatora, o utrzymanie stron WWW aktualizowanie zawartości stron WWW może z upoważnienia użytkownika prowadzić operator, o serwery wirtualne WWW i FTP klient otrzymuje katalog plików na serwerze operatora z dostępem FTP wraz z jednym lub wieloma identyfikatorami i hasłami; do udostępnionego katalogu użytkownik może przekopiować własną stronę WWW. o projektowanie stron WWW projekt stron WWW klient może zlecić operatowi. o zapora ogniowa, czyli tzw. firewall jest systemem zabezpieczającym sieci lokalne przed nieautoryzowanym dostępem, o reklama i promocja w Internecie możliwość nadawania reklam w postaci wiadomości lub plansz (banner). Usługi udostępniania aplikacji Usługi typu polegają na utrzymaniu, bieżącej aktualizacji i udostępnianiu funkcjonalności programów komputerowych klientom użytkownikom końcowym (którymi są z reguły małe i średnie przedsiębiorstwa). Operator będący dostawcą usług typu udostępniania aplikacji może świadczyć swoje usługi klientom przez Internet lub wydzieloną sieć IP, wykorzystując centralnie zarządzane serwery aplikacji i centra danych. Może on odpowiadać za wszystkie specyficzne czynności oraz wiedzę w zakresie zarządzania po-

46 46 Waldemar E. Grzebyk jedynczymi aplikacjami lub ich zestawem. W takim przypadku operator świadczy usługę samodzielnie (bez udziału zewnętrznych podmiotów). Podstawowe cechy usług udostępniania aplikacji to: skoncentrowanie się na aplikacji (jest to więc pojęcie węższe niż obsługa kompleksowa typu outsourcing, która obejmuje całość działań dotyczących procesów biznesowych w dziedzinie zarządzania personelem lub finansami); z kolei usługi udostępniania aplikacji są szersze w porównaniu z usługami wirtualnego serwera (hosting), gdzie zarządza się tylko siecią i serwerem, sprzedaż dostępu do aplikacji bez potrzeby budowy infrastruktury przez klienta w postaci zakupu serwerów, licencji, innych zasobów, a także kwalifikowanego personelu np. administratorów baz danych, usługodawca udostępniania aplikacji jest właścicielem oprogramowania lub zawiera umowę z dostawcą oprogramowania (w takim wypadku jest to podmiot zewnętrzny świadczący usługę operatorowi); w przeciwieństwie do usług zarządzania aplikacją AM (Application Management), klient korzysta z działającego środowiska w którym pracuje aplikacja, usługa jest świadczona z centralnej lokalizacji a nie z lokalizacji poszczególnych klientów, jest to usługa typu jeden do wielu. Proces przystosowania aplikacji do potrzeb klienta (customisation) nie występuje lub występuje w stopniu minimalnym; kwestia dostosowania się przez klienta do typowych lub standaryzowanych warunków jest w tym przypadku otwarta, dostawa następuje zgodnie z kontraktem. Często usługa wymaga obecności kilku partnerów; za całość usługi odpowiedzialny jest dostawca usługi udostępniania aplikacji. Usługi dostarczania treści / CDN Podstawowa usługa dostarczania treści polega na wynajęciu przestrzeni dyskowej na serwerze należącym do dostawcy usługi,

47 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 47 którym może być operator. W tej przestrzeni firma, będąca klientem usługi, może umieścić własne treści. Zadanie utrzymania działania tego serwera pozostaje w gestii dostawcy usługi dostarczania treści. Zaawansowaną odmianą dostarczania treści jest usługa świadczona na bazie sieci dostarczania treści (Content Delivery Network), polegająca na umieszczeniu w rozproszonych geograficznie węzłach sieci serwerów przyśpieszających dostęp do wybranych treści (np. ściąganie obiektów ze stron WWW) najczęściej są to pliki multimedialne i inne pliki, których ściągnięcie z serwera zajmuje najwięcej czasu (i jednocześnie najbardziej obciąża sieć). Decyzja o tym, które obiekty należy objąć dystrybucją w sieci CDN może być podjęta przez klienta lub też w wyniku działania procedury optymalizacyjnej przeprowadzanej przez dostawcę usługi. Ponieważ serwery CDN znajdują się blisko wielu odbiorców użytkowników usługi, czas potrzebny na przesłanie treści z serwerów CDN jest dużo krótszy niż z macierzystego serwera. Nowoczesna dystrybucja treści wykorzystuje inteligentne mechanizmy kierowania ruchem, za sprawą których żądanie dostarczenia danej treści trafia optymalną drogą do dostępnego serwera, najkorzystniejszego z punktu widzenia jego obciążenia, położenia itd. Dzięki temu taka transmisja charakteryzuje się nie tylko krótszym czasem realizacji, ale i zwiększoną efektywnością wykorzystania zasobów sieciowych operatora (poprzez odciążenie części szkieletowej sieci). Funkcje sieci CDN są podstawowym elementem usług strumieniowania audiowizualnego, w których serwery treści multimedialnych zintegrowane są z węzłami sieci CDN. Operator może samodzielnie świadczyć usługę dostarczania treści typu CDN wyłącznie w oparciu o własną infrastrukturę jedynie w zakresie swojej sieci IP. W przypadku opcji świadczenia takiej usługi na skalę np. globalną, konieczne jest zaangażowanie zewnętrznych podmiotów operatorów zagranicznych lub usługodawców CDN. Czołowi dostawcy globalnych usług typu CDN zwykle zawierają ze swoimi klientami umowy w ten sposób, że wysokość opłaty zależy m.in. od liczby wizyt na stronach WWW klienta objętych usługą. Rozwiązanie takie stanowi czynnik motywujący usługoda-

48 48 Waldemar E. Grzebyk wcę do zwiększenia komfortu (szybkości) dostępu do serwisu internetowego klienta. Usługi multimedialne świadczone na odległość Do usług multimedialnych świadczonych na odległość zaliczyć można: nauczanie na odległość (zdalne) usługi telemedyczne, gry sieciowe, usługi portalu głosowego, zdalne monitorowanie. Poniżej przedstawiono krótkie charakterystyki tych usług. Nauczanie na odległość Nauczanie na odległość jest pojęciem o bardzo szerokim znaczeniu (Distance Education, Distance Learning). Terminem tym określa się m.in.: udostępnianie różnorodnych informacji na odległość, np. dostęp do multimedialnych kursów, nauczanie na odległość w czasie rzeczywistym. W pierwszym przypadku użytkownik posiada dostęp do baz danych lub stron internetowych i możliwość swobodnego przeglądania ich zawartości. Usługodawca ma możliwość zarządzania dostępem do baz oraz może nadzorować zamknięte grupy użytkowników, skupiające osoby o podobnych zainteresowaniach, umożliwiając im wymianę poglądów. Użytkownik może interaktywnie uczestniczyć w dowolnym kursie multimedialnym oferowanym przez dostawcę usługi. Usługa ma charakter asymetryczny. Dostęp do kursów powinien być w pełni interaktywny, umożliwiający sprawdzenie wiedzy nabytej w danym kursie. W drugim przypadku nauczanie na odległość jest usługą podobną do wideokonferencji. Zapewnia ona użytkownikowi poza połączeniem audio wideo jednoczesny dostęp do baz danych, możliwość przeprowadzania przez nauczyciela testów, zapisywania wyników itp. Uczeń, student, jak również nauczyciel korzysta-

49 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 49 jący z usługi zdalnego nauczania nie muszą znajdować się jednocześnie na sali wykładowej komunikacja pomiędzy nimi odbywa się poprzez sieć. Powstają w ten sposób wirtualne klasy. Z wykładów można korzystać będąc w domu lub innym miejscu poza uczelnią. Użytkownik tej usługi ma okazję uczestniczyć w różnego rodzaju zajęciach, bez konieczności fizycznego przemieszczania się pomiędzy odległymi miejscami. Usługa jest świadczona przez zewnętrznych dostawców usług. Rolą operatora telekomunikacyjnego jest zapewnienie odpowiednich zasobów transmisyjnych pomiędzy dostawcą usługi i jego klientami. Telemedycyna Telemedycyna to zbiór metod przesyłania informacji i danych medycznych, które mogą być realizowane jako usługa (usługi) świadczona przez operatora instytucjom służby zdrowia. Dane mogą przybierać formę plików (tekstowych, dźwiękowe, wideo) przesyłanych w trybie off-line lub transmitowanych on-line strumieni audiowizualnych, sygnałów sterujących i sygnałowych aparatury medycznej. W trybie off-line za pomocą sieci IP możliwe jest przesyłanie zdjęć rentgenowskich, odczytów ultrasonografu, mammografu, wyników badań tomograficznych, EKG, obrazów rezonansu magnetycznego, wysokiej rozdzielczości zdjęć mikroskopowych, ultradźwięku i danych o historii choroby pacjenta. W trybie on-line realizowane mogą być m.in. transmisje umożliwiające (lub wspomagające) tzw. zdalne operacje. Telemedycyna znajduje zastosowanie w przypadkach doraźnych, jak również w badaniach klinicznych. Umożliwia diagnozowanie na odległość i przeprowadzanie konsultacji on-line pomiędzy specjalistami i ośrodkami naukowymi położonymi w odległych rejonach kraju i świata. Pozwala również na monitorowanie stanu zdrowia pacjentów bez konieczności bezpośredniego ich kontaktu. Usługa może być realizowana samodzielnie przez operatora. Gry sieciowe Usługa umożliwia korzystanie z różnego rodzaju gier w dowolnym momencie czasu. Gry sieciowe można klasyfikować ze względu na:

50 50 Waldemar E. Grzebyk lokalizację oprogramowania czy jest ono dystrybuowane z zewnętrznego serwera dostawcy usługi, czy też jest zainstalowane na terminalu użytkownika (np. komputer PC, telefon GSM); rodzaj przeciwnika (współgracza) gry jednostronne (zręcznościowe, bez przeciwnika) lub gry wielostronne (przeciwnikiem jest albo maszyna albo człowiek inny użytkownik). W przypadku lokalizacji oprogramowania na serwerze użytkownik wysyła jedynie informacje (dane) niezbędne do prowadzenia gry, która to faktycznie odbywa się na wspomnianym serwerze, do którego dostęp otrzymuje się po przejściu procedury weryfikacyjnej i zalogowaniu. W drugim przypadku do terminala ładowane jest odpowiednie oprogramowanie, które umożliwia grę. Usługi gier sieciowych mogą pozwolić użytkownikom uzyskać oszczędności, gdyż nie muszą oni kupować pełnych wersji gier (licencji). Ponadto gracz ma zawsze dostęp do nowych wersji danej gry. Portal głosowy Usługa portalu głosowego polega na poruszaniu się po Internecie jedynie za pomocą głosu. Zastosowanie tej usługi może dotyczyć serwisu informacyjnego, który będzie prezentował różne informacje dotyczące np.: kursów akcji, bieżących wiadomości ze świata biznesu, prognozę pogody, horoskop itp. Dodatkową cechą tego rozwiązania jest możliwość dostępu do skrzynek poczty elektronicznej za pomocą telefonu. Użytkownik może odsłuchać otrzymane wiadomości , usuwać je oraz odpowiadać na nie. Odpowiedź zapisywana jest w formie pliku dźwiękowego i przesyłana nadawcy jako załącznik wiadomości. Działanie portalu głosowego opiera się na standardzie języka VoiceXML pozwalającego w prosty sposób projektować dokumenty strony portalu. Dokumenty VoiceXML mogą być przechowywane na tym samym serwerze WWW, co dokumenty serwisu internetowego. Mogą one również korzystać z tych samych mechanizmów dostępu do baz danych (np. technologia ASP czy PHP)

51 Miejskie Sieci Teleinformatyczne definicje, budowa, usługi 51 przy zachowaniu wspólnych systemów bazodanowych. Usługi portali głosowych mogą być świadczone na podobnej zasadzie jak usługi internetowe. Zdalne monitorowanie (telemonitoring) Usługa telemonitoringu może być świadczona przez operatora w dwóch wariantach: sygnalizacyjnym, strumieniowym. Usługa monitoringu w postaci sygnalizacyjnej umożliwia przesyłanie sygnałów alarmowych do odpowiednich służb, np. policji, straży pożarnej lub innych służb szybkiego reagowania. Usługa ma za zadanie zwiększyć bezpieczeństwo oraz zapewnić ciągłość obsługi. Usługa monitoringu w postaci strumieniowej polega na transmisji wideo o niewielkiej rozdzielczości obrazu (przestrzennej i czasowej), w której źródłem sygnału jest kamera skierowana na monitorowany obiekt (na wzór telewizji przemysłowej). Usługa telemonitoringu może być świadczona przez operatora samodzielnie bez podmiotów zewnętrznych. Podsumowanie Podstawowe cele operatorów telekomunikacyjnych to maksymalny zysk z wdrażanych rozwiązań oraz umacnianie swojej pozycji na rynku telekomunikacyjnym. Szczególnie istotne jest umacnianie i rozszerzanie pozycji w stosunku do abonentów biznesowych. Takimi abonentem niewątpliwie są jednostki publiczne. Jedynym sposobem mogącym ograniczyć wzrost kosztów ponoszonych przez jednostki publiczne na wdrażanie nowych rozwiązań technicznych za pośrednictwem sieci operatorów telekomunikacyjnych jest budowa własnej miejskiej sieci teleinformatycznej. Przy budowie Sieci Miejskiej dla jednostek publicznych należy: maksymalnie wykorzystać istniejącą infrastrukturę telekomunikacyjną jednostek publicznych oraz zoptymalizować strukturę sieci i jej zarządzania,

52 52 Waldemar E. Grzebyk zastosować rozwiązania techniczne zalecane przy budowie nowoczesnych sieci miejskich pracujących w trybie pakietowym, oferujących pełen zestaw dotychczas oferowanych i możliwych do zaoferowania w najbliższej przyszłości usług, umożliwiających szybką reakcję na zmieniające się zapotrzebowania abonentów. Ze względów organizacyjnych i ekonomicznych celowe wydaje się administrowanie siecią miejską przez jedną jednostkę organizacyjną. Taka organizacja w znaczny sposób ułatwi i przyspieszy kreowanie usług oraz ich zarządzanie. Struktura zarządzania siecią miejską musi być ściśle związana ze strukturą organizacyjną jednostek publicznych. Względy techniczne nie stanowią ograniczenia dla wyboru sposobu zarządzania siecią scentralizowany lub rozproszony. Struktura zarządzania usługami i siecią jednostek publicznych powinna być spójna oraz powinna umożliwiać zarządzanie wszystkimi usługami w scentralizowany sposób. Jednak poszczególne elementy wchodzące w skład całego systemu zarządzania mogą być realizowane w sposób rozproszony (np. zbieranie danych powinno się odbywać lokalnie, agregacja i przetwarzanie danych powinno być regionalne, natomiast wizualizacja danych powinna być możliwa z punktu centralnego) Zarządzanie siecią miejską powinno się wpisywać w ogólną strukturę zarządzania usługami i siecią. Dodatkowo cały system zarządzania usługami powinien działać niezależnie od leżących poniżej warstw sieci związanych ze sprzętem i użytymi technologiami. Oczywiście względy techniczne wpływają jednak na strukturę systemu zarządzania.

53 Ryszard ZIELIŃSKI Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 1. Wstęp Systemy dostępowe pojawiły się na rynku telekomunikacyjnym jako rozwiązanie oferujące szybki rozwój sieci telefoniczej oraz usług transmisji danych na bazie istniejącej infrastruktury. Współpraca systemów dostępowych z centralami cyfrowymi zapewnia nowoczesne i zaawansowane usługi telefoniczne oraz usługi szerokopasmowe. Oferowane usługi mogą być realizowane poprzez łącza światłowodowe, łącza miedziane i radiowe. Zwiększa to elastyczność aplikacji i ułatwia dopasowanie architektury do warunków rzeczywistych. Dodatkowym walorem tego typu rozwiązań jest skalowalność pojemności systemu osiągana dzięki konstrukcji modułowej systemu dostępowego. Niewielkie nakłady finansowe na wstępie inwestycji mogą być zwiększane z upływem czasu i wzrostem liczby abonentów. Usługi szerokopasmowe otwierają nowe możliwości dla szybkiej transmisji danych o przepływnościach od 2 Mb/s. Obecnie dla usług multimedialnych optymalne jest wykorzystanie zalet transmisji ATM. W niedalekiej przyszłości wraz z wdrażaniem sieci następnej generacji NGN (Next Generation Networks) będzie można w pełni wykorzystać zalety protokołu IP. Usługi transmisji danych dla prywatnych sieci wirtualnych VPN (Virtual Private Netork) oraz dostępu do sieci Internet stają się poważnym atutem w ręku operatora i decydują obecnie o atrakcyjności wachlarza oferowanych usług. Politechnika Wrocławska

54 54 Ryszard Zieliński O ile jeszcze kilka kilkanaście lat temu pod pojęciem dostępu rozumiano jedynie parę miedzianą dołączoną do centrali końcowej lub koncentratora (warstwa fizyczna) o tyle obecnie pod pojęciem dostępu rozumie się system zapewniający przeźroczysty transport informacji od abonenta do pierwszego urządzenia realizującego komutację na podstawie danych sterujących zawartych w strumieniu generowanym przez terminal abonencki. Optymalizacja sposobu przenoszenia danych przez system dostępowy i dostosowanie go do wymagań klienta ma ogromne znaczenie dla operatora telekomunikacyjnego ze względu na ogromną liczbę koniecznych terminali/interfejsów aboneckich, które muszą być zainstalowane i utrzymane w sieci operatora. 2. Przewodowe systemy dostępowe Na przestrzeni ostatnich kilku lat obserwujemy ogromny postęp w rozwoju sieci telekomunikacyjnych na Świecie. Olbrzymie zmiany zaszły w obszarze sieci szkieletowej, w urządzeniach brzegowych oraz w sposobie dostępu realizowanym przy użyciu złożonych systemów dostępowych. Typowe jeszcze kilkanaście lat temu rozwiązanie wykorzystujące kable miedziane umożliwiało dołączenie abonentów znajdujących się w odległości do około 10 km od centrali. Budowa i utrzymanie tak długich traktów kablowych było niezwykle kosztowne i uciążliwe, nie zapewniało również możliwości świadczenia usług wymagających wyższych szybkości transmisji niż 4,8 kb/s. Częściowym rozwiązaniem tego problemu była budowa wielu małych central/koncentratorów z lokalną komutacją dołączonych światłowodem do centrali nadrzędnej. Koncentratory te zapewniały obsługę abonentów w odległości pojedynczych kilometrów i ze względu na skrócenie pętli miedzianej do abonenta gwarantowały wyższe szybkości transmisji. Wadą tego rozwiązania jest mała elastyczność związana z zaspokojeniem rosnącego zapotrzebowania na usługi transmisji danych. Problem ten rozwiązuje światłowodowa sieć dostępowa OAN (Optical Access Network). Przy jej wykorzystaniu można scentralizować funkcje komutacji w rozbudowanych i pojemnych centralach końcowych umieszczonych na miejscu starych central analogowych, a wszystkich abonentów dołączyć do tych central przy użyciu rozwiniętej sieci do-

55 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 55 stępowej, której zadaniem jest przenoszenie usług w sposób przezroczysty od centrali do abonenta. W takiej sieci występują dwa elementy podstawowe (rys. 1): zakończenie linii światłowodowej OLT (Optical Line Termination) oraz światłowodowe urządzenia sieciowe ONU (Optical Network Unit). Dodatkowe elementy wspomagające wchodzą w skład dystrybucyjnej sieci światłowodowej ODN (Optical Distribution Network). W ten sposób dostarczane są do abonenta usługi podstawowe telefonii tradycyjnej oraz różnorodne usługi transmisji danych począwszy od telefonii cyfrowej ISDN, poprzez cyfrowe łącza dzierżawione do 2Mb/s, a skończywszy na łączach ATM z szybkością do 25 Mb/s. Strona sieci Strona użytkownika Węzeł udostępniania USŁUG SNI OLT Zakończenie linii światłowodowej ODN ONU USŁUGI Światłowodowe urządzenie sieciowe UNI Rys. 1. Światłowodowy system dostępowy w układzie punkt punkt Usługi podstawowe POTS, aparaty samoinkasujące i ISDN świadczone są przez cyfrowe centrale telefoniczne, które komunikują się z OLT za pomocą sygnalizacji V5.2 lub V5.1. Cyfrowe łącza dzierżawione o przepływności do 2 Mb/s są wykorzystywane głównie do realizacji sieci pakietowych. Tego typu łącza służą jako dostęp do Internetu, wykorzystywane są do połączeń w sieciach korporacyjnych Intranet oraz VPN (Virtual Private Network). Najczęściej w warstwie łącza (zgodnie z modelem odniesienia dla systemów otwartych ISO OSI) używane są protokoły Frame Relay i PPP (Point to Point Protocol). W warstwie sieciowej podstawowym protokołem jest IP (Internet Protocol). Stosowane są różne

56 56 Ryszard Zieliński typy interfejsów, takie jak: V.35, V.36, X.21, V.24, G.703/G.704. Terminalami w sieciach pakietowych są rutery, komputery lub przełączniki pakietów. Natomiast łącza o przepływnościach od 2 Mb/s pracujące z protokołem ATM mogą być wykorzystywane do przenoszenia usług opartych o kanały wirtualne VC (Virtual Channel) i ścieżki wirtualne VP (Virtual Path). Tego typu łącza stanowią platformę do realizacji usług w sieciach szerokopasmowych. Usługi ADSL pojawiają się coraz częściej w implementacjach jako bardzo atrakcyjna forma integracji telefonii analogowej z cyfrowym łączem dzierżawionym z szybkością transmisji do 8 Mb/s, umożliwiającą dostęp do sieci pakietowej IP głównie Internetu. Konwertery ADSL mają zwykle wbudowane rozwinięte funkcje mostów i/lub ruterów dla protokołu TCP/IP i przygotowane są do współpracy z protokołami PPP i HDLC. Rozwiązanie nie wymaga budowy nowej linii do abonenta, ponieważ wykorzystuje klasyczną skrętkę telefoniczną i w większości przypadków wystarczająca jest podmiana aparatu analogowego na konwerter ADSL, który z kolei posiada gniazdko telefoniczne i umożliwia dalszą pracę aparatu. Dzięki prostocie instalacji rozwiązanie skierowane jest do masowego użytku przez abonentów prywatnych i niewielkie firmy. Przykładem zastosowania ADSL jest Neostrada oferowana przez Telekomunikację Polską. Szerokopasmowe systemy dostępu abonenckiego FITL umożliwiają świadczenie oprócz ADSL wielu innych typów usług xdsl (Tab. 1). Tabela 1. Cyfrowe łącza abonenckie xdsl. Skrót DSL Nazwa oryginalna Digital Subscriber Line Maks. długość łącza [km] 5,5 Szybkość transmisji [kb/s] Tryb transmisji dupleks dupleks Przeznaczenie transmisja cyfrowa głosu i danych, stosowana na potrzeby ISDN BRA

57 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 57 HDSL SDSL ADSL RADSL VDSL High data rate DSL Single line DSL Asymetric DSL Rate Adaptive DSL Very high data rate DSL 4,5 3, ,0 6,0 (*) ,6 (*) ,3 1,5 (*) (*) dla wyższych szybkości zasięg jest mniejszy dupleks dupleks dupleks dupleks do abonenta od abonenta do abonent a od abonent a do abonent a od abonent a Transmisja strumieni T1/E1, dostęp do LAN i WAN Transmisja strumieni T1/E1, dostęp do LAN i WAN Dostęp do Internetu, wideo na żądanie, dostęp do LAN, interaktywne usługi multimedialne Podobnie jak ADSL, lepsze wykorzystanie pasma transmis. Podobnie jak ADSL oraz telewizja HDTV Podsumowując można stwierdzić, że w chwili obecnej jedną z powszechnie realizowanych praktyk jest tworzenie dostępu abonenckiego w oparciu o przewodowe szerokopasmowe systemy dostępowe typu FITL. Atrakcyjność tego rozwiązania polega na przybliżeniu do abonenta interfejsu cyfrowego. Dzięki temu można zapewnić abonentowi dostęp do bardzo szerokiego zbioru różnorodnych usług (o wysokiej jakości), obniżyć koszty wprowadzania nowych usług poprzez wykorzystanie istniejących łączy miedzianych oraz zapewnić możliwość dalszego rozwoju i rozbudowy sieci.

58 58 Ryszard Zieliński 3. Radiowe (naziemne) systemy dostępowe Dotychczas bardzo trudno było pogodzić niskie koszty sieci dostępowej z chęcią świadczenia szerokiego wachlarza usług obejmującego również usługi szerokopasmowe. Wraz z rozwojem technologii sprzeczne wymagania niskich kosztów i szerokiego upowszechnienia usług szerokopasmowych poprzez sieci dostępowe nabierają realnych kształtów. Przykładem mogą być łącza ADSL, które zostały upowszechnione przez operatora niemieckiego Deutsche Telekom oraz przez Telekomunikację Polską (Neostrada) dzięki obniżeniu ceny. Łącze ADSL jest łączem asymetrycznym. Umożliwia ono przesyłanie w kierunku użytkownika dużo większego strumienia danych niż w kierunku od użytkownika. Takie właściwości wynikają z analiz zapotrzebowania na nowoczesne usługi, które charakteryzują się również asymetrycznym zapotrzebowaniem na pasmo transmisyjne. Doskonale w ten typ zapotrzebowania na usługi transmisyjne wpisują się systemy radiokomunikacyjne typu punkt wiele punktów PMP (Point to MultiPoint). W systemach tych stacja bazowa pełni rolę węzła dostępowego, który w naturalny sposób może nadawać w kierunku terminali duże strumienie danych, a odbierać od każdego terminala znacznie mniejszą liczbę danych. Tego typu systemy ze względu na występujące asymetryczne łącza nazywa się systemami do lokalnej szerokopasmowej dystrybucji danych LMDS (Local Multipoint Distribution System). 4. Radiowe systemy naziemne PMP Systemy LMDS są dostosowane do udostępniania tzw. usług multimedialnych poprzez tworzenie pomiędzy dostawcą usług i użytkownikiem niesymetrycznego kanału transmisyjnego. Stanowią one podklasę szerszej klasy systemów punkt wiele punktów PMP (Point to MultiPoint), wyróżniającą się asymetrią łącza. Analizując historycznie rozwój systemów PMP i standardów związanych z tymi systemami można stwierdzić, że rozwijały się one zgodnie z dwoma ścieżkami.

59 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 59 Jedną ze ścieżek rozwoju wyznaczali dotychczasowi dostawcy usług rozsiewczych, przede wszystkim telewizyjnych. Dysponowali oni szerokopasmowym kanałem do abonenta, w którym mogli nadawać sygnał telewizyjny i transmitować różnego typu dane np. teletekst. Brak jednak kanału zwrotnego od abonentów uniemożliwiał tworzenie szeregu usług i budowanie sieci teleinformatycznej umożliwiającej dwukierunkową wymianę informacji i realizującej oprócz podstawowych usług telekomunikacyjnych również tzw. usługi interaktywne. Druga ścieżka rozwoju była realizowana przez tzw. Klasycznych operatorów telekomunikacyjnych, którzy wprawdzie mieli do dyspozycji symetryczne kanały umożliwiające wymianę informacji w dwóch kierunkach, jednak kanały te były zbyt ograniczone pod względem przepustowości, by udostępniać tzw. usługi szerokopasmowe (w tym multimedialne). Dlatego też podstawowym czynnikiem wpływającym na kierunek rozwoju tych systemów było poszerzenie pasma i umożliwienie przesyłania dużo większych strumieni danych w obu kierunkach oraz dostosowanie przepustowości kanałów do charakterystyki przenoszonego ruchu z uwzględnieniem asymetrii. W początkowym okresie rozwoju systemy te były dostosowane pod względem właściwości transmisyjnych do świadczenia tzw. wąskopasmowych usług (do 2 Mb/s), wykorzystując z reguły kanały symetryczne z gradacją szybkości transmisji równą 64 kb/s. Stosowano je w celu zastąpienia zespołu linii radiowych PP (Point-to-Point). W chwili obecnej systemy LMDS zapewniają transmisję danych multimedialnych. Ze względu na zapotrzebowanie częstotliwościowe tego typu transmisji muszą być one systemami szerokopasmowymi. Podstawową architekturę interaktywnego systemu LMDS rozwijanego zgodnie z pierwszym scenariuszem przedstawiono na rys. 2 [1, 2]. W systemach LMDS stosujących do transmisji platformę DVB wyróżnia się dwa kanały pomiędzy dostawcą usług a użytkownikiem:

60 60 Ryszard Zieliński kanał rozsiewczy BC (Broadcast Channel) jednokierunkowy szerokopasmowy kanał rozsiewczy przenoszący sygnały wizyjne, foniczne i transmisji danych. Kanał ten jest tworzony dla użytkownika przez dostawcę usług. Może on zawierać łącze zapewniające przenoszenie usług interaktywnych w relacji dostawca usług użytkownik, Kanał rozsiewczy (DVB TS) Adapter sieciowy Dostawca dla usług transmisji rozsiewczych rozsiewczej Dostawca usług interaktywnych Kanał interaktywny Adapter sieciowy kanału interaktywnego kanały Interaktywne kanały Interaktywne Medium transmisyjne dla usług rozsiewczych Sieć Kanał rozsiewczyterminal użytkownika (STB) Moduł interfejsu dla usług rozsiewczych Kanały interaktywne Moduł interfejsu interaktywnego Moduł terminalowy Jednostka interfejsu sieciowego Użytkownik Sieć niezależna Sieć zależna Sieć niezależna Rys. 2. Architektura systemu LMDS do dystrybucji usług multimedialnych. kanał interakcyjny IC (Interaction channel) dwukierunkowy kanał interakcyjny utworzony pomiędzy dostawcą usług i użytkownikiem. Składa się z: łącza zwrotnego od użytkownika do dostawcy usług, stosowanego głównie do przesyłania zapytań dla dostawcy lub do przesyłania odpowiedzi do dostawcy, łącza podstawowego (do użytkownika) stosowanego do przesyłania informacji przez dostawcę usług do użytkownika. Kanał ten może być zintegrowany z kanałem rozsiewczym. Może nie być również wy-

61 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 61 magany przy świadczeniu niektórych prostych usług przez kanał rozsiewczy. Transmisja od użytkownika do sieci odbywa się przy zastosowaniu czasowego zwielokrotnienia dostępu do kanału TDMA. Szczeliny czasowe mogą być wykorzystane przez różnych użytkowników. W systemie stosuje się trzy podstawowe typy protokołów dostępu. Pierwszy z nich jest protokołem losowym. Użytkownik może przesłać wiadomość w dowolnym czasie. Może ona jednak wejść w kolizję z wiadomością wysłaną przez innego użytkownika. W pozostałych dwóch typach protokołów stosuje się rezerwację albo określonej skończonej liczby szczelin albo określonej przepustowości. Typy protokołów są dobierane w sposób dynamiczny. Interfejsy sieciowe użytkownika uzyskują informację, czy w danym momencie mogą stosować protokół losowy czy też jeden z protokołów rezerwacyjnych. Kanały interaktywne w łączu od użytkownika mogą być umieszczone w paśmie kanału rozsiewczego IB (In Band) lub poza jego pasmem OOB (Out Of Band). Urządzenia abonenckie nie muszą być dostosowane do obu typów kanałów interaktywnych (sterujących). Dla systemów przenoszących w kanale rozsiewczym sygnały telewizyjne [1] dokonano również ustaleń dotyczących częstotliwości pośrednich, ułatwiających współpracę z istniejącymi sieciami telewizji kablowej. Ustalenia te nie są jednak obowiązujące. Kanał sterowania do użytkownika może wykorzystywać pasmo częstotliwości od 950 MHz do 2150 MHz. Sposoby organizacji kanału interaktywnego przedstawiono na rys. 3a i 3b [ETS ]. W interaktywnym kanale OOB do użytkownika należy stosować szybkość transmisji danych 3,088 Mb/s. W kanale interaktywnym IB do użytkownika jedynym wymaganiem jest, by szybkość transmisji była wielokrotnością szybkości 8 kb/s.

62 62 Ryszard Zieliński a) Do użytkownika Kanały rozsiewcze LMDS MHz MHz Częstotliwość [MHz] Kanały interaktywne 2 MHz (3,088 Mb/s) z modulacją QPSK do użytko 5-65 MHz Kanały interaktywne 2 MHz (3,088 Mb/s) z modulacją QPSK od użytkownika Od użytkownika b) Do użytkownika Kompatybilność z sieciami kablowymi (ETS ) Kanały rozsiewcze LMDS MHz nx8 kb/s Częstotliwość [MHz] MHz lub MHz Od użytkownika Kanały interaktywne 2 MHz z modulacją QPSK od użytkownika Rys. 3. Preferowane zakresy częstotliwości pośredniej dla systemów LMDS z: a) zewnętrznym kanałem sygnalizacyjnym do użytkownika (OOB), b) z wewnętrznym kanałem sterującym od użytkownika (IB)[EN ]. Kanał interaktywny do użytkownika OOB nadaje w sposób ciągły ramki zgodne ze strukturą łącza typu T1. Część transmitowanych danych zawiera informacje do synchronizacji strumienia danych od użytkownika. Kanał interaktywny do użytkownika IB

63 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 63 transmituje pakiety MPEG-2 TS ze specyficznymi identyfikatorami PID służącymi do synchronizacji danych od użytkownika. Sieć wybiera dla użytkownika jedną z prędkości transmisji: 3,088 Mb/s lub 6,176 Mb/s. Wymagana jest obsługa transmisji z szybkością 3,088 Mb/s. Przedstawiona na rysunku 2 koncepcja transmisji danych obsługujących realizację usług szerokopasmowych jest bardzo ogólna i w chwili obecnej jej pełna realizacja w systemach naziemnych jest bardzo kosztowna. Nie ma również ekonomicznie uzasadnionych czynników, które skłaniały by do jej pełnej realizacji w ramach jednego systemu. Z tego względu obserwuje się szybki rozwój szerokopasmowych systemów do dystrybucji danych rozwijanych zgodnie ze strategią klasycznych operatorów telekomunikacyjnych (zwiększenie przepustowości kanałów transmisyjnych). Interaktywne systemy szerokopasmowe dla operatorów rozsiewczych wygodniej jest realizować w oparciu o systemy satelitarne. Systemy typu punkt wiele punktów (PMP) są zazwyczaj systemami ze statycznym przypisaniem zasobów (FA) (Fixed Assignment) lub z przypisaniem zasobów na żądanie (DAMA) (Demand Assigned Multiple Access) [3, 5]. Systemy te, chcąc konkurować z innymi rozwiązaniami przewodowymi, winny charakteryzować się efektywnym wykorzystaniem widma elektromagnetycznego, możliwością koncentracji ruchu telekomunikacyjnego oraz przeźroczystością. Koncentracja ruchu polega na możliwości korzystania przez N abonentów z n kanałów (przy czym N>n), co umożliwia oszczędne gospodarowanie częstotliwościami i obniżenie kosztów wyposażenia. Przeźroczystość rozumiana jest jako możliwość nawiązania połączenia pomiędzy centralą i terminalem abonenckim bez potrzeby ingerencji w pracę łącza radiowego. Zgodnie z dokumentami ETSI [4] w skład systemu PMP mogą wchodzić następujące elementy: stacja centralna (CS) (Central Station), w skład której wchodzi:

64 64 Ryszard Zieliński sterownik stacji centralnej (CCS) (Central Controller Station) realizujący m.in.: połączenie z siecią poprzez interfejs do sieci SNI (Service Node Interface), zespół radiowy stacji centralnej (CRS) (Central Radio Station), terminal systemu (TS) (Terminal Station) wyposażony w interfejsy abonenckie UNI (User Network Interface), stacja przekaźnikowa (repiter) (RS) (Repiter Station), która może również być wyposażona w interfejs UNI oraz może obsługiwać więcej terminali systemowych TS. Do terminali systemowych TS dołączone są poprzez interfejs SNI terminale abonenckie TE (Terminal Equipment). Stacja centralna dołączona jest do sieci poprzez interfejs SNI i realizuje funkcję koncentracji ruchu poprzez zarządzanie wszystkimi dostępnymi kanałami w systemie. Strukturę systemu PMP przedstawiono na rysunku 4. Typowe właściwości systemu PMP wygodnie przedstawić, analizując je z uwzględnieniem: aspektów systemowych, aspektów radiowych, typów świadczonych usług i stosowanych interfejsów od strony centrali i abonenta, aspektów związanych z zasilaniem i charakterystykami środowiska. Pojemność transmisyjna łącza w systemie PMP powinna wynosić n x 2 Mb/s. Właściwości transmisyjne łącza winny spełniać Zalecenie ITU T G.821. Opóźnienie w obie strony (round trip delay) dla 64 kb/s strumieni danych przenoszących informację głosową nie może przekraczać 20 ms. System musi spełniać warunek pełnej przeźroczystości. Transmisja danych poprzez system nie może wymagać od centrali i urządzeń abonenckich żadnych dodatkowych akcji. Jeśli system wyposażono w interfejs do systemu zarządzania

65 RJZ Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 65 TMN, to musi on spełniać wymagania Zalecenia ITU T G.773. W systemach PMP ograniczono maksymalną moc wyjściową mierzoną na wejściu linii zasilającej antenę do wartości 35 dbm. Antena dookólna lub sektorowa Antena kierunkowa TS TE UNI SNI Węzeł sieci CCS CRS CS Inne CRS Antena TS kierunkowa Antena kierunkowa TS Antena kierunkowa Antena dookólna lub sektorowa TS TE UNI TE UNI TE UNI RS Antena TS kierunkowa TE UNI TE UNI TE Rys. 4. Struktura systemu PMP. Zgodnie z zaleceniami ERC (European Radiocommunication Committee) [4, 5, 6] systemy PMP (kategoria ta obejmuje również systemy LMDS) powinny wykorzystywać pasma częstotliwościowe podane w tabeli 2. Obecnie wielu producentów wprowadziło na rynek lokalne systemy umożliwiające transmisje szerokopasmowe. Stosuje się głównie mikrofalowe interaktywne platformy telekomunikacyjne umożliwiające transmisję danych poprzez zestawianie łączy o przepustowości nawet do 34 Mb/s poprzez elastyczne i dynamiczne wykorzystanie pasma częstotliwości.

66 66 Ryszard Zieliński Tabela 2. Częstotliwościowe parametry kanałów systemu LMDS Pasmo częstotliwości [GHZ] Granice pasm [GHz] 3,5 3,4-3,6 Nr zalecenia ERC Rec [6] Odległość dupleksowa [MHz] 50/100 Odległości międzykanał owe [MHz] 0,5 (szczeliny) 10,5 10,15-10,30 10,50-10,65 ERC Rec [7] 350 0,5 (szczeliny) ,5 25,445 25,557-26,5 ERC Rec [8] ,5 28, , ,5 ERC Rec [8] 1008 W zależności od szerokości pasma kanału użytecznego wykorzystywanego w systemie LMDS, kanał transmisyjny powinien być dopasowany do odpowiedniej organizacji kanału proponowanej w tabeli 3.

67 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 67 Tabela 3. Organizacja kanałów transmisyjnych w systemach LMDS (kb/s). Odstęp międzykanałowy [MHz] 1,0 1,75 2,0 3,5 7, Minimalna pojemność transmisyjna stacji bazowej dla 4-stanowej modulacji [kb/s] 12x64 21x64 24x64 42x64 84x64 8x x x2048 Minimalna pojemność transmisyjna stacji bazowej dla 8-stanowej modulacji [kb/s] 18x64 31x64 36x64 62x64 5x x x x2048 Minimalna pojemność transmisyjna stacji bazowej dla 16-stanowej modulacji [kb/s] 24x64 42x64 48x64 84x64 8x x x x2048

68 68 Ryszard Zieliński W celu pokrycia sygnałem radiowym obszarów o dużej gęstości abonentów (np. dużych miast) budowana jest sieć komórkowa. Tworzą ją przylegające do siebie obszary o promieniu kilku kilometrów. Centralnym punktem każdej z komórek jest stacja bazowa, zapewniająca łączność z zainstalowanymi w obszarze stacjami odbiorczymi. Anteny stacji abonenckich umiejscowione są na dachach lub fasadach budynków, w których znajdują się odbiorcy usług. Wśród wielu dostawców tego typu systemów na rynku polskim stosowane są najnowsze generacje systemów LMDS takich producentów jak: Siemens, Lucent Technologies, Ericsson i Alcatel. Systemy te są dostosowane do przenoszenia ruchu służącego do obsługi różnego rodzaju usług szerokopasmowych. Dość długą historię oraz plany dalszego rozwoju ma system WalkAir produkowany przez Siemensa [7]. Przechodzi on ewolucję od zastosowań typowo radioliniowych w pasmie 3,5 GHz z symetrycznymi łączami dupleksowymi 2x2 Mb/s zajmującymi 2 x 1, 75 MHz do pasm 10,5 i 26 GHz z kanałami o znacznie szerszych pasmach i przepustowościach. W wersjach dostępnych obecnie użytkownik od strony terminalu ma do dyspozycji takie interfejsy jak: nx64 kb/s, E1, Frame Relay/V.35, X.21/V.35 oraz 10 lub 100BaseT. Od strony stacji bazowej system może być dołączony do węzła udostępniania usług, np. centrali, lub sieci transmisji pakietowej wykorzystując dostępne interfejsy V5.1 lub V5.2 oraz E1 i Frame Relay/V.35. Stacja bazowa systemu WalkAir składa się z następujących bloków: anten, jednostki przetwarzania częstotliwości radiowej RFU BS (Radio Frequency Unit Base Station), multipleksera kanałów (IF MUX) pracującego na pośredniej częstotliwości, jednostki podstawowej BU-BS (Basic Unit Base Station). Do odpowiedniego pokrycia zasięgiem stosuje się anteny sektorowe. Ich parametry elektryczne zależą od zakresu częstotliwości.

69 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 69 Producent w paśmie 3,5 GHz stosuje anteny o szerokości wiązki 60 i 90 i zysku energetycznym odpowiednio 15,0 i 13,5 dbi. Przy ich użyciu można tworzyć cztery lub sześć sektorów wokół stacji bazowej. Zasięg systemu wynosi ok. 10 km. W paśmie 26 GHz dostępne są anteny o szerokości wiązki 45 i 90 i zyskach odpowiednio 18,0 i 15,5 dbi, które umożliwiają budowę ośmiu lub czterech sektorów. Zasięg systemu w tym zakresie częstotliwości nie przekracza 4 km. Terminal abonencki systemu WalkAir składa się z anteny dołączonej przewodem współosiowym do jednostki podstawowej terminala BU-TS (Basic Unit Terminal Station). Anteny terminali dla pasm 3,5 GHz i 26 GHz mają takie same parametry elektryczne, różnią się jednak budową. Szerokość głównej wiązki anteny wynosi 18 lub 2,5, a zyski energetyczne odpowiednio 18,0 dbi i 35,0 dbi. Dużą dowolność w instalacji anteny na zewnątrz budynku i jednostki podstawowej terminala w pomieszczeniu abonenta ułatwia możliwość stosowania przewodu łączącego o długości do 150 m. Terminal może być zasilany napięciem przemiennym 230 V lub stałym 48 V. W jednej z dostępnych obecnie wersji systemu WalkAir podstawowym kanałem transmisyjnym jest kanał o szerokości 1,75 MHz. Zastosowano dupleks częstotliwościowy FDD (Frequency Division Duplex) oraz zwielokrotnienie czasowe kanału TDM w łączu stacja bazowa terminal oraz czasowy dostęp do kanału TDMA w łączu od terminala do stacji bazowej. System WalkAir jako jeden z nielicznych w tej klasie systemów radiokomunikacyjnych stosuje bardzo zaawansowane metody modulacji. W celu uzyskania dużej skuteczności wykorzystania widma zastosowano modulację 64 QAM i kodowanie stanów trellis. Dzięki temu skuteczność wykorzystania widma wynosi teoretycznie 2,5 b/s/hz, a w praktyce użytkownik ma do dyspozycji strumień 4,096 Mb/s w pasmie 1,75 MHz, co umożliwia uzyskanie skuteczności równej 2,34 (4,096/1,75). Łącze radiowe systemu WalkAir zwielokrotniono czasowo. Zostało ono podzielone na szesnaście szczelin czasowych, każda może obsługiwać jeden terminal TS. W zakresie częstotliwości 3,5 GHz w jednym sektorze

70 70 Ryszard Zieliński może pracować do ośmiu łączy zajmujących pasmo 2x14 MHz (2x8x1,75 MHz), w zakresie 26 GHz do szesnastu łączy zajmujących pasmo 2x28 MHz (2x16x1,75 MHz). Ze względu na strukturę łącza radiowego systemu WalkAir oraz dostępne anteny o szerokości sektora 90 i 45 można w odpowiedni sposób kształtować całkowitą pojemność komórki systemu (rys. 5). System WalkAir może być stosowany do świadczenia usług transmisyjnych wykorzystujących dwa typy interfejsów użytkownika na łączu E1 zgodnym z zaleceniem ITU T G.703: interfejs V.35/X.21 oraz Ethernet 10BaseT. System może być zastosowany do świadczenia następujących usług: PR ISDN, linii dzierżawionych, łączy Frame Relay z dynamicznym przydziałem pasma, V5.1. Sector 90 Współczynnik ponownego wykorzystania częstotliwości = 2 Sector 45 Współczynnik ponownego wykorzystania częstotliwości = 4 F2 F1 F2 F1 F1 F2 F1 F2 F2 F1 F1 F2 Szerokość pasma [MHz] Pojemność komórki 4 Sektory 8 Sektorów x E1 64 x E x E1 128 x E x E1 256 x E1 Rys. 5. Kształtowanie pojemności stacji bazowej systemu WalkAir przy użyciu sektoryzacji oraz zmianie szerokości zajmowanego pasma częstotliwości (Siemens) RJZ

71 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 71 Interfejs Ethernet udostępniany jest na styku 10BaseT terminalu abonenckiego. Wbudowana funkcja mostowania powoduje, że pakiety transmitowane do lokalnej sieci LAN nie są przenoszone. Jedynie pakiety adresowane do innych lokalizacji, np. do dostawcy usług internetowych ISP (Internet Service Provider) lub innej sieci LAN będą przekazywane do sieci szkieletowej operatora. Możliwe sposoby wykorzystania terminalu systemu WalkAir pokazano na rysunku 6. System WalkAir zgodnie z planami producenta został rozwinięty się w kierunku większych przepustowości łącza radiowego. W wersji WalkAir 3000 podstawową szerokością kanału radiowego jest 14 MHz, co umożliwia transmisję strumieni 34 Mb/s. W jednym sektorze można stosować cztery strumienie 34 Mb/s w kanałach o szerokości 14 MHz przy użyciu tej samej anteny. System może obsłużyć na jednej nośnej do 64 terminali. Nowością jest zastosowanie dwóch typów modulacji: 16 QAM i QPSK. Gdy wymagana jest duża pojemność, a abonenci rozmieszczeni są w pobliżu stacji bazowej, stosuje się modulację 16-QAM (duża pojemność, mały zasięg). Gdy abonenci są oddaleni od stacji bazowej, to system automatycznie przechodzi na modulację QPSK (mniejsza pojemność, większy zasięg). Poprzez automatyczny wybór modulacji system umożliwia uzyskanie dużej pojemności i dużego zasięgu. Inne rozwiązanie struktury interfejsu radiowego systemu szerokopasmowego dostępu zaproponowały firmy Ericsson i Lucent Technologies. Zastosowały one w łączu radiowym transmisję pakietową komórek ATM. Rozwiązanie firmy Ericsson o nazwie Mini- Link BAS zaprezentowano w [2]. System OnDemand (Airstar) firmy Lucent Technologies jest rozwijany w kierunku skuteczniejszego wykorzystania radiowych zasobów [7, 8]. Organizacja kanałów i zwielokrotnienia jest podobna jak w systemie WalkAir. Jednym z ważniejszych rozwiązań firmowych jest protokół dostępu do kanału radiowego MAC (Medium Access Control). Lucent Technologies stosuje opatentowany protokół o nazwie CellMac zapewniający uzyskanie wymaganej jakości świadczenia usług QoS (Quality of Service) oraz dynamicznego przydziału pasma DBA (Dynamic Bandwidth Allocation).

72 WALKair E1 V5.1 ONU ISDN/POTS (TCP/IP modem) Terminal ISDN ONU E1 V5.1 ISDN/POTS TA X.25 WALKair Stacja bazowa WALKair Terminal WALKair Terminal E1 V5.1 ONU X21 FR/Ethernet X21 FR ISDN TCP/IP 2Mb/s Frame Relay 64kb/s G.703 Linia dzierżawiona 2 Mb/s RJZ WALKair X21 FR/Ethernet TCP/IP 512 kb/s Terminal G.703 ATM 2Mb/s Rys. 6. Sposób wykorzystania terminalu WalkAir do świadczenia różnych usług (Siemens)

73 Terminal AirStar PABX (E1) E1 V.35 SRU SAS 7/14 MHz ATM 10/100BaseT centrala PSTN Użytkownik końcowy BRU ATM PABX (E1) E1 V.35 10/100BaseT Terminal AirStar SRU SAS ATM 7/14 MHz BSS 155Mb/s SDH SDH 155Mb/s konc. ATM ATM UNI Stacja bazowa 155 Mb/s ATM UNI (usługi IP, FR, LAN ) Użytkownik końcowy Węzeł udostępniania usług WUU Rys. 7. Struktura systemu AirStar (Lucent Technologies) RJZ

74 RJZ 74 Ryszard Zieliński Usługi transmisji danych realizowane mogą być poprzez styk Ethernet 10/100BaseT, styk E1, nx64 kb/s oraz styk FRF.5 (Frame Relay). Pasmo przydzielane jest w dynamiczny sposób dla transmisji pakietowej IP poprzez styki 10/100BaseT oraz poprzez styk FR. Usługi linii dzierżawionych realizowane są na bazie styku E1, natomiast usługi wideokonferencyjne poprzez styki 10/100BaseT lub V.35/X.21. System AirStar umożliwia zatem realizację usług wymagających i niewymagających gwarantowanego pasma. System wyposażono w interfejs STM 1 do sieci szkieletowej. Strukturę systemu przedstawiono na rysunku 7. Moduły radiowe systemu mogą pracować z pasmem 7 MHz lub 14 MHz przenosząc ruch z szybkością odpowiednio 8 Mb/s lub 16 Mb/s (modulacja QPSK). Jedna półka stacji bazowej może obsługiwać do ośmiu modułów radiowych i obsługiwać ruch z szybkością do 128 Mb/s. Na rysunku 8 przedstawiono typowe zasięgi systemu AirStar dla dwóch regionów opadów E i K występujących na terytorium Polski. 13 km 10 GHz ITU E ~ 9 km 10 GHz ITU K 26/28 GHz ITU E 26/28 GHz ITU K 26/28 GHz ITU N 1.5 ~ 5 km 10 GHz ITU N 4.6 km 2.9 Range km Rys. 8. Typowe zasięgi systemu AirStar w paśmie 10,5 GHz oraz pasmach 26/28 GHz dla regionów ITU E, K i N

75 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 75 Systemy dedykowane do transmisji pakietów IP Ze względu na coraz bardziej wzrastającą popularność wszelkich usług związanych z dostępem do Internetu pojawiły się systemy radiowe, w których budowa interfejsu radiowego została optymalnie dobrana pod kątem świadczenia tego typu usług. Systemy tego typu można podzielić ze względu na zasięg na krótkozasięgowe, np. WLAN b, a, g oraz na systemy osiągające kilometrowe zasięgi w środowisku miejskim. Bezprzewodowe pakietowe sieci LAN W chwili obecnej dominują dwa standardy radiowych szybkich sieci LAN. jeden opracowany przez IEEE o nazwie IEEE (i wielu odmianach oznaczanych literami np. b, a, g,...) i drugi opracowany w ETSI o nazwie HIPERLAN (High PERformance Local Area Networks) w wersji 2 [1]. IEEE zakończyło prace nad podstawą specyfikacją IEEE w listopadzie 1997 r. Obecnie dostępne są na rynku systemy pracujące zgodne z rozszerzonymi wersjami standardu podstawowego oznaczone literami b (WiFi, pasmo 2,4 GHz, szerokość kanału 2 MHz), a (pasmo 5 GHz, szerokość kanału 22 MHz) i g (pasmo 2,4 GHz, szerokość kanału 22 MHz), umożliwiające transmisję z szybkością podkładową (standard a i g) od 6 do 54 Mb/s. ETSI opracowało drugą wersję bezprzewodowej sieci Hiperlan w ramach projektu BRAN (Broadband Radio Access Network). Standaryzacji poddany zostanie tylko interfejs radiowy i wybrane funkcje przystosowujące ten interfejs do współpracy z różnymi typami sieci szkieletowych. Standard został przyjęty w grudniu 1999 roku. Niestety do chwili obecnej nie są dostępne na rynku systemy pracujące w oparciu o ten standard. Warstwa fizyczna łącza oferuje bezprzewodową transmisję pakietów w obie strony. W standardzie a i g oraz Hiperlan 2 zastosowano ortogonalne częstotliwościowe zwielokrotnienie kanału OFDM (Orthogonal Frequency Division Multiplexing) wykorzystujące 48 aktywnych podnośnych i 4 podnośne dla pilotów transmitujących symbole o rozmiarze FFT równym 64. Warstwa

76 76 Ryszard Zieliński fizyczna umożliwia stosowanie różnych wariantów modulacji i skuteczności kodowania, przez co uzyskuje się różne szybkości transmisyjne (tab. 4). Tabela 4. Tryby pracy interfejsu radiowego (warstwy fizycznej PHY) [1] Modulacja Skuteczność kodowania Szybkość transmisji Mb/s Liczba bitów/symbol BPSK 1/2 6 3 BPSK 3/4 9 4,5 QPSK 1/ QPSK 3/ QAM 3/ Tylko HIPERLAN/2 16-QAM 9/ ,5 Tylko IEEE QAM 1/ QAM 2/ Opcjonalnie 64-QAM 3/ Tabela 5. Teoretyczna przepustowość WLAN a dla pakietu o długości 2048 bajtów bez zakłóceń [1] Szybkość transmisji w kanale Mb/s a Mb/s (%) 6 5,5 (91,7) 24/27 19,1 (79,6) 54 34,8 (64,4) Systemy WLAN x mają szereg wad. Do najważniejszych można zaliczyć brak odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa dla danych przesyłanych w łączu radiowym oraz bardzo dużą wrażliwość na zakłócenia. Ponadto jako wadę, ale również zaletę

77 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 77 można wymienić łatwość implementacji, która nie zmusza do starannego planowania tego typu systemów. W efekcie zainstalowane sieci bezprzewodowe pracują w wielu przypadkach dużo poniżej swoich możliwości transmisyjnych. WipLL Wireless IP-Based Local Loop System w skrócie nazywany WipLL [9] stanowi dobry przykład radiowego dostepowego systemu o dużym zasięgu, bazującego na protokole IP i zapewniającego szerokopasmowy dostęp do usług teleinformatycznych. System ten został zaprojektowany w sposób umożliwiający bardzo skuteczne wykorzystanie widma elektromagnetycznego. Do jego najważniejszych cech zaliczyć można: szybkość transmisji w łączu radiowym 4 Mb/s (3,2 Mb/s danych użytkownika), sterowanie jakością usług, zarządzanie pasmem przy użyciu parametrów CIR (Committed Information Rate) i MIR (Maximum Information Rate), automatyczne rejestrowanie w systemie po raz pierwszy zgłaszających się terminali abonenckich. Architektura systemu (rys. 9) jest bardzo prosta i składa się z trzech elementów: stacji bazowej (BS) stanowiącej interfejs pomiędzy infrastrukturą operatora a systemem WipLL, zastosowano interfejs 100BaseT, stacji abonenckiej (CPE) będącej interfejsem pomiędzy infrastrukturą abonenta a systemem WipLL, systemu zarządzania (NOC) bazującego na protokole SNMP.

78 78 Ryszard Zieliński Rys. 9. Architektura systemu WipLL. Stacja bazowa składa się z urządzenia nadawczo-odbiorczego (BSR) wyposażonego typowo w 60 antenę sektorową i umożliwiającego obsługę do 126 abonentów. W celu uzyskania większego zasięgu można zastosować rozwiązanie dla jednego abonenta (PPR). W zależności od liczby modułów BSR zainstalowanych w jednym miejscu stosuje się: dla pojedynczego modułu BSR) adapter abonencki (SDA) (Subscriber Data Adapter) wyposażony w interfejs 100BaseT do infrastruktury operatora i wyjście koncentryczne do połączenia z urządzeniem nadawczo odbiorczy, dla wielu modułów BSR (do 6) abonenckie urządzenie dystrybucyjne (BSDU) (Base Station Distribution Unit). Moduły te dostarczają ponadto zasilanie. W celu zwiększenia liczby obsługiwanych abonentów można w łatwy sposób połączyć ze sobą do 4 BSDU obsługujących 24 BSR, co umożliwia dołączenie w jednym miejscu do systemu do 3024 abonentów (rys.10).

79 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 79 Rys.10. Stacja bazowa w maksymalnej konfiguracji. Urządzenie aboneckie od strony systemu współpracuje ze stacją bazową przy uzyciu łącza o szybkości 4 Mb/s, od strony abonenta hub ethernetowy umożliwia dołączenie sieci lub komputera. System WipLL może grupować abonentów w wirtualne sieci lokalne (VLAN). Każdemu z abonentów można przypisać odpowiednie wartości parametrów CIR i MIR, zapewniając tym samym właściwe pasmo przenoszenia. Dwa rozwiazania urządzeń abonenckich przedstawiono na rys. 11. W rozwiązaniu a) moduł radiowy SPR (Subscriber Premises Radio) zintegrowany jest z anteną i połączony przewodem współosiowym z adapterem abonenckim SDA (Subscriber Data Adapter). W przypadku b) zastosowano wewnątrzbudynkowy radiowy adapter łączący funkcje modułu radiowego (SPR) i abonenckiego (SDA), do którego z jednej strony dołącza się antenę a z drugiego bramę multimedialną (RGW) (Residential Gateway). System WipLL nadaje się do realizacji szerokopasmowego stałego dostepu do Internetu (rys. 12). Każdy abonent może mieć do dyspozycji pasmo umożliwiające przenoszenie strumienia danych abonenta o szybkości do 3,2 Mb/s. Nie jest to jedyna zaleta

80 80 Ryszard Zieliński a) b) Rys. 11. Dwie konfigyracje urządzenia aboneckiego: a) z modułem radiowym (SPR) na zewnątrz, b) ze zintegrowanym modułem radiowym (IDR) wewnątrz.

81 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 81 systemu. Interesująco, z punktu widzenia abonenta i operatora, wygląda możliwość rozróżniania przez system wykorzystywanych aplikacji i doboru w zależności od nich parametrów transmisyjnych. System WipLL można w bardzo prosty sposób przystosować do świadczenia zaawansowanych usług multimedialnych, wymagających oprócz usług transmisji danych również usług głosowych, możliwości kierowania połaczeń do sieci publicznych oraz usług wideo. Poprzez zastosowanie po stronie abonenta bramy medialnej a po stronie sieci urządzeń zapewniających przenoszenie głosu realizowanego w technice VoIP (głos poprzez pakiety IP) do sieci publicznej PSTN, uzyskujemy w pełni multimedialny system dostępowy (rys. 13). W systemie WipLL zastosowano szereg technik poprawiających parametry transmisyjne kanału radiowego, zwiększające jego odporność na zakłócenia i podnoszące skuteczność wykorzystania posiadanych zasobów radiowych. Do najważniejszych technik zaliczyć można: 1. Transmisję z przeskokiem częstotliwości FH CDMA w systemie zastosowano losowe lub predefiniowane sekwencje przeskoków z częstotliwością 20 Hz; dzięki temu: wzrasta odporność systemu na zakłócenia; można omijać pasma częstotliwości, w których występują zakłócenia; można współużytkować to samo pasmo z innymi systemami; wzrasta bezpieczeństwo systemu trudniej jest się do niego włamać; polepszają się parametry transmisyjne kanału poprzez zmniejszenie niekorzystnego wpływu zaników i transmisji wielodrogowych. kluczowanie częstotliwości z zachowaniem ciągłości fazy (CPFSK) (Continuos Phase Frequency Shift Keying) wybór tej modulacji nie jest przypadkowy, wykorzystuje ona m różnych częstotliwości do przesłania m symboli; w najprostszym

82 82 Ryszard Zieliński Rys. 12. System WipLL w konfiguracji do świadczenia szybkiego dostępu do Internetu. Rys. 13. System WipLL w konfiguracji multimedialnego systemu dostepowego.

83 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 83 przypadku stosuje się dwie częstotliwości do przesyłania symboli 0 i 1 ; do najważniejszych zalet tej modulacji należy: możliwość niekoherentnej detekcji sygnału nie trzeba stosować synchronizacji do nośnej; duża odporność na nieliniowości wzmacniaczy informacja nie jest przenoszona przez obwiednię sygnału, dzięki czemu można stosować ograniczniki amplitudy możliwość stosowania nieliniowych wzmacniaczy i efektywniejszego wzmacniania sygnału. Dodatkowe zastosowanie ciągłości fazy powoduje, że: wzrasta skuteczność widmowa do transmisji strumienia danych wystarczy węższe pasmo, poprawiają się właściwości transmisyjne kanału, w którym występują nieliniowości. W celu zwiększenia efektywności wykorzystania zasobów zastosowano adaptacyjny protokół wielodostępu czasowego TDMA o nazwie Preemptive Polling Multiple Access (PPMA). Protokół ten ma o wiele lepsze właściwości niż protokół dostępu wielokrotnego CSMA/CA (Carrier Sense Maltiple Access / Collision Avoidance) stosowany w sieciach bezprzewodowych WLAN zgodnych ze specyfikacją IEEE x (x=b, a, g,...). System WipLL może pracować w szeregu pasmach częstotliwości (tab. 6). Tabela 6. Pasma częstotliwości stosowane przez system WipLL. Lp. Pasmo / Częstotliwość GHz Tryb transmisji 1 0,900 / 0,902 0,928 ISM nielicencjonowane 2 2,4 / 2,4000 2,4835 ISM nielicencjonowane TDD Odstęp dupleksowy MHz 3 2,6 (MMDS) 4 2,8 licencjonowane TDD 5 3,3 3,8 licencjonowane TDD / FDD 50 lub ,8 TDD

84 84 Ryszard Zieliński Pracę protokołu PPMA nadzoruje stacja bazowa BSR. Wysyła ona w ściśle określonych momentach czasu nie przekraczających 100 ms komendy Clear channel. Wszystkie terminale, współpracujące z tą stacją bazową po otrzymaniu tej komendy stosując protokół Szczelinowa Aloha przesyłają do stacji bazowej swoje zapotrzebowanie na zasoby radiowe. Po zebraniu tych wszystkich informacji stacja bazowa dokonuje analizy zapotrzebowania na zasoby, określa priorytety poszczególnych terminali i na ich podstawie wysyła zaproszenia do nadawania (CTS) (Clear To Send) w odpowiedniej kolejności do każdego terminala. W odpowiedzi terminale w kolejności wymuszanej przez stację bazową przesyłają dane. Każdy pakiet dzielony jest na fragmenty o określonej długości. Każdy wysłany przez terminal pakiet zawiera oprócz informacji użytkownika również informację o statusie kolejki, dzięki temu terminal nie musi brać udziału w kolejnym zbieraniu przez stacje bazową informacji dotyczących zapotrzebowania na zasoby. Informacja przesyłana w każdym fragmencie jest zabezpieczona kodem cyklicznym CRC. Odebranie pakietu jest potwierdzane przez stacje bazową (ACK). W potwierdzeniu tym znajdują się numery przesłanych fragmentów, które nie zostały odebrane poprawnie. Terminal retransmituje te fragmenty aż do uzyskania informacji, że cały pakiet odebrano bezbłędnie. Porównanie skuteczności wykorzystania kanału przy użyciu protokołu PPMA i CSMA/CA przedstawiono na rys. 14. Wyraźnie widać, że skuteczność protokołu PPMA w bardzo małym stopniu zależy od liczby użytkowników i prawie we wszystkich przypadkach jest znacznie większa niż protokołu CSMA/CA powszechnie stosowanego w systemach WLAN IEEE.

85 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 85 PPMA CSMA Rys. 14. Porównanie skuteczności wykorzystania kanału radiowego przy użyciu protokołów PPMA i CSMA/CA Zakładając typowe dla systemu WipLL parametry transmisyjne dla pracy z przeskokiem częstotliwości i przy szybkości 1 Mpróbki/s (Tab. 7) można określić zasięg systemu (Tab. 8) Tabela 7. Typowe parametry systemu WipLL z FH dla szybkości 1 Mpróbka/s Lp. Pasmo GHz Moc nadawana Tx dbm EIRP dbm 1 2, ,8-36 Tabela 8. Zasięgi systemu WipLL Lp. Pasmo GHz Modulacja Szybkość transmisji Zasięg km Mb/s 1 8 FSK ,4 4 FSK FSK FSK ,8 4 FSK FSK 1 10

86 86 Ryszard Zieliński Właściwości systemu WipLL dla transmisji danych są ściśle określone. System ten może również przesyłać głos przy użyciu techniki VoIP i tworzyć połączenia, jak w klasycznym systemie PSTN. Zatem ważnym parametrem jest również liczba równocześnie utrzymywanych połączeń przypadająca na jeden kanał radiowy. Liczba ta zależeć będzie od zastosowanego kodeka mowy i szybkości próbkowania. Pojemności systemu dla połączeń głosowych zestawiono w tabeli 9. Zachowanie i możliwości systemu WipLL w najbliższym czasie będzie można sprawdzić w instalacji realizowanej przez Politechnikę Wrocławską. Tabela 9. Pojemność systemu WipLL dla połączeń głosowych VoIP (1 kanał radiowy) Typ kodeka Okres próbkowania ms Liczba jednoczesnych rozmów G.711 (64 kb/s) G.729 (8 kb/s) G (5,3 kb/s) Podsumowanie Ostatnie lata przyniosły burzliwy rozwój szerokopasmowych systemów dostępowych. Wśród nich znajdują się szerokopasmowe systemy przewodowe i radiowe, w tym naziemne i satelitarne. Rozwój tych systemów kształtowany jest potrzebami sektora telekomunikacyjnego, kierującego swój dalszy rozwój w stronę usług multimedialnych oraz przez potrzeby sektora zajmującego się rozpowszechnianiem programów radiowych i telewizyjnych w sieciach radiodyfuzyjnych i kablowych. Wyścig technologiczny prowadzi do coraz doskonalszych rozwiązań zaspokajających potrzeby obu sektorów. Dostępowe systemy przewodowe udostępniają klientom kanały transmisyjne o coraz większych przepustowościach, umożliwiając świadczenie wielu typów usług multimedial-

87 Dostęp do miejskiej sieci teleinformatycznej 87 nych. Wykorzystywane są do tego celu zarówno światłowody, przewody współosiowe (w systemach HFC (Hybrid Fibre Coax)) i typowe pary miedziane jak również przewody energetyczne w rozwiązaniach PLC (Power Line Communication). Są one odporne na czynniki atmosferyczne i zapewniają bardzo stabilną i bezpieczną transmisję danych. Problemem obecnie jest jeszcze wysoki koszt implementacji systemu przewodowego w środowisku dużego miasta, obejmujący doprowadzenie przewodów i cenę oferowanych urządzeń oraz związany z tym koszt świadczenia usług szerokopasmowych. Skuteczne stosowanie radiowych szerokopasmowych systemów dostępowych wymaga dokładnej analizy potrzeb przyszłych użytkowników. Analiza ta musi uwzględniać szereg czynników, wśród których do najważniejszych zaliczymy: dostępność usługi, ciągłość usługi, bezpieczeństwo usługi, jakość usługi. Określenie tych parametrów jest możliwe pod warunkiem posiadania szczegółowych informacji związanych z systemem dostępowym. W rankingu wcześniej wymienionych rozwiązań najgorzej wypadają systemy WLAN zgodne ze specyfikacją IEEE. Nie gwarantują one w dostateczny sposób dostępności i ciągłości usługi ze względu na znaczną wrażliwość na zakłócenia i pracę w nielicencjonowanym paśmie ISM. Duże zastrzeżenia można również mieć do bezpieczeństwa świadczenia usług. Mechanizmy bezpieczeństwa nie są zaimplementowane w łączu radiowym. Próbuje się je wprowadzać w wyższych warstwach w ruterach brzegowych. Trudno jest w tego typu rozwiązaniach zapewnić użytkownikowi określoną minimalną jakość świadczenia usługi. Niezaprzeczalnym atutem stosowania WLAN jest ich cena i dostęp do wielu rozwiązań. Z drugiej strony, gdy chcemy zapewnić usługi multimedialne użytkownikowi o wysokich wymaganiach, jedynym rozwiązaniem radiowym jest stosowanie systemu dostępowego gwarantującego uzyskanie odpowiedniej jakości usług. Systemy takie są już dostępne na rynku. Nie są one tak tanie jak rozwiązania WLAN, ale w wielu przypadkach koszt ich zastosowania na jednego abonenta jest już do zaakceptowania i nie odbiega znacznie od kosztu implementacji WLAN Koszty związane z imple-

88 88 Ryszard Zieliński mentacją systemu radiowego w środowisku dużego miasta mogą być znacznie niższe niż implementacja rozwiązań przewodowych. Architektura systemów dostępowych przewodowych i bezprzewodowych jest doskonale dostosowana do ich łączenia z miejskimi sieciami szerokopasmowymi (MAN). Elastyczność tego typu systemów dostępowych pod względem możliwości świadczenia różnorodnych usług multimedialnych z różną jakością w zależności od wymagań klienta i zasobności jego portfela może stać się czynnikiem zwiększającym stopień wykorzystania przepustowości sieci miejskich i w efekcie zdynamizować rozwój całej teleinformatycznej infrastruktury miejskiej. Literatura [1] EN , Digital Video Broadcasting; Interaction channel for Local Multi-point Distribution Systems (LMDS), ETSI, czerwiec [2] T. W. Więckowski, R. J. Zieliński, A. Dąbrowski, F. Lewicki,: Multimedialne systemy bezprzewodowe, Materiały z Konferencji Naukowo-Technicznej Systemy i Technologie Telekomunikacji Multimedialnej STM 2000, Łódź marca 2000r. (str ). [3] ETSI TR : Transmission and Multiplexing (TM); Digital Radio Relay Systems (DRRS); Point-to-multipoint DRRS in the access network; Overview of different access techniques, v.1.1.1, [4] ETSI EN , Fixed Radio Systems; Point-to-Multipoint equipments and antennas; Generic harmonized standard for Pointto-Multipoint digital fixed radio systems and antennas covering the essential requirements under Article 3.2 of the Directive 1999/5/EC, v.1.1.1, [5] ETSI EN ,: Transmission and Multiplexing (TM); Digital Radio Relay Systems (DRRS);Frequency Division Multiple Access (FDMA); Point-to-multipoint DRRS in the bands allocated to the fixed service in the range from 3 GHz to 11 GHz, v.1.1.1, , [6] Materiały informacyjne firmy Siemens. [7] Broadband Wireless Point-to-Multipoint System OnDemand 10 GHz, Lucent Technologies, PL/00-WR 469, sierpieñ [8] Materiały informacyjne firmy Lucent Technologies. [9] WipLL and AS3010 Systems, Wireless IP-Based Local Loop System, wydanie 4.2B, materiały firmy Airspan, 10/2003.

89 Daniel Józef BEM Józef JANYSZEK Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa jako przykład realizacji miejskiej sieci komputerowej 1. Wstęp Środowisko wrocławskie ma duże tradycje w rozwoju sieci komputerowych. Już w latach 70. ubiegłego wieku z inicjatywy prof. Mieczysława Bazewicza powstała pilotowa sieć komputerowa pod nazwą Pitagoras, łącząca Warszawę, Wrocław i Gliwice. Szybkość transmisji w tej sieci, jak na współczesne oceny, była znikoma, raptem 2400 b/s, niemniej jednak było to ogromne osiągnięcie. Warto podkreślić, że w pierwszych tygodniach stanu wojennego nie dostrzeżono tej sieci, mimo więc idiotycznej decyzji o wyłączeniu wszystkich środków telekomunikacyjnych, środowiska akademickie miały łączność. W roku 1986 uruchomiono centralny program badawczorozwojowy CPBR nr 8.13 pod nazwą Budowa Krajowej Akademickiej Sieci Komputerowej (KASK), którego generalnym wykonawcą była Politechnika Wrocławska, a kierownikiem współautor tego referatu. Program ten umożliwił zbudowanie zrębów akademickiej sieci komputerowej w Polsce, łączącej dziewięć ośrodków akademickich. Podstawową zasługą programu było stworzenie i rozbudowanie zespołów specjalistów w całym kraju i danie im możliwości zdobycia kwalifikacji w projektowaniu, wytwarzaniu i uruchamianiu prototypowych urządzeń i sieci. Politechnika Wrocławska Politechnika Wrocławska

90 90 Daniel J. Bem, Józef Janyszek W marcu 1993 roku Kolegium Rektorów Wyższych Uczelni Wrocławia powołało Grupę Roboczą ds. budowy Wrocławskiej Akademickiej Sieci Komputerowej (WASK) i zakupu komputera dużej mocy obliczeniowej. 4 maja 1994 roku zainteresowane strony podpisały Porozumienie Środowiskowe w sprawie wspólnej budowy Wrocławskiej Akademickiej Sieci Komputerowej oraz wyposażenia jej w odpowiednie zasoby sprzętowe i programowe. Jako jednostkę wiodącą w tym przedsięwzięciu wyznaczono Politechnikę Wrocławską. Projekt i nadzór nad budową WASK zlecono Instytutowi Telekomunikacji i Akustyki. Na koordynatora budowy WASK powołano współautora tego referatu prof. D. J. Bema. Powołano również Radę Użytkowników WASK, w której skład weszli prorektorzy ds. nauki uczelni wrocławskich oraz osoby delegowane przez pozostałych sygnatariuszy. Rada Użytkowników, której obecnym przewodniczącym jest prorektor Politechniki Wrocławskiej, prof. Tadeusz W. Więckowski, pełni rolę opiniodawczą i kontrolną w stosunku do Jednostki Wiodącej w zakresie spraw objętych Porozumieniem Środowiskowym. Obecnie WASK jest administrowana przez Wrocławskie Centrum Sieciowo-Superkomputerowe, jednostkę organizacyjną Politechniki Wrocławskiej, świadczącą usługi na rzecz całego wrocławskiego środowiska akademickiego. WASK łączy wszystkie wyższe uczelnie Wrocławia i Opola, jednostki Polskiej Akademii Nauk, jednostki badawczo-rozwojowe, a także szkoły średnie (sieć wirtualna) i zapewnia im szerokopasmową łączność z całym światem. W dobie szybkiego rozwoju Internetu w Polsce stopniowo urzeczywistnia się idea społeczeństwa informacyjnego, która nawiązuje do projektu Komisji Europejskiej e Europe Społeczeństwo informacyjne charakteryzuje się szerokim wykorzystaniem technik informatycznych i komunikacyjnych na potrzeby administracji (e government), nauki (e science) i edukacji (e learning). Polska może się pochwalić wieloma osiągnięciami w tym zakresie. I tak w latach zbudowano 22 sieci miejskie na potrzeby środowisk naukowo-akademickich. Utworzono również 5 centrów komputerów dużej mocy: Gdańsk, Kraków, Poznań, Warszawa, Wrocław.

91 Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa Od roku 2001 buduje się sieć PIONIER. Będzie ona łączyć wszystkie akademickie sieci miejskie i posiadać dowiązania umożliwiające realizację połączeń z sąsiadami Polski. Zakończenie jej budowy wraz z połączeniami alternatywnymi planuje się na rok Dużo też zrobiono w dziedzinie zinformatyzowania administracji. W wielu miastach sieci lokalne urzędów administracji państwowej i samorządowej włączono do sieci akademickich. Przykładowo można tu wymienić takie miasta, jak: Poznań, Kraków, Łódź. W innych urzędy miejskie mają własne sieci, a operatorzy telekomunikacyjni zapewniają im dostęp do światowego Internetu. W większości miast głównymi aplikacjami są różnorodne systemy informacyjne, a w niektórych z nich działają już aplikacje, które można zaliczyć do kategorii e urząd. Techniki informacyjne i komunikacyjne są wykorzystywane również w nauczaniu (e learning). Studenci szkół wyższych uzyskali dostęp do Internetu na terenie uczelni i w miejscu zamieszkania, głównie w akademikach. Dostęp do Internetu uzyskali też uczniowie szkół średnich i podstawowych. W miejscowościach, w których istnieją miejskie akademickie sieci komputerowe, wiele szkół ponadpodstawowych jest włączonych do tych sieci łączami światłowodowymi. Dla przykładu we Wrocławiu, w ramach miejskiej akademickiej sieci komputerowej, zbudowano wirtualną sieć szkół wrocławskich. Przykłady osiągnięć w budowie społeczeństwa informacyjnego można mnożyć. Ale jest też wiele problemów do rozwiązania, jak: budowa infrastruktury zapewniającej powszechny dostęp szerokopasmowy do Internetu jednostkom sektora publicznego, uruchomienie sieciowych aplikacji użytkowych dla tego sektora, zapewnienie dostępu do tych aplikacji niemal z każdego mieszkania. Czy możliwe jest rozwiązanie tych problemów we Wrocławiu i w Województwie Dolnośląskim? Autorzy opracowania są przekonani, że odpowiedź jest pozytywna.

92 92 Daniel J. Bem, Józef Janyszek 2. Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa (WASK) jako przykład realizacji miejskiej sieci komputerowej 2.1. Sieć kręgosłupowa WASK jest typową siecią kręgosłupową składającą się z 23 węzłów połączonych liniami światłowodowymi. W węzłach są zainstalowane przełącznice światłowodowe, urządzenia zasilania awaryjnego, urządzenia aktywne, jak: przełączniki, rutery, do których są dołączone sieci lokalne abonentów. Przepustowość łączy między węzłami wynosi 1000 Mb/s. Sieci lokalne abonentów mogą być dowiązane łączami o przepustowości 10 Mb/s, 100 Mb/s, a nawet 1000 Mb/s. Planuje się, że przepustowość łączy między wybranymi węzłami tzw. pętli głównej na przełomie lat 2005/2006 wzrośnie do Mb/s (10 Gb/s). WASK jest dołączona do krajowej sieci kręgosłupowej PIONIER dwoma łączami o przepustowości 10 Gb/s każde. Poprzez nią WASK ma zapewniony dostęp do światowego Internetu, bowiem sieć PIONIER łączy się z europejską siecią GEANT (konfigurację WASK pokazuje rysunek 1, a jej geograficzny zasięg rysunek 2) Zasoby WASK WASK udostępnia dwa rodzaje zasobów: sieciowe i obliczeniowe. Zasoby sieciowe to serwery usług internetowych, jak: poczta elektroniczna (e mail), udostępnianie plików (FTP), nowości sieciowe (Netnews), udostępnianie stron WWW wraz z przechowywaniem stron najczęściej odwiedzanych (W3cache), pogawędki internetowe (IRC), baza informacyjno-adresowa LDAP.

93 Rys. 1. Konfiguracja sieci WASK

94 Rys. 2. Geograficzny zasięg sieci WASK.

95 Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa Zasoby obliczeniowe to komputery dużej mocy (KDM) wraz z pakietami aplikacyjnymi. Zarówno serwery usług sieciowych, jak i komputery dużej mocy korzystają z systemu archiwizacji (schemat aktualnych zasobów pokazuje rysunek 3). Główne zasoby obliczeniowe stanowią następujące komputery dużej mocy: komputer SGI Origin procesory, system operacyjny IRIX , pamięć operacyjna 32 GB, pamięć dyskowa: ~400 GB, system kolejkowania LSF, oprogramowanie aplikacyjne Abaqus 6.4, CPMD 3.7, Gamess, Gaussian 94, Gaussian 98, kompilatory GNU GCC, MIP Spro 7.4. komputer SGI Onyx 4 procesory, system operacyjny IRIX f, pamięć operacyjna 1,28 GB, pamięć dyskowa: ~ 40 GB, system kolejkowania LSF, oprogramowanie aplikacyjne: Abaqus 6.2, Accelrys (dawniej MSI), Gaussian 94, Gaussian 98, Matlab 6, apl, kompilatory GNU GCC, MIP Spro Usługi oferowane przez WASK Oprócz typowych usług internetowych, jak: poczta elektroniczna, udostępnianie plików, udostępnianie stron WWW, nowości sięciowe, WASK oferuje również usługi rejestracyjne i certyfikacyjne. Usługi rejestracyjne to rejestracja poddomen internetowych w domenie wroc.pl i prowadzenie serwerów nazw domenowych (DNS). Usługi certyfikacyjne to między innymi potwierdzanie prawdziwości kluczy publicznych indywidualnych użytkowników i serwerów, publikacja certyfikatów wydanych i odwołanych. Z powodów prawnych Ustawa o podpisie elektronicznym usługa ta jest dostępna tylko dla użytkowników z Politechniki Wrocławskiej.

96 Rysunek 3. Schemat aktualnych zasobów sieci WASK

97 Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa Zarządzanie WASK jest zarządzana przez Wrocławskie Centrum Sieciowo- Superkomputerowe (WCSS), jednostkę organizacyjną Politechniki Wrocławskiej, która jest operatorem sieci. WCSS prowadzi działalność telekomunikacyjną na podstawie zgłoszenia do Urzędu Regulacji Telekomunikacji i Poczty, polegającą na eksploatacji sieci transmisji danych i świadczeniu usług dostępu do sieci Internet z wykorzystaniem WASK oraz łączy dzierżawionych od innych operatorów. WCSS może prowadzić działalność telekomunikacyjną na terenie Województwa Dolnośląskiego. Prowadzone jest ciągłe monitorowanie pracy sieci w dni robocze w godzinach W dni wolne od pracy monitorowanie pracy sieci i jej zasobów prowadzi się w określonych godzinach. Ważnym elementem zarządzania siecią jest Polityka bezpieczeństwa, której ramy określają: Prawo telekomunikacyjne, Kodeks Karny, Regulamin WASK. Polityka bezpieczeństwa obejmuje takie dziedziny, jak: ochrona zasobów przed dostępem fizycznym, bezpieczeństwo energetyczne, ochrona zasobów przed nieautoryzowanym dostępem sieciowym, zasady administrowania usługami, zasady postępowania administratorów sieci lokalnych w przypadku neutralizowania incydentów Finansowanie WASK WASK jest utrzymywana ze składek abonentów w ramach porozumienia wrocławskich uczelni i placówek naukowobadawczych oraz z dotacji Ministerstwa Nauki i Informatyzacji dla Wrocławskiego Centrum Sieciowo-Superkomputerowego (utrzymanie sieci WASK) i Poznańskiego Centrum Superkomputerowo- Sieciowego (utrzymanie sieci PIONIER łączność zagraniczna). Wpływy ze sprzedaży usług dla abonentów pozaakademickich przyczyniają się do zmniejszenia składek ponoszonych przez abonentów akademickich.

98 98 Daniel J. Bem, Józef Janyszek 2.6. Modernizacja zasobów sieciowych (serwerów usług internetowych) Większość zakupów sprzętowych na potrzeby modernizacji zasobów sieciowych dokonano w latach 2002 i W tym okresie między innymi zainstalowano dwa serwery SUN V880 z macierzami dyskowymi 3310, rozbudowano też pamięć dyskową serwera SUN W 2004 roku planuje się modernizację (wymianę) sprzętu na potrzeby usługi internetowej IRC (pogawędki internetowe). Dotychczas eksploatowany komputer SUN Ultra 30 zostanie zastąpiony komputerem SUN V20, wykonanym w technice 64-bitowej. W bieżącym roku przewiduje się również ujednolicenie oprogramowania serwerów poczty elektronicznej. Obecnie eksploatowane zintegrowane systemy poczty elektronicznej dla pracowników i studentów (WCSS świadczy te usługi dla Politechniki Wrocławskiej w ramach oddzielnej umowy) korzystają z różnego oprogramowania. Serwer pracowniczy wykorzystuje oprogramowanie ogólnodostępne (open source), a serwer studencki oprogramowanie SUN One firmy SUN. Eksploatacja obu serwerów przez kilka miesięcy wykazała, że bardziej niezawodne i przydatne jest oprogramowanie SUN One. W związku z tym jeszcze w 2004 roku przewiduje się zakup licencji na to oprogramowanie Modernizacja zasobów obliczeniowych (komputerów dużej mocy) W latach przewidziana jest znacząca rozbudowa komputerów dużej mocy. Szacuje się, że moc obliczeniowa zainstalowanych w WCSS komputerów wzrośnie dwukrotnie. Planuje się instalację następującego sprzętu: 1. Klastra 13-węzłowego, który jednocześnie będzie częścią klastra krajowego. W skład każdego węzła będą wchodzić dwa procesory Itanium 1,4 GHz, 4 GB pamięci operacyjnej i 147 GB pamięci dyskowej. Węzły będą połączone przełącznikiem z portami o przepustowości 1 Gb/s (GbEthernet). W skład tego klastra będzie wchodził także serwer dostępowy, firewall

99 Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa i tzw. Entrypoint, czyli serwer zapewniający dostęp z poziomu krajowego. 2. Klastra 32-węzłowego zbudowanego z identycznych węzłów jak klaster 13-węzłowy. Istotna różnica polegać będzie na zastosowaniu o rząd szybszych przełączników spinających klaster. Przewiduje się zastosowanie przełączników typu Infiniband o przepustowości 10 Gb/s. 3. Serwera graficznego komputer SGI Tezro z 4 procesorami MIPS R16 z zegarem 800 MHz, 4 GB pamięci operacyjnej oraz 73 GB pamięci dyskowej (dysk 160 SGSI, RPS), z monitorem 23 cali. Serwer graficzny będzie wykorzystywany głównie przez pakiet oprogramowania Accelrys. Komputer ten ma zastąpić eksploatowany od października 1996 roku komputer Onyx RE2. 4. Zespolonych pamięci dyskowych z dostępem sieciowym oraz rozbudowę systemu archiwizacji. W ramach tych zakupów przewiduje się instalację dwóch przełączników optycznych (Fiber channel), które będą spinały zespoloną pamięć dyskową z Komputerami Dużej Mocy (Origin 2000, E40, Klaster 1, Klaster 2, Tezro) oraz istniejący system archiwizacji (serwer Sun V880 + robot taśmowy ATL + robot dysków magnetooptycznych). Zespolony system pamięci dyskowych i archiwizacji zostanie dodatkowo wyposażony w serwery wspierające protokoł NFS (Sieciowy System Przesyłania Plików). Wymagany będzie również zakup nowego systemu zarządzania plikami, np. TIVOLI firmy IBM. 5. W 2004 roku będzie zakupiony nowy pakiet oprogramowania MSC Software. W skład pakietu wchodzą programy Marc, Nostran, Mentat, Patran, Adams, Dytran, Superform, Fatique. Pakiet ten będzie wykorzystywany przez użytkowników KDM zajmujących się głównie mechaniką i będzie zainstalowany na 32-węzłowym klastrze. 6. Na przełomie lat 2005/2006 przewiduje się zakup nowego komputera typu SMP z minimum 16 procesorami typu Itanium 2 z zegarem minimum 1,5 GHz. Komputer ten zastąpi

100 100 Daniel J. Bem, Józef Janyszek 32-procesorowy komputer Origin 2000, którego najstarsza część jest eksploatowana od czerwca 1997 roku. W tym czasie przewiduje się również rozbudowę 32-węzłowego klastra o dalsze 32 węzły. 3. Miejska Sieć Komputerowa na potrzeby administracji państwowej i jednostek budżetowych Na obecnym etapie rozwoju WASK można wiązać z dwoma atrybutami społeczeństwa informacyjnego z e nauką i z e edukacją. Wspieranie edukacji w zasadzie dotyczy tylko studentów publicznych szkół wyższych i kilkunastu szkół ponadpodstawowych oraz jednej szkoły podstawowej (SP12). Dzięki wsparciu finansowemu Wydziału Oświaty Urzędu Miejskiego udało się we Wrocławiu zbudować w ramach WASK wirtualną sieć komputerową wrocławskich szkół (konfigurację tej sieci pokazuje rysunek 4). Jej cechą charakterystyczną jest fizyczne włączenie poszczególnych szkół do najbliższych węzłów sieci WASK, a logicznie mają dostęp do sieci WASK tylko przez jedną ściśle określoną bramkę. Za przykładem sieci szkół wrocławskich można by zbudować we Wrocławiu sieć kręgosłupową, do której będą dołączone jednostki sektora publicznego. W ramach takiej infrastruktury można tworzyć sieci wirtualne dla różnych instytucji, uczelni, szkół, urzędów państwowych i samorządowych, bibliotek, muzeów itp. Za taką koncepcją przemawia szereg przesłanek. Mogą to być względy finansowe, gdyż utrzymanie jednej dużej sieci jest tańsze niż utrzymanie kilku mniejszych nie będą powielane służby, sprzęt do monitorowania i archiwizowania zdarzeń w sieci. Za budową jednej sieci kręgosłupowej przemawiają też względy bezpieczeństwa, np. budowa dróg obejściowych, zapewniających dostęp do istotnych zasobów, jednostek organizacyjnych, a także zorganizowanie wspólnego, jednakowego dla całej sieci systemu uwierzytelniania użytkowników itp.

101 Rys. 4. Wirtualna sieć komputerowa wrocławskich szkół.

102 102 Daniel J. Bem, Józef Janyszek 4. Wykorzystanie sieci PIONIER do rozwoju technik informatycznych we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku Sieć PIONIER jest siecią kręgosłupową spinającą krajowe miejskie akademickie sieci komputerowe. Budowana jest od 2001 roku, a zakończenie inwestycji jest planowane na rok 2006 (docelową konfigurację sieci pokazuje rysunek 5). W każdym rejonie (Sieć Gdańska i Śląska obejmuje kilka miast), w którym funkcjonuje miejska akademicka sieć komputerowa, przewiduje się instalację jednego węzła sieci PIONIER. Wyjątek stanowi Sieć Śląska, gdzie już funkcjonują dwa węzły. Wyposażenie każdego węzła stanowi przełącznik z portami o przepustowości 1 Gb/s i 10 Gb/s. Wybrane węzły są wyposażone także w rutery. Węzły są połączone kablami światłowodowymi (w większości relacji 16 włókien, w tym 4 włókna o przesuniętej dyspersji). Sieć PIONIER jest połączona z siecią GEANT (Paneuropejska Naukowa Sieć Komputerowa) konfigurację sieci pokazuje rysunek 6. Styk z tą siecią znajduje się w Poznaniu. Docelowo włókna światłowodowe sieci PIONIER w ośmiu miejscach będą doprowadzone do granic Polski. Daje to możliwość budowy regionalnych, transgranicznych sieci komputerowych z państwami sąsiadującymi z Polską. Możliwości wykorzystania sieci PIONIER przez sektor publiczny jest wiele. Sektor ten poprzez miejskie akademickie sieci komputerowe i sieć PIONIER może uzyskać szerokopasmowy (znacznie szerszy niż oferuje TP SA i inni operatorzy) dostęp do globalnego Internetu. Infrastruktura sieci miejskich i sieci PIO- NIER może być wykorzystana do tworzenia wielu wirtualnych sieci dla różnych służb i zastosowań, np. urzędów katastralnych, sądów prowadzących księgi wieczyste, urzędów, dla sieci PE- SELnet itp. Na terenie Dolnego Śląska kable światłowodowe sieci PIONIER przechodzą przez takie miasta, jak: Oława, Wrocław, Środa Śląska, Legnica, Lubin, Głogów. Wykorzystując już istniejące włókna światłowodowe można zacząć budowę Dolnośląskiej Sieci Regionalnej. Podobne sieci, korzystając ze wsparcia Unii

103 Rys. 5. Docelowa konfiguracja sieci PIONIER.

104 104 Daniel J. Bem, Józef Janyszek Rys. 6. Konfiguracja sieci GEANT.

105 Wrocławska Akademicka Sieć Komputerowa Europejskiej, powstają już na terenach województw: Kujawsko- Pomorskiego, Lubuskiego, Świętokrzyskiego, Lubelskiego. 5. Uwagi końcowe Przedsięwzięcie budowy sieci miejskiej dla całego sektora publicznego we Wrocławiu należy poprzedzić dokładną analizą finansową i rozłożyć je na wiele lat. Pierwszym krokiem powinno być włączenie sieci lokalnych Urzędu Marszałkowskiego, Wojewódzkiego i Urzędu Miejskiego do istniejących węzłów sieci WASK poprzez budowę własnej kanalizacji (TP SA od dwóch lat odmawia dostępu do własnej kanalizacji). Znaczną część w kosztach utrzymania sieci stanowi dzierżawa kanalizacji od narodowego (niestety tylko z nazwy) operatora TP SA obecnie opłata wynosi co najmniej 50 zł netto za 100 mb. kanalizacji. Dlatego też wszędzie, gdzie jest to możliwe, należy układać kable we własnej kanalizacji. Regułą powinno być, aby remonty wrocławskich ulic były związane z układaniem kanalizacji do przyszłego wykorzystania. Należy też zadbać o budowę bezprzewodowych dowiązań do sieci kręgosłupowej.

106 Sławomir NAJNIGIER Dariusz JĘDRYCZEK Tadeusz WIĘCKOWSKI Rafał TRZASKA Rafał KRÓLIKOWSKI Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej we Wrocławiu (MAN Wrocław) 1. Wstęp Zapewnienie szybkiej i pełnej komunikacji oraz swobodny do niej dostęp obywateli są jednymi z najważniejszych zadań jednostek publicznych. Nie da się tego zrealizować bez inwestycji w rozwój systemów teleinformatycznych. Podstawą każdego takiego systemu jest infrastruktura stacyjna w postaci przełączników, routerów i serwerów oraz liniowa w postaci podbudowy pod kable telekomunikacyjne światłowodowe i miedziane. Budowa odrębnych odcinków infrastruktury stacyjnej i liniowej przez poszczególne jednostki publiczne jest bardzo kosztowna i nie zapewnia optymalnego wykorzystania zasobów. Jedynie połączenie wysiłku finansowego i organizacyjnego wielu instytucji publicznych pozwoli zracjonalizować wydatki na budowę infrastruktury teleinformatycznej oraz pozwoli lepiej wykorzystać istniejące zasoby. Komunikacja pomiędzy różnymi jednostkami publicznymi prowadzona jest obecnie w dużej mierze za pośrednictwem operatorów telekomunikacyjnych. Stworzenie jednej miejskiej sieci tele- Urząd Miejski Wrocławia Urząd Miejski Wrocławia Politechnika Wrocławska Politechnika Wrocławska Politechnika Wrocławska

107 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej informatycznej dla organizacji publicznych pozwoli przesunąć środki wydawane dotychczas na opłaty abonamentowe i za połączenia dzierżawione i komutowane na cele związane z tworzeniem i utrzymaniem własnej sieci miejskiej. Wraz ze zwiększeniem zasięgu sieci miejskiej, można będzie w dużym stopniu ograniczyć połączenia realizowane za pośrednictwem sieci operatorów prywatnych, pozostawiając jedynie styki konieczne do wymiany ruchu. 2. Założenia budowy miejskiej sieci komputerowej we Wrocławiu (MAN) Przy opracowaniu koncepcji powinno się przyjąć następujące założenia: a) sieć ma powstać głównie w oparciu o wykorzystanie istniejącej infrastruktury Wrocławskiej Akademickiej Sieci Komputerowej (WASK) oraz sieci Urzędu Miejskiego (UM) Wrocławia oraz ewentualnie innych jednostek budżetowych we Wrocławiu, b) sieć ma umożliwić: korzystanie z zasobów informatycznych uczelni wyższych i jednostek budżetowych Urzędu Miejskiego i innych jednostek (serwery, bazy danych, superkomputery i inne), tworzenie wszelkiego rodzaju łączy transmisji danych wykorzystywanych dla potrzeb komunikacji, monitorowania, nadzoru i sterowania w oparciu o technologie przewodowe i bezprzewodowe, wspólny szerokopasmowy dostęp do sieci Internet, tworzenie bezpiecznych (niejawnych) wirtualnych sieci dla różnych instytucji, wewnętrzne połączenia głosowe i wideo w technologii IP; c) z istniejących węzłów sieci WASK i UM mają po rozbudowie zostać wykreowane węzły sieci transportowej MAN i węzły dostępowe, do których będą przyłączane nowe obiekty z wykorzystaniem istniejącej wspólnej infrastruk-

108 108 S. Najninger, D. Jędryczek, T. Więckowski, R. Trzaska, R. Królikowski tury: kable światłowodowe, kanalizacja teletechniczna różnych operatorów, rurociągi kablowe (przewiduje się również ewentualnie wykorzystanie kanalizacji sanitarnej i słupów trakcji tramwajowych do prowadzenia mediów kablowych), d) wspólne inwestycje WASK i UM w zakresie infrastruktury sieci szkieletowej i na kierunkach wspólnych zainteresowań, e) powiązanie inwestycji budowy infrastruktury liniowej z innymi inwestycjami UM Wrocławia np. przebudowa układów komunikacyjnych, budowa kanalizacji ściekowej, przebudowa wodociągów, f) siecią powinna zarządzać jedna wyspecjalizowana jednostka należy więc po odpowiedniej reorganizacji założyć Wrocławskie Centrum Sieciowo-Superkomputerowe, które będzie dysponowało doświadczoną i wykwalifikowaną kadrą techniczną, g) dostęp do sieci ma obejmować: uczelnie wyższe i jednostki naukowo-badawcze, szkoły średnie, podstawowe i inne, określone przez UM Wrocławia jednostki samorządowe, jednostki publiczne, jak: Urząd Wojewódzki, Urząd Marszałkowski, Policja, Straż Pożarna, Wojsko, Pogotowie i zakłady opieki zdrowotnej, inne; h) sieć szkieletowa (transportowa) powinna zostać sukcesywnie (etapowo) przeniesiona do własnej podbudowy (kanalizacji kablowej, rurociągów kablowych lub sieci napowietrznych) w celu ograniczenia kosztów dzierżawy kanalizacji i możliwości swobodnej polityki wykorzystania zasobów; i) sieć szkieletowa powinna być budowana w postaci kanalizacji kablowej lub rurociągów kablowych, w których będą zaciągane kable światłowodowe z włóknami jednodomowymi,

109 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej j) sieć szkieletowa powinna pracować z przepływnością 10 Gb/s, k) w sieci szkieletowej powinna zostać zapewniona protekcja liniowa i systemowa (węzeł sieci szkieletowej będzie przyłączony do co najmniej dwóch innych węzłów sieci szkieletowej), co zapewni bezpieczeństwo pracy sieci, l) węzły dostępowe powinny być przyłączone do węzłów sieci szkieletowej za pomocą kabli światłowodowych z włóknami jednodomowymi, zaciąganymi do istniejących lub projektowanych rurociągów kablowych, m) połączenie pomiędzy węzłami szkieletowymi i dostępowymi będzie realizowane na łączach o przepływności 1 Gb/s, n) w miarę możliwości należy zapewnić protekcję dla łączy dostępowych, o) obiekty leżące blisko (oddalone o mniej niż 2 km) węzłów dostępowych powinny być do nich przyłączane kablami światłowodowymi z włóknami gradientowymi prowadzonymi w rurociągach kablowych, p) obiekty leżące daleko (oddalone więcej niż 2 km) od węzłów dostępowych powinny być do nich przyłączane kablami światłowodowymi z włóknami jednodomowymi, prowadzonymi w rurociągach kablowych lub drogą radiową (radiowe linie mikrofalowe), q) w przypadku wspólnych tras dla łączy szkieletowych, dostępowych i końcowych, należy układać światłowodowe kable hybrydowe (z włóknami jedno i wielomodowymi), r) połączenie pomiędzy węzłami dostępowymi i abonentami powinno być realizowane na łączach o przepływności 1 Gb/s lub 100Mb/s, zależnie od wymagań użytkowników sieci, s) przy opracowaniu planów inwestycyjnych nowe obiekty sieci MAN należy łączyć w grupy bliskich sobie obiektów i spośród nich wybierać jeden stanowiący węzeł dostępowy spełniający odpowiednie warunki lokalowe i zabezpieczeń,

110 110 S. Najninger, D. Jędryczek, T. Więckowski, R. Trzaska, R. Królikowski t) przy opracowaniu koncepcji sieci MAN należy przewidzieć wymianę niektórych istniejących kabli światłowodowych na kable o większej liczbie włókien, u) przewiduje się, że punktami styku, od których będą prowadzone kable sieci MAN, będą rozbudowane przełącznice światłowodowe, znajdujące się w obecnych obiektach WASK lub UM, v) należy dążyć do ujednolicenia typów wyposażenia aktywnego i liniowego. 3. Koncepcja budowy miejskiej sieci komputerowej we Wrocławiu (MAN) Zgodnie z założeniami budowy sieci MAN, przedstawionymi w punkcie 2, metropolitalna sieć wrocławska będzie tworzona głównie w oparciu o istniejącą infrastrukturę Wrocławskiej Akademickiej Sieci Komputerowej (WASK) i Urzędu Miejskiego (UM) Budowa i zasięg sieci WASK Sieć WASK łączy ze sobą 219 obiektów (odrębnych jednostek) Najważniejszą grupę odbiorców stanowią wyższe uczelnie oraz jednostki naukowo-badawcze, jak: 1. Politechnika Wrocławska (Obiekty kampusu głównego, obiekty przy ulicach: Gdańskiej, Prusa, Wittiga, Chełmońskiego, Braci Gierymskich i Długiej), 2. Uniwersytet Wrocławski (obiekty kampusu Leopolda I i II oraz przy ulicach: Maxa-Borna, Sienkiewicza, Przybyszewskiego i pl. Gunwaldzkim), 3. Akademia Ekonomiczna (obiekty kampusu głównego), 4. Akademia Medyczna (obiekty kampusu głównego oraz przy ulicach: Traugutta, Puławskiego, Poniatowskiego, Hoene- Wrońskiego, Syrokomli, Kasprowicza, Kamieńskiego), 5. Akademia Rolnicza (kampus główny, obiekty przy placu Grunwaldzkim, kampus Biskupin), 6. Akademia Muzyczna,

111 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej Akademia Wychowania Fizycznego (kampus główny przy ul. Witelona, kampus Stadion Olimpijski), 8. Akademia Sztuk Pięknych (obiekty przy ulicach Traugutta i Modrzewskiego), 9. Papieski Wydział Teologiczny (obiekty przy placu Katedralnym), 10. Wyższa Szkoła Oficerska Wojsk Zmechanizowanych (kampus przy ul. Czajkowskiego), 11. Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, 12. Polska Akademia Nauk (obiekty przy ulicach: Kopernika, Okólnej, Więziennej, Podwale, Weigla, Żelaznej), 13. Instytut Górnictwa Odkrywkowego POLTEGOR, 14. Wojskowy Instytut Techniki Inżynieryjnej, 15. Instytut Automatyki Systemów Energetycznych IASE. W ramach współpracy z Wydziałem Oświaty Urzędu Miejskiego WASK świadczy usługi dla wrocławskich szkół ponadpodstawowych (ponad 20 jednostek). Sieć łącząca szkoły ponadpodstawowe tworzy wydzieloną strukturę logiczną, zapewniającą możliwość szybkiej wymiany informacji pomiędzy podmiotami. Wśród pozostałych użytkowników można wymienić biblioteki i szpitale. Sieć WASK tworzy ok.160 km linii światłowodowych, w tym ok. 90 km prowadzonych poza obszarami kampusów akademickich w dzierżawionej od Telekomunikacji Polskiej kanalizacji kablowej. Wszystkie węzły sieci szkieletowej połączone są ze sobą hybrydowymi kablami światłowodowymi zawierającymi od kilkunastu do kilkudziesięciu włókien światłowodowych jednodomowych i gradientowych. Połączenia od głównych węzłów sieciowych realizowane są również za pośrednictwem kabli światłowodowych. Obiekty leżące blisko węzłów dostępowych są do nich włączane po włóknach gradientowych. Z kolei obiekty znacznie oddalone od węzłów dostępowych są do nich przyłączane po włóknach jednomodowych.

112 112 S. Najninger, D. Jędryczek, T. Więckowski, R. Trzaska, R. Królikowski Przebiegi linii światłowodowych sieci WASK pokazano na rys. 1. Największe zagęszczenie sieci, związane oczywiście z rozkładem obiektów szkół wyższych, występuje w dzielnicy Stare Miasto (głównie obiekty Uniwersytetu Wrocławskiego) oraz w dzielnicy Śródmieście (głównie obiekty Politechniki Wrocławskiej, Akademii Medycznej i Akademii Rolniczej). Zasięg sieci WASK na poszczególnych kierunkach przedstawia się następująco: 1) w kierunku północnym najbardziej wysuniętymi obiektami są: Wojskowy Instytut Techniki Inżynieryjnej przy ul. Obornickiej 108, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny Szpital XXX-lecia przy ul. Kamieńskiego 73 (Dzielnica Karłowice), 2) w kierunku wschodnim najbardziej wysuniętymi obiektami są: Instytut Kształtowania Środowiska Politechniki Wrocławskiej przy ul. Barci Gierymskich 164 (Bartoszowice) i obiekt AWF Stadion Olimpijski przy ul. Paderewskiego 35 (Zalesie), 3) w kierunku południowym najbardziej wysunięte są: obiekt PAN Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej przy ul. Weigla 12 (Borek) oraz obiekty Akademii Ekonomicznej przy ul. Komandorskiej 118 (Południe), 4) w kierunku zachodnim najbardziej wysunięte są: Dolnośląskie Centrum Diagnostyki Medycznej DOLMED przy ul. Legnickiej 40 i obiekty Politechniki Wrocławskiej przy ul. Długiej Budowa i zasięg sieci światłowodowej Urzędu Miejskiego we Wrocławiu Budowę sieci światłowodowej Urzędu Miejskiego we Wrocławiu przedstawiono na rys. 2. Sieć światłowodowa wybudowana jest w oparciu o wielowłókowe hybrydowe kable światłowodowe zawierające kilkanaście włókien jednomodowych i kilkanaście

113 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej włókien wielomodowych. Sieć światłowodowa łączy ze sobą cztery węzły: 1. Urząd Miejski Departament Prezydenta, Departament Finansów Publicznych, ul. Sukiennice 10 węzeł UM1. 2. Urząd Miejski Departament Architektury i Rozwoju, Departament Nieruchomości i inne, pl. Nowy Targ 1/8 węzeł UM2. 3. Urząd Miejski Departament Infrastruktury i Gospodarki, Departament Spraw Społecznych i inne, ul. G. Zapolskiej 2/4 węzeł UM3; 4. Urząd Miejski Biuro Rozwoju Wrocławia, Wydział Organizacyjny i Prawny i inne, ul. Świdnica 53 węzeł UM4. Możliwości wykorzystania sieci światłowodowej do tworzenia sieci miejskiej MAN są ograniczone ze względu na mały zasięg terytorialny tej sieci ograniczający się wyłącznie do obszaru dzielnicy Stare Miasto. Dodatkowo część tras sieci UM pokrywa się z trasami sieci WASK. Proponuje się wykorzystanie włókien sieci UM do tworzenia połączeń protekcyjnych między węzłami sieci szkieletowej. Węzeł UM2 proponuje się rozbudować do węzła sieci szkieletowej MAN. Węzły UM2-UM4 mogą także spełniać funkcje węzłów dostępowych dla podłączenia najbliższych obiektów sieci MAN Rozkład terytorialny obiektów budżetowych samorządu Gminy Wrocław Rozkład terytorialny obiektów budżetowych samorządu Gminy Wrocław pokazano na rys.3. Analizując położenie poszczególnych obiektów można wyciągnąć następujące wnioski: 1) cześć obiektów leży w pobliżu (do 500m) istniejących węzłów sieci WASK, które po odpowiednim wyposażeniu w sprzęt mogą dla nich stanowić węzły dostępowe, 2) większość obiektów leżących poza najbliższym zasięgiem sieci WASK tworzy grupy obiektów leżących blisko siebie w tym przypadku należy wybrać spośród nich obiekt sta-

114 114 S. Najninger, D. Jędryczek, T. Więckowski, R. Trzaska, R. Królikowski nowiący węzeł dostępowy sieci MAN i połączyć go linią światłowodową z najbliższym węzłem obecnej sieci WASK, 3) niektóre obiekty leżą w znacznej odległości od obecnych węzłów sieci WASK w tym przypadku należy rozważyć budowę linii radiowych w celu przyłączenia do sieci MAN, a docelowo doprowadzić infrastrukturę światłowodową. 4) jeśli z różnych względów nie będzie można wybudować linii światłowodowych, proponuje się doprowadzić linie radiowe (VLAN) Podział węzłów sieci miejskiej na kategorie Planowane węzły sieci miejskiej proponuje się podzielić na 4 kategorie: 1) węzły sieci szkieletowej (WS) (transportowej) będą wyposażone w routery 10Gb/s połączone siecią światłowodów jedmomodowych; wymagane jest w tym przypadku połączenie przynajmniej z dwoma kolejnymi węzłami sieci szkieletowej, zapewnienie podtrzymania bateryjnego systemu zasilania, wyposażenie w agregaty prądotwórcze oraz podłączenie strumieniami 1 Gb/s węzły dostępowe. 2) węzły dostępowe (WD) zapewnią z jednej strony połączenie do sieci szkieletowej, z drugiej interfejsy (różnego typu: Ethernet 10/100/1000Mb/s) do włączania punktów dostępowych, 3) punkty dostępowe (PD) końcowe punkty sieci podłączone do węzłów sieci dostępowej, 4) odległe punkty dostępowe (OPD) końcowe punkty sieci podłączone do węzłów sieci dostępowej za pomocą linii radiowych.

115 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej Na główne węzły sieci szkieletowej w pierwszym etapie proponuje się wybrać następujące obiekty: 1. Politechnika Wrocławska Gmach Główny Budynek A-1 2. Politechnika Wrocławska Wrocławskie Centrum Sieciowo Superkomputerowe Budynek D-2 3. Uniwersytet Wrocławski Gmach Główny 4. Uniwersytet Wrocławski Centrala Telefoniczna Uniwersytetu Wrocławskiego 5. Uniwersytet Wrocławski Instytut Matematyczny Budynek G-1 6. Akademia Ekonomiczna Budynek A 7. Akademia Rolnicza Wydział Melioracji i Geodezji 8. Akademia Sztuk Pięknych Akademia Sztuk Pięknych ASP 9. Urząd Miejski Budynek pl. Nowy Targ 1/7 Kolejne węzły sieci szkieletowej (WS) będą tworzone w zależności od zapotrzebowania w centralnych punktach skupisk obiektów miejskich po wybudowaniu do nich sieci światłowodowej, umożliwiającej przyłączenie ich do co najmniej dwóch istniejących węzłów sieci szkieletowej. Jako węzły dostępowe MAN w pierwszym etapie proponuje się pozostawić (ewentualnie rozbudować) istniejące węzły dostępowe sieci WASK i UM. Kolejne węzły należałoby tworzyć w miarę potrzeb rozbudowy sieci MAN Połączenie pomiędzy węzłami sieci szkieletowej (transportowej) i dostępowej główne kierunki rozbudowy infrastruktury MAN W pierwszym etapie przewiduje się w korzystanie z istniejących połączeń światłowodowych, zestawianych na bazie kabli światłowodowych, ułożonych w dzierżawionej od TP S.A. kanalizacji kablowej. Dodatkowo planuje się wybudowanie kabli światłowodowych bezpośrednio od najbliższych obiektów sieci WASK w celu włączenia do szkieletu obiektów Urzędów Miejskiego, Wojewódzkiego i Marszałkowskiego. Nowe połączenia będą tworzone

116 116 S. Najninger, D. Jędryczek, T. Więckowski, R. Trzaska, R. Królikowski wyłącznie po kablach światłowodowych, układanych w projektowanej własnej kanalizacji kablowej lub rurociągach kablowych. W przypadku inwestycji miejskich, prowadzonych przy trasach kabli światłowodowych, należy w miarę możliwości przewidywać każdorazowo budowę kanalizacji kablowej, zmniejszając w ten sposób długość kanalizacji dzierżawionej, co w przyszłości znacząco obniży koszty eksploatacji sieci. Dodatkowo, w pierwszym etapie zakłada się stworzenie węzłów szkieletowych i rozbudowę istniejących węzłów dostępowych (zgodnie z sugestią w p. 3.4). W drugim etapie proponuje się wybudowanie magistral światłowodowych wzdłuż następujących ulic: 1) zachód Wrocławia ulice Legnicka i Lotnicza umożliwiają podłączenie obiektów z dzielnic Kozanów, Gądów, Popowice i Kuźniki, 2) południe Wrocławia ulice Grabiszyńska i Hallera umożliwiają podłączenie obiektów z dzielnic Grabiszyn i częściowo Borek; ulice Wiśniowa, Powstańców Śląskich torują drogę obiektom z dzielnic Borek i Południe; ulice Kamienna i Borowska dają możliwość podłączenia obiektów z osiedli Południe i Gaj, 3) wschód Wrocławia ulice Partyzantów i Kosynierów Gdyńskich oraz Jackowskiego i Sępołowskiej umożliwiają podłączenie obiektów z dzielnicy Sępolno, 4) północ Wrocławia ulice Poniatowskiego, Jedności Narodowej i Boya Żeleńskiego dają możliwość podłączenia obiektów z dzielnic Śródmieścia i Karłowic. W trzecim etapie proponuje się wybudowanie magistral światłowodowych wzdłuż następujących ulic: 1) zachód Wrocławia ulice Strzegomska, Nowodworska, Mińska, Stanisławowska umożliwiają podłączenie obiektów z dzielnic Nowy Dwór, Muchobór Mały i Muchobór Wielki, 2) południe Wrocławia ulice Grabiszyńska, Solskiego, Karmelkowa umożliwiają podłączenie obiektów z dzielnic

117 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej Oporów i Klecina; ulice Ślężna, Wyścigowa, Zwycięska z kolei pozwolą na podłączenie obiektów z dzielnicy Partynice; ulice Traugutta, Opolska, Krakowska są szansą podłączenia obiektów z dzielnic Rakowiec i Księże Małe, 3) północ Wrocławia al. Kromera, ulice Krzywoustego i Gorlicka pozwalają na podłączenie obiektów z dzielnicy Psie Pole Połączenia do operatorów publicznych sieci telekomunikacyjnych Podstawową cechę sieci miejskiej powinna być otwartość zasobów dla szerokiego grona odbiorców, niekoniecznie włączonych bezpośrednio do sieci MAN. W tym celu należy utworzyć w oparciu o łącza światłowodowe styki wymiany ruchu z wszystkimi liczących się operatorami telekomunikacyjnymi, działającymi na terenie Wrocławia. Proponuje się więc wykorzystać istniejące bezpośrednie łącza optyczne sieci WASK z następującymi operatorami: 1. Telekomunikacją Polską S.A., 2. Telefonią Dialog, 3. Telekomunikacją Kolejową, 4. Zakładem Informatyki PKP, 5. Telenergo, 6. Telbankiem obecnie EXATELem, 7. E Wro, 8. Tpnetem. Dodatkowo należy wybudować łącza światłowodowe do operatorów telewizji kablowej (Multimedia, UPC, Vectra). W celu uzyskania niezawodnego styku do sieci publicznej należy docelowo zapewnić protekcję i odpowiednie zarządzanie ruchem tranzytowym. Konieczna będzie także translacja sygnalizacji telekomunikacyjnej w celu zapewnienia możliwości połączeń głosowych z siecią komutowaną.

118 118 S. Najninger, D. Jędryczek, T. Więckowski, R. Trzaska, R. Królikowski 3.7. Zagrożenia w budowie sieci metropolitalnej Sieć WASK i UM, które po rozbudowie i modernizacji sprzętu sieciowego mają stać się kręgosłupem sieci miejskiej MAN, w znacznej większości posiadają swoje zasoby w kanalizacji telefonicznej, należącej do Telekomunikacji Polskiej S.A. Wiąże się to z wysokimi comiesięcznymi opłatami za dzierżawę kanalizacji oraz z utrudnionym dostępem do zasobów infrastruktury telekomunikacyjnej, pozostających w dzierżawionej kanalizacji kablowej. Rozbudowa sieci na bazie kanalizacji telefonicznej TP S.A. wymaga zgody Zarządu Spółki operatora dominującego. Procedura uzyskania jej trwa od kilku do kilkunastu miesięcy i nie zawsze kończy się sukcesem. W związku z tym przy opracowaniu planów inwestycyjnych, należy wziąć pod uwagę odstąpienie od dzierżawienia kanalizacji na rzecz budowy własnej podbudowy kanałowej Koszty rozbudowy telekomunikacyjnej infrastruktury Na cenę rozbudowy infrastruktury składają się koszty: 1) opracowania dokumentacji projektowej, 2) zakupu urządzeń stacyjnych wraz z oprogramowaniem, 3) adaptacji pomieszczeń dla węzłów sieci szkieletowej i dostępowej, 4) budowy infrastruktury liniowej. W przypadku łączenia inwestycji związanych z rozbudową infrastruktury liniowej z innymi inwestycjami, można zmniejszyć przedstawione koszty o opłaty za zajęcie terenu pod budowę oraz rozebrania i naprawy nawierzchni, które łącznie mogą stanowić od 20 nawet do 60% całej inwestycji. Dodatkowo zakłada się rezygnację z budowy klasycznej kanalizacji kablowej pierwotnej i wtórnej na rzecz kilkuotworowych rurociągów kablowych z elementami rewizyjnymi. Powinno to obniżyć koszt inwestycji o dalsze 10 do 15%.

119 Założenia i koncepcja budowy miejskiej sieci teleinformatycznej Kanalizacja kablowa w sposób tradycyjny Rurociąg kablowy wielootworowy Rurociąg kablowy budowany razem z innymi inwestycjami UM Rys. 1. Porównanie kosztów budowy linii światłowodowej 32 włókowej. Na budowę linii światłowodowej znaczący wpływ ma liczba włókien światłowodowych w budowanych kablach. Podział inwestycji na etapy przy założeniu budowy rurociągów wielootworowych może ograniczyć konieczność budowy kabli o bardzo dużej liczbie włókien, które na danych relacjach mogą być uzupełniane przy kolejnych etapach rozbudowy. 4. Podsumowanie Po akceptacji programu budowy sieci MAN, należy opracować szczegółową Koncepcję Programowo-Przestrzenną z analizą ekonomiczną, stanowiącą podstawę do określenia kosztów zadania inwestycyjnego i dającą możliwość wystąpienia o dofinansowanie z funduszy i programów Unii Europejskiej. Koncepcja ta po zatwierdzeniu stanowić będzie podstawę do opracowania projektów wykonawczych i budowlanych.

120 Rys.2. Istniejąca infrastruktura liniowa sieci WASK.

121 Rys.3. Sieć światłowodowa Urzędu Miejskiego we Wrocławiu.

122 Rys.4. Położenie jednostek budżetowych Urzędu Miejskiego we Wrocławiu.

123 Rafał HANYS e Wrocław od czego zacząć? 1. Wstęp W roku 2000, w Unii Europejskiej z inicjatywy Romana Prodiego opracowana zastała koncepcja o nazwie eeurope, której celem jest dostęp każdego obywatela Unii do Internetu i osiągnięcie biegłości przez Europejczyków w stosowaniu nowych technologii. eeuropa jest inicjatywą polityczną, która ma pozwolić mieszkańcom krajów Unii Europejskiej w pełni korzystać ze zmian, jakie przynosi rozwój społeczeństwa informacyjnego. Programem eeurope, według projektodawców, muszą zostać objęte całe społeczeństwa, chodzi bowiem o to, by stworzyć warunki uczestniczenia w nim biedniejszym i gorzej wykształconym. W Polsce, kraju kandydującym do UE opracowano w roku 2001 dokument przenoszący ideę eeurope na grunt krajowy, czyli epolska (znowelizowany jako epolska 2006). Czytamy w nim: Kluczowym zadaniem dla Polski jest włączenie się w proces budowy ery informacyjnej poprzez wykorzystanie nowoczesnych technologii społeczeństwa informacyjnego, stwarzanie warunków dla zapewnienia bezpośredniego dostępu do informacji, kształtowanie świadomości społeczeństwa oraz rozwijanie jego potencjału intelektualnego i gospodarczego. Ze względu na proces integracji ze strukturami Unii Europejskiej pojawia się potrzeba dostosowania polskich rozwiązań i standardów do kształtującego się nowoczesnego społeczeństwa opartego na technikach informacyjnych. Jedną z najnowszych inicjatyw polskich władz jest projekt ustawy o informatyzacji działalności organów władzy publicznej, okre- Urząd Miejski Wrocławia

124 124 Rafał Hanys ślający kierunki rozwoju systemów teleinformatycznych w naszym kraju. Dokument ten znalazł się w Dzienniku Ustaw nr 96 z 1 lipca 2002 r., poz. 852 i zawiera również wykaz projektów informatycznych o podstawowym znaczeniu dla państwa. Cały projekt nosi nazwę Strategiczny Plan Informatyzacji Państwa. Organem, który zadba o realizację planu jest Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, kierowane przez prof. Michała Kleibera. Przedmiotem ustawy jest określenie podstawowych zasad tworzenia i działania systemów teleinformatycznych, eksploatowanych przez organy władzy publicznej. Celem projektowanej ustawy jest również wprowadzenie mechanizmów prawnych, które pozwolą na zapewnienie interoperacyjności i współdziałania systemów teleinformatycznych, wykorzystywanych przez różne jednostki administracji rządowej i samorządowej. W projekcie ustanowione zostały także przepisy regulujące zasady interaktywnych kontaktów pomiędzy organami władzy publicznej a obywatelami i innymi zainteresowanymi podmiotami (tzw. elektroniczna obsługa). W grudniu 2002 roku Komitet Badań Naukowych zaprezentował dokument będący wstępną koncepcją projektu Wrota Polski. Dokument ten dotyczy świadczenia usług przez organy administracji publicznej w Polsce przy pomocy nowoczesnych technik telekomunikacyjnych i informatycznych. Wrota Polski, to proponowana nazwa zintegrowanego systemu informatycznego, umożliwiającego świadczenie usług publicznych, a w szerszym znaczeniu nazwa projektu, symbolizująca otwarcie Polski na nowe techniki, współpracę z innymi krajami oraz otwarcie państwa na potrzeby obywateli. W opracowaniu omawia się obecny stan świadczenia w Polsce usług publicznych dla obywateli i firm przy pomocy technik telekomunikacyjnych i informatycznych, na tle innych, bardziej zaawansowanych rozwiązań zagranicznych, a także propozycje rozwiązań docelowych i sposób dochodzenia do nich. Przedstawione warunki w kontekście kraju i UE są ważne, ponieważ w istotny sposób determinują projekty informatyzacji w organizacjach samorządowych. Wyznaczają nowe kierunki rozwoju w zakresie obsługi technologicznej, a także formułują zmianę mentalności poprzez:

125 e-wrocław - od czego zacząć? 125 przejście od ukierunkowania na władzę do ukierunkowania na klienta, restrukturyzację procesów, reorganizację służb publicznych, zmianę sytuacji prawnej, kooperację między różnymi szczeblami administracji: jeden wirtualny urząd elektroniczny, na drodze do celu jakim jest e Administracja. 2. e-administracja e Administracja to bezustanne doskonalenie jakości rządzenia i świadczenia usług poprzez przekształcanie relacji wewnętrznych i zewnętrznych z wykorzystaniem technologii, Internetu i nowych środków przekazu. Model ten realizuje się poprzez relacje zewnętrzne (urząd-obywatel, urząd-podmiot gospodarczy, urząd-usługodawca) oraz relacje wewnętrzne (urząd-urząd, urząd-pracownicy). Choć na ogół wielu widzi i doskonale rozumie korzyści płynące z informatyzacji różnych dziedzin życia, to informatyzację jednostki administracyjnej niektórzy uważają za luksus wobec problemów doraźnych. Brak zrozumienia konieczności takiego procesu często wynika z niezrozumienia samego procesu informatyzacji. Nie jest to bowiem zastępowanie ludzkiej pracy pracą maszyny liczącej albo przenoszenie funkcjonujących schematów zarządzania i obiegu informacji na systemy komputerowe. Informatyzacja zwana w uproszczeniu komputeryzacją nie polega na kupnie komputerów i zamknięciu zadania inwestycyjnego w budżecie samorządu. Informatyzacja powinna być przedsięwzięciem, którego efekt przynosi wymierne korzyści nie tylko jednostce inicjującej, ale całej wspólnocie samorządowej. Nie może być to inwestycja dla wygody urzędników bądź tylko do usprawnienia pracy urzędu, choć bez tego elementu nie sposób uzyskać widocznych efektów w skali całego samorządu. Co powinna dać informatyzacja? Ogólnie można stwierdzić, że informatyzacja organizacji samorządowej powinna zmierzać do:

126 126 Rafał Hanys stworzenia efektywnej platformy wymiany informacji i dokumentów między mieszkańcami i władzami samorządowymi, usprawnienia zarządzania informacją w organach władz samorządowych, budowy infrastruktury informacyjnej, pozwalającej na aktywny udział mieszkańców w życiu społeczeństwa informacyjnego Polski, Europy i świata w XXI wieku. Co w praktyce oznacza dążenie do osiągnięcia takich celów? W odpowiedzi na to pytanie należy przedstawić cztery poziomy dojrzałości e Administracji, a są to: Poziom 1 Informacja Poziom 2 Interakcja Poziom 3 Transakcja Poziom 4 Integracja W pierwszym przypadku, urzędy publikują informacje w sieci WWW. Mieszkańcy uzyskują potrzebne dla siebie informacje przeglądając witryny urzędów na swoich komputerach lub w specjalnych kioskach informacyjnych. W drugim przypadku użytkownik może się komunikować drogą elektroniczną z pojedynczymi urzędami, ale urzędy niekoniecznie komunikują się drogą elektroniczną z użytkownikiem. Trzeci przypadek ma miejsce, gdy użytkownik może się komunikować drogą elektroniczną z pojedynczymi urzędami, a aplikacje urzędów elektronicznie mu odpowiadają. W ostatnim przypadku portale o określonym przeznaczeniu udostępniają informacje z różnych urzędów i umożliwiają realizację transakcji. Systemy zaplecza zostały zintegrowane, a procesy gospodarcze zrestrukturyzowane. Jeśli w danym rozwiązaniu brak jest publicznie dostępnego serwisu lub serwis ten nie spełnia kryteriów zakwalifikowania do jednego z poziomów od 1 do 4, wtedy zwyczajowo określa się taki stan jako Stadium 0.

127 e-wrocław - od czego zacząć? 127 W kontekście przedstawionych poziomów dojrzałości e Administracji, można zauważyć, że wcześniej zdefiniowane cele dla samorządów, są możliwe po osiągnięciu poziomu 4. W celu osiągnięcia tak wysokiego poziomu, który zapewnia wysoki poziom satysfakcji obywateli, a także wysoką sprawność struktur samorządowych konieczne jest wdrożenie odpowiednich rozwiązań aplikacyjnych i infrastrukturalnych. 3. Od czego zacząć? Wiele urzędów administracji samorządowej zaczyna na niewielką skalę, umieszczając w serwisie WWW informacje o usługach dla obywateli, a także przyjmując oferty przetargowe pocztą elektroniczną, co pozwala obniżyć koszty. Rozszerzenie tej działalności na całościowe podejście i zintegrowanie wszystkich służb i źródeł informacji poprzez wykorzystanie Internetu przynosi jednak o wiele większe korzyści. Rozwiązanie takie, tzw. Smart Communities, wdrożone przez urzędy administracji samorządowej, zapewniają zazwyczaj dostęp do szerokiej gamy przydatnych usług i informacji za pośrednictwem terminali znajdujących się w domach, biurach i w szkołach, a także poprzez publicznie dostępne kioski internetowe. Projekty Smart Community przyczyniają się do podniesienia jakości obsługi i obniżenia kosztów. Jednocześnie spełniają one wymagania obywateli, którzy na podstawie doświadczeń z sektora prywatnego oczekują bardziej dostępnych opcji samoobsługi. Alternatywą dla takich rozwiązań jest brak integracji zaplecza, co prowadzi do wielu niekorzystnych skutków: przeciążenia użytkowników, nieefektywności i marnowania czasu w służbach publicznych, nieoptymalnego realizowania strategii oraz większego zagrożenia oszustwami. e Administracja to dużo więcej niż posiadanie strony WWW to programowe podejście do rozwoju społeczności ludzkich XXI wieku. Program rozwoju e Administracji nie powinien być także kojarzony tylko z jednostkami egzekwującymi obowiązki nałożone na obywatela przez państwo i nie powinien ograniczać się tylko do usprawnienia egzekucji obowiązków administracyjnych czy formalnych. Usprawnienie takich procesów po-

128 128 Rafał Hanys winno być wstępem do tworzenia elastycznych struktur użyteczności publicznej, a w konsekwencji do wyrównywania szans rozwojowych i bytowych obywatela. W przypadku Wrocławia zakłada się stopniową budowę funkcjonalności informatycznych, przemyślaną budowę infrastruktury technicznej i systemów na drodze do realizacji dowolnych usług. Wynikiem proponowanego podejścia jest opracowanie strategii e Wrocław, w której rozszerzono informatyzację na całościowe, kompleksowe działanie i zintegrowanie wszystkich służb i źródeł informacji, które ma zmierzać do tzw. Smart Communities. Wypadkową strategii e Wrocław jest budowa elektronicznego urzędu, który będzie nie tylko transparentny, sprawny, ale przede wszystkim służący obywatelowi tzw. e Urząd. Organizacja o takim charakterze może powstać tylko dzięki następującym elementom: 1. Pełną integrację i spójność podstawowych ogniw wewnętrznych systemów informatycznych w samorządzie, jakimi są: Zintegrowany system zarządczy. 2. Elektroniczny obieg dokumentów, system ewidencji geograficznej i portal internetowy po stronie wewnętrznej. 3. Pełną integrację z innymi jednostkami użyteczności publicznej np. jednostkami naukowymi, w zakresie integracji i łączenia infrastruktury komunikacyjnej. 4. Stworzenie szerokopasmowej infrastruktury dostępowej dla mieszkańców.

129 e-wrocław - od czego zacząć? 129 Rys.1. Model e urzędu Ważnym elementem wskazującym kierunki działania powinno być także świadome dążenie do wykorzystywania sprawdzonych rozwiązań komercyjnych i samorządowych, które mają swoje odniesienie na całym świecie, a nie tylko w kraju. Przy budowie systemów informatycznych nie rozpatruje się więc tylko Urzędu Miejskiego jako urzędu, ale jako centralnego ogniwa korporacji, a tym samym rozwój samorządowych systemów informatycznych należy traktować jak budowę sieci korporacyjnej. Dobór systemów i rozwiązań także powinien być dokonywany w kontekście rozwiązań dla korporacji. Jak pokazuje doświadczenie takie rozwiązania wdrożone przez organizacje samorządowe, zapewniają zazwyczaj dostęp do szerokiej gamy przydatnych usług i informacji za pośrednictwem terminali znajdujących się w domach, biurach i w szkołach, a także poprzez publicznie dostępne kioski internetowe. Pozwalają na budowę transparentnej organizacji samorządowej, a także ułatwiają zarządzanie i rozwój gminy. Niezależnie od rodzaju przedsięwzięcia informatycznego jakie planujemy rozpocząć, najważniejszym krokiem powinno być stworzenie architektury, w której muszą znaleźć swoje miejsce wszystkie podmioty wchodzące w skład planowanego przedsięwzięcia.

130 130 Rafał Hanys Celem powstania takiej architektury jest opracowanie mapy wskazującej późniejszym wykonawcom jaka interakcja i współpraca zachodzić powinna pomiędzy poszczególnymi udziałowcami czy odbiorcami w ramach całego systemu komunikacyjnego. Tego rodzaju mapą dla przedsięwzięcia e Wrocław jest korporacyjna architektura wymiany danych pomiędzy podmiotem i mieszkańcem. Jest to fizyczna struktura światłowodowa pozwalająca na dostarczenie i wymianę informacji, a także umożliwiająca pozyskiwania wiedzy i usług oraz jej dystrybucji na bazie danych, pochodzących z systemów organizacji rozwijających własne systemy. O skali i wielkości przedsięwzięci świadczy lokalizacja terytorialna jednostek, która obrazuje ogrom zadań stojących przed zespołem budującym sieć miejską. Rys. 2. Model budowy systemów informatycznych W przypadku wrocławskiej sieci MAN budowa może nastąpić w sposób sprawniejszy i szybszy, jeżeli podstawowe podmioty, tj. samorząd i jednostki naukowe wykorzystają swoje dotychczasowe doświadczenie i doprowadzą do połączenia już posiadanych sieci światłowodowych. Następnym krokiem powinna być wypracowa-

131 e-wrocław - od czego zacząć? 131 nie sztandarów, które pozwolą obniżyć koszty użytkowania i usprawnić zarządzania siecią uczelniano-miejską. Oprócz ewidentnych korzyści w łączeniu struktur komunikacyjnych należy zwrócić uwagę na ewidentne korzyści związane z wymianą wiedzy i agregowaniem potencjału finansowego współudziałowców. Poza partnerstwem podmiotów, które nie stanowią dla siebie elementów konkurencyjnych możliwe jest w ich przypadku dalsze rozwijanie usług w modelu korporacyjnym. Podsumowanie W przypadku realizacji przedsięwzięcia jakim jest budowa sieci MAN warunkiem o pierwszorzędnym znaczeniu jest wola władz samorządowych do uruchomienia procesu kompleksowej informatyzacji lub przekształcenia projektu informatyzacji urzędów w informatyzację gminy i ten warunek jest spełniony. Drugim warunkiem jest posiadanie zespołu o specjalistycznej wiedzy technicznej co jest zapewnione poprzez zaangażowanie podmiotów naukowych. Kolejnym krokiem jest utworzenie gminnego zespołu kierującego projektem i ten warunek został spełniony poprzez powołanie rady e Wrocław. Pozostałe elementy to już tylko: wytyczenie strategii informatyzacji gminy, nakreślenie planu i harmonogramu realizacji tej strategii; wybór wykonawców, kontrola procesu wdrożenia z weryfikacją poszczególnych zadań i kierunków działania, ocena efektów wdrożenia i finansowych relacji z budżetem gminy. Można zatem powiedzieć, że wszystkie warunki podstawowe zostały spełnione, więc nie należy zwlekać i przystąpi do technicznego realizowania projektu.

132 132 Rafał Hanys Rys. 3. rozmieszczenie jednostek samorządowych we Wrocławiu.

Obecna definicja sieci szerokopasmowych dotyczy transmisji cyfrowej o szybkości powyżej 2,048 Mb/s (E1) stosowanej w sieciach rozległych.

Obecna definicja sieci szerokopasmowych dotyczy transmisji cyfrowej o szybkości powyżej 2,048 Mb/s (E1) stosowanej w sieciach rozległych. SYSTEMY SZEROKOPASMOWE 1 Obecna definicja sieci szerokopasmowych dotyczy transmisji cyfrowej o szybkości powyżej 2,048 Mb/s (E1) stosowanej w sieciach rozległych. ATM Frame Relay Fast 10 Gigabit X.25 FDDI

Bardziej szczegółowo

Międzyrzecki model wykorzystania technologii WiMax w rozwoju miasta i regionu

Międzyrzecki model wykorzystania technologii WiMax w rozwoju miasta i regionu Urząd Miejski w Międzyrzeczu Międzyrzecki model wykorzystania technologii WiMax w rozwoju miasta i regionu Międzyrzecka bezprzewodowa sieć informatyczna Agenda Międzyrzecka bezprzewodowa sieć informatyczna

Bardziej szczegółowo

Instytut Informatyki Politechniki Śląskiej. Sieci konwergentne. Andrzej Grzywak

Instytut Informatyki Politechniki Śląskiej. Sieci konwergentne. Andrzej Grzywak Sieci konwergentne Andrzej Grzywak Sieci ich klasyfikacja i rozwój WAN MAN LAN SP transmisja modemowa transmisja w paśmie podstawowym transmisja w paśmie szerokim Systemy ISDN Technologia ATM Fast Ethernet

Bardziej szczegółowo

INFRASTRUKTURA SZEROKOPASMOWEGO INTERNETU. wprowadzenie do zagadnienia

INFRASTRUKTURA SZEROKOPASMOWEGO INTERNETU. wprowadzenie do zagadnienia INFRASTRUKTURA SZEROKOPASMOWEGO INTERNETU wprowadzenie do zagadnienia Dr inż. Adam Okniński Dyrektor Wydziału Wydział Wdrażania Technologii Informacyjnych Departament Infrastruktury Urząd Marszałkowski

Bardziej szczegółowo

kierunkową rozwoju informatyzacji Polski do roku 2013 oraz perspektywiczną prognozą transformacji społeczeństwa informacyjnego do roku 2020.

kierunkową rozwoju informatyzacji Polski do roku 2013 oraz perspektywiczną prognozą transformacji społeczeństwa informacyjnego do roku 2020. Z A T W I E R D Z A M P R E Z E S Polskiego Komitetu Normalizacyjnego /-/ dr inż. Tomasz SCHWEITZER Strategia informatyzacji Polskiego Komitetu Normalizacyjnego na lata 2009-2013 1. Wprowadzenie Informatyzacja

Bardziej szczegółowo

Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE

Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE EDYTA BARACZ Informatyzacja administracji publicznej w Polsce w świetle polityki społeczeństwa informacyjnego UE Społeczeństwo informacyjne to typ społeczeństwa, którego kształtowanie się ściśle związane

Bardziej szczegółowo

Program Telekomunikacji Polskiej Partnerstwo BB dla Województwa Zachodniopomorskiego

Program Telekomunikacji Polskiej Partnerstwo BB dla Województwa Zachodniopomorskiego Program Telekomunikacji Polskiej Partnerstwo BB dla Województwa Zachodniopomorskiego Szczecin, 5 lutego 2008 Społeczeństwo Informacyjne Podstawowe warunki, które muszą być spełnione, aby społeczeństwo

Bardziej szczegółowo

Wykład I. Administrowanie szkolną siecią komputerową. dr Artur Bartoszewski www.bartoszewski.pr.radom.pl

Wykład I. Administrowanie szkolną siecią komputerową. dr Artur Bartoszewski www.bartoszewski.pr.radom.pl Administrowanie szkolną siecią komputerową dr Artur Bartoszewski www.bartoszewski.pr.radom.pl Wykład I 1 Tematyka wykładu: Co to jest sieć komputerowa? Usługi w sieciach komputerowych Zasięg sieci Topologie

Bardziej szczegółowo

www.inteligentne-miasta.eu

www.inteligentne-miasta.eu ORGANIZATORZY GP Sp. z o.o. oferuje kompleksową organizację eventów, konferencji, spotkań biznesowych, szkoleń tematycznych. Na zlecenie klienta organizujemy również działania marketingowe oraz PR-owe,

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

Możliwości pozyskiwania pozabudżetowych środków finansowych na digitalizację zasobów

Możliwości pozyskiwania pozabudżetowych środków finansowych na digitalizację zasobów Możliwości pozyskiwania pozabudżetowych środków finansowych na digitalizację zasobów Teresa E. Szymorowska Wojewódzka Biblioteka Publiczna Książnica Kopernikańska w Toruniu e-polska Biblioteki i archiwa

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie procesowe w Urzędzie Miasta Lublin. Krzysztof Łątka

Zarządzanie procesowe w Urzędzie Miasta Lublin. Krzysztof Łątka Zarządzanie procesowe w Urzędzie Miasta Lublin wykorzystanie nowoczesnych technologii Krzysztof Łątka Poznań 28.02.2008 Agenda Lublin w liczbach Projekty IT UM Lublin Sieć i jej funkcjonalność Usługi w

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE październik 2008 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze dobro

Bardziej szczegółowo

Dwa lub więcej komputerów połączonych ze sobą z określonymi zasadami komunikacji (protokołem komunikacyjnym).

Dwa lub więcej komputerów połączonych ze sobą z określonymi zasadami komunikacji (protokołem komunikacyjnym). Sieci komputerowe Dwa lub więcej komputerów połączonych ze sobą z określonymi zasadami komunikacji (protokołem komunikacyjnym). Zadania sieci - wspólne korzystanie z plików i programów - współdzielenie

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 1 do Strategii rozwoju OPEN-NET S.A. na lata 2014-2016 REALIZACJA STRATEGII ROZWOJU PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ OPEN-NET S.A.

Aneks nr 1 do Strategii rozwoju OPEN-NET S.A. na lata 2014-2016 REALIZACJA STRATEGII ROZWOJU PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ OPEN-NET S.A. Aneks nr 1 do Strategii rozwoju OPEN-NET S.A. na lata 2014-2016 REALIZACJA STRATEGII ROZWOJU PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ OPEN-NET S.A. Cel - pozyskiwanie środków finansowych na realizację inwestycji infrastrukturalnych

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

co to oznacza dla mobilnych

co to oznacza dla mobilnych Artykuł tematyczny Szerokopasmowa sieć WWAN Szerokopasmowa sieć WWAN: co to oznacza dla mobilnych profesjonalistów? Szybka i bezproblemowa łączność staje się coraz ważniejsza zarówno w celu osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

ROADSHOW2016. Wprowadzenie. Rynek telekomunikacji w Polsce. Marcin Bieńkowski. kontakt: marcin.w.bienkowski@gmail.com

ROADSHOW2016. Wprowadzenie. Rynek telekomunikacji w Polsce. Marcin Bieńkowski. kontakt: marcin.w.bienkowski@gmail.com Wprowadzenie Rynek telekomunikacji w Polsce Marcin Bieńkowski kontakt: marcin.w.bienkowski@gmail.com Rynek telekomunikacyjny w Polsce W 2014 r. łączna wartość polskiego rynku telekomunikacyjnego wyniosła

Bardziej szczegółowo

25 luty 2009 r. Wyniki inwentaryzacji sieci szerokopasmowych w województwie śląskim

25 luty 2009 r. Wyniki inwentaryzacji sieci szerokopasmowych w województwie śląskim Śląskie mocne informacją II Forum podsumowujące prace nad Strategią Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego Województwa Śląskiego do roku 2015 konsultacja społeczna projektu dokumentu 25 luty 2009 r. Wyniki

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA TECHNOLOGICZNE W ODNIESIENIU DO SYSTEMÓW TELEKOMUNIKACYJNYCH I TELEINFORMATYCZNYCH W OBSZARZE SIŁ ZBROJNYCH

WYMAGANIA TECHNOLOGICZNE W ODNIESIENIU DO SYSTEMÓW TELEKOMUNIKACYJNYCH I TELEINFORMATYCZNYCH W OBSZARZE SIŁ ZBROJNYCH WYMAGANIA TECHNOLOGICZNE W ODNIESIENIU DO SYSTEMÓW TELEKOMUNIKACYJNYCH I TELEINFORMATYCZNYCH W OBSZARZE SIŁ ZBROJNYCH Robert Goniacz WYMAGANIA TECHNOLOGICZNE Obszar sił zbrojnych Najważniejsze problemy

Bardziej szczegółowo

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej

System B2B jako element przewagi konkurencyjnej 2012 System B2B jako element przewagi konkurencyjnej dr inż. Janusz Dorożyński ZETO Bydgoszcz S.A. Analiza biznesowa integracji B2B Bydgoszcz, 26 września 2012 Kilka słów o sobie główny specjalista ds.

Bardziej szczegółowo

REALIZACJA STRATEGII ROZWOJU PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ OPEN-NET S.A. (aneks nr 1 do Strategii rozwoju OPEN-NET S.A. na lata 2014-2016 )

REALIZACJA STRATEGII ROZWOJU PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ OPEN-NET S.A. (aneks nr 1 do Strategii rozwoju OPEN-NET S.A. na lata 2014-2016 ) REALIZACJA STRATEGII ROZWOJU PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ OPEN-NET S.A. (aneks nr 1 do Strategii rozwoju OPEN-NET S.A. na lata 2014-2016 ) I. REALIZACJA CELÓW STRATEGII PRZEZ GRUPĘ KAPITAŁOWĄ O-N Realizując

Bardziej szczegółowo

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą

Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą KONFERENCJA w ramach projektu WYPRZEDZIĆ ZMIANĘ - PARTNERSTWO LOKALNE DLA ROZWOJU GOSPODARCZEGO POWIATU CHOJNICKIEGO Prezentacja Dokumentu Strategii Zarządzania Zmianą Gospodarczą Alicja Zajączkowska 6

Bardziej szczegółowo

Skuteczna budowa sieci METRO

Skuteczna budowa sieci METRO Skuteczna budowa sieci METRO Romuald Stupnicki DCG Tarnów, czerwiec 2006 Założenia dla sieci METRO Sieć oparta o standard Ethernet oraz protokół IP: szkielet sieci w technologii Gigabit Ethernet lub nowszej

Bardziej szczegółowo

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI

ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI ZASOBY ROZWOJOWE POLSKI POŁUDNIOWEJ METROPOLIE I KAPITAŁ LUDZKI 2012-04-24 Jacek Woźniak Pełnomocnik Zarządu WM ds. planowania strategicznego WYZWANIA ORAZ SILNE STRONY MIAST KRAKÓW KATOWICE Źródło: Raport

Bardziej szczegółowo

Sieć Szerokopasmowa Polski Wschodniej. Projekt realizowany w ramach Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej

Sieć Szerokopasmowa Polski Wschodniej. Projekt realizowany w ramach Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej Sieć Szerokopasmowa Polski Wschodniej Projekt realizowany w ramach Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej Porządek prezentacji Wykonawcy Studium Wykonalności Główne założenia projektu w skrócie

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG)

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka (IG) Priorytet 1 - Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie1.1. Wsparcie badań naukowych dla budowy gospodarki opartej na wiedzy Identyfikacja kierunków prac B+R mających na celu zdynamizowanie rozwoju

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

Infratel OPERATOR INFRASTRUKTURALNY SP. Z O.O. Tel. +48 42 656 40 88 ul. Łąkowa 29 www.infratel.pl Faks +48 42 288 40 37 Łódź, 90-554 info@infratel.

Infratel OPERATOR INFRASTRUKTURALNY SP. Z O.O. Tel. +48 42 656 40 88 ul. Łąkowa 29 www.infratel.pl Faks +48 42 288 40 37 Łódź, 90-554 info@infratel. Infratel OPERATOR INFRASTRUKTURALNY SP. Z O.O. Tel. +48 42 656 40 88 ul. Łąkowa 29 www.infratel.pl Faks +48 42 288 40 37 Łódź, 90-554 info@infratel.pl Spis treści Spis treści Informacje o firmie 1 Operator

Bardziej szczegółowo

Projektu Modelowego. Utworzenie Gminnej Informatycznej Sieci Edukacyjnej (GISE) 1

Projektu Modelowego. Utworzenie Gminnej Informatycznej Sieci Edukacyjnej (GISE) 1 www.erdf.edu.pl Ministerstwo Gospodarki i Pracy ROZSZERZONY OPIS MERYTORYCZNY Projektu Modelowego Utworzenie Gminnej Informatycznej Sieci Edukacyjnej (GISE) 1 realizowany w ramach Zintegrowanego Programu

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Urząd Marszałkowski Województwa

Urząd Marszałkowski Województwa 1 Spotkanie na temat projektu Likwidacja obszarów wykluczenia informacyjnego i budowa Dolnośląskiej Sieci Szkieletowej" Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Adam Okniński Roman Pawelski Piotr

Bardziej szczegółowo

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004 KSZTAŁTOWANIE I REALIZACJA POLITYKI ENERGETYCZNEJ NA POZIOMIE WOJEWÓDZTWA STAN OBECNY, PRIORYTETY NA PRZYSZŁOŚĆ W KONTEKŚCIE PROWADZONEJ AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA. Wydział Programowania

Bardziej szczegółowo

WLAN bezpieczne sieci radiowe 01

WLAN bezpieczne sieci radiowe 01 WLAN bezpieczne sieci radiowe 01 ostatnim czasie ogromną popularność zdobywają sieci bezprzewodowe. Zapewniają dużą wygodę w dostępie użytkowników do zasobów W informatycznych. Jednak implementacja sieci

Bardziej szczegółowo

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Lublinie

Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Lublinie 1 Najwyższa Izba Kontroli Delegatura w Lublinie Lublin, dnia 05 grudnia 2011 r. Pan Krzysztof Hetman Marszałek Województwa Lubelskiego LLU-4101-24-01/11 P/11/169 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

BIATEL BIT S.A. kompetencje i doświadczenie w budowie szerokopasmowych sieci teleinformatycznych

BIATEL BIT S.A. kompetencje i doświadczenie w budowie szerokopasmowych sieci teleinformatycznych BIATEL BIT S.A. kompetencje i doświadczenie w budowie szerokopasmowych sieci teleinformatycznych Omówienie zrealizowanych projektów, z uwzględnieniem technologii, zakresu i zasięgu sieci. Bobrowa Dolina,

Bardziej szczegółowo

Projekty realizowane przez CPI MSWiA

Projekty realizowane przez CPI MSWiA Projekty realizowane przez CPI MSWiA CPI MSWiA Państwowa jednostka budżetowa utworzona zarządzeniem Nr 11 Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 stycznia 2008 r. (Dz. Urz. Ministra Spraw

Bardziej szczegółowo

PLAN KONSPEKT. do przeprowadzenia zajęć z przedmiotu. Wprowadzenie do projektowania sieci LAN

PLAN KONSPEKT. do przeprowadzenia zajęć z przedmiotu. Wprowadzenie do projektowania sieci LAN PLAN KONSPEKT do przeprowadzenia zajęć z przedmiotu Wprowadzenie do projektowania sieci LAN TEMAT: Wprowadzenie do projektowania sieci LAN CEL: Zapoznanie uczniów z podstawami zasadami projektowania sieci

Bardziej szczegółowo

Bandwidth on Demand - wyzwania i ograniczenia. Tomasz Szewczyk tomeks@man.poznan.pl

Bandwidth on Demand - wyzwania i ograniczenia. Tomasz Szewczyk tomeks@man.poznan.pl Bandwidth on Demand - wyzwania i ograniczenia Tomasz Szewczyk tomeks@man.poznan.pl 1 O PCSS Jednostka afiliowana przy Instytucie Chemii Bioorganicznej PAN Dział sieci Dział usług sieciowych Dział komputerów

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Polska Cyfrowa impulsem do e-rozwoju Marta Grabowska, Uniwersytet Warszawski. Warszawa, 26 maja 2015 r.

Polska Cyfrowa impulsem do e-rozwoju Marta Grabowska, Uniwersytet Warszawski. Warszawa, 26 maja 2015 r. Polska Cyfrowa impulsem do e-rozwoju Marta Grabowska, Uniwersytet Warszawski Warszawa, 26 maja 2015 r. Rozwój społeczny koncepcja Alvina Tofflera Trzecia fala Warszawa, 1997 Społeczeństwo agrarne * Społeczeństwo

Bardziej szczegółowo

Przegląd. Perspektywy sektora telekomunikacyjnego. w krajach OECD: edycja 2003

Przegląd. Perspektywy sektora telekomunikacyjnego. w krajach OECD: edycja 2003 Przegląd Perspektywy sektora telekomunikacyjnego w krajach OECD: edycja 2003 Overview OECD Communications Outlook: 2003 Edition Polish translation Przeglądy to tłumaczenia fragmentów publikacji OECD. Są

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia rozwoju infrastruktury teleinformatycznej oraz szkoleń z zakresu

Wybrane zagadnienia rozwoju infrastruktury teleinformatycznej oraz szkoleń z zakresu Wybrane zagadnienia rozwoju infrastruktury teleinformatycznej oraz szkoleń z zakresu e-administracji w województwie mazowieckim Nakład środków w RPO na rozwój SI Projekty z zakresu SI w realizacji: 1.

Bardziej szczegółowo

Trwałość projektów 7 osi PO IG

Trwałość projektów 7 osi PO IG Warszawa, 6 października 2015 r. Konferencja podsumowująca wdrażanie 7 i 8 osi priorytetowej PO IG Trwałość projektów 7 osi PO IG Paweł Oracz Departament Strategii Systemu Informacyjnego Ministerstwo Finansów

Bardziej szczegółowo

USŁUGI DODATKOWE W SIECIACH BEZPRZEWODOWYCH VoIP oraz multimedia w sieciach WiFi problemy

USŁUGI DODATKOWE W SIECIACH BEZPRZEWODOWYCH VoIP oraz multimedia w sieciach WiFi problemy Seminarium poświęcone sieci bezprzewodowej w Politechnice Krakowskiej - projekt Eduroam USŁUGI DODATKOWE W SIECIACH BEZPRZEWODOWYCH VoIP oraz multimedia w sieciach WiFi problemy Wprowadzenie Problematyka

Bardziej szczegółowo

Nowe zasady finansowania infrastruktury NGA - perspektywa Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2020

Nowe zasady finansowania infrastruktury NGA - perspektywa Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2020 Nowe zasady finansowania infrastruktury NGA - perspektywa Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2020 1 Europejska Agenda Cyfrowa i Narodowy Plan Szerokopasmowy Cele: Powszechny dostęp do szybkiego internetu

Bardziej szczegółowo

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r.

Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski. Kraków, 9 marca 2012 r. Analiza strategiczna SWOT innowacyjności gospodarki Małopolski Kraków, 9 marca 2012 r. Etap diagnostyczny Diagnoza pogłębiona (załącznik do RSI WM 2012-2020) Synteza diagnozy część 2 dokumentu RSI Analiza

Bardziej szczegółowo

Szerokopasmowy dostęp do Internetu Broadband Internet Access. dr inż. Stanisław Wszelak

Szerokopasmowy dostęp do Internetu Broadband Internet Access. dr inż. Stanisław Wszelak Szerokopasmowy dostęp do Internetu Broadband Internet Access dr inż. Stanisław Wszelak Rodzaje dostępu szerokopasmowego Technologia xdsl Technologie łączami kablowymi Kablówka Technologia poprzez siec

Bardziej szczegółowo

Operatorska platforma komunikacyjna VoIP. Cyfrowe Systemy Telekomunikacyjne Sp. z o.o.

Operatorska platforma komunikacyjna VoIP. Cyfrowe Systemy Telekomunikacyjne Sp. z o.o. Operatorska platforma komunikacyjna VoIP Cyfrowe Systemy Telekomunikacyjne Sp. z o.o. wiele lat wiele lat doświadczeń doświadczeń Cyfrowe Systemy Telekomunikacyjne Sp. z o.o. 1996 r. rozpoczęcie działalności

Bardziej szczegółowo

Strategia informatyzacji RP e-polska i NPR a fundusze strukturalne

Strategia informatyzacji RP e-polska i NPR a fundusze strukturalne Społeczeństwo informacyjne powszechny dostęp do Internetu II KONFERENCJA Budowa lokalnej infrastruktury telekomunikacyjnej z wykorzystaniem funduszy strukturalnych UE Instytut Łączności, Warszawa 11 grudnia

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU

ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA W OBSZARZE NAUKI DO 2020 ROKU maj-czerwiec, 2013 ul. Hoża 20 \ ul. Wspólna 1/3 \ 00-529 Warszawa \ tel. +48 (22) 529 27 18 \ fax +48 (22) 628 09 22 ZAŁOŻENIA POLITYKI PAŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Telekomunikacyjne Sieci

Telekomunikacyjne Sieci Telekomunikacyjne Sieci Szerokopasmowe Dr inż. Jacek Oko Wydział Elektroniki Instytut Telekomunikacji, Teleinformatyki i Akustyki Katedra Radiokomunikacji i Teleinformatyki Pracownia Sieci Telekomunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

SIECI KOMPUTEROWE wykład dla kierunku informatyka semestr 4 i 5

SIECI KOMPUTEROWE wykład dla kierunku informatyka semestr 4 i 5 SIECI KOMPUTEROWE wykład dla kierunku informatyka semestr 4 i 5 dr inż. Michał Sajkowski Instytut Informatyki PP pok. 227G PON PAN, Wieniawskiego 17/19 Michal.Sajkowski@cs.put.poznan.pl tel. +48 (61) 8

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020

Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020 Program Operacyjny Polska Cyfrowa 2014-2020 Konferencja konsultacyjna Prognozy oddziaływania na środowisko dla projektu Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2014-2020 Warszawa, 9 grudnia 2013 r. Cele programu

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim w nowej perspektywie finansowej LRPO 2013-2020

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim w nowej perspektywie finansowej LRPO 2013-2020 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim w nowej perspektywie finansowej LRPO 2013-2020 Strategia Uczelni w powiązaniu z kluczowymi inwestycjami regionalnymi. Utworzenie parku naukowo-przemysłowego

Bardziej szczegółowo

Wsparcie nauki polskiej w ramach XIII osi priorytetowej,,infrastruktura szkolnictwa wyższego Programu Infrastruktura Środowisko

Wsparcie nauki polskiej w ramach XIII osi priorytetowej,,infrastruktura szkolnictwa wyższego Programu Infrastruktura Środowisko Wsparcie nauki polskiej w ramach XIII osi priorytetowej,,infrastruktura szkolnictwa wyższego Programu Infrastruktura Środowisko 39 nowych inwestycji polskich uczelni realizowanych przy wsparciu Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

C. EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

C. EFEKTY KSZTAŁCENIA I METODY SPRAWDZANIA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Technologia VoIP w aspekcie dostępu do numerów alarmowych

Technologia VoIP w aspekcie dostępu do numerów alarmowych Technologia VoIP w aspekcie dostępu do numerów alarmowych Jerzy Paczocha - gł. specjalista Waldemar Szczęsny - adiunkt Debata o przyszłych regulacjach usługi VoIP Urząd Komunikacji Elektronicznej 26 listopad

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA WYDZIAŁU MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZEGO AKADEMII im. JANA DŁUGOSZA w CZĘSTOCHOWIE NA LATA 2014-2020

STRATEGIA WYDZIAŁU MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZEGO AKADEMII im. JANA DŁUGOSZA w CZĘSTOCHOWIE NA LATA 2014-2020 STRATEGIA WYDZIAŁU MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZEGO AKADEMII im. JANA DŁUGOSZA w CZĘSTOCHOWIE NA LATA 2014-2020 I. CELE STRATEGICZNE W ZAKRESIE NAUKI I WDROŻEŃ Cel strategiczny 1 - Opracowanie i realizacja

Bardziej szczegółowo

Małopolska Platforma Elektronicznej Komunikacji Policji

Małopolska Platforma Elektronicznej Komunikacji Policji Małopolska Platforma Elektronicznej Komunikacji Policji Planowana ealizacja projektu: 2009 2010 (24 miesiące) Cele Projektu: 1. rozbudowa infrastruktury społeczeństwa informacyjnego w Małopolsce poprzez

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Ferenc Prezydenta Miasta Rzeszowa

Tadeusz Ferenc Prezydenta Miasta Rzeszowa Fundusze Europejskie - dla rozwoju Polski Wschodniej Budowa systemu integrującego transport publiczny miasta Rzeszowa i okolic - prezentacja projektu i działań komplementarnych Tadeusz Ferenc Prezydenta

Bardziej szczegółowo

Projekty Inwestycyjne IT w Lublinie Miejskie Centrum Przetwarzania Danych. Grzegorz Hunicz

Projekty Inwestycyjne IT w Lublinie Miejskie Centrum Przetwarzania Danych. Grzegorz Hunicz Projekty Inwestycyjne IT w Lublinie Miejskie Centrum Przetwarzania Danych Grzegorz Hunicz 21.03.2013 Agenda Miasto Lublin Źródła danych referencyjnych Procesy integracyjne Budowa MCPD Ewolucja komunikacji

Bardziej szczegółowo

Sieć szerokopasmowa Gminy Miasto Zgierz. www.umz.zgierz.pl www.miasto.zgierz.pl

Sieć szerokopasmowa Gminy Miasto Zgierz. www.umz.zgierz.pl www.miasto.zgierz.pl www.umz.zgierz.pl www.miasto.zgierz.pl Historia i położenie geograficzne Zgierza Zgierz to jedno z najstarszych miast w województwie łódzkim. Pierwsza wzmianka o mieście znajduje się w akcie zdnia23marca1231roku.

Bardziej szczegółowo

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus

Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski, Grzegorz Wielgus SIEĆ DYSTRYBUCYJNA OGNIWEM STRATEGICZNEJ ROZBUDOWY SYSTEMU GAZOWEGO ZWIĘKSZAJĄCEGO BEZPIECZEŃSTWO DOSTAW GAZU ZIEMNEGO ORAZ STOPIEŃ DOSTĘPU SPOŁECZEŃSTWA DO SIECI Wojciech Grządzielski, Adam Jaśkowski,

Bardziej szczegółowo

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE Działalność szkół, placówek oświatowych, instytucji wsparcia oświaty finansowana będzie w ramach dwóch głównych Programów Operacyjnych: 1. Regionalny

Bardziej szczegółowo

Spojrzenie operatora na budowę regionalnych sieci telekomunikacyjnych

Spojrzenie operatora na budowę regionalnych sieci telekomunikacyjnych Spojrzenie operatora na budowę regionalnych sieci telekomunikacyjnych Zbigniew Dziarnowski Dyrektor Działu Sprzedaży Usług EXATEL SA Członek Rady PIIT Warszawa, 9 grudnia 2009 r. Podstawowe wytyczne Strategia

Bardziej szczegółowo

Puławy w Sieci budowa szerokopasmowej sieci teleinformatycznej. Urząd Miasta Puławy II LUBELSKI KONWENT INFORMATYKÓW Janów Lubelski 2013

Puławy w Sieci budowa szerokopasmowej sieci teleinformatycznej. Urząd Miasta Puławy II LUBELSKI KONWENT INFORMATYKÓW Janów Lubelski 2013 Puławy w Sieci budowa szerokopasmowej sieci teleinformatycznej Urząd Miasta Puławy II LUBELSKI KONWENT INFORMATYKÓW Janów Lubelski 2013 Informacje o projekcie Puławy w Sieci I (2005-2007) realizacja zakończyła

Bardziej szczegółowo

Maciej Król p.o. Dyrektora Departamentu Gospodarki i Infrastruktury UMWL. Lubuska Sieć Szerokopasmowa (LSS)

Maciej Król p.o. Dyrektora Departamentu Gospodarki i Infrastruktury UMWL. Lubuska Sieć Szerokopasmowa (LSS) LUBUSKA SIEĆ SZEROKOPASMOWA (LSS) AGENDA SPOTKANIA Temat Lubuska Sieć Szerokopasmowa (LSS) Prelegent Maciej Król p.o. Dyrektora Departamentu Gospodarki i Infrastruktury UMWL Inwentaryzacja stanu infrastruktury

Bardziej szczegółowo

Instrukcja użytkownika Wersja dokumentacji 1.1

Instrukcja użytkownika Wersja dokumentacji 1.1 Konsultacje społeczne obszarów białych NGA Weryfikacja listy białych obszarów Instrukcja użytkownika Wersja dokumentacji 1.1 Warszawa, maj 2016 Spis treści 1 Podstawowe informacje...3 2 Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

Sieć teletransmisyjna na potrzeby SIPR

Sieć teletransmisyjna na potrzeby SIPR Sieć teletransmisyjna na potrzeby SIPR Przemysław Hofman Kierownik projektu Zdiagnozowane potrzeby i cele stawiane przed OST 112 1 Brak jednolitej i niezawodnej sieci teletransmisji na potrzeby 112 dla

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ

WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji. Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ WYDZIAŁ MECHANICZNY Instytut Technologii Maszyn i Automatyzacji Wydatki strukturalne EWIDENCJONOWANIE I SPRAWOZDAWCZOŚĆ 13 maja 2011 Wydatki strukturalne akty prawne Ustawa o finansach publicznych z dn.

Bardziej szczegółowo

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości

IX Świętokrzyska Giełda Kooperacyjna Nowych Technologii Energii Odnawialnej Technologia Przyszłości W imieniu Świętokrzyskiego Centrum Innowacji i Transferu Technologii Sp. z o.o. oraz Targów Kielce pragnę Państwa serdecznie zaprosić do bezpłatnego udziału w IX Świętokrzyskiej Giełdzie Kooperacyjnej

Bardziej szczegółowo

Zastosowania PKI dla wirtualnych sieci prywatnych

Zastosowania PKI dla wirtualnych sieci prywatnych Zastosowania PKI dla wirtualnych sieci prywatnych Andrzej Chrząszcz NASK Agenda Wstęp Sieci Wirtualne i IPSEC IPSEC i mechanizmy bezpieczeństwa Jak wybrać właściwą strategię? PKI dla VPN Co oferują dostawcy

Bardziej szczegółowo

W perspektywie kluczowych projektów informatycznych MSWiA uwarunkowania prawne, koncepcyjne i realizacyjne

W perspektywie kluczowych projektów informatycznych MSWiA uwarunkowania prawne, koncepcyjne i realizacyjne Czy realizacja projektu to dostarczenie narzędzia biznesowego, czy czynnik stymulujący rozwój społeczeństwa informacyjnego? W perspektywie kluczowych projektów informatycznych MSWiA uwarunkowania prawne,

Bardziej szczegółowo

Id: 43818419-2B28-41F7-A3EF-E67F59287B24. Projekt Strona 1

Id: 43818419-2B28-41F7-A3EF-E67F59287B24. Projekt Strona 1 Projekt z dnia... Informacja Nr... Prezydenta Miasta Opola z dnia... 2015 r. o roli i kierunkach rozwoju informatyki w procesie zarządzania miastem. Centralizacja i konsolidacja usług informatycznych dla

Bardziej szczegółowo

Inteligentna łączność PMR dla profesjonalnych użytkowników

Inteligentna łączność PMR dla profesjonalnych użytkowników Inteligentna łączność PMR dla profesjonalnych użytkowników Konferencja RadioEXPO 2014 8 października 2014 Dariusz Wiśniewski Dyrektor Działu Secure Land Communications Airbus Defence & Space Airbus Group

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Europejska Agenda Cyfrowa: stan realizacji przez Polskę.

Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. Europejska Agenda Cyfrowa: stan realizacji przez Polskę. Europejska Agenda Cyfrowa: stan realizacji przez Polskę. 1 Zrozumieć cyfryzację Internet staje się centralnym narzędziem konsumpcji treści, w konsekwencji czego obserwuje się również zmiany społeczne wywołane

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

WYMAGANE FUNKCJONALNOŚCI USŁUG ZADANIE NR 2

WYMAGANE FUNKCJONALNOŚCI USŁUG ZADANIE NR 2 1 WYMAGANE FUNKCJONALNOŚCI USŁUG ZADANIE NR 2 USŁUGI W ZAKRESIE PROJEKTU Koncepcja i model funkcjonowania regionalnych usług elektronicznych Projekt zakłada zbudowanie wdrożenie i utrzymanie dla wszystkich

Bardziej szczegółowo

Zadania PCSS w Polskiej Platformie Bezpieczeństwa Wewnętrznego

Zadania PCSS w Polskiej Platformie Bezpieczeństwa Wewnętrznego Zadania PCSS w Polskiej Platformie Bezpieczeństwa Wewnętrznego Maciej Stroiński stroins@man.poznan.pl Norbert Meyer meyer@man.poznan.pl Plan prezentacji Jakość, bezpieczeństwo i zarządzanie heterogeniczną

Bardziej szczegółowo

Implementacja chmury prywatnej dla potrzeb administracji publicznej miasta Opola na przykładzie projektu E-Opole.

Implementacja chmury prywatnej dla potrzeb administracji publicznej miasta Opola na przykładzie projektu E-Opole. Implementacja chmury prywatnej dla potrzeb administracji publicznej miasta Opola na przykładzie projektu E-Opole. Jarosław Starszak Naczelnik Wydziału Informatyki Urzędu Miasta Opola E-mail: Jaroslaw.Starszak@um.opole.pl

Bardziej szczegółowo

Dlaczego outsourcing informatyczny? Jakie korzyści zapewnia outsourcing informatyczny? Pełny czy częściowy?

Dlaczego outsourcing informatyczny? Jakie korzyści zapewnia outsourcing informatyczny? Pełny czy częściowy? Dlaczego outsourcing informatyczny? Przeciętny informatyk firmowy musi skupić w sobie umiejętności i specjalizacje z wielu dziedzin informatyki. Równocześnie musi być administratorem, specjalistą od sieci

Bardziej szczegółowo

Jak pozyskać środki na inwestycje w. infrastruktury społeczeństwa informacyjnego

Jak pozyskać środki na inwestycje w. infrastruktury społeczeństwa informacyjnego Jak pozyskać środki na inwestycje w ramach osi priorytetowej 4 Rozwój infrastruktury społeczeństwa informacyjnego Regionalny Program Operacyjny Województwa Kujawsko- Pomorskiego na lata 2007-13 Oś IV Rozwój

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2. Opis sieci teleinformatycznej

Załącznik nr 2. Opis sieci teleinformatycznej Załącznik nr 2 Opis sieci teleinformatycznej 1. Założenia techniczne Sieć teleinformatyczna Stadionu Narodowego ma pełnić rolę wydajnego, zintegrowanego szkieletu komunikacyjnego dla wielu systemów projektowanych

Bardziej szczegółowo

Chmura nad Smart City. dr hab. Prof. US Aleksandra Monarcha - Matlak

Chmura nad Smart City. dr hab. Prof. US Aleksandra Monarcha - Matlak Chmura nad Smart City dr hab. Prof. US Aleksandra Monarcha - Matlak Miasta generują ogromne zbiory danych cyfrowych. Ten trend jest napędzany przez zbiór powiązanych ze sobą wydarzeń. Po pierwsze, w czasie

Bardziej szczegółowo

E-Urząd Elektroniczny system usług publicznych w Gminie Radziechowy-Wieprz.

E-Urząd Elektroniczny system usług publicznych w Gminie Radziechowy-Wieprz. Spotkanie informacyjne w ramach projektu pt.: E-Urząd Elektroniczny system usług publicznych w Gminie Radziechowy-Wieprz. Opracowanie: STRADA Consulting Piotr Kurowski z siedzibą w Bielsku-Białej Gmina

Bardziej szczegółowo

Linia współpracy Projekt Informatyzacja JST z wykorzystaniem technologii przetwarzania w Chmurze. Warszawa, 17 lutego 2015 r.

Linia współpracy Projekt Informatyzacja JST z wykorzystaniem technologii przetwarzania w Chmurze. Warszawa, 17 lutego 2015 r. Linia współpracy Projekt Informatyzacja JST z wykorzystaniem technologii przetwarzania w Chmurze Warszawa, 17 lutego 2015 r. Chmura obliczeniowa w Programie Zintegrowanej Informatyzacji Państwa Zbudowanie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN Centrum Sieci Komputerowych Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu

REGULAMIN Centrum Sieci Komputerowych Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu REGULAMIN Centrum Sieci Komputerowych Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu Centrum Sieci Komputerowych zwane dalej CSK jest jednostką pozawydziałową Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu utworzoną

Bardziej szczegółowo

Wydział Elektroniki w Mławie

Wydział Elektroniki w Mławie PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W CIECHANOWIE Wydział Elektroniki w Mławie www.elektronikawmlawie.pl WYDZIAŁ ELEKTRONIKI W MŁAWIE 06-500 Mława ul. Warszawska 52 tel. (23) 654 98 08 SPECJALNOŚCI KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

Wykład 3: Internet i routing globalny. A. Kisiel, Internet i routing globalny

Wykład 3: Internet i routing globalny. A. Kisiel, Internet i routing globalny Wykład 3: Internet i routing globalny 1 Internet sieć sieci Internet jest siecią rozproszoną, globalną, z komutacją pakietową Internet to sieć łącząca wiele sieci Działa na podstawie kombinacji protokołów

Bardziej szczegółowo

Technik teleinformatyk 351103 Technik telekomunikacji 352203

Technik teleinformatyk 351103 Technik telekomunikacji 352203 Technik teleinformatyk 351103 Technik telekomunikacji 352203 Czym zajmuje się Technik teleinformatyk? - poznaje podstawy działania sieci komputerowych - uczy się konfigurować komputery i instalować systemy

Bardziej szczegółowo

podejścia do rozwoju społecze informacyjnego Leszek Olszewski

podejścia do rozwoju społecze informacyjnego Leszek Olszewski e-region vs.. e-gmina e różne podejścia do rozwoju społecze eczeństwa informacyjnego Urząd d Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego Leszek Olszewski Kwota alokacji na działanie 1.5 w województwie dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

INEA największy regionalny operator telekomunikacyjny w Wielkopolsce

INEA największy regionalny operator telekomunikacyjny w Wielkopolsce INEA największy regionalny operator telekomunikacyjny w Wielkopolsce Poznań, 2010 1 Cyfrowy DOM INEA Twój Dom Cyfrowy Dom Spółka INEA S.A. jest największym regionalnym operatorem telekomunikacyjnym w Wielkopolsce,

Bardziej szczegółowo

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły

Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia. Lech Światły Współpraca przedsiębiorców z nauką możliwości i doświadczenia Lech Światły P r o j e k t y z w iązane z I N N O W A C J A M I z r e a l i z o w a n e p r z e z K u j a w s k o - P o m o r s k i Z w iązek

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

Zadania z sieci Rozwiązanie

Zadania z sieci Rozwiązanie Zadania z sieci Rozwiązanie Zadanie 1. Komputery połączone są w sieci, z wykorzystaniem routera zgodnie ze schematem przedstawionym poniżej a) Jak się nazywa ten typ połączenia komputerów? (topologia sieciowa)

Bardziej szczegółowo