51 Forum Surowców Niemetalicznych 51 Forum Pro Nerudy

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "51 Forum Surowców Niemetalicznych 51 Forum Pro Nerudy"

Transkrypt

1 POLSKA AKADEMIA NAUK Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Polityki Surowcowej Mineral and Energy Economy Research Institute, Polish Academy of Sciences 51 Forum Surowców Niemetalicznych 51 Forum Pro Nerudy PRZEWODNIK Surowce skalne i chemiczne Małopolski

2 Fotografia na okładce: Kryształowa Grota w Kopalni Soli Wieliczka (odkryta w 1898 r.)

3 Spis treści: Program 51 Forum... 2 Wprowadzenie... 3 Trasa wycieczki Dzień Osiek siarka rodzima Leszcze gips Trasa wycieczki Dzień Czatkowice wapień karboński Dubie dolomit dewoński Dębnik wapień (marmur) dewoński Pieskowa Skała zamek Ojcowski Park Narodowy Trasa wycieczki Dzień Wieliczka sól kamienna Łapczyca solanki jodowo-bromowe Nowy Wiśnicz zamek

4 PROGRAM 51 FORUM Dzień 1. Wtorek :30 Kraków zbiórka uczestników na peronie 4 dworca kolejowego Kraków Główny 7:45 Kraków wyjazd autobusem spod stacji kolejowej Kraków Główny 10:15-11:15 Osiek kopalnia otworowa siarki KiZChS Siarkopol 13:30-14:15 Leszcze obiad 14:15-16:00 Leszcze kopalnia i zakład przeróbczy gipsu ZPG Dolina Nidy Sp. z o.o. 18:00 Kraków przyjazd na nocleg (Hostel Trzy Kafki Plus, ul. Dolnych Młynów) 19:30 Kraków kolacja (Restauracja Kolorowa, ul. Gołębia) Dzień 2. Środa :15 Kraków Odjazd autobusu spod hotelu 9:00-10:45 Czatkowice kopalnia wapieni karbońskich Czatkowice firmy Kopalnia Wapienia Czatkowice Sp. z o.o. 11:00-12:30 Dubie kopalnia dolomitu dewońskiego firmy KOSD Rudawa S.A., przejście Wąwozem Zbrzy do Dębnika 12:30-13:00 Dębnik stary łom czarnych wapieni dewońskich ( marmur dębnicki ) 13:45-14:45 Ojców obiad 15:00-16:00 Pieskowa Skała zamek 16:15-18:00 Ojcowski Park Narodowy Ojców-Brama Krakowska-Czajowice 19:00 Kraków przyjazd na nocleg (Hostel Trzy Kafki Plus, ul. Dolnych Młynów) 20:00 Kraków kolacja (Restauracja CK Browar, ul. Podwale) Dzień 3. Czwartek :30 Kraków Odjazd autobusu spod hotelu 9:00-12:15 Wieliczka zabytkowa kopalnia soli, trasa turystyczno-geologiczna wraz z podziemnym sanatorium 12:45-13:30 Gdów obiad 13:45-14:30 Łapczyca produkcja leczniczej soli jodowo-bromowej w zakładzie firmy Salco 14:45-16:00 Nowy Wiśnicz zamek 16:45-19:30 Kraków przyjazd autobusem pod stację kolejową Kraków Główny, zwiedzanie miasta 2

5 Wprowadzenie 51 Forum Surowców Niemetalicznych (Forum Pro Nerudy/Forum Pre Nerudy) po raz pierwszy odbywa się w Polsce. Witamy was na gościnnej ziemi małopolskiej, bogatej nie tylko w surowce mineralne, ale takŝe w niezwykle róŝnorodne środowisko przyrodnicze (sześć parków narodowych, liczne parki krajobrazowe), wielką rozmaitość fauny, flory oraz obiektów przyrody nieoŝywionej. Małopolska, wraz ze swoją stolicą Krakowem to takŝe bardzo waŝny historycznie region dla Polski, obecny w państwie polskim od samego jej początku. Tu zabytki (zamki, pałace, kościoły itp.) moŝna znaleźć niemal na kaŝdym kroku. Region małopolski jest pod względem geologicznym jednym z najbardziej zróŝnicowanych obszarów w Polsce. W rejonie Krakowa zbiegają się róŝne jednostki geologiczne, z których kaŝda charakteryzuje się określonym, odmiennym zespołem skał i zróŝnicowaną budową tektoniczną: w zachodniej części regionu wschodni fragment Górnośląskiego Zagłębia Węglowego, w północno-zachodniej Monoklina Śląsko-Krakowska, w północnej i północnowschodniej - Niecka Miechowska (w tym Niecka Nidziańska), a we wschodniej rozległe Zapadlisko Przedkarpackie. Południowa część regionu to Karpaty. Tak duŝe zróŝnicowanie budowy geologicznej regionu sprawia, Ŝe na powierzchni lub blisko powierzchni występują skały bardzo zróŝnicowanego wieku poczynając od utworów dewońskich aŝ po czwartorzędowe. Są to głównie róŝnego rodzaju skały osadowe, mniejsze znaczenie mają wystąpienia skał magmowych w Tatrach, Pieninach i rejonie Krzeszowic. ZłoŜona budowa geologiczna regionu małopolskiego skutkuje wielkim bogactwem surowców mineralnych pozyskiwanych w tym regionie, nierzadko juŝ od blisko tysiąca lat (gipsy, sól, piaskowce i wapienie budowlane). Poza złoŝami węgla kamiennego oraz rud cynku i ołowiu w zachodniej części Małopolski (rejon Chrzanowa i Olkusza) oraz nielicznymi złoŝami gazu ziemnego i ropy naftowej, są to przede wszystkim kopaliny niemetaliczne. Warto wśród nich wymienić: złoŝa soli kamiennej i solanek jodowo-bromowych, a takŝe siarki rodzimej i gipsu wieku mioceńskiego związane z Zapadliskiem Przedkarpackim; złoŝa porfirów, melafirów i diabazów w rejonie Krzeszowic związane z permską działalnością wulkaniczną, a przydatne do produkcji kruszyw łamanych; bardzo zróŝnicowane złoŝa skał węglanowych (dewońskie wapienie i dolomity, karbońskie wapienie, triasowe dolomity, wapienie i margle, jurajskie wapienie i margle, kredowe wapienie, trzeciorzędowe wapienie) przydatne w róŝnym stopniu dla celów przemysłowych i budowlanych; złoŝa piaskowców karpackich róŝnych formacji do produkcji kamienia budowlanego i kruszyw łamanych; złoŝa kopalin ilastych dla ceramiki budowlanej przede wszystkim iły mioceńskie Zapadliska Przedkarpackiego; złoŝa kruszywa Ŝwirowo-piaskowego głównie w dolinie Wisły, Dunajca i Raby, a takŝe złoŝa piasku kwarcowego na Pustyni Błędowskiej. Program Forum obejmuje tylko niewielki fragment interesujących obiektów geologicznych, przyrodniczych i historycznych, które ma do zaproponowania Małopolska. Zapraszamy więc uczestników Forum do naszej małopolskiej krainy takŝe w przyszłości. Organizatorzy 51 Forum 3

6 4

7 1. Osiek siarka rodzima Polska jest krajem wyjątkowo zasobnym w złoŝa siarki rodzimej. Historycznie notowana eksploatacji siarki w Polsce sięga 1415 r. (kopalnia siarki Swoszowice pod Krakowem była czynna w latach ). Przez kilka stuleci, do XVIII wieku, Polska znajdowała się w czołówce jej producentów. Odkrycie po II wojnie światowej złóŝ siarki w rejonie Tarnobrzegu ponownie wysunęło Polskę na czoło krajów dysponujących jej zasobami oraz wiodących jej producentów. Tarnobrzeskie złoŝe siarki Piaseczno-Machów-Jeziórko-Jamnica jest największym dotychczas poznanym złoŝem na świecie około 1/6 znanych światowych zasobów siarki rodzimej. W Polsce występują biochemiczne pokładowe złoŝa siarki w utworach gipsonośnych miocenu na obrzeŝeniu (głównie północnym) zapadliska przedkarpackiego, przede wszystkim w rejonie Staszowa, Tarnobrzega i Lubaczowa. Utwory gipsonośne, z którymi związane są złoŝa siarki, występują w dolnej części profilu utworów mioceńskich zaliczanych do badenu (formacja z KrzyŜanowic). ZłoŜa siarki tworzą wapienie siarkonośne zastępujące gipsy (szczegóły patrz punkt 2). Powstały one w wyniku redukcji gipsów przez węglowodory, przy współudziale bakterii i tlenu przedostającego się z powierzchni w wodach infiltrujących. ZłoŜa i wystąpienia siarki rodzimej grupują się w dwóch strefach. ZłoŜa duŝe o znaczeniu gospodarczym występują w pobliŝu północnej granicy zapadliska w pasie od okolic Staszowa przez rejon Tarnobrzega, Stalowej Woli aŝ po okolice Lubaczowa. Pojawiają się one w strefach wyniesionych, zrębowych. WzdłuŜ południowej granicy zapadliska przedkarpackiego znane są tylko drobne wystąpienia i niewielkie złoŝa siarki rodzimej przy brzegu Karpat. Spośród nich największe, historyczne znaczenie, miało wspomniane juŝ złoŝe w Swoszowicach koło Krakowa. ZłoŜa siarki w północnym obrzeŝeniu zapadliska przedkarpackiego występują na niewielkiej głębokości od kilku m do ok. 360 m. ZłoŜa mają formę pokładową. Serię złoŝową tworzą przede wszystkim wapienie siarkonośne, wśród których podrzędnie występują margle i iły. Lokalnie zachowane są wśród nich relikty nieprzeobraŝonych skał gipsowych, tworzące w planie nieregularne wyspy, a w przekroju gniazda i soczewy. NieprzeobraŜone gipsy występują takŝe w niekiedy w stropie lub spągu wapieni siarkonośnych i w otoczeniu złóŝ. Granice między wapieniami siarkonośnymi a otaczającymi gipsami są nieregularne, wyspowozatokowe. WyróŜnić moŝna cztery podstawowe typy wapieni siarkonośnych: Wapienie kawerniste, często z gniazdowymi i plamistymi skupieniami siarki, występujące w spągu złóŝ, powstałe z gipsów krystalicznych; Wapienie zbite z gniazdowymi, plamistymi i smugowymi skupieniami siarki, występujące zwykle w stropowej części złóŝ, powstałe z gipsów zbitych drobnoziarnistych; Wapienie zbite impregnowane siarką, powstałe z gipsów alabastrowych; Wapienie kawerniste, z kawernami poziomo wydłuŝonymi, obrzeŝonymi grubokrystalicznym kalcytem i siarką krystaliczną. Skały siarkonośne cechują się stosunkowo prostym składem mineralnym. Podstawowymi składnikami płonnymi są: kalcyt, minerały ilaste oraz - w niewielkiej ilości - towarzyszące im relikty nieprzeobraŝonego gipsu, kwarc, aragonit, rozproszone siarczki Ŝelaza. Jedynym składnikiem uŝytecznym jest siarka rodzima. Niekiedy towarzyszą jej akcesorycznie występujące celestyn i baryt. Zawartość siarki w wapieniach siarkonośnych jest uzaleŝniona od pierwotnej jej zawartości w gipsach, z których powstały. Jest ona stosunkowo mało zmienna, najczęściej w przedziale 20-34%, zwykle około 25%. W granicach poszczególnych 5

8 złóŝ jest ona jednak zróŝnicowana z powodu późniejszych procesów jej przemieszczania. W pojedynczych próbkach rudy waha się od kilku do kilkudziesięciu procent. Partie wzbogacone w siarkę pojawiają się w strefach, gdzie ulega ona rekrystalizacji, w strefach tektonicznie zaburzonych oraz w sąsiedztwie stref skrasowiałych. Zasobność złóŝ jest zróŝnicowana od kilku do około 30 t/m 2. Średnia w złoŝach wynosi od 5 6 do około 16 t/m 2. Jest ona uzaleŝniona przede wszystkim od zróŝnicowania miąŝszości złoŝa. Siarka występuje zasadniczo w czterech postaciach, jako: krystaliczna, grubo- i średniokrystaliczna, występująca zwykle w towarzystwie krystalicznego kalcytu i niekiedy celestynu i barytu; zbita, woskowa, mikro- lub drobnokrystaliczna zbita; bardzo drobnoziarnista, pylasta, skrytokrystaliczna, rozsypliwa; drobnorozproszona, drobnokrystaliczna. Skupienia siarki mają zróŝnicowane rozmiary od 1-2 mm do kilku centymetrów, rzadziej do kilkunastu centymetrów. Z punktu widzenia eksploatacji otworowej istotne znaczenie ma wytapialność rudy siarkowej, określana jako procent siarki moŝliwej do wytopienia z rudy w stosunku do całkowitej jej zawartości. Waha się ona od kilku % do około 80%. Wytapialność siarki wynosi 70-80% w przypadku duŝych jej skupień, ale spada do około 30% w przypadku wapieni zbitych, w których siarka występuje w postaci drobno rozproszonej. Wydobycie siarki rodzimej w rejonie Tarnobrzega, w latach 80-tych XX wieku przekraczające nawet 5 mln t/r w kilku kopalniach otworowych i odkrywkowych, od około 10 lat zostało zredukowane do niespełna 1 mln t/r, przy produkcji pochodzącej z jedynej czynnej obecnie kopalni otworowej Osiek. Do chwili obecnej ze złóŝ siarki rodzimej w rejonie Tarnobrzegu wydobyto łącznie około 130 mln t siarki. Geologiczne złoŝe siarki Osiek-Baranów (ok. 12 km na SW od Tarnobrzega; około 6 km na S od złoŝa Piaseczno-Machów, ponad 130 km na NEE od Krakowa) występuje w pasie o szerokości do około 2 km i długości około 18 km. Dolina Wisły dzieli je na dwa odcinki lewobrzeŝny Osiek i prawobrzeŝny Baranów. Wapienie siarkonośne mają miąŝszość od kilku m do nawet 46 m (średnio około 21 m). W rejonie Osieka występują na głębokości około 100 m. Udokumentowane złoŝe siarki Osiek jest częścią geologicznego złoŝa Osiek- Baranów. Zapada pod kątem 1 o na E. Charakteryzuje się następującymi parametrami: miąŝszość nadkładu - śr. 114 m, miąŝszość złoŝa 4,0-36,5 m, śr. 17,1 m, zawartość siarki 8,8 38,4%, śr. 30,1%, zasobność 1,75-26,92 t/m 2, śr. 11,46 t/m 2. Średni współczynnik filtracji określono na 0,57 m/dobę. Wartość wskaźnika wytapialności jest dobra w wyniku duŝego udziału typów rudy o dobrych parametrach eksploatacyjnych. Niekorzystne natomiast jest występowanie w złoŝu dyslokacji. Udokumentowane złoŝe Osiek rozciąga się w formie wydłuŝonego wieloboku wzdłuŝ lewego brzegu Wisły. To usytuowanie narzuciło konieczność uwzględnienia w programach prowadzenia eksploatacji zarówno ochrony koryta rzeki, jak i wykorzystania zasobów uwięzionych w jej strefie ochronnej. Od strony północnej złoŝa utworzono strefę ochronną dla miejscowości Osiek o szerokości 1000 m, co spowodowało wyłączenie z eksploatacji części zasobów. ZłoŜe zostało rozwiercone w rzędach w trójkątnej siatce otworów. Eksploatacja zasadnicza prowadzona jest otworami eksploatacyjnymi w siatce 45 x 45 i 60 x 45 m. Prowadzona jest eksploatacja uzupełniająca w rejonach złoŝa, w których nie uzyskano zakładanego wskaźnika wykorzystania złoŝa w wysokości 60%. 6

9 Rozmieszczenie złóŝ siarki rodzimej w północnym obrzeŝeniu zapadliska przedkarpackiego 7

10 Plan Kopalni Siarki Osiek ZłoŜe siarki Osiek charakteryzuje się znaczną zmiennością zasobności. UboŜsze rejony o zasobności około 5 t/m 2 występują w północno-zachodniej części złoŝa, natomiast bogatsze, o zasobności lokalnie przekraczającej 20 t/m 2, połoŝone są w części południowej. Według wstępnych szacunków wartości średnie osiadań powierzchni terenu wyniosą 2 3 m, przy czym znaczna część obszaru złoŝa docelowo obniŝy się o ponad 5 m. Budowę kopalni siarki Osiek rozpoczęto w 1985 r. Miała ona zastąpić kopalnię siarki Grzybów. Nowoczesne rozwiązania zastosowane w kopalni i jej umiarkowana uciąŝliwość dla środowiska była pochodną: wykorzystania ciepła z Elektrowni Połaniec; wykorzystania wody pochłodniczej elektrowni zrzucanej dotąd do Wisły jako nośnika ciepła do kopalni; zastosowania zamkniętego obiegu wód złoŝowych, obejmującego równieŝ wody powierzchniowe; produkcji siarki wyłącznie w postaci płynnej (ekspedycja cysternami), co eliminowało zapylenie. Projektowana zdolność wydobywcza kopalni wynosiła 760 tys. t rocznie. Podanie wody gorącej do pierwszego odwiertu eksploatacyjnego nastąpiło w kwietniu 1993 r. Właścicielem zakładu od początku były Kopalnie i Zakłady Przetwórstwa Chemicznego Siarki "Siarkopol" w Grzybowie. Kopalnia zaopatrywana jest w energię cieplną z Elektrowni Połaniec. Nośnikiem ciepła jest woda uzdatniona. Przesył wody gorącej (195±5 o C) realizowany jest magistralą rurociągów o długości 8 km % wody sieciowej wychodzącej z elektrowni po oddaniu ciepła w wymiennikach wody technologicznej wraca o temperaturze około 70 o C z powrotem do elektrowni celem ponownego podgrzania. Woda sieciowa jest mieszana poprzez wtryski z uzdatniona, podgrzaną na wymiennikach do 150 o C wodą złoŝową i wodą z rozpręŝaczy. Niezbędną do procesu wytapiania siarki temperaturę wody technologicznej eksploatacyjnej 165 o C uzyskuje 8

11 się poprzez wtrysk wody sieciowej o temperaturze 195±5 o C do rurociągu magistralnego. ZuŜycie wody wynosi zwykle 7 10 m 3 /t siarki. ZuŜycie ciepła niezbędnego do wytopu siarki w części złoŝa o zasobności około 6 t/m 2 wynosi około 10 GJ/t siarki, a w najbogatszych częściach złóŝ, o zasobności ponad 10 t/m 2, około 3 6 GJ/t siarki. Schemat eksploatacji siarki metodą podziemnego wytapiania Wydobycie siarki w Kopalni Siarki Osiek odbywa się metodą podziemnego wytopu polegającą na wtłaczaniu do złoŝa siarkowego wody technologicznej o temperaturze ok. 165 C oraz doprowadzeniu płynnej s iarki na powierzchnię przez odpowiednio skonstruowane otwory eksploatacyjne. Stopiona siarka grawitacyjnie spływa w dolne partie złoŝa, skąd pod wpływem ciśnienia panującego w serii złoŝowej jest wynoszona do około 1/3 głębokości otworu, po czym przy uŝyciu spręŝonego powietrza doprowadzanego tym samym otworem eksploatacyjnym, wypompowywana jest na powierzchnię. Podstawowymi mediami w eksploatacji jest przegrzana woda technologiczna i spręŝone powietrze. Otwory eksploatacyjne odwiercane są na polach górniczych w siatce umoŝliwiającej optymalne wyniki wydobycia. W obrębie otworów znajduje się sterownia i zbiornik siarki płynnej, skąd pompowana jest ona do głównego zbiornika magazynowego. Siarka płynna ze zbiornika magazynowego grawitacyjnie spływa do instalacji do granulacji siarki lub bezpośrednio do stacji załadunku cystern siarkowych. Kopalnia Siarki Osiek jest w chwili obecnej jedyną kopalnią na świecie, wydobywającą siarkę metodą podziemnego wytapiania. Łączny poziom produkcji siarki w kopalni Osiek w ostatnich latach sięga 800 tys. t/r. W 2007 r. produkcja kopalni osiągnęła rekordową wielkość 833 tys. t S. Część otrzymanej siarki jest kierowana do zakładu chemicznego KiZChS "Siarkopol" w Grzybowie, gdzie wytwarza się w z niej dwusiarczek węgla CS 2, siarkę nierozpuszczalną i siarczek sodu Na 2 S. Zdecydowana większość produkcji jest sprzedawana odbiorcom zewnętrznym, głównie na eksport. 9

12 Schemat technologiczny otworowej eksploatacji siarki w Kopalni Siarki Osiek Kopalnia Siarki Osiek zbiornik płynnej siarki i skład siarki granulowanej Przygotowano na podstawie: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Stan na dzień 31 grudnia Wyd. Państw. Inst. Geolog., Warszawa, Bilans gospodarki surowcami mineralnymi Polski i świata Wyd. IGSMiE PAN, Kraków, Nieć M., Ślizowski K., Kawulak M., Lankof L., Salamon E., 2007 Kryteria ochrony złóŝ pozostawionych przez likwidowane kopalnie w warunkach zrównowaŝonego rozwoju na przykładzie modelowym złóŝ siarki rodzimej. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. Ślizowski K., Nieć M., Lankof L., 2000 Surowce mineralne Polski. Surowce chemiczne. Siarka. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. 10

13 2. Leszcze gips Polska dysponuje wielkimi zasobami gipsów, związanymi głównie z utworami morskimi miocenu północnego obrzeŝenia zapadliska przedkarpackiego (niecka nidziańska). Zasoby geologiczne złóŝ płytko występujących w tym regionie są oceniane na miliardy ton, zaś złóŝ udokumentowanych na około 187 milionów ton. W północnym obrzeŝeniu zapadliska przedkarpackiego występuje szereg depresji i elewacji starszego podłoŝa o kierunkach NW-SE. Utwory gipsowe dostępne dla eksploatacji znajdują się na skłonach wyniesień, gdzie pojawiają się na powierzchni lub pod cienkim nadkładem (kilka, maksymalnie kilkanaście metrów). Obszary występowania gipsów i anhydrytów w Polsce (A) ze szczególnym uwzględnieniem niecki nidziańskiej (B). Oznaczenia: a zapadlisko przedkarpackie, b niecka północnosudecka; 1 zasięg utworów mioceńskich (baden), 2 zasięg gipsów, 3 utwory paleozoiczne, 4 utwory mezozoiczne, 5 wychodnie gipsów, 6 uskoki, 7 złoŝa gipsu Gipsy zajmują stałą pozycję stratygraficzną w utworach badenu środkowego, tzw. formacji z KrzyŜanowic. Na północnym obrzeŝeniu zapadliska przedkarpackiego podścielone są mułowcami, piaskami i piaskowcami warstw baranowskich, których 11

14 sedymentacja kończyła się cienką warstewką wapieni erwiliowych. Nad gipsami występują iły i margle pektenowe badenu środkowego. Na powierzchni lub pod cienkim nadkładem gipsy występują w czterech obszarach: 1. staszowskim, 2. pińczowskim, 3. wiślickim, 4. działoszycko-proszowskim. Największe znaczenie mają gipsy w dolinie Nidy w obszarze pińczowskim i wiślickim. Tu znajdują się udokumentowane i eksploatowane jego złoŝa. Serię złoŝową tworzą w dolnej części gipsy wielko- i grubokrystaliczne, w górnej drobnoziarniste zbite, cienko warstwowane. Gipsy wielkokrystaliczne (określane takŝe jako gipsy szklicowe lub gipsy selenitowe) tworzą ogromne kryształy o rozmiarach do 2-3 m, ustawione prawie pionowo, zbliźniaczone w formie "jaskółczych ogonów". Mają zwykle miąŝszość do 6 m. WyŜej leŝą gipsy grubokrystaliczne warstwowane z pionowo ustawionymi kryształami, a nad nimi gipsy "szkieletowe" i "szablaste" (nazywane takŝe grubokrystalicznymi, skalistymi) zbudowane z bezładnie ułoŝonych wydłuŝonych, często zakrzywionych kryształów gipsu o rozmiarach zwykle do kilkunastu centymetrów. MiąŜszość ich dochodzi do m, a zwykle wynosi około 8 m. NajwyŜszą część serii o miąŝszości do 20 m budują gipsy zbite drobnoziarniste (drobno- lub mikrokrystaliczne). Często bywają poziomo lub faliście laminowane, cienko lub średnio warstwowane, o podzielności płytkowej. Lokalnie pojawiają się brekcje gipsowe i odmiany alabastrowe. Cała seria złoŝowa ma miąŝszość od 10 do 60 m. W granicach poszczególnych złóŝ wynosi przeciętnie od 15 do 35 m. Urozmaicona rzeźba powierzchni stropowej spowodowana jest przez zjawiska krasowe. Grubość nadkładu jest zmienna i wynosi od zera do kilkunastu metrów. Utwory krasowe stanowią kilka % objętości złoŝa, a w strefie przypowierzchniowej nawet 15-20%. Przekrój geologiczny przez złoŝe gipsu Leszcze Objaśnienia: 1 nadkład, 2 ił gipsowy o zawartości CaSO 4 2H 2 O <65%, 3 gips o zawartości CaSO 4 2H 2 O od 65% do 85%, 4 gips o zawartości CaSO 4 2H 2 O >85%, 5 podłoŝe Jakość gipsów mioceńskich jest zróŝnicowana w profilu serii złoŝowej. W gipsach wielkokrystalicznych zawartość CaSO 4 2H 2 O wynosi najczęściej 94-99% (średnio 96%). NiŜsza i bardziej zmienna jest ona w wyŝej leŝących gipsach szkieletowych: 79-96% (średnio 90-95%), a najniŝsza w gipsach zbitych warstwowanych: % (średnio 90%). Pozostałymi składnikami mineralnymi są głównie substancja ilasta, kwarc i tlenki Ŝelaza. 12

15 WzdłuŜ wychodni gipsów istniało wiele małych odkrywek, w których prowadzono eksploatację odkrywkową gipsu. Płytkie występowanie gipsu umoŝliwiło wydobywanie i wykorzystywanie gipsu juŝ od wczesnego średniowiecza do celów budowlanych (zaprawy, spoiwa, elementy architektoniczne). W rejonie Pińczowa, Buska Zdroju i Wiślicy tradycje wydobycia i uŝytkowania gipsu sięgają nawet XI wieku. Praktycznie aŝ do połowy XX wieku gips był tu wydobywany w niewielkich, lecz bardzo licznych kopalniach. Płyta wiślicka z kolegiaty w Wiślicy wykonana z gipsu około roku W drugiej połowie XX wieku rozwinęło się stosowanie duŝych ilości gipsów przez polski przemysł gipsowy i cementowy, czego konsekwencją był szybki wzrost ich krajowej produkcji, bazującej głównie na duŝych złoŝach. Obecnie w tym rejonie czynne są dwie duŝe kopalnie gipsu: Stawiany na złoŝu Borków-Chwałowice (od 1978 r.) oraz Leszcze (od 1984 r.). Wydobycie gipsu w większej kopalni Leszcze osiągnęło w 2007 r. wielkość ponad 700 tys. t/r. Objęcie znacznych terenów ochroną krajobrazową ogranicza jednakŝe przyszły rozwój eksploatacji gipsu na sąsiednich złoŝach niezagospodarowanych. Kopalnia gipsu Leszcze oraz przyległy duŝy zakład przetwórczy gipsu połoŝone są ok. 60 km na NE od Krakowa, 12 km na SE od miasta Pińczów. NaleŜały one przez lata do Zakładów Przemysłu Gipsowego Dolina Nidy. W 1999 r. zostały one sprzedane konsorcjum utworzonemu przez polską firmę Atlas Łódź i francuski koncern Lafarge. Atlas zarządza obecnie produkcją spoiw, zapraw i bloczków gipsowych ( Dolina Nidy Sp. z o.o.), natomiast Lafarge zajmuje się produkcją płyt gipsowo-kartonowych (spółka Lafarge Gips ). Obydwie firmy są udziałowcami Kopalni Gipsu Leszcze S.A. Obecnie ponad 3/4 produkcji kamienia gipsowego z tej kopalni zuŝywane jest do produkcji spoiw, bloczków i innych wyrobów gipsowych w Dolinie Nidy oraz płyt gipsowo-kartonowych w Lafarge Gips, a pozostała część kamienia gipsowego 0-30 mm jest sprzedawana do cementowni. 13

16 Eksploatacja złoŝa Leszcze prowadzona jest metodą odkrywkową, systemem ścianowym, dwoma poziomami wydobywczymi. Szerokość poziomów wynosi około 40 m, a wysokość pięter eksploatacyjnych od m do m. Wyrobisko kopalni Leszcze jest wyrobiskiem stokowo-wgłębnym. Nadkład zdejmowany jest koparkami lub spycharkami, jednym lub dwoma poziomami w zaleŝności od jego grubości. Do urabiania gipsów stosuje się materiały wybuchowe (strzelanie w długich otworach pionowych). Tylko w niektórych rejonach złóŝ, gdy pozwalają na to warunki, prowadzi się urabianie mechaniczne z uŝyciem spycharko-zrywarki. Wyrobisko stokowo-wgłębne kopalni odkrywkowej Leszcze (widok ogólny, załadunek urobku na samochody Biełaz) Urobek o granulacji mm jest transportowany z kopalni samochodami samowyładowczymi Biełaz o ładowności 30 t na odległość m bezpośrednio do kosza zasypowego węzła wstępnego kruszenia o wydajności 400 t/h. Po przeprowadzeniu tej operacji kamień gipsowy kierowany jest przenośnikiem płytowym na przesiewacz rusztowy wibracyjny, na którym następuje wstępna klasyfikacja urobku. Kamień <65 mm transportowany jest przenośnikiem taśmowym do kolejnych etapów procesu technologicznego, a kamień >65 mm kierowany do dodatkowego kruszenia w kruszarce udarowej. Kamień gipsowy <65mm podawany jest na przesiewacz wibracyjny, na którym otrzymywana jest frakcja >30 mm i <30 mm. Podziarno (<30 mm) jest kierowane przenośnikiem taśmowym na zadaszone składowisko kamienia, zlokalizowane przy kalcynowni znajdującej się w odległości około 500 m od kopalni, gdzie następuje uśrednianie materiału, a nadziarno (>30 mm) zawracane do kruszarki. Następnie kamień <30 mm jest kierowany do silosów kalcynowni, gdzie odbywa się etap termicznej przeróbki kamienia gipsowego. Węzeł wstępnego kruszenia urobku gipsowego w kopalni Leszcze Zadaszony skład kamienia gipsowego o granulacji <30 mm (po lewej) oraz kalcynownia (po prawej) 14

17 Dolina Nidy Sp. z o.o. dysponuje najnowocześniejszą w Polsce linią technologiczną do praŝenia gipsu uruchomioną w 2002 r. W skład kalcynowni wchodzą dwie identyczne linie technologiczne składające się z węzła suszącomielącego, węzła kalcynacji oraz układu magazynowania produktu gotowego. Proces suszenia (strumieniem gorącego powietrza) i równoczesnego mielenia kamienia gipsowego odbywa się w młynie misowo-walcowym, do którego surowiec dozowany jest w sposób ciągły. Materiał rozdrobniony gromadzi się w filtrach, skąd kierowany jest do kalcynatorów obrotowych o długości 24 m i średnicy 3 m. Urządzenia te składają się z dwóch części: praŝenia (kalcynacji) i chłodzenia. Gips półwodny otrzymuje się w nich w temperaturze o C, a anhydryt w 400 o C. WypraŜony gips w części chłodzącej kalcynatora zostaje schłodzony do temperatury poniŝej 90 o C i transportowany przenośnikami do silosów dojrzewania i magazynowania, z których następuje załadunek do autocystern. Instalacja ma duŝą wydajność: 23 t/h gipsu półwodnego lub 16 t/h anhydrytu. Cały proces jest w pełni zautomatyzowany i sterowany komputerowo, co zapewnia wysoką stabilność przebiegu kalcynacji. Uzyskane spoiwa słuŝą do produkcji najwyŝszej jakości gotowych mieszanek gipsowych (gładzie szpachlowe, kleje oraz tynki gipsowe), płyt gipsowo-kartonowych i prefabrykatów gipsowych. Przygotowano na podstawie: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Stan na dzień 31 grudnia Wyd. Państw. Inst. Geolog., Warszawa, Bilans gospodarki surowcami mineralnymi Polski i świata Wyd. IGSMiE PAN, Kraków, Nieć M., 2006 ZłoŜa gipsu i anhydrytu. W: Surowce mineralne Polski. Surowce skalne. Surowce siarczanowe. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. Szlugaj J., Wyszomirski P., 2006 Pozyskiwanie wapniowych surowców siarczanowych. W: Surowce mineralne Polski. Surowce skalne. Surowce siarczanowe. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. Szlugaj J., Galos K., 2006 Gospodarka siarczanowymi surowcami wapniowymi w Polsce. W: Surowce mineralne Polski. Surowce skalne. Surowce siarczanowe. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. Wyszomirski P., Galos K., 2007 Surowce mineralne i chemiczne przemysłu ceramicznego. UNWD AGH, Kraków. 15

18 16

19 3. Czatkowice wapień karboński ZłoŜe wapieni karbońskich Czatkowice połoŝone jest w odległości 28 km od Krakowa i 54 km od Katowic, w gminie Krzeszowice. Obszar złoŝa leŝy na południowo zachodniej części wzgórza BoŜa Męka. Naturalną wschodnią granicę złoŝa stanowi rejon zalegania krasu. Południowa granica złoŝa to wyraźnie zaznaczający się w morfologii terenu rów krzeszowicki. Przebiega ona w kierunku zbliŝonym do równoleŝnikowego. Północną granicę złoŝa wyznacza Dolina Racławki. Powierzchnia złoŝa jest w znacznym stopniu zalesiona. Obszar złoŝa jest zlokalizowany w otoczeniu Jurajskiego Parku Krajobrazowego oraz rezerwatu przyrody Dolina Eliaszówki. ZłoŜe wapieni Czatkowice połoŝone jest w obrębie zachodniego skrzydła antykliny Dębnika. Antyklina Dębnika to kopulaste wypiętrzenie ponad intruzją porfiru ryodacytowego, zbudowane z wapienno-dolomitowych utworów dewonu, otoczonych wychodniami wapieni karbonu dolnego. Na obrzeŝeniu wypiętrzenia na utworach tych zalegają osady jury środkowej i górnej. Przekrój przez złoŝe wapieni karbońskich Czatkowice 1 wapienie dewońskie; 2 5 wapienie karbońskie: 2 dolomityczne, 3 beŝowe, 4 skrzemieniałe z rogowcami, 5 jasne; 6 łupki i piaskowce (warstwy miękińskie, karbon górny); 7 piaski i piaskowce (jura środkowa); 8 utwory aluwialne (czwartorzęd); 9 wapienie skrasowiałe i utwory krasowe; 10 zwałowisko; 11 kontur złoŝa; 12 otwory rozpoznawcze Wapienie występujące w złoŝu w Czatkowicach zaliczane są do dolnego karbonu (turnej i wizen). Seria złoŝowa jest wykształcona następująco: wizen dolny i środkowy: wapienie mikrokrystaliczne, turnej: wapienie skrzemieniałe z rogowcami, wapienie mikrokrystaliczne i pelityczne, wapienie laminowane, często faliste, kompleks dolomitowo wapienny. Występujący w spągu złoŝa kompleks dolomitowo wapienny turneju charakteryzuje się znaczną zmiennością wykształcenia litologicznego. Wśród budujących go dolomitów wyróŝnić moŝna odmiany szare, pelityczne (syngenetyczne) oraz odmiany Ŝółtawe bądź rdzawe, ziarniste, porowate (wtórne). Z kolei wapienie są mikrokrystaliczne, ciemnobeŝowe. W obrębie kompleksu występują strefy o budowie warstewkowej lub soczewkowej i miąŝszości do kilkudziesięciu centymetrów oraz strefy z kawernami. 17

20 Nadległy kompleks wapieni mikrokrystalicznych, przeławiconych odmianami o budowie falisto gruzłowej, ma miąŝszość od 80 do 330 m. Wapienie mikrokrystaliczne są zwięzłe, ciemnobeŝowe, z przeławiceniami odmian organodetrytycznych zawierających duŝą ilość fauny. Wapienie falisto gruzłowe charakteryzują się natomiast ciemnoszarym zabarwieniem, drobnokrystaliczną teksturą i zbitą strukturą. Występujące w stropie utworów turneju wapienie skrzemieniałe z rogowcami, o miąŝszości m, posiadają ciemnobeŝową barwę. Krzemionka najczęściej przepaja wapienie, rzadziej występuje w nich w postaci soczewkowatych, skrzemieniałych form. Nad utworami turneju zalega kompleks jednorodnie wykształconych skał wizenu dolnego i środkowego, o łącznej miąŝszości dochodzącej do 500 m. Tworzą go grubo-, średnio-, oraz cienkoławicowe, jasnobeŝowe wapienie mikrokrystaliczne. W ich obrębie występują Ŝyłki kalcytu oraz liczna fauna. Kompleks ten jest w pełni odsłonięty poziomami eksploatacyjnymi kopalni. Wapienie występujące w najwyŝszych ogniwach turneju oraz w wizenie charakteryzują się wysoką zawartością węglanu wapnia (95 97% CaCO 3 ) oraz niską zawartością SiO 2 oraz Al 2 O 3 i Fe 2 O 3 (z wyjątkiem stref z intensywnie rozwiniętym krasem), dzięki temu mogą być wykorzystywane jako topnik hutniczy, surowiec przemysłu wapienniczego, cementowego i cukrowniczego, surowiec stosowany w energetyce do odsiarczania spalin, do produkcji karbidu oraz w budownictwie. Wapienie skrzemieniałe i z rogowcami, ze względu na wysoka zawartość krzemionki, wykorzystywane są do produkcji kruszywa drogowego. Udokumentowane w złoŝu Czatkowice geologiczne zasoby bilansowe wapieni przydatnych dla przemysłu wapienniczego wynosiły na koniec 2007 r. ok. 50 mln ton, a zasoby bilansowe wapieni udokumentowanych wyłącznie do produkcji kruszyw łamanych ok. 1 mln ton. Łączne wydobycie wapieni wynosi 1,3-1,5 mln t/r, choć w 2007 r. wzrosło do 1,9 mln t. Eksploatacja złoŝa przewidywana jest do 2030 roku. Kopalnia wapienia karbońskiego Czatkowice 18

21 ZłoŜe wapienia karbońskiego Czatkowice jest eksploatowane przez spółkę Kopalnia Wapienia Czatkowice Sp. z o.o. naleŝącą do Grupy Kapitałowej Południowego Koncernu Energetycznego S.A. W 2007 r. Kopalnia Wapienia Czatkowice wydobyła ze złoŝa Czatkowice 1470 tys. t wapieni dla przemysłu wapienniczego oraz 421 tys. t wapieni przydatnych do produkcji kruszyw łamanych. Przez wiele lat zakład dostarczał głównie kamień wapienny, zawierający przeciętnie 96,7% CaCO 3, 1,8% MgCO 3, 1,15% SiO 2, 0,13% Fe 2 O 3 i 0,06% Al 2 O 3. W latach uruchomiono oddział produkcji kruszyw drogowych i budowlanych oraz przemiałownia kamienia wapiennego, wyposaŝona w urządzenia o wysokim poziomie techniki. Tym samym Kopalnia stała się znaczącym w Polsce producentem wysokiej jakości mączek i piasków wapiennych, stosowanych między innymi jako sorbenty wapienne do odsiarczania spalin energetycznych metodą mokrą oraz w kotłach fluidalnych. W 2005 r. oddany został do uŝytku węzeł magazynowozaładowczy sorbentów na samochody (dwa zbiorniki o pojemności 1250 m 3 kaŝdy). Obecnie na bazie pozyskiwanej skały węglanowej produkowane są mączki i piaski wapienne, wapienne kruszywa łamane, a takŝe tradycyjnie kamień wapienny. Głównym odbiorcą mączek (ponad 80%) i piasków wapiennych są elektrownie i elektrociepłownie, gdzie są one stosowane jako sorbent do odsiarczania spalin. Mniejszymi odbiorcami frakcji piaskowych jest przemysł budowlany (wypełniacze w róŝnego rodzaju zaprawach), chemiczny, szklarski i paszowy (kreda pastewna). Przygotowano na podstawie: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Stan na dzień 31 grudnia Wyd. Państw. Inst. Geolog., Warszawa, Kotowski Cz., Ratajczak T., 2002 ZłoŜe wapieni karbońskich w Czatkowicach charakterystyka geologiczna i surowcowa. W: Przeróbka i wykorzystanie surowców skalnych. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. Kamieński M. (red.), 1975 Surowce mineralne regionu krakowskiego. Wyd. Geologiczne, Warszawa. Nieć M., Tchórzewska D., 2000 ZłoŜa wapieni i kopalin wapniowych. W: Surowce mineralne Polski. Surowce skalne. Surowce węglanowe. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. 19

22 4. Dubie dolomit dewoński ZłoŜe dolomitu dewońskiego Dubie usytuowane jest we wschodniej części wzniesienia "Łysa Góra" leŝącego między wsiami Dubie, Dębnik i Siedlec w obrębie WyŜyny Krakowskiej w odległości ok. 15 km na zachód od Krakowa i 5 km na NE od Krzeszowic. Znajduje się ono w obrębie Parku Krajobrazowego Dolinek Krakowskich, a zarazem w otulinie Ojcowskiego Parku Narodowego. Obszar złoŝa połoŝony jest w północnym skrzydle rowu krzeszowickiego, w obrębie antykliny (grzbietu) Dębnika. ZłoŜe Dubie tworzy górna część serii dolomitów ze Zbrzy zaliczanej do Ŝywetu. Dolomity ze Zbrzy są ciemnoszare, czarne, gruboławicowe, mikrokrystaliczne, nierównoziarniste z Ŝyłowymi i plamistymi skupieniami dolomitu drobnokrystalicznego. Niekiedy są poziomo laminowane. Na ogół nie zawierają fauny. Tylko nieliczne ławice, w najwyŝszej części profilu zawierają częste szczątki amfipor, stromatopor i niekiedy ramienionogów. Skały te są czystym dolomitem o zawartości 17,8 20,1% MgO. WyróŜniają się charakterystycznym zapachem, którego źródłem jest wietrzejący drobnorozproszony piryt. Dolomity ze Zbrzy tworzyły się w płytkim, spokojnym zbiorniku wodnym, w którym prawdopodobnie dochodziło do krótkotrwałych wynurzeń dna. Obecność wkładek marglistych interpretowana jest jako oznaka pojawiania się warunków zastoiskowych. W zbiorniku tym nie było warunków sprzyjających rozwojowi Ŝycia organicznego. Pojawiały się w nim jedynie maty sinicowe. Ograniczona cyrkulacja wody w zbiorniku umoŝliwiała ciągłą wczesnodiagenetyczną dolomityzację osadu. Mapa geologiczna odkryta antykliny Dębnika 1 dolomity ze Zbrzy (Ŝywet dolny); 2 wapienie dębnickie (Ŝywet górny/fran); 3 wapienie czarne gruzłowate (fran); 4 wapienie, wapienie margliste, dolomity (fran, famen); 5 wapienie dolnokarbońskie; 6 piaski, piaskowce i wapienie jurajskie; 7 uskoki; 8 granice udokumentowanego złoŝa Dubie ; 9 pole Dubie I. W dolnej części serii dolomitowej odsłoniętej w wyrobisku kopalni występuje kompleks czarnych utworów marglistych o miąŝszości m, w którym tkwią rozerwane, powyginane i zaokrąglone fragmenty ławic dolomitów wapnistych. Przyjmuje się, Ŝe utwory te są produktem osuwiska podmorskiego rozwiniętego w 20

23 zespole warstw nie zdiagenezowanych wapieni i margli. Geneza tego kompleksu jest jednak dyskusyjna, gdyŝ przypuszcza się takŝe, Ŝe mógł powstać w wyniku ługowania ewaporatów. Ponad kompleksem "osuwiskowym", w dolnej części serii dolomitowej, występują dolomity stromatolitowe. ZłoŜe dolomitu przecięte jest pionową dajką andezytu hornblendowego o grubości 2,0-2,5 m. Skała andezytowa jest silnie przeobraŝona hydrotermalnie, uległa propilityzacji, serycytyzacji, feldspatyzacji i argilizacji (montmorillonityzacji). Na skutek tych przeobraŝeń i wietrzenia, skała posiada niekorzystne własności fizyczne: małą wytrzymałość, duŝą nasiąkliwość, zdolność do pęcznienia, stąd jest nieprzydatna dla produkcji kruszyw drogowych. PrzeobraŜeniu uległy równieŝ skały sąsiadujące z intruzją, niektóre warstwy objęte zostały plamistą argilizacją, która rozprzestrzeniała się wzdłuŝ nieciągłości międzyławicowych na odległość od kilku do kilkunastu metrów. We wschodniej części wyrobiska odsłania się strefa całkowitego przeobraŝenia dolomitów w skały barwy białej lub biało-szarej zawierające w swoim składzie wyłącznie kalcyt CaCO 3 i brucyt Mg (OH) 2. Zawartość CaO wynosi w nich 33,8 34,6%, a MgO 20,8 21,0 %. Określane są one jako marmury brucytowe. W ich obrębie występują gniazda serpentynitu. Walory dekoracyjne tych utworów - piękna kolorystyka i dobra polerowalność - umoŝliwiają ich wykorzystywanie do produkcji galanterii kamiennej. Marmury brucytowe z gniazdami lizardytu tworzą aureolę metamorficznych przeobraŝeń kontaktowych, rozwiniętych wzdłuŝ stref zaburzeń tektonicznych, związanych z intruzją porfiru, która występuje w jądrze antykliny Dębnika. Nadkład złoŝa tworzą gliny, gliny z rumoszem dolomitowym i rumosz zagliniony o łącznej grubości przeciętnie 1,4 3,3 m. W stropowej części dolomity są skrasowiałe, kawerniste. Większe formy krasowe w postaci niewielkich lejów lub nieregularnych szczelin wypełnionych zwietrzeliną, gliną, piaskiem zaglinionym są rzadkie. Udział utworów płonnych występujących w obrębie złoŝa (łącznie utworów krasowych, przerostów łupkowych i utworów magmowych) wynosi 3-5 %. Kopalnia dolomitu Dubie Część stropowa kompleksu osuwiskowego Dajka andezytowa 21

24 Przekrój geologiczny przez złoŝe dolomitu Dubie 1 utwory czwartorzędowe; 2 dolomity; 3 margle i dolomity wapniste kompleksu osuwiskowego ; 4 andezyt; 5 porfir; 6 dolomity przeobraŝone; 7 otwory wiertnicze. Przedmiotem dotychczasowej eksploatacji są dolomity występujące ponad kompleksem osuwiskowym oraz kompleks osuwiskowy. Dolomity nieprzeobraŝone wyróŝniają się dobrą jakością. Mają one nasiąkliwość wagową średnio 0,27%, wytrzymałość na ściskanie w stanie suchym MPa, średnio 177 MPa. Ścieralność w bębnie Devala wynosi średnio 4,9%, a na tarczy Boehmego 0,41 cm. Posiadają całkowitą mrozoodporność. Kruszywo frakcji 6,3 12 mm ma ścieralność w bębnie Los Angeles przeciętnie 22,5%, a nasiąkliwość 1,2 %. Dolomity wapniste z kompleksu osuwiskowego mają większą nasiąkliwość (2,2%), znacznie niŝszą wytrzymałość (średnio 68 MPa), oraz wyŝszą niŝ dolomity ścieralność w bębnie Devala 6,9 %. Ścieralność kruszywa frakcji 6,3-12 mm w bębnie Los Angeles wynosi 28,3%. ZbliŜone własności posiadają takŝe dolomity przeobraŝone (marmury brucytowe): nasiąkliwość średnio 1,5%, wytrzymałość na ściskanie MPa (średnio 58 MPa). Dolomity ponad kompleksem osuwiskowym kwalifikują się do produkcji kruszyw drogowych klasy I i II, a z kompleksu osuwiskowego kruszyw drogowych klasy III. Systematyczną eksploatację złoŝa Dubie rozpoczęto w 1966 roku. Na podstawie decyzji Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, wyłączony został spod ochrony obszar leśny o powierzchni ok. 6 ha, co stworzyło warunki do podjęcia eksploatacji. Od 1968 roku uŝytkownikiem złoŝa było Przedsiębiorstwo Państwowe KOSD w Rudawie, przekształcone w 1998 roku w Kopalnie Odkrywkowe Surowców Drogowych S.A. W 2006 r. większościowym inwestorem w firmie została spółka "Lafarge Kruszywa" Sp. z o.o. Wydobycie roczne dolomitu w kopalni Dubie systematycznie wzrastało od 22 tys. ton w 1968 r. do 821 tys. t w 2007 roku. ZłoŜe eksploatowane jest w wyrobisku stokowym na pięciu poziomach, których wysokości wynoszą około 20 m. ZróŜnicowanie jakości utworów tworzących złoŝe zmusza do prowadzenia eksploatacji selektywnej. Urabianie prowadzone jest metodą wiertniczo-strzałową. Odspojony od calizny i rozdrobniony dolomit sprzedawany jest częściowo wprost z wyrobiska jako kamień łamany. Zasadnicza część urobku jest kierowana do kruszenia. 22

25 Kopalnia dolomitu dewońskiego Dubie W zakładzie Dubie funkcjonują dwa zakłady przeróbcze: mobilny i stacjonarny. MoŜliwość szybkiego przemieszczania zakładu mobilnego w dowolne miejsce wyrobiska stwarza warunki dla niezaleŝnej przeróbki, bezpośrednio w wyrobisku, skał o róŝnej jakości, selektywnie urabianych. UmoŜliwia to łatwe uzyskanie surowca spełniającego zróŝnicowane wymagania odbiorców. W stacjonarnym zakładzie przeróbczym kamień łamany jest przerabiany na tłuczeń, który po wstępnym odsianiu frakcji 0-25 mm jest przewoŝony transportem samochodowym do zakładu przeróbczego w Rudawie, gdzie poddany jest dalszej przeróbce mechanicznej. Produktem finalnym całego ciągu technologicznego są kruszywa łamane o róŝnych frakcjach. Utwory "kompleksu osuwiskowego", który tworzy zespół skał o zróŝnicowanych właściwościach, po urobieniu stanowią kamień łamany pozaklasowy (nienormowany). Mimo to jest on wykorzystywany w całości do produkcji mieszanek kamiennych znajdujących nabywców. W trakcie eksploatacji złoŝa powstaje pewna ilość urobku odpadowego, który stanowią przerosty łupkowe, skała wulkaniczna i utwory krasowe. Jego ilość jest niewielka - nie przekracza 5% objętości urabianych skał. Urobek odpadowy jest w znacznej części wykorzystany do niwelacji terenów połoŝonych w okolicznych gminach. Kruszywa dolomitowe produkowane na bazie dolomitu ze złoŝa "Dubie" znajdują zastosowanie w budownictwie drogowym oraz ogólnym, m.in. do produkcji mas mineralno-bitumicznych, warstw ściernych nawierzchni drogowych, betonu. Przygotowano na podstawie: Landra B., Nieć M., 2002 ZłoŜe dolomitu Dubie. [W:] Kopalnia dolomitu Dubie. KOSD Rudawa. Nieć M., 2007 ZłoŜa kopalin do produkcji kruszywa naturalnego łamanego. W: Surowce mineralne Polski. Surowce skalne. Kruszywa mineralne. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. 23

26 5. Dębnik wapień (marmur) dewoński Kamieniołom czarnych wapieni dewońskich w Dębniku połoŝony jest w odległości ok. 2 km na NW od kamieniołomu dolomitu w Dubie, ok. 3 km na NEE od kamieniołomu wapienia w Czatkowicach, ok. 4 km na NE od Krzeszowic. Wapienie dewonu środkowego (Ŝywetu), zwane marmurami dębnickimi, budują jądro antykliny Dębnika. Ich wychodnie ciągną się pasem o szerokości od kilkunastu m do 300 m między miejscowościami Siedlec na południu i Dębnik na północy. Tworzą one kilkudziesięciometrowy zespół warstw występujący w obrębie 400-metrowego kompleksu, głównie węglanowych osadów dewońskich. Wapienie dębnickie zalegają powyŝej dolomitów ze Zbrzy, a pod wapieniami gruzłowymi. Są to grubo- i średnioławicowe, zbite wapienie o niemal czarnej barwie. Zaznacza się w nich obecność szczątków organicznych (korali, ramienionogów, małŝy, ślimaków, amfipor i stromatopor, a takŝe pokruszonych, nierozpoznawalnych fragmentów makrofauny) oraz białych Ŝyłek kalcytu. Czarna barwa skały związana jest z obecnością związków bitumicznych. Wśród wapieni dębnickich moŝna wyróŝnić: czarne wapienie pelityczne, czarne wapienie pelityczne z fauną oraz niejednorodne czarne i ciemnoszare wapienie detrytyczne i laminowane. Wapienie występujące w najniŝszej części starego łomu tzw. "karmelickiego" są zmienione na skutek oddziaływania znajdującej się w głębi intruzji porfirowej. Charakteryzują się odmienną barwą (czerwonawą, zielonkawą) oraz silnym spękaniem i uŝyleniem. Odpowiadają one tak zwanym marmurom lochowym. Schematyczny przekrój geologiczny przez antyklinę Dębnika 1 2 osady dewonu: 1 dolomity Ŝywetu, 2 wapienie Ŝywetu; 3 wapienie franu i famenu; 4 6 osady karbonu: 4 wapienie turneju, 5 wapienie wizenu, 6 łupki kulmu; 7 intruzje porfirowe (perm); 8 9 osady jury: 8 piaski i piaskowce wapniste, 9 wapienie; 10 uskoki, 11 czynne kamieniołomy Obecnie udokumentowane są dwa złoŝa wapieni dębnickich: Dębnik oraz Dębnik I. Obydwa złoŝa eksploatowano w przeszłości. Interesujący profil wapieni dewońskich moŝna obserwować zwłaszcza w starym, nieczynnym kamieniołomie zwanym łomem karmelickim. W kamieniołomach tych górne części profilu (15-20 m) stanowią wapienie gruzłowe, którym towarzyszą wapienie faliste, a podrzędnie równieŝ cienkoławicowe (do 20 cm). Wykształcenie tych utworów wyklucza moŝliwość pozyskania bloków. 24

27 Stary, nieczynny kamieniołom wapienia (marmuru) dębnickiego ( łom karmelicki ) Marmury dębnickie stosowane były juŝ od średniowiecza (co najmniej od 1415 r.). Od XVII w. do końca XVIII w. stały się one szczególnie popularne, a na terenie Dębnika znajdowały się liczne kamieniołomy i warsztaty, w których wykonywano elementy dekoracyjne i rzeźbiarskie z czarnego marmuru, stosowane głównie w architekturze sakralnej. MoŜna je współcześnie obserwować przede wszystkim w kościołach Krakowa i okolicy, a ponadto w wielu innych miastach w Polsce. DuŜa atrakcyjność wapieni dębnickich jako kamieni dekoracyjnych wynika z ich czarnej barwy, obecności białych Ŝyłek kalcytu, zdolności do polerowania oraz korzystnych właściwości fizyko-mechanicznych. Średnia parametry jakościowe wapieni z Dębnika: gęstość 2,68 t/m 3, nasiąkliwość 0,29%, wytrzymałość na ściskanie 122 MPa, ścieralność na tarczy Boehmego: 0,34 cm. Wskaźnik bloczności w złoŝu Dębnik I wynosi ok. 10 % (głównie bloki małe i bardzo małe o objętości 0,25-0,50 m 3 ) natomiast w złoŝu Dębnik bloczność złoŝa została znacznie obniŝona w związku z prowadzoną eksploatacją przy uŝyciu materiałów wybuchowych (ukierunkowaną na produkcję grysów). Wapienie dębnickie posiadają zmienną i stosunkowo niską zawartość CaO (46-53%), podwyŝszone zawartości MgO (do 5,7%) oraz SiO 2 i w związku z tym nie są przydatne jako surowiec wapienniczy. Ze względu na unikatowe walory dekoracyjne wapieni dębnickich, ich wydobycie powinno być ukierunkowane na produkcję kamieni dekoracyjnych do wnętrz. Udokumentowane geologiczne zasoby bilansowe wapienia w złoŝu Dębnik I wynosiły na koniec 2007 r. ok. 7 mln ton, a w złoŝu Dębnik to ok. 6 mln ton. W ostatnich latach złoŝa te nie były eksploatowane. Przygotowano na podstawie: Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych w Polsce. Stan na dzień 31 grudnia Wyd. Państw. Inst. Geolog., Warszawa, Bromowicz J., 2001 Ocena moŝliwości wykorzystania skał z okolic Krakowa do rekonstrukcji kamiennych elementów architektonicznych. Gosp. Sur. Min. 17, 1. Kamieński M. (red.), 1975 Surowce mineralne regionu krakowskiego. Wyd. Geologiczne, Warszawa. Nieć M., 2002 ZłoŜa kopalin budowlanych i drogowych. W: Surowce mineralne Polski. Surowce skalne. Kamienie budowlane i drogowe. Wyd. IGSMiE PAN, Kraków. 25

28 6. Pieskowa Skała Zamek Zamek w Pieskowej Skale leŝy na szlaku jurajskich warowni i straŝnic zwanym Szlakiem Orlich Gniazd biegnącym z Krakowa do Częstochowy i obejmującym szereg zamków i ich ruin, m.in: Korzkiew, Wąsosz, Olsztyn, Mirów, Bobolice, Morsko, Ogrodzieniec, Rabsztyn, Bydlin, Smoleń, Pilica czy Ojców. Budowle wznoszono na wysokich skałach wapiennych, niczym orle gniazda, stad wzięła się nazwa szlaku, a ich celem była obrona traktu handlowego z Krakowa na Śląsk. Zamek w Pieskowej Skale jest najlepiej zachowaną rezydencją obronna na terenie Jury Krakowsko- Częstochowskiej i jedyną funkcjonującą jako muzeum. Na skutek burzliwych dziejów zamku nie zachowały się tu historyczne wnętrza, a zbiory artystyczne właścicieli uległy rozproszeniu. Obecnie w zamkowych komnatach mieści się muzeum obrazujące przemiany w sztuce europejskiej od XIV do XIX wieku oraz biblioteka Sapiehów z Krasiczyna. Wszystkie prezentowane w muzeum zamkowym eksponaty są własnością Zamku Królewskiego na Wawelu. Pierwsza wzmianka o zamku w Pieskowej Skale pochodzi z 1315 r., kiedy to Władysław Łokietek zezwolił niejakiemu Mikołajowi lokować wieś między Kosmołowem, Sułoszową a zamkiem w Pieskowej Skale. Wg kronikarza Długosza powstanie zamku wiąŝe się z okresem panowania Kazimierza Wielkiego i jego oŝywioną działalnością budowlaną. Przypuszcza się jednak, Ŝe relacja ta dotyczy przebudowy istniejącego tu wcześnie załoŝenia obronnego. Długosz podaje, Ŝe w 1377 r. Ludwik Węgierski nadał zamek Piotrowi Szafrańcowi z Łuczyc dla złagodzenia sporu powstałego między węgierskimi dworzanami króla a Piotrem Szafrańcem, który w konsekwencji bójki miał zostać ranny i stracić ucho. Pełne prawo własności zamku uzyskali Szafrańcowie dopiero w 1422 r. od Władysława Jagiełły, który za wierną słuŝbę i udział w bitwie pod Grunwaldem nadał zamek Piotrowi Szafrańcowi, podkomorzemu krakowskiemu. Od 1542 r. zamek był w posiadaniu Hieronima Szafrańca, który podobno miał podjąć się jego przebudowy w pierwszej połowie XVI wieku, z prawdopodobnym udziałem włoskiego architekta Mikołaja Castiglione i współpracującego z nim Gabriela Słońskiego z Krakowa. W 1557 r. zamek odziedziczył stryjeczny brat Hieronima, Stanisław, który dokonał przebudowy gotyckiego zamku w stylu renesansowym, wzorując się na wawelskiej rezydencji. Data "1578" wykuta we fryzie obramienia okiennego przed wejściem na dziedziniec wewnętrzny dotyczy prawdopodobnie zakończenia renesansowej przebudowy zamku. Ostatnim właścicielem zamku z rodziny Szafrańców był Jędrzej, syn Stanisława. Po bezpotomnej śmierci w 1608 r. ostatniego z rodu Szafrańców Jędrzeja - zamek ciągle zmieniał właścicieli: początkowo Macieja Łubnickiego, a później rodu Zebrzydowskich. W 1640 r. Michał Zebrzydowski wzmocnił system fortyfikacyjny i w pewnym stopniu zmienił sylwetkę budowli. Od strony wschodniej, z której zamek był ciągle naraŝony na ataki nieprzyjaciela, M. Zebrzydowski zbudował dwa potęŝne bastiony połączone kurtyną z bramą wjazdową pośrodku. Zamek uzyskał w ten sposób drugi dziedziniec, tzw. zewnętrzny. System obronny wprowadzony przez Zebrzydowskiego, wzmocniony ponadto drugą fosą przed elewacją kurtyny, reprezentował nowowłoski typ fortyfikacji, wykształcony we Włoszech w połowie XVI wieku. Był on wówczas nowoczesnym załoŝeniem budzącym szeroki podziw. W latach zamek zajęli Szwedzi, którzy dokonali w jego wnętrzach duŝych zniszczeń. W 1667 r. zamek przeszedł w ręce rodziny Wielopolskich herbu Starykoń. W 1718 r. na zamku wybuchł poŝar, który zniszczył prawie wszystkie 26

29 zabudowania, oszczędzając tylko najstarszą jego część. Dzięki staraniom Hieronima Wielkopolskiego w połowie XVIII wieku budowli przywrócono charakter zamieszkanej rezydencji. Usunięto wówczas wiele elementów renesansowej zabudowy, zastępując ją nową, barokową szatą architektoniczną. W 1842 roku Pieskową Skałę kupił Jan Mieroszewski, a w 1846 odziedziczył go po ojcu Sobiesław August. Stworzyli oni na zamku swoje prywatne muzeum, gromadząc w nim liczne dzieła sztuki i bogaty księgozbiór. Niestety, w okresie ich rządów budowlę trawiły poŝary (1850, 1863). Drugi z nich był rezultatem ostrzału artylerii rosyjskiej, ścigającej dowodzony przez Mariana Langiewicza oddział powstańców polskich. Dziesięć lat wcześniej w wyniku osunięcia skały zawaliła się najstarsza część załoŝenia ze średniowieczną wieŝą, zwaną Dorotką. Mimo odbudowy przeprowadzonej w latach rezydencja zaczęła z wolna popadać w ruinę. W 1896 roku zabytek kupił Michał Wilczyński i szybko sprzedał niejakiemu Chmurskiemu, który podobno tak go zadłuŝył, Ŝe obiekt został zlicytowany. W roku 1903 kupiła go spółka aukcyjna, załoŝona z inicjatywy Adolfa Dygasińskiego. Nosząca nazwę Zamek w Pieskowej Skale spółka wyremontowała rezydencję i przeznaczyła na luksusowy pensjonat, działający do wybuchu II wojny światowej. Gruntownie odrestaurowany po wojnie zabytek pełni obecnie funkcje muzealne. Zamek w Pieskowej Skale 1. Siedemnastowieczne fortyfikacje bastionowe 2. Oficyna 3. Ogrody parterowe 4. Baszta gotycka 5. Loggia widokowa 6. Dziedziniec arkadowy 7. Skała Dorotki 8. Kaplica Św. Michała 9. Skrzydła południowe i zachodnie 10. Skrzydło północne 11. Skrzydło północno-wschodnie 12. Budynek branny Źródło: 27

30 7. Ojcowski Park Narodowy Ojcowski Park Narodowy (OPN), połoŝony w południowej części WyŜyny Krakowsko-Częstochowskiej, w odległości około 20 km na północny zachód od Krakowa, został utworzony w styczniu 1956 r. Obejmuje powierzchnię 2145,62 ha (ok. 21,5 km 2 ) i jest najmniejszym parkiem narodowym w Polsce. Ponad 71% powierzchni parku pokrywają lasy. Ojcowski Park Narodowy leŝy w dolinie potoku Prądnika, lewego dopływu Wisły, wpadającego do niej w Krakowie pod nazwą Białucha. Dorzecze Prądnika jest typowym obszarem krasowym, wyróŝniającym się małą ilością potoków i dolin stale odnawianych oraz znaczną przewagą mniejszych dolin i wąwozów odwadnianych okresowo. Jedynym stałym dopływem Prądnika na terenie Parku jest Sąspówka, a poniŝej jego granic - Korzkiewka. Potoki Prądnik i Sąspówka są zaopatrywane w wodę przez ok. 20 źródeł szczelinowo-krasowych (zwanych równieŝ wywierzyskami), występujących na poziomie den dolinnych, często w korytach potoków lub w ich pobliŝu. Mają one wydajność najczęściej do 10 l/s, a niektóre nawet kilkadziesiąt l/s; w ostatnich latach jednak ich wydajność spada. Wody źródeł odznaczają się duŝą czystością i niską temperaturą, która ulega małym wahaniom, zwłaszcza w okresie letnim (od 8,5 C do 10 C). Ojcowski Park Narodowy - panorama z Jaskini Ciemnej Utworami geologicznymi odsłaniającymi się w rejonie Ojcowskiego Parku Narodowego są wapienie górnojurajskie, osiągające około 200 m miąŝszości, powstałe z nagromadzenia ogromnej ilości szczątków organizmów, które Ŝyły w morzu jurajskim około 150 mln lat temu. Barwa ich jest z reguły biała, jasnoŝółta lub jasnoszara. W okolicach Ojcowa występują dwa typy wapieni - skaliste i ławicowe. Formy skałkowe zbudowane są głównie z wapieni skalistych, wyróŝniających się duŝą twardością, zwięzłością, spękaniami ciosowymi i brakiem krzemieni. Spośród skamieniałości najczęściej moŝna spotkać gąbki. Tereny połoŝone między skałkami zbudowane są z wapieni ławicowych o róŝnej grubości ławic, litologicznie zbliŝonych do skalistych, róŝniących się od nich wyraźnym warstwowaniem i obecnością buł krzemiennych. Wśród skamieniałości występują ramienionogi i bardzo rzadko amonity. Okazy amonitów oraz inne eksponaty z dziedziny archeologii (zęby mamuta, narzędzia człowieka pierwotnego, ceramikę), geologii (kalcytowe nacieki), botaniki i zoologii zostały zgromadzone w muzeum historyczno-przyrodniczym im 28

31 Władysława Szafera, znajdującym się w zabytkowym domu Pod Łokietkiem w Ojcowie (dawny hotel u stóp Góry Zamkowej, na skraju Parku Zdrojowego). Charakterystyczną grupą form związaną z wapieniami i działalnością krasową wód podziemnych są jaskinie i schroniska skalne. Na terenie Ojcowskiego Parku Narodowego zinwentaryzowano ponad 400 takich wystąpień. Rozwinęły się one głównie w skalistej odmianie wapienia jurajskiego. Do najdłuŝszych jaskiń na terenie Parku naleŝą: jaskinia Łokietka (320 m; legendarne schronienie króla Władysława Łokietka w okresie jego walki o tron krakowski z Wacławem II), jaskinia Ciemna (230 m; cenne stanowisko archeologiczne, m.in. odkryto tu jedne z najstarszych w Polsce ślady bytowania człowieka neandertalskiego sprzed tys. lat p.n.e.), jaskinia Zbójecka (189 m), Okopy Wielka Dolna (110 m), jaskinie: Sąspowska (100 m), Krakowska (96 m), Biała (84 m), Koziarnia (90 m). Dwie pierwsze udostępnione są do zwiedzania. Wapień skalisty odporny na wietrzenie tworzy takŝe charakterystyczne izolowane skałki w dolinach, mające często fantastyczne kształty i konkretne nazwy, np. Maczuga Herkulesa (20 m wysokości) zwana takŝe Skałą Twardowskiego, Sokolicą lub Sokolą Skałą, a takŝe Brama Krakowska, Igła Deotymy, Rękawica itp. Mapa Ojcowskiego Parku Narodowego 29

32 Obecność wielu jaskiń sprzyja osiedlaniu się nietoperzy. Zamieszkuje tu 15 z 21 znanych w Polsce gatunków. Nietoperz jest nawet symbolem Ojcowskiego Parku Narodowego. W wyniku ostatniej inwentaryzacji przeprowadzonej w 2004 r. w 6 największych jaskiniach, ich liczbę oceniono na 140 osobników, z których najliczniejsze są wystąpienia podkowca małego (99) i nocka duŝego (17). Ilość nietoperzy na terenie Parku wzrasta w ostatnich latach, a najliczniej jest zasiedlona Jaskinia Ciemna (84). Wszystkie występujące gatunki objęte są całkowita ochroną. Na terenie Parku występuje teŝ wiele innych gatunków zwierząt częściowo lub całkowicie chronionych, w tym owadów (46 gatunków), mięczaków (7 gatunków), płazów (8 gatunków, m.in.: rzekotka drzewna, kumak nizinny, traszka grzebieniasta i zwyczajna, ropucha szara i zielona), gadów (5 gatunków, m.in. padalec, gniewosz, zaskroniec, Ŝmija, jaszczurka zwinka), ptaków (ponad 120 gatunków) i ssaków (30 gatunków, w tym częściowo chroniony bóbr). Na terenie Parku występuje teŝ szereg gatunków roślin objętych ochroną całkowitą (67 gatunków) bądź częściową (17 gatunków). OPN moŝe poszczycić się niezwykle bogata szatą roślinną spośród krajowych parków narodowych. Na jego obszarze występuje około 1000 gatunków roślin naczyniowych, zgrupowanych w ok. 30 zespołach roślinnych. Równie bogata jest roślinność niŝsza, obejmująca ponad 230 gatunków mchów, blisko 220 gatunków porostów i około 1200 gatunków grzybów, spośród których jadalne są rzadkością. Oprócz elementów przyrody oŝywionej i nieoŝywionej, na terenie OPN do dyspozycji turystów pozostają równieŝ zabytkowe obiekty architektoniczne: zamki w Ojcowie (ruiny zamku wzniesionego w drugiej połowie XIV w. przez Kazimierza Wielkiego) i Pieskowej Skale, oraz muzea - Przyrodnicze im. Prof. Władysława Szafera OPN i Regionalne miejscowego Oddziału PTTK, a takŝe zespól sakralny Pustelni błogosławionej Salomei (kościół o barokowym wystroju oraz domki modlitewne w formie grot, wzniesione w latach na zrębach dawnego klasztoru klarysek) w Grodzisku. Do ciekawych obiektów naleŝą równieŝ Kaplica "Na Wodzie" p.w. św. Józefa Rzemieślnika (drewniana, wzniesiona w 1901 r., wg tradycji dla ominięcia carskiego zakazu budowy na ziemi ojcowskiej ) oraz Młyn i tartak Boronia - zespół zabytkowych budynków przemysłowych w Grodzisku z połowy XIX wieku, połoŝony u podnóŝa Skał Cichych nad potokiem Prądnik. Maczuga Herkulesa Brama Krakowska Skała Rękawica Zamek w Ojcowie Jaskinia Łokietka Źródło: 30

33 31

34 8. Wieliczka sól kamienna ZłoŜe soli kamiennej w Wieliczce (ok. 10 km od centrum Krakowa) rozciąga się wzdłuŝ nasunięcia Karpat na długości ok. 10 km od miejscowości Barycz na zachodzie do miejscowości Sułków na wschodzie. Szerokość złoŝa jest największa w rejonie Wieliczki, gdzie osiąga ona około 1200 m. ZłoŜe soli kamiennej w Wieliczce jest wieku mioceńskiego. MiąŜszość mioceńskiej formacji solnej w okolicy Wieliczki wynosi około 350 m. Wydziela się w niej trzy jednostki litostratygraficzne: warstwy skawińskie (podsolne): głównie iłowce margliste z wkładkami mułowców i piaskowców, zalegające bezpośrednio na wapieniach jury górnej, warstwy wielickie (seria solna): osady mułowcowo-iłowcowe ze skupieniami anhydrytu gipsu i soli kamiennej, warstwy chodenickie (nadsolne): głównie iłowce i mułowce, miejscami zapiaszczone i przeławicone warstwami kruchych piaskowców. PowyŜej tych osadów zalegają czwartorzędowe gliny i osady pylaste z wkładkami piasków, Ŝwirów i rumoszu skał fliszowych. Przekrój geologiczny przez centralną część złoŝa soli kamiennej w Wieliczce W budowie złoŝa soli kamiennej w Wieliczce obserwowana jest dwudzielność: górna część to złoŝe bryłowe (druzgot tektoniczny wzajemnie przemieszczonych skał solnych i płonnych), dolna część to złoŝe pokładowe z zachowanym następstwem stratygraficznym warstw. W skład złoŝa pokładowego wchodzą: iłowiec anhydrytowy stropowy utworzony głównie z mulistych iłowców z anhydrytem i gipsem oraz ławic mułowcowych i piaskowcowych; miąŝszość warstw nie przekracza 10 m; piaskowiec stropowy spojony anhydrytem lub gipsem i przedzielony warstwami iłu z anhydrytem i gipsem; sól spiŝowa - tworzy kompleks o znacznej miąŝszości (20-30 m) składający się najczęściej z odmiany soli drobnoziarnistej, szarej, zanieczyszczonej substancją piaszczystą oraz wkładkami iłu z anhydrytem; w połowie kompleksu występuje przerost złoŝony z iłowca piaszczystego z anhydrytem, dzielący sole spiŝowe na 32

35 część dolną i górną; sole spiŝowe często mają charakter pasiasty; zawartość NaCl w tych solach zawiera się w przedziale 90-99%; sól szybikowa - tworzy jeden pokład białej, bardzo czystej (około 98% NaCl) soli średnio- i gruboziarnistej; jego miąŝszość waha się od 1,2 do 1,8 m; sole zielone pokładowe - tworzą cztery pokłady soli gruboziarnistej o średniej zawartości 85% NaCl, rozdzielone warstwami iłowca z anhydrytem; miąŝszość zespołu wynosi od kilku do 12 m; piaskowiec i mułowiec podsolny przechodzący w części stropowej w iłowiec z anhydrytem, o miąŝszości nie przekraczającej 10 m; sole najstarsze - składające się z kilkunastu ławic o miąŝszości od 2 do 20 m, soli drobno-, średnio- i gruboziarnistej; sole te charakteryzują się wysoką zawartością NaCl (90-95%); warstwy spągowe, w skład których wchodzą mułowce, iłowce i piaskowce. ZłoŜe pokładowe jest mocno tektonicznie zaburzone. Występuje w postaci trzech złuskowanych i nasuniętych na siebie fałdów. Fałd solny w złoŝu soli Wieliczka ZłoŜe bryłowe leŝy niezgodnie na złoŝu pokładowym i osiąga miąŝszość od 100 do 150 m. Składa się z wielkich brył soli o rozmiarach od 1 do m 3 (najczęściej ok m 3 ) tkwiących wśród iłowców marglistych i zubru (iłu marglistego zawierającego rozproszone kryształy halitu). W bryłach występuje kilka odmian soli. Największe bryły tworzą sole zielone, laminowane, gruboziarniste, przewarstwione kilkucentymetrowymi wkładkami białej soli drobnoziarnistej. Są to sole o wysokiej czystości ok. 95% NaCl. Znacznie mniejsze bryły (1-5 m) tworzy sól wielkokrystaliczna tzw. witraŝowa, w której występują decymetrowe przerosty laminowanego iłowca z anhydrytem. Znaczna zawartość substancji ilastych sprawiła, iŝ sole te nie były eksploatowane. Ślady pierwszej warzelni produkującej sól z solanek powierzchniowych pochodzą ze środkowego okresu neolitu (3 500 lat przed naszą erą). Zostały rozpoznane w Baryczy koło Wieliczki. Początki "Wieliczki" - jednej z najsłynniejszych w świecie kopalń sięgają drugiej połowy XIII wieku, kiedy to nosiła nazwę Magnum Sal - Wielka Sól. Najstarszy z dokumentów wymieniających nazwę Wieliczka "magnum sal alias Wieliczka" przywilej Kazimierza I datujący się juŝ na rok Początki eksploatacji soli kamiennej w Wieliczce na skalę przemysłową łączą się z 33

Problemy Natury 2000 dla eksploatacji złóż kopalin

Problemy Natury 2000 dla eksploatacji złóż kopalin Problemy Natury 2000 dla eksploatacji złóż kopalin Górnictwo odkrywkowe w Małopolsce prof. dr hab. inż. Wiesław Kozioł Katedra Górnictwa Odkrywkowego 2 Województwo małopolskie Powierzchnia: 15,14 tyś.

Bardziej szczegółowo

Złoże naturalne nagromadzenie kopaliny lub kilku kopalin, które może być przedmiotem eksploatacji.

Złoże naturalne nagromadzenie kopaliny lub kilku kopalin, które może być przedmiotem eksploatacji. WPROWADZENIE Złoże naturalne nagromadzenie kopaliny lub kilku kopalin, które może być przedmiotem eksploatacji. Według art. 6. ust. 1, pkt 19 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka warunków geologiczno-inżynierskich podłoża Krakowa z uwzględnieniem nawarstwień historycznych

Charakterystyka warunków geologiczno-inżynierskich podłoża Krakowa z uwzględnieniem nawarstwień historycznych Stanisław Rybicki, Piotr Krokoszyński, Janusz Herzig Charakterystyka warunków geologiczno-inżynierskich podłoża Krakowa z uwzględnieniem nawarstwień historycznych Warunki geologiczno-inżynierskie podłoża

Bardziej szczegółowo

1. Pochodzenie i klasyfikacja zasobów przyrodniczych... 11

1. Pochodzenie i klasyfikacja zasobów przyrodniczych... 11 Spis treści 1. Pochodzenie i klasyfikacja zasobów przyrodniczych... 11 1.1. Rozwój cywilizacji człowieka a korzystanie z zasobów Ziemi... 11 1.2. Czy zasoby naturalne Ziemi mogą ulec wyczerpaniu?... 14

Bardziej szczegółowo

Nowe możliwości zastosowania kruszyw węglanowych w drogowych nawierzchniach z betonu cementowego oraz w betonach konstrukcyjnych

Nowe możliwości zastosowania kruszyw węglanowych w drogowych nawierzchniach z betonu cementowego oraz w betonach konstrukcyjnych Nowe możliwości zastosowania kruszyw węglanowych w drogowych nawierzchniach z betonu cementowego oraz w betonach konstrukcyjnych Danuta Bebłacz Instytut Badawczy Dróg i Mostów Piotr Różycki Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Opracowanie metody programowania i modelowania systemów wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenach nieprzemysłowych...

Opracowanie metody programowania i modelowania systemów wykorzystania odnawialnych źródeł energii na terenach nieprzemysłowych... monoklina śląsko-krakowska w północnej i środkowej części województwa jako przedłużenie monokliny przedsudeckiej południowej. Jej zasięg wyznacza obszar występowania utworów jury i triasu. zapadlisko górnośląskie

Bardziej szczegółowo

KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU

KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU dr hab. Stefan GÓRALCZYK, prof. IMBiGS mgr inż. Danuta KUKIELSKA Kruszywa amfibolitowe w Polsce

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA GEOLOGICZNE EKSPLOATACJI OTWOROWEJ I PODZIEMNEGO ZGAZOWANIA WĘGLA. Prof. dr hab.. inŝ. Marek Nieć

UWARUNKOWANIA GEOLOGICZNE EKSPLOATACJI OTWOROWEJ I PODZIEMNEGO ZGAZOWANIA WĘGLA. Prof. dr hab.. inŝ. Marek Nieć UWARUNKOWANIA GEOLOGICZNE EKSPLOATACJI OTWOROWEJ I PODZIEMNEGO ZGAZOWANIA WĘGLA Prof. dr hab.. inŝ. Marek Nieć Katedra Geologii ZłoŜowej owej i Górniczej AGH METODY OTWOROWE STOSOWANE SĄ DO EKSPLOATACJI

Bardziej szczegółowo

Skały budujące Ziemię

Skały budujące Ziemię Skały budujące Ziemię Minerały Minerał pierwiastek lub związek chemiczny powstały w przyrodzie w sposób naturalny, jednorodny pod względem chemicznym i fizycznym. Minerały w większości mają budowę krystaliczną.

Bardziej szczegółowo

580,10 581,42 581,42 581,70 Węgiel humusowy. Bardzo liczne siarczki żelaza w różnych formach.

580,10 581,42 581,42 581,70 Węgiel humusowy. Bardzo liczne siarczki żelaza w różnych formach. 1 2 4 3 Zdj.28. Pokład węgla humusowego nr205/1 (579,10-580,10m) -1, następnie iłowiec (580,10-581,42m) -2; pokład węgla humusowego nr205/2 (581,42-581,70m) -3 oraz mułowiec (581,70-587,15m) -4. Zdj.29.

Bardziej szczegółowo

Gospodarka odpadami wydobywczymi z punktu widzenia organów nadzoru górniczego

Gospodarka odpadami wydobywczymi z punktu widzenia organów nadzoru górniczego Gospodarka odpadami z punktu widzenia organów nadzoru górniczego Bogusława Madej Departament Ochrony Środowiska i Gospodarki ZłoŜem WyŜszy Urząd Górniczy Kielce 16.09.2011r. Ustawa o odpadach wydobywczych

Bardziej szczegółowo

DOLOMITY TO TAKŻE SUROWIEC DO WYTWARZANIA MATERIAŁÓW OGNIOTRWAŁYCH

DOLOMITY TO TAKŻE SUROWIEC DO WYTWARZANIA MATERIAŁÓW OGNIOTRWAŁYCH DOLOMITY TO TAKŻE SUROWIEC DO WYTWARZANIA MATERIAŁÓW OGNIOTRWAŁYCH Piotr Wyszomirski Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa 33-100 Tarnów, ul. Mickiewicza 8 Akademia Górniczo-Hutnicza 30-059 Kraków, al. Mickiewicza

Bardziej szczegółowo

VII. Prawo geologiczne i górnicze z elementami bezpieczeństwa i higieny pracy. X. Technologia eksploatacji podwodnej i otworowej surowców stałych

VII. Prawo geologiczne i górnicze z elementami bezpieczeństwa i higieny pracy. X. Technologia eksploatacji podwodnej i otworowej surowców stałych Wydział: Górnictwa i GeoinŜynierii Kierunek studiów: Górnictwo Odkrywkowe Rodzaj studiów: stacjonarne i niestacjonarne II stopnia Specjalność: Górnictwo Odkrywkowe Przedmiot kierunkowy: Technologia urabiania

Bardziej szczegółowo

Rozdział 28 - Inne galeny

Rozdział 28 - Inne galeny Rozdział 28 - Inne galeny Okaz 1 - MCh/P/11403 - Galena druzowa - 2-6-2: Próbka z II horyzontu rudnego, Trzebionka, rejon szybiku 18. Galena druzowa narastająca na dnie dużej kawerny w dolomitach kruszconośnych.

Bardziej szczegółowo

SUROWCE MINERALNE. Wykład 14

SUROWCE MINERALNE. Wykład 14 SUROWCE MINERALNE Wykład 14 WYBRANE NIEMETALICZNE SUROWCE MINERALNE surowce krzemionkowe, tj. zasobne w SiO 2, surowce glinowe, glinokrzemianowe i zawierające alkalia, surowce ilaste, surowce wapniowe,

Bardziej szczegółowo

KRUSZYWO WAPIENNE DLA DROGOWNICTWA. Konrad Jabłoński. Seminarium SPW K. Jabłoński - Kielce, 12 maja 2005 r. 1

KRUSZYWO WAPIENNE DLA DROGOWNICTWA. Konrad Jabłoński. Seminarium SPW K. Jabłoński - Kielce, 12 maja 2005 r. 1 KRUSZYWO WAPIENNE DLA DROGOWNICTWA Konrad Jabłoński Seminarium SPW K. Jabłoński - Kielce, 12 maja 2005 r. 1 1. Stereotypy: Funkcjonujące stereotypy w odniesieniu do kruszyw wapiennych, to najczęściej:

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4 - Blendy warstwowane

Rozdział 4 - Blendy warstwowane Rozdział 4 - Blendy warstwowane Okaz 1 - MCh/P/11302 - Blenda warstwowana z galeną - 1-1-3: Próbka z II horyzontu rudnego, Trzebionka, rejon szybiku nr 29, część południowa. Blenda warstwowana ze skupieniami

Bardziej szczegółowo

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Naukowo techniczna konferencja szkoleniowa Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Łukta, 17 19 września 2008 Zasoby materiałów w miejscowych do budowy dróg na terenie Warmii i

Bardziej szczegółowo

Karta rejestracyjna terenu zagrożonego ruchami masowymi Ziemi

Karta rejestracyjna terenu zagrożonego ruchami masowymi Ziemi 1. Numer identyfikacyjny: 2 6 0 4 1 0 2 0 0 0 0 0 1 Teren znajduje się na zalesionym stoku o ekspozycji południowej i południowo-zachodniej wzgórza Raszówka. Grzbiet wzgórza ma w tym rejonie wysokość względną

Bardziej szczegółowo

Kielce, sierpień 2007 r.

Kielce, sierpień 2007 r. Określenie warunków gruntowo wodnych podłoŝa projektowanego wodociągu Nida 2000 Etap II dla wsi Boronice, Chruszczyna Wielka, Chruszczyna Mała, Dalechowice, Donatkowice, Góry Sieradzkie, Krzyszkowice,

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Górnictwo i Geologia Rodzaj studiów: stacjonarne i niestacjonarne II stopnia Specjalność: Górnictwo Odkrywkowe

Kierunek: Górnictwo i Geologia Rodzaj studiów: stacjonarne i niestacjonarne II stopnia Specjalność: Górnictwo Odkrywkowe Kierunek: Górnictwo i Geologia Rodzaj studiów: stacjonarne i niestacjonarne II stopnia Specjalność: Górnictwo Odkrywkowe Zakres pytań obowiązujący od roku akad. 2014/2015 I. Technologia eksploatacji złóż

Bardziej szczegółowo

1. Wstęp. 1.1 Dane ogólne. 1.2 Cel projektowanych prac. 1.3 Zapotrzebowanie na wodę, wymagania odnośnie jej jakości, przeznaczenie wody

1. Wstęp. 1.1 Dane ogólne. 1.2 Cel projektowanych prac. 1.3 Zapotrzebowanie na wodę, wymagania odnośnie jej jakości, przeznaczenie wody 1 1. Wstęp 1.1 Dane ogólne Zleceniodawcą opracowania projektu prac geologicznych jest Urząd Gminy w Rytrze, z/s 33-343 Rytro 265. 1.2 Cel projektowanych prac Celem projektowanych prac jest poszukiwanie,

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Temat: MOJE BOISKO ORLIK 2012 Miejscowość: Małęczyn ul. Szkolna 64 Gmina: Gózd Województwo: mazowieckie Zleceniodawca: Urząd Gminy Gózd 26-634 Gózd, ul. Radomska 7 Dokumentator

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

Program RID NCBiR Reaktywność alkaliczna krajowych kruszyw"

Program RID NCBiR Reaktywność alkaliczna krajowych kruszyw Program RID NCBiR Reaktywność alkaliczna krajowych kruszyw" Jakość krajowych łamanych kruszyw mineralnych z uwzględnieniem oceny ich reaktywności alkalicznej w betonie II Wschodnie Forum Drogowe, Suwałki

Bardziej szczegółowo

OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW

OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW OPRACOWAŁ: mgr Kazimierz Milanowski inż. Przemysław Milanowski Kraków grudzień 2010

Bardziej szczegółowo

Karta rejestracyjna terenu zagrożonego ruchami masowymi Ziemi

Karta rejestracyjna terenu zagrożonego ruchami masowymi Ziemi 1. Numer identyfikacyjny: 2 6 0 4 1 2 2 0 0 0 0 0 1 Nachylenie, wysokość i ekspozycja zboczy/stoków. Ukształtowanie powierzchni zboczy/stoków. Działalność naturalnych procesów geologicznych (erozja rzeczna).

Bardziej szczegółowo

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH Marek Krajewski Instytut Badawczy Materiałów Budowlanych Sp. z o.o. 13 KRUSZYWA WAPIENNE I ICH JAKOŚĆ Kruszywo

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca warunków geotechnicznych w związku z projektowanym remontem ulicy Stawowej w Rajsku gmina Oświęcim.

Opinia dotycząca warunków geotechnicznych w związku z projektowanym remontem ulicy Stawowej w Rajsku gmina Oświęcim. Sporządzanie dokumentacji geologicznych i hydrogeologicznych Badania przepuszczalności gruntu Raporty oddziaływania na środowisko Przydomowe oczyszczalnie ścieków mgr inŝ. Michał Potempa 32-500 Chrzanów

Bardziej szczegółowo

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo Tomasz Poskrobko Przemysł produkcja materialna, polegająca na wytwarzaniu wyrobów w sposób masowy, przy użyciu urządzeń mechanicznych, Towary przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Analizy komunikacyjne

Analizy komunikacyjne Analizy komunikacyjne Opracowała: Agnieszka Żygadło Przedmiot: Zaawansowane metody wspomagania decyzji przestrzennych Prowadząca: dr inż. Magdalena Mlek Temat pracy magisterskiej: Analiza przewozów materiałów

Bardziej szczegółowo

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 -1/1- XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 W zadaniach 1-3 należy wykorzystać mapę (s. 4) i przekrój geologiczny (s. 5). Zadanie 1. Uwaga: w miejscach pozostawionych po poleceniach

Bardziej szczegółowo

ZagroŜenia naturalne w otworowych zakładach górniczych. Spis treści

ZagroŜenia naturalne w otworowych zakładach górniczych. Spis treści ZAGROśENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH KATOWICE 7 Spis treści. ZagroŜenie erupcyjne.... ZagroŜenie siarkowodorowe.... Inne zagroŝenia..... ZagroŜenie poŝarowe..... ZagroŜenie zapadliskami...

Bardziej szczegółowo

ZABEZPIECZENIE POTRZEB SUROWCOWYCH WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO WARUNKIEM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU. KORZYŚCI DZIAŁALNOŚCI GÓRNICZEJ DLA ŚRODOWISKA

ZABEZPIECZENIE POTRZEB SUROWCOWYCH WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO WARUNKIEM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU. KORZYŚCI DZIAŁALNOŚCI GÓRNICZEJ DLA ŚRODOWISKA ZABEZPIECZENIE POTRZEB SUROWCOWYCH WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO WARUNKIEM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU. KORZYŚCI DZIAŁALNOŚCI GÓRNICZEJ DLA ŚRODOWISKA Marek NIEĆ Komitet Zrównoważonej Gospodarki Surowcami Mineralnymi

Bardziej szczegółowo

2. Baza zasobowa skał do produkcji kruszyw naturalnych łamanych w Polsce i jej zróżnicowanie regionalne

2. Baza zasobowa skał do produkcji kruszyw naturalnych łamanych w Polsce i jej zróżnicowanie regionalne Górnictwo i Geoinżynieria Rok 34 Zeszyt 4 2010 Krzysztof Galos* REGIONALNE ZRÓŻNICOWANIE KRAJOWEGO RYNKU KRUSZYW NATURALNYCH ŁAMANYCH 1. Wstęp Kruszywa naturalne łamane są surowcami, które w większości

Bardziej szczegółowo

Rozdział 18 - Okazy pojedyncze

Rozdział 18 - Okazy pojedyncze Rozdział 18 - Okazy pojedyncze Okaz 1 - MCh/P/11437 - Osad wewnętrzny - 3-4-7: Próbka z I horyzontu rudnego, Cezarówka Górna, rejon Góry Łazy, rdzeń wiertniczy. Osad wewnętrzny - wypełnienie kawerny laminowanym

Bardziej szczegółowo

Instytut Metali NieŜelaznych GLIWICE, PAŹDZIERNIK

Instytut Metali NieŜelaznych GLIWICE, PAŹDZIERNIK Instytut Metali NieŜelaznych GLIWICE, PAŹDZIERNIK - 2011 Zbigniew Śmieszek - IMN Gliwice Krystian Cichy - IMN Gliwice Andrzej Wieniewski - IMN Gliwice Bogusław Ochab - ZGH Bolesław S.A. Cezary Reguła -

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Katalog turystyczny WAWEL CUP 37.

Katalog turystyczny WAWEL CUP 37. Katalog turystyczny Przyjazd na Wawel Cup to dla wielu aktywny wypoczynek oraz możliwość poznania atrakcji turystycznych i przyrodniczych naszego regionu. Specjalnie dla naszych gości z zagranicy (i nie

Bardziej szczegółowo

Osady ściekowe w technologii produkcji klinkieru portlandzkiego na przykładzie projektu mgr inż. Małgorzata Dudkiewicz, dr inż.

Osady ściekowe w technologii produkcji klinkieru portlandzkiego na przykładzie projektu mgr inż. Małgorzata Dudkiewicz, dr inż. Osady ściekowe w technologii produkcji klinkieru portlandzkiego na przykładzie projektu mgr inż. Małgorzata Dudkiewicz, dr inż. Ewa Głodek-Bucyk I Konferencja Biowęglowa, Serock 30-31 maj 2016 r. ZAKRES

Bardziej szczegółowo

P R O T O K Ó Ł. mgr Z. Kulczycki, prof. E. Mokrzycki, prof. R. Ney, prof. M. Nieć, prof. A. Paulo, prof. J. Sablik, prof. K.

P R O T O K Ó Ł. mgr Z. Kulczycki, prof. E. Mokrzycki, prof. R. Ney, prof. M. Nieć, prof. A. Paulo, prof. J. Sablik, prof. K. P R O T O K Ó Ł z Zebrania Plenarnego Komitetu Gospodarki Surowcami Mineralnymi PAN odbytego 29 czerwca 2005 roku w Kopalni Porfiru ZALAS Sp. z o.o. w Zalasie Obecni: mgr Z. Kulczycki, prof. E. Mokrzycki,

Bardziej szczegółowo

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Złoże Borzęcin jest przykładem na to, że szczerpane złoża węglowodorów mogą w przyszłości posłużyć jako składowiska odpadów gazowych

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie lokalnych zasobów kruszyw naturalnych do budowy dróg

Wykorzystanie lokalnych zasobów kruszyw naturalnych do budowy dróg II Warmińsko-Mazurskie Forum Drogowe Wykorzystanie lokalnych zasobów kruszyw naturalnych do budowy dróg Marta WASILEWSKA Politechnika Białostocka Lidzbark Warmiński, 5 października 2015r. I. WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Potencjał dla poszukiwań złóŝ gazu ziemnego w łupkach dolnego paleozoiku (shale gas) w Polsce

Potencjał dla poszukiwań złóŝ gazu ziemnego w łupkach dolnego paleozoiku (shale gas) w Polsce Potencjał dla poszukiwań złóŝ gazu ziemnego w łupkach dolnego paleozoiku (shale gas) w Polsce Paweł Poprawa pawel.poprawa@pgi.gov.pl Niekonwencjonalne złoŝa gazu ziemnego w Polsce gaz w łupkach (shale

Bardziej szczegółowo

KIERUNKI ROZWOJU TECHNOLOGII PRODUKCJI KRUSZYW LEKKICH W WYROBY

KIERUNKI ROZWOJU TECHNOLOGII PRODUKCJI KRUSZYW LEKKICH W WYROBY KIERUNKI ROZWOJU TECHNOLOGII PRODUKCJI KRUSZYW LEKKICH W WYROBY POZNAŃ 17.10.2014 Jarosław Stankiewicz PLAN PREZENTACJI 1.KRUSZYWA LEKKIE INFORMACJE WSTĘPNE 2.KRUSZYWA LEKKIE WG TECHNOLOGII IMBIGS 3.ZASTOSOWANIE

Bardziej szczegółowo

Aby pozbyć się nadmiaru CO2 z atmosfery należy go... Czerwiec Skompresować Wychwycić W jaki sposób przebiega technologia CCS? Dwutlenek węgla przeznaczony do geologicznego składowania pochodzi z obiektów

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH. ZAGROŻENIE ERUPCYJNE Zagrożenie erupcyjne - możliwość wystąpienia zagrożenia wywołanego erupcją wiertniczą rozumianą jako przypływ płynu złożowego

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2

XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2 -2/1- XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2 Zadanie 10. A. Okolice Chęcin są podręcznikowym przykładem obszaru występowania inwersji rzeźby. Wyjaśnij, na czym polega inwersja

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia środowiskowe na terenach górniczych

Zagrożenia środowiskowe na terenach górniczych Zagrożenia środowiskowe na terenach górniczych dr inż. Henryk KLETA WYDZIAŁ GÓRNICTWA I GEOLOGII POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ Katedra Geomechaniki, Budownictwa Podziemnego i Zarządzania Ochroną Powierzchni Analiza

Bardziej szczegółowo

Plutonizmem (nazwa od Plutona - boga podziemi z mitologii greckiej) nazywamy zjawiska związane:

Plutonizmem (nazwa od Plutona - boga podziemi z mitologii greckiej) nazywamy zjawiska związane: 7a. Plutonizm Plutonizmem (nazwa od Plutona - boga podziemi z mitologii greckiej) nazywamy zjawiska związane: z lokalnym upłynnieniem skał w głębi litosfery (powstawaniem ognisk magmowych), wnikaniem,

Bardziej szczegółowo

WGGIOŚ Egzamin inżynierski 2014/2015 WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: GÓRNICTWO I GEOLOGIA

WGGIOŚ Egzamin inżynierski 2014/2015 WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: GÓRNICTWO I GEOLOGIA WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: GÓRNICTWO I GEOLOGIA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Geologia ogólna

Bardziej szczegółowo

Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd

Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd Strona 1 / 5 Częstochowa - Kraków - Jurajski Szlak Rowerowy Orlich Gniazd Opis autor: Admin Pierwszym ważniejszym obiektem na śląskim odcinku rowerowego szlaku Szlaku Orlich Gniazd jest miejscowość Smoleń,

Bardziej szczegółowo

SUROWCE I RECYKLING. Wykład 7

SUROWCE I RECYKLING. Wykład 7 SUROWCE I RECYKLING Wykład 7 Ścieralność róŝnych surowców skalnych z obszaru Polski określona metodą bębna Devala (Kamieński, Skalmowski 1957) Rodzaj skały Ubytek masy [%] Jakość Granity 1,8 5,4 od bardzo

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Temat: MOJE BOISKO ORLIK 2012 Miejscowość: Gózd Gmina: Gózd Województwo: mazowieckie Zleceniodawca: Urząd Gminy Gózd 26-634 Gózd, ul. Radomska 7 Dokumentator : Kierownik Pracowni

Bardziej szczegółowo

Drewno. Zalety: Wady:

Drewno. Zalety: Wady: Drewno Drewno to naturalny surowiec w pełni odnawialny. Dzięki racjonalnej gospodarce leśnej w Polsce zwiększają się nie tylko zasoby drewna, lecz także powierzchnia lasów. łatwość w obróbce, lekkość i

Bardziej szczegółowo

Iły krakowieckie w kontekście produkcji kruszyw lekkich

Iły krakowieckie w kontekście produkcji kruszyw lekkich Iły krakowieckie w kontekście produkcji kruszyw lekkich Autor: Krzysztof Galos Konferencja Drugie życie odpadów w technologiach ceramicznych wzajemne korzyści, 12.07.2018 Kopaliny ilaste ceramiki budowlanej

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Obiekt : nawierzchnia drogowa Miejscowość : Majdan Gmina: Wiązowna Województwo: mazowieckie Zleceniodawca: VERTIKAL BłaŜej Binienda ul. Droga Hrabska 8 d 05-090 Falenty Nowe

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA EKSPLOATACJI GÓRNICZEJ

ZAGADNIENIA EKSPLOATACJI GÓRNICZEJ - 69 - Rozdział 5 ZAGADNIENIA EKSPLOATACJI GÓRNICZEJ SPIS TREŚCI 1. Kopaliny podstawowe 2. Kopaliny pospolite - 70-1. Kopaliny podstawowe Na obszarze gminy Brzeszcze prowadzona jest eksploatacja złoża

Bardziej szczegółowo

Łom skał kwarcowo-skaleniowych Jaworek. Długość: Szerokość:

Łom skał kwarcowo-skaleniowych Jaworek. Długość: Szerokość: OPIS GEOSTANOWISKA Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 73 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom skał kwarcowo-skaleniowych Jaworek Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość:

Bardziej szczegółowo

Wody mineralne i lecznicze Polski, wody jako źródło energii. Akademia Górniczo-Hutnicza Katedra Hydrogeologii i Geologii InŜynierskiej

Wody mineralne i lecznicze Polski, wody jako źródło energii. Akademia Górniczo-Hutnicza Katedra Hydrogeologii i Geologii InŜynierskiej Wody mineralne i lecznicze Polski, wody jako źródło energii Akademia Górniczo-Hutnicza Katedra Hydrogeologii i Geologii InŜynierskiej PODZIAŁ WÓD PODZIEMNYCH ZWYKŁE WODY PODZIEMNE (SŁODKIE WODY PODZIEMNE)

Bardziej szczegółowo

SUROWCE MINERALNE. Wykład 11

SUROWCE MINERALNE. Wykład 11 SUROWCE MINERALNE Wykład 11 WYBRANE NIEMETALICZNE SUROWCE MINERALNE surowce krzemionkowe, tj. zasobne w SiO 2, surowce glinowe, glinokrzemianowe i zawierające alkalia, surowce ilaste, surowce wapniowe,

Bardziej szczegółowo

SUROWCE I RECYKLING. Wykład 8

SUROWCE I RECYKLING. Wykład 8 SUROWCE I RECYKLING Wykład 8 WYBRANE NIEMETALICZNE SUROWCE MINERALNE surowce krzemionkowe, tj. zasobne w SiO 2, surowce ilaste, surowce glinowe, glinokrzemianowe i zawierające alkalia, surowce wapniowe,

Bardziej szczegółowo

Kielce, lipiec 2006 r.

Kielce, lipiec 2006 r. Określenie warunków gruntowo wodnych podłoŝa gruntowego projektowanej kanalizacji sanitarnej we kilku obszarach Chmielnika : wieś Przededworze Dezyderiów, Alei Zwycięstwa, Osiedla Dygasińskiego, Osiedla

Bardziej szczegółowo

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r.

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r. Program Infrastruktura Monitoringu Wód Podziemnych ul. Rakowiecka 4, 00-975 Warszawa tel. 22 45 92 441, fax. 22 45 92 441 Sieć obserwacyjno-badawcza wód podziemnych na obszarze działania Oddziału Świętokrzyskiego

Bardziej szczegółowo

MIEDŹ I SREBRO SREBRO Z DOLNEGO ŚLĄSKA STAWIA POLSKĘ NA PODIUM ŚWIATOWYCH POTENTATÓW 3. MIEJSCE NA ŚWIECIE!

MIEDŹ I SREBRO SREBRO Z DOLNEGO ŚLĄSKA STAWIA POLSKĘ NA PODIUM ŚWIATOWYCH POTENTATÓW 3. MIEJSCE NA ŚWIECIE! W 2014 R. WYDOBYCIE RUD MIEDZI W KGHM POLSKA MIEDŹ WYNIOSŁO 30 MLN TON Fot. KGHM Polska Miedź S.A. MIEDŹ I SREBRO SREBRO Z DOLNEGO ŚLĄSKA STAWIA POLSKĘ NA PODIUM ŚWIATOWYCH POTENTATÓW 3. MIEJSCE NA ŚWIECIE!

Bardziej szczegółowo

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A. Obiekt: Droga powiatowa Kowalewo Pomorskie - Wąbrzeźno

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A. Obiekt: Droga powiatowa Kowalewo Pomorskie - Wąbrzeźno D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A P O D Ł OśA GRUNTOWEGOI KONSTRUKCJI I S T N I E JĄCEJ NAWIERZCHNI Obiekt: Droga powiatowa Kowalewo Pomorskie - Wąbrzeźno Bydgoszcz 2008 r. Spis treści

Bardziej szczegółowo

Technologia. Praca magazynu gazu charakteryzuje się naprzemiennie występującymi cyklami zatłaczania i odbioru gazu.

Technologia. Praca magazynu gazu charakteryzuje się naprzemiennie występującymi cyklami zatłaczania i odbioru gazu. Technologia Praca magazynu gazu charakteryzuje się naprzemiennie występującymi cyklami zatłaczania i odbioru gazu. Magazyn napełniany jest gazem (Lw) z podsystemu gazu zaazotowanego z Mieszalni Grodzisk

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA. 00-792 Warszawa, ul. Olszewska 12. Część VI. Autoklawizowany beton komórkowy. www.wseiz.pl

WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA. 00-792 Warszawa, ul. Olszewska 12. Część VI. Autoklawizowany beton komórkowy. www.wseiz.pl WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 00-792 Warszawa, ul. Olszewska 12 MATERIAŁY DO IZOLACJI CIEPLNYCH W BUDOWNICTWIE Część VI Autoklawizowany beton komórkowy www.wseiz.pl AUTOKLAWIZOWANY

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA NATURALNEGO ZAGROŻENIA GEOLOGICZNEGO OBIEKT - OSUWISKO

KARTA DOKUMENTACYJNA NATURALNEGO ZAGROŻENIA GEOLOGICZNEGO OBIEKT - OSUWISKO KARTA DOKUMENTACYJNA NATURALNEGO ZAGROŻENIA GEOLOGICZNEGO OBIEKT - OSUWISKO 1. Metryka i lokalizacja NUMER EWIDENCYJNY Autor/rzy opracowania: Autor/rzy opracowania graficznego: M-34-31-C-C/1 wersja 1/1

Bardziej szczegółowo

2. Historia eksploatacji wapieni w Czatkowicach

2. Historia eksploatacji wapieni w Czatkowicach Górnictwo i Geoinżynieria Rok 34 Zeszyt 4 2010 Czesław Kotowski*, Tadeusz Ratajczak** KARBOŃSKIE WAPIENIE Z CZATKOWIC ICH CHARAKTER SUROWCOWY A MOŻLIWOŚCI WYKORZYSTANIA*** 1. Wstęp Kopalnia Wapienia Czatkowice

Bardziej szczegółowo

ROLA WODY W ZRÓWNOWAŻONYM ZAGOSPODAROWANIU MIASTA KRAKOWA - PROPOZYCJE KOMPLEKSOWYCH ROZWIĄZAŃ

ROLA WODY W ZRÓWNOWAŻONYM ZAGOSPODAROWANIU MIASTA KRAKOWA - PROPOZYCJE KOMPLEKSOWYCH ROZWIĄZAŃ ROLA WODY W ZRÓWNOWAŻONYM ZAGOSPODAROWANIU MIASTA KRAKOWA - PROPOZYCJE KOMPLEKSOWYCH ROZWIĄZAŃ Mariusz CZOP Katedra Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej WODA W MIASTACH WODY PODZIEMNE występują poniżej

Bardziej szczegółowo

PROJEKT BUDOWLANY. Modernizacja drogi nr 2774D Nowa Kamienica - Grudza

PROJEKT BUDOWLANY. Modernizacja drogi nr 2774D Nowa Kamienica - Grudza PROJEKT BUDOWLANY Modernizacja drogi nr 2774D Nowa Kamienica - Grudza Inwestor : Gmina Stara Kamienica 58-512 Stara Kamienica 41 Wykonawca : Projektowanie-Kosztorysowanie- Nadzór Roboty Drogowe Stanisław

Bardziej szczegółowo

OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw

OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw PROFILE GEOLOGICZNE OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw METODA STRATYGRAFICZNA METODA PETROGRAFICZNA METODA PALENTOLOGICZNA ANALIZA PYŁKOWA (PALINOLOGIA) METODA STRATYGRAFICZNA zasada superpozycji

Bardziej szczegółowo

OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw

OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw PROFILE GEOLOGICZNE OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw METODA STRATYGRAFICZNA METODA PETROGRAFICZNA METODA PALENTOLOGICZNA ANALIZA PYŁKOWA (PALINOLOGIA) METODA STRATYGRAFICZNA zasada superpozycji

Bardziej szczegółowo

Spis Treści. CZĘŚĆ OPISOWA str.

Spis Treści. CZĘŚĆ OPISOWA str. 1 Spis Treści CZĘŚĆ OPISOWA str. I. Opis techniczny 1. Rodzaj opracowania...2 1.1 Inwestor...2 1.2 Podstawa opracowania...2 1.3 Zakres opracowania...2 1.4 Lokalizacja...2 1.5 Opis stanu istniejącego...2

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ODLEGŁOŚCI I CZASU MIĘDZY WSTRZĄSAMI ZE STRZELAŃ TORPEDUJĄCYCH A SAMOISTNYMI O ENERGII RZĘDU E4 J W WARUNKACH KW SA KWK,,PIAST

ANALIZA ODLEGŁOŚCI I CZASU MIĘDZY WSTRZĄSAMI ZE STRZELAŃ TORPEDUJĄCYCH A SAMOISTNYMI O ENERGII RZĘDU E4 J W WARUNKACH KW SA KWK,,PIAST Górnictwo i Geoinżynieria Rok 32 Zeszyt 1 2008 Józef Rusinek*, Stanisław Kurnik** ANALIZA ODLEGŁOŚCI I CZASU MIĘDZY WSTRZĄSAMI ZE STRZELAŃ TORPEDUJĄCYCH A SAMOISTNYMI O ENERGII RZĘDU E4 J W WARUNKACH KW

Bardziej szczegółowo

Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko

Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko Chemiczne oddziaływanie składowisk odpadów górnictwa węgla kamiennego na środowisko Prof. nadzw. dr hab. Andrzej Misiołek Wydział Nauk Technicznych Wyższa Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy w Katowicach

Bardziej szczegółowo

Przemysł cementowy w Gospodarce o Obiegu Zamkniętym

Przemysł cementowy w Gospodarce o Obiegu Zamkniętym Przemysł cementowy w Gospodarce o Obiegu Zamkniętym Bożena Środa Stowarzyszenie Producentów Cementu Przemysł cementowy w Polsce Ożarów 15 MLN TON/ROK Zdolność prod. klinkieru ~22 MLN TON/ROK Zdolność prod.

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 1. MAKROSKOPOWE OZNACZANIE MINERAŁÓW I SKAŁ

ROZDZIAŁ 1. MAKROSKOPOWE OZNACZANIE MINERAŁÓW I SKAŁ SPIS TREŚCI Wprowadzenie...9 ROZDZIAŁ 1. MAKROSKOPOWE OZNACZANIE MINERAŁÓW I SKAŁ...11 1.1. Wiadomości wstępne...11 1.2. Systematyka minerałów...13 1.3. Kryształy i układy krystalograficzne...17 1.4. Morfologia

Bardziej szczegółowo

Przykłady wykorzystania mikroskopii elektronowej w poszukiwaniach ropy naftowej i gazu ziemnego. mgr inż. Katarzyna Kasprzyk

Przykłady wykorzystania mikroskopii elektronowej w poszukiwaniach ropy naftowej i gazu ziemnego. mgr inż. Katarzyna Kasprzyk Przykłady wykorzystania mikroskopii elektronowej w poszukiwaniach ropy naftowej i gazu ziemnego mgr inż. Katarzyna Kasprzyk Mikroskop skaningowy Pierwszy mikroskop elektronowy transmisyjny powstał w 1931r

Bardziej szczegółowo

11.4. Warunki transportu i magazynowania spoiw mineralnych Zasady oznaczania cech technicznych spoiw mineralnych 37

11.4. Warunki transportu i magazynowania spoiw mineralnych Zasady oznaczania cech technicznych spoiw mineralnych 37 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 11 MINERALNE SPOIWA BUDOWLANE 11 11.1. Klasyfikacja 11 11.2. Spoiwa powietrzne 11 11.2.1. Wiadomości wstępne 11 11.2.2. Wapno budowlane 12 11.2.3. Spoiwa siarczanowe 18 11.2.4. Spoiwo

Bardziej szczegółowo

POTENCJAŁ ZASOBOWY POLSKI W ZAKRESIE GAZU I ROPY NAFTOWEJ Z PUNKTU WIDZENIA DZIAŁALNOŚCI POSZUKIWAWCZEJ PGNIG SA

POTENCJAŁ ZASOBOWY POLSKI W ZAKRESIE GAZU I ROPY NAFTOWEJ Z PUNKTU WIDZENIA DZIAŁALNOŚCI POSZUKIWAWCZEJ PGNIG SA POTENCJAŁ ZASOBOWY POLSKI W ZAKRESIE GAZU I ROPY NAFTOWEJ Z PUNKTU WIDZENIA DZIAŁALNOŚCI POSZUKIWAWCZEJ PGNIG SA (wg stanu na październik 2013, bez obszaru szelfowego) Mapa koncesji na poszukiwanie, rozpoznawanie

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1. WYBÓR ŚCIANY DO PRODUKCJI KRUSZYW w ŁuŜyckiej Kopalni Bazaltu KSIĘGINKI S.A. w Lubaniu

Załącznik nr 1. WYBÓR ŚCIANY DO PRODUKCJI KRUSZYW w ŁuŜyckiej Kopalni Bazaltu KSIĘGINKI S.A. w Lubaniu Załącznik nr 1 WYBÓR ŚCIANY DO PRODUKCJI KRUSZYW w ŁuŜyckiej Kopalni Bazaltu KSIĘGINKI S.A. w Lubaniu 1. WSTĘP 1.1. Przedmiot opracowania Przedmiotem opracowania jest ściana na wyrobiskach górniczych w

Bardziej szczegółowo

Prowincja hydrogeologiczna nizinna. Pasma zbiorników czwartorzędowych Subniecki i subzbiorniki

Prowincja hydrogeologiczna nizinna. Pasma zbiorników czwartorzędowych Subniecki i subzbiorniki Prowincja hydrogeologiczna nizinna Pasma zbiorników czwartorzędowych Subniecki i subzbiorniki Cz.2 Subniecki i subzbiorniki 1. Podstawa regionalizacji wg Kleczkowskiego: 2. Typowe cechy budowy subniecek

Bardziej szczegółowo

Zadanie egzaminacyjne

Zadanie egzaminacyjne Zadanie egzaminacyjne W pobliżu miejscowości Osina w gminie Kluki, powiecie bełchatowskim, województwie łódzkim zbadano i udokumentowano niewielkie złoże węgla brunatnego, o bardzo dobrych własnościach

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik górnictwa odkrywkowego 311[13]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik górnictwa odkrywkowego 311[13]-01 Czerwiec 2009 Zadanie egzaminacyjne W pobliżu istniejącej kopalni odkrywkowej węgla brunatnego Kluki zbadano i udokumentowano dodatkowe, niewielkie złoże towarzyszące węgla brunatnego pokładowe, kategorii I w pobliżu

Bardziej szczegółowo

Mandat 114 ZAŁĄCZNIK I ZAKRES STOSOWANIA CEMENT, WAPNA BUDOWLANE I INNE SPOIWA HYDRAULICZNE LISTA WYROBÓW DO WŁĄCZENIA DO MANDATU

Mandat 114 ZAŁĄCZNIK I ZAKRES STOSOWANIA CEMENT, WAPNA BUDOWLANE I INNE SPOIWA HYDRAULICZNE LISTA WYROBÓW DO WŁĄCZENIA DO MANDATU Mandat 114 ZAŁĄCZNIK I ZAKRES STOSOWANIA CEMENT, WAPNA BUDOWLANE I INNE SPOIWA HYDRAULICZNE LISTA WYROBÓW DO WŁĄCZENIA DO MANDATU PRZEWIDZIANE DO ZASTOSOWAŃ: PRZYGOTOWANIE BETONU, ZAPRAWY, ZACZYNU I INNYCH

Bardziej szczegółowo

TOM I Aglomeracja warszawska

TOM I Aglomeracja warszawska Biuro Studiów i Pomiarów Proekologicznych EKOMETRIA Sp. z o.o. 80-299 Gdańsk, ul. Orfeusza 2 tel. (058) 30-42-53, fax (058) 30-42-52 Informacje uzupełniające do PROGRAMÓW OCHRONY POWIETRZA dla stref województwa

Bardziej szczegółowo

Bilans zasobów gazu ziemnego

Bilans zasobów gazu ziemnego Bilans zasobów gazu ziemnego w Polsce doc. dr hab. Jerzy Nawrocki 27 stycznia 2010 r., Warszawa Bilans zadanie państwowej słuŝby geologicznej Prawo geologiczne i górnicze z dnia 4 lutego 1994 r. Art. 102a

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE SPECYFIKACJE TECHNICZNE D NAWIERZCHNIE TWARDE NIEULEPSZONE WYMAGANIA OGÓLNE

SZCZEGÓŁOWE SPECYFIKACJE TECHNICZNE D NAWIERZCHNIE TWARDE NIEULEPSZONE WYMAGANIA OGÓLNE 76 SZCZEGÓŁOWE SPECYFIKACJE TECHNICZNE D - 05.02.00 NAWIERZCHNIE TWARDE NIEULEPSZONE WYMAGANIA OGÓLNE 77 SPIS TREŚCI NAWIERZCHNIE TWARDE NIEULEPSZONE. WYMAGANIA OGÓLNE 1. WSTĘP...78 2. MATERIAŁY...79 3.

Bardziej szczegółowo

MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku

MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku Wojciech Blew, Dyrektor ds. Rozwoju Technologii, Grupa LOTOS Jerzy DomŜalski, Główny Koordynator Kontraktów Geolog,

Bardziej szczegółowo

Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej, jesteśmy operatorem największego

Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej, jesteśmy operatorem największego Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA jest największą polską spółką działającą na krajowym rynku poszukiwania i wydobycia gazu ziemnego i ropy naftowej. Oddział PGNiG SA w Zielonej Górze funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

SKAŁY NATURALNE SKUPISKA MINERAŁÓW JEDNORODNYCH LUB RÓŻNORODNYCH KALSYFIKACJA SKAŁ ZE WZGLĘDU NA ICH GENEZĘ

SKAŁY NATURALNE SKUPISKA MINERAŁÓW JEDNORODNYCH LUB RÓŻNORODNYCH KALSYFIKACJA SKAŁ ZE WZGLĘDU NA ICH GENEZĘ SKAŁY NATURALNE SKUPISKA MINERAŁÓW JEDNORODNYCH LUB RÓŻNORODNYCH KALSYFIKACJA SKAŁ ZE WZGLĘDU NA ICH GENEZĘ MAGMOWE POWSTAJĄCE Z KRYSTALIZACJI MAGMY, LAWY I SUBSTANCJI IM TOWARZYSZĄCYCH OSADOWE POWSTAJĄCE

Bardziej szczegółowo

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D.

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. Jerzy DomŜalski Gdańsk, 7 stycznia 2009 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 (geosekwestracja)

Bardziej szczegółowo

WIKTOR JASIŃSKI INSTYTUT BADAWCZY DRÓG I MOSTÓW FILIA WROCŁAW

WIKTOR JASIŃSKI INSTYTUT BADAWCZY DRÓG I MOSTÓW FILIA WROCŁAW WIKTOR JASIŃSKI INSTYTUT BADAWCZY DRÓG I MOSTÓW FILIA WROCŁAW SUWAŁKI, 15-16 marca 2018 Szacunkowy udział produkowanych kruszyw w drogownictwie Podział kruszyw - naturalne kruszywa z recyklingu 6% kruszywa

Bardziej szczegółowo

Kruszywa naturalne w Małopolsce i Podkarpaciu

Kruszywa naturalne w Małopolsce i Podkarpaciu naturalne w Małopolsce i Podkarpaciu Dorota Łochańska, Łukasz Machniak, Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Sztaszica, Wydział Górnictwa i Geoinżynierii, Katedra Górnictwa Odkrywkowego Górnictwo

Bardziej szczegółowo

BIURO PROJEKTÓW BUDOWNICTWA KOMUNALNEGO we Wrocławiu Spółka z o.o Wrocław, ul. Opolska lok.1

BIURO PROJEKTÓW BUDOWNICTWA KOMUNALNEGO we Wrocławiu Spółka z o.o Wrocław, ul. Opolska lok.1 BPBK BIURO PROJEKTÓW BUDOWNICTWA KOMUNALNEGO we Wrocławiu Spółka z o.o. 52-010 Wrocław, ul. Opolska 11-19 lok.1 Znak rej.: S66-2/2010 Zleceniodawca (Inwestor): Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Żyrardów

Bardziej szczegółowo

3. Przedmiot opracowania.

3. Przedmiot opracowania. - 2 3. Przedmiot opracowania. Przedmiotem opracowania jest projekt budowlany branŝy drogowej na: - przebudowę nawierzchni ulicy; - przebudowę chodnika; - przebudowę dojść do budynków mieszkalnych. 4. Stan

Bardziej szczegółowo