Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych"

Transkrypt

1 Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych Barbara Badełek Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Uppsalski Nauczyciele fizyki w CERN maja 2007 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 1 / 42

2 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 2 / 42

3 Treść 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 3 / 42

4 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 4 / 42

5 Wstȩp: nazwy jednostek Potȩga 10 Liczba Symbol p (piko) n (nano) µ (mikro) m (mili) k (kilo) M (mega) G (giga) T (tera) B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 5 / 42

6 Wstȩp: jak szybko rośnie prȩdkość przyspieszanej cz astki Energia kinetyczna protonu Prȩdkość/c 50 MeV GeV GeV ( PS w CERN) GeV (SPS w CERN) TeV (LHC w CERN) B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 6 / 42

7 Wstȩp: jednostki i skale mikroświata Jednostki energii (masy) i odległości: Elektronowolt: 1 ev (1 ev/c 2 ) J; 1 kev, 1MeV, 1GeV, 1 TeV Femtometr: 1 fm = m Mikroskop musi używać światła o długości fali λ < promień ogl adanego obiektu. Zdolność rozdzielcza najlepszego obecnego mikroskopu : około fm Promień protonu: r p 1 fm Rozmiar elektronu (lub kwarku): r e,q < 10 3 fm ( może s a punktowe?) Masa protonu: M 1 GeV/c 2 Masa (najlżejszego) elektronu: m 0.5 MeV/c 2 L. de Broglie (1924): każdy obiekt o pȩdzie p ma cechy fali o długości λ =h/p. Np. dla p = 1 GeV/c mamy λ m (h J s). Energie elektronów w atomach: ev kev AKCELERATORY. Fizyka cz astek elementarnych fizyka wielkich energii (w porównaniu z mas a spoczynkow a). B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 7 / 42

8 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 8 / 42

9 Z czego składa siȩ materia? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 9 / 42

10 Cegiełki elementarne (kwarki i leptony) Wszystkie powyższe cz astki maj a liczbȩ kwantow a spinu 1/2 (należ a do tzw. fermionów). Trzy rodziny fermionów ale czy naprawdȩ tylko 3? N rodzin = ± (wyniki z LEP w CERN) B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 10 / 42

11 Cegiełki elementarne sk ad je bierzemy? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 11 / 42

12 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 12 / 42

13 Rodzaje sił działaj acych w przyrodzie Jeśli na obiekt działa siła to mówimy o oddziaływaniu tego obiektu ze źródłem siły (albo z polem) B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 13 / 42

14 Oddziaływanie (siła) to wymiana informacji B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 14 / 42

15 Bozony przenosz ace oddziaływania (pośrednicz ace) 8 gluonów g masa spoczynkowa = 0 (oddziaływania silne) 1 foton γ masa spoczynkowa = 0 (oddziaływania elektromagnetyczne) W ±, Z 0 masa spoczynkowa 100 GeV/c 2 (oddziaływania słabe)? G (?) masa spoczynkowa??? (oddziaływania grawitacyjne)? H (?) masa spoczynkowa??? (mechanizm nadawania mas) Wszystkie powyższe cz astki maj a liczbȩ kwantow a spinu całkowit a (należ a do tzw. bozonów); dla g, γ, W ±, Z 0 jest ona równa 1. B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 15 / 42

16 Oddziaływanie (siła) to wymiana informacji, c.d. Oddziaływanie Coulomba pomiȩdzy elektronem i pozytronem: obiektem wymienianym jest (wirtualny) foton. Schematycznie zapisujemy to tak: (tzw. diagram Feynmana) Ale czym jest wirtualny foton? Albo wirtualna cz astka masywna? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 16 / 42

17 Oddziaływanie (siła) to wymiana informacji, c.d. Ten przykład bardzo podobny ale tu elektron i pozytron oddziaływuj a słabo! (wymieniany nośnik oddziaływań słabych) e + e + Z 0 e - e - B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 17 / 42

18 Struktura protonu pod mikroskopem B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 18 / 42

19 Dygresja: przypomnienie zasady nieoznaczoności Zachowanie energii zdefiniowane tylko z dokładności a do E takiego, że: E t > 2 Możliwe wiȩc fluktuacje jednych cz astek w drugie albo kreacja i anihilacja par cz astka antycz astka, jeśli zachodz a w czasie t > /2 E. Ważne! Istnienie cz astek wirtualnych wywiera mierzalny wpływ na cz astki rzeczywiste! Ważne! Dlaczego potrzebne wielkie energie aby ogl adać małe obiekty? p x > 2 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 19 / 42

20 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 20 / 42

21 Diagramy Feynmana Dżungla diagramów: B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 21 / 42

22 Diagramy Feynmana, c.d. Ważny przykład: czym wiȩc jest np. elektron? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 22 / 42

23 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 23 / 42

24 Model Standardowy oddziaływań elementarnych Rodzina obiektów elementarnych - bardzo liczna, ma co najmniej 36 członków, z których co najmniej 12 odpowiada za przenoszenie oddziaływań (sił). W naszych warunkach istniej a co najmniej 4 oddziaływania (siły), przy czym ze wzrostem energii wzglȩdna moc oddziaływań zmienia siȩ, np: silnych elektromagnetycznych Być może w innych warunkach (np. zaraz po Wielkim Wybuchu) wszystkie oddziaływania mogłyby mieć podobne natȩżenia? Teorie Wielkiej Unifikacji: E > GeV (masa protonu: 1 GeV/c 2 ; najwyższa obecnie energia protonów w akceleratorach: 10 3 GeV; wkrótce LHC: 7 TeV). Model Standardowy świetnie zgodny z doświadczeniem ale NIE przewiduj acy szeregu parametrów, np. mas cz astek i cech sił razem około 20 wolnych parametrów. Także: grawitacja? Oraz... B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 24 / 42

25 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 25 / 42

26 Otwarte horyzonty... B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 26 / 42

27 Wielka Unifikacja Ostateczna teoria (TOF) opisywałaby jedno oddziaływanie, z którego narodził siȩ (?) Wszechświat B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 27 / 42

28 Ale czy naprawdȩ rozumiemy budowȩ materii? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 28 / 42

29 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 29 / 42

30 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? Archeologia kosmiczna pozostałości po Wielkim Wybuchu (jeśli był...), np. fotony i neutrina promieniowania tła. Promieniowanie kosmiczne: pierwotne (procesy zachodz ace w ciałach niebieskich i ich zbiorowiskach, np. spalanie gwiazd) i wtórne (procesy zachodz ace w atmosferze ziemskiej). Wytwarzanie sztuczne, w akceleratorach: E = mc 2 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 30 / 42

31 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? c.d....z promieniowania kosmicznego: B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 31 / 42

32 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? c.d....sztucznie, w akceleratorach, np. w SPS w CERN: B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 32 / 42

33 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? c.d....w akceleratorach, np w LHC w CERN: B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 33 / 42

34 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 34 / 42

35 Typy eksperymentów przy wysokich energiach np. COMPASS np. ATLAS np. planowany NLC B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 35 / 42

36 Detektory B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 36 / 42

37 Co mierzy siȩ w eksperymentach? Wybiera siȩ i formuje pȩczek określonych cz astek pierwotnych (wi azka) oraz materiał na tarczȩ (jeśli doświadczenie o stałej tarczy). Wybiera siȩ i formuje pȩczki określonych cz astek pierwotnych wi azek (jeśli doświadczenie ze zderzaczem). Mierzy siȩ pȩd wi azki ( wi azek). Identyfikuje siȩ produkty zderzenia. Mierzy siȩ ich pȩdy. Rekonstruuje siȩ przestrzennie całe oddziaływanie (lub jego czȩść). Zbiera siȩ wielkie statystyki zdarzeń ( miliony!) Do ich opracowania komputery wielkiej mocy i o wielkiej pamiȩci stymulowanie technologii! B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 37 / 42

38 Co wiȩc nam da Large Hadron Collider, LHC? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 38 / 42

39 Co wiȩc nam da Large Hadron Collider, LHC?c.d. Znajdziemy bozon(y) Higgsa masy cz astek. Znajdziemy cz astki supersymetryczne unifikacja sił. Zrozumiemy brak antymaterii we Wszechświecie. Aby te cele osiagn ać w LHC: energia musi być jak najwiȩksza wi azki protonów (lub jonów) o energiach 7 TeV + 7 TeV = 14 TeV w środku masy (do tego celu tunel musi też być wielki: 27 km obwodu!). Ta energia bardzo skoncentrowana! To zderzacz bo w nim użyteczna energia = E wiazka1 + E wiazka2 (w zwykłym akceleratorze: użyteczna energia E wiazka ) Przyspieszane protony a nie elektrony bo mniejsze straty na promieniowanie hamowania! Maszyna rusza w 2008 roku! B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 39 / 42

40 Outline 1 Wstȩp przypomnienie paru rzeczy użytecznych 2 Elementarne składniki budowy materii 3 Siły (oddziaływania) w przyrodzie 4 Dygresja: zasada nieoznaczoności 5 Diagramy Feynmana 6 Model Standardowy oddziaływań elementarnych i implikacje kosmologiczne 8 Jak wytwarzamy cz astki mikroświata? 9 Jak eksperymentujemy? 10 Podsumowanie B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 40 / 42

41 Podsumowanie: gdzie jesteśmy i dok ad idziemy? W XX wieku ogromny postȩp w zrozumieniu budowy materii i podstawowych etapów ewolucji Wszechświata. Cech a nauki jest jednak stawianie coraz wiȩkszej liczby pytań. Oto niektóre z nich dzisiaj: Czy kwarki i leptony s a elementarne? Dlaczego ładunek protonu jest co do wartości identyczny z ładunkiem elektronu? Co oznaczaj a generacje leptonów i kwarków? Ile ich jest? Sk ad bior a siȩ masy cz astek? I stałe fundamentalne? Co spowodowało inflacjȩ (jeśli rzeczywiście była)? Gdzie antymateria z tamtych lat...? I jak została złamana pocz atkowa symetria sił ( 4 oddziaływania?) Czym jest 96 % materii we Wszechświecie? Sk ad wziȩło siȩ życie we Wszechświecie?...(tu proszȩ wpisać inne)... Czy znajdziemy odpowiedzi w tym stuleciu? B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 41 / 42

42 Proszȩ wybaczyć uproszczenia... B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva rerum 42 / 42

Cząstki i siły. Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Cząstki i siły. Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Cząstki i siły tworzące nasz wszechświat Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan Wstęp Klasyfikacja cząstek elementarnych Model Standardowy 2 Wstęp 3 Jednostki, konwencje Prędkość światła c ~ 3 x 10 8 m/s Stała

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO FIZYKI CZĄSTEK. Julia Hoffman (NCU)

WSTĘP DO FIZYKI CZĄSTEK. Julia Hoffman (NCU) WSTĘP DO FIZYKI CZĄSTEK Julia Hoffman (NCU) WSTĘP DO WSTĘPU W wykładzie zostały bardzo ogólnie przedstawione tylko niektóre zagadnienia z zakresu fizyki cząstek elementarnych. Sugestie, pytania, uwagi:

Bardziej szczegółowo

Z czego i jak zbudowany jest Wszechświat? Jak powstał? Jak się zmienia?

Z czego i jak zbudowany jest Wszechświat? Jak powstał? Jak się zmienia? Z czego i jak zbudowany jest Wszechświat? Jak powstał? Jak się zmienia? Cząstki elementarne Kosmologia Wielkość i kształt Świata Ptolemeusz (~100 n.e. - ~165 n.e.) Mikołaj Kopernik (1473 1543) geocentryzm

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych i oddziaływań podstawowych

Fizyka cząstek elementarnych i oddziaływań podstawowych Fizyka cząstek elementarnych i oddziaływań podstawowych Wykład 1 Wstęp Jerzy Kraśkiewicz Krótka historia Odkrycie promieniotwórczości 1895 Roentgen odkrycie promieni X 1896 Becquerel promieniotwórczość

Bardziej szczegółowo

Oddziaływania fundamentalne

Oddziaływania fundamentalne Oddziaływania fundamentalne Silne: krótkozasięgowe (10-15 m). Siła rośnie ze wzrostem odległości. Znaczna siła oddziaływania. Elektromagnetyczne: nieskończony zasięg, siła maleje z kwadratem odległości.

Bardziej szczegółowo

O spinie kilka spraw ciekawych

O spinie kilka spraw ciekawych O spinie kilka spraw ciekawych Barbara Badełek Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Uppsalski Nauczyciele fizyki w CERN 20 26 maja 2007 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) O spinie kilka spraw ciekawych 1

Bardziej szczegółowo

Cząstki elementarne wprowadzenie. Krzysztof Turzyński Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski

Cząstki elementarne wprowadzenie. Krzysztof Turzyński Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski Cząstki elementarne wprowadzenie Krzysztof Turzyński Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski Historia badania struktury materii XVII w.: ruch gwiazd i planet, zasady dynamiki, teoria grawitacji, masa jako

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 1 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 2.12. 2009 Współczesne eksperymenty-wprowadzenie Detektory Akceleratory Zderzacze LHC Mapa drogowa Tevatron-

Bardziej szczegółowo

Bozon Higgsa prawda czy kolejny fakt prasowy?

Bozon Higgsa prawda czy kolejny fakt prasowy? Bozon Higgsa prawda czy kolejny fakt prasowy? Sławomir Stachniewicz, IF PK 1. Standardowy model cząstek elementarnych Model Standardowy to obecnie obowiązująca teoria cząstek elementarnych, które są składnikami

Bardziej szczegółowo

Teoria Wielkiego Wybuchu FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ

Teoria Wielkiego Wybuchu FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ Teoria Wielkiego Wybuchu Epoki rozwoju Wszechświata Wczesny Wszechświat Epoka Plancka (10-43 s): jedno podstawowe oddziaływanie Wielka Unifikacja (10-36 s): oddzielenie siły grawitacji od reszty oddziaływań

Bardziej szczegółowo

Theory Polish (Poland)

Theory Polish (Poland) Q3-1 Wielki Zderzacz Hadronów (10 points) Przeczytaj Ogólne instrukcje znajdujące się w osobnej kopercie zanim zaczniesz rozwiązywać to zadanie. W tym zadaniu będą rozpatrywane zagadnienia fizyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych

Wszechświat cząstek elementarnych Wszechświat cząstek elementarnych Maria Krawczyk i A. Filip Żarnecki Instytut Fizyki Teoretycznej i Instytut Fizyki Doświadczalnej Wydział Fizyki UW semestr letni, rok akad.. 2010/11 http://www www.fuw.edu.pl/~

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

Zderzenia relatywistyczne

Zderzenia relatywistyczne Zderzenia relatywistyczne Fizyka I (B+C) Wykład XVIII: Zderzenia nieelastyczne Energia progowa Rozpady czastek Neutrina Zderzenia relatywistyczne Zderzenia nieelastyczne Zderzenia elastyczne - czastki

Bardziej szczegółowo

Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN

Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż. Łukasz Graczykowski - lgraczyk@cern.ch Zakład Fizyki Jądrowej, Wydział

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe

WYKŁAD 8. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Oddziaływania słabe Cztery podstawowe siłyprzypomnienie Oddziaływanie grawitacyjne Działa między wszystkimi cząstkami, jest

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Elementy fizyki czastek elementarnych dr hab. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych IFD Plan wykładu: Świat czastek elementarnych czastki, jednostki, kinematyka relatywistyczna Akceleratory

Bardziej szczegółowo

Elementy Fizyki Jądrowej. Wykład 5 cząstki elementarne i oddzialywania

Elementy Fizyki Jądrowej. Wykład 5 cząstki elementarne i oddzialywania Elementy Fizyki Jądrowej Wykład 5 cząstki elementarne i oddzialywania atom co jest elementarne? jądro nukleon 10-10 m 10-14 m 10-15 m elektron kwark brak struktury! elementarność... 1897 elektron (J.J.Thomson)

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych

Wszechświat cząstek elementarnych Wszechświat cząstek elementarnych Maria Krawczyk i A. Filip Żarnecki Instytut Fizyki Teoretycznej i Instytut Fizyki Doświadczalnej Wydział Fizyki UW semestr letni, rok akad. 2011/12. 210/9 http://www www.fuw.edu.pl/~

Bardziej szczegółowo

Oddziaływanie podstawowe rodzaj oddziaływania występującego w przyrodzie i nie dającego sprowadzić się do innych oddziaływań.

Oddziaływanie podstawowe rodzaj oddziaływania występującego w przyrodzie i nie dającego sprowadzić się do innych oddziaływań. 1 Oddziaływanie podstawowe rodzaj oddziaływania występującego w przyrodzie i nie dającego sprowadzić się do innych oddziaływań. Wyróżniamy cztery rodzaje oddziaływań (sił) podstawowych: oddziaływania silne

Bardziej szczegółowo

czastki elementarne Czastki elementarne

czastki elementarne Czastki elementarne czastki elementarne "zwykła" materia, w warunkach które znamy na Ziemi, które panuja w ekstremalnych warunkach na Słońcu: protony, neutrony, elektrony. mówiliśmy również o neutrinach - czastki, które nie

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych (dla humanistów)

Wszechświat cząstek elementarnych (dla humanistów) Wszechświat cząstek elementarnych (dla humanistów) Maria Krawczyk i A. Filip Żarnecki nstytut Fizyki Teoretycznej Instytut Fizyki Doświadczalnej Wydział Fizyki UW Odkrycie cząstki Higgsa w LHC (CERN )

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Elementy fizyki czastek elementarnych dr hab. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych IFD Plan wykładu: Świat czastek elementarnych czastki, jednostki, kinematyka relatywistyczna Akceleratory

Bardziej szczegółowo

Cząstki elementarne. Składnikami materii są leptony, mezony i bariony. Leptony są niepodzielne. Mezony i bariony składają się z kwarków.

Cząstki elementarne. Składnikami materii są leptony, mezony i bariony. Leptony są niepodzielne. Mezony i bariony składają się z kwarków. Cząstki elementarne Składnikami materii są leptony, mezony i bariony. Leptony są niepodzielne. Mezony i bariony składają się z kwarków. Cząstki elementarne Leptony i kwarki są fermionami mają spin połówkowy

Bardziej szczegółowo

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe 4.IV.2012

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Oddziaływania słabe 4.IV.2012 Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 8sem.letni.2011-12 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Oddziaływania słabe Cztery podstawowe siły Oddziaływanie grawitacyjne Działa między wszystkimi cząstkami, jest

Bardziej szczegółowo

Janusz Gluza. Instytut Fizyki UŚ Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych

Janusz Gluza. Instytut Fizyki UŚ  Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych Akceleratory czyli największe mikroskopy świata Janusz Gluza Instytut Fizyki UŚ http://fizyka.us.edu.pl/ Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych http://www.us.edu.pl/~ztpce/ http://www.us.edu.pl/~gluza

Bardziej szczegółowo

LHC i po co nam On. Piotr Traczyk CERN

LHC i po co nam On. Piotr Traczyk CERN LHC i po co nam On Piotr Traczyk CERN LHC: po co nam On Piotr Traczyk CERN Detektory przy LHC Planowane są 4(+2) eksperymenty na LHC ATLAS ALICE CMS LHCb 5 Program fizyczny LHC 6 Program fizyczny LHC

Bardziej szczegółowo

Prawda i fałsz w Aniołach i Demonach D. Browna albo Gdzie jest antymateria z tamtych lat...?

Prawda i fałsz w Aniołach i Demonach D. Browna albo Gdzie jest antymateria z tamtych lat...? Prawda i fałsz w Aniołach i Demonach D. Browna albo Gdzie jest antymateria z tamtych lat...? Barbara Badełek Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Uppsalski Nauczyciele fizyki w CERN 20 26 maja 2007 Korzystałam

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek 5: Co dalej? Brakujące wątki Perspektywy Astrocząstki

Fizyka cząstek 5: Co dalej? Brakujące wątki Perspektywy Astrocząstki Fizyka cząstek 5: Co dalej? Brakujące wątki Perspektywy Astrocząstki Brakujące ogniwo Przypomnienie: brakujący bozon Higgsa! Oczekiwania: nietrwały, sprzężenie najsilniejsze do najcięższych cząstek. Ważny

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Elementy fizyki czastek elementarnych dr hab. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych IFD Plan wykładu: Świat czastek elementarnych czastki, jednostki, kinematyka relatywistyczna Akceleratory

Bardziej szczegółowo

Obserwacja Nowej Cząstki o Masie 125 GeV

Obserwacja Nowej Cząstki o Masie 125 GeV Obserwacja Nowej Cząstki o Masie 125 GeV Eksperyment CMS, CERN 4 lipca 2012 Streszczenie Na wspólnym seminarium w CERN i na konferencji ICHEP 2012 [1] odbywającej się w Melbourne, naukowcy pracujący przy

Bardziej szczegółowo

Wykład 1. Wszechświat cząstek elementarnych dla humanistów. Maria Krawczyk (IFT), Filip A. Żarnecki (IFD), Wydział Fizyki UW

Wykład 1. Wszechświat cząstek elementarnych dla humanistów. Maria Krawczyk (IFT), Filip A. Żarnecki (IFD), Wydział Fizyki UW Wszechświat cząstek elementarnych dla humanistów Wykład 1 Maria Krawczyk (IFT), Filip A. Żarnecki (IFD), Wydział Fizyki UW Odkrycie cząstki Higgsa w LHC (CERN ) - 4 lipca 2012 Nagroda Nobla 2013: F. Englert,

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński

W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk Gimli Glider Boeing 767-233 lot: Air Canada

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych (dla humanistów)

Wszechświat cząstek elementarnych (dla humanistów) Wszechświat cząstek elementarnych (dla humanistów) Maria Krawczyk i A. Filip Żarnecki nstytut Fizyki Teoretycznej Instytut Fizyki Doświadczalnej Wydział Fizyki UW Odkrycie cząstki Higgsa w CERN ogłoszone

Bardziej szczegółowo

Ciemna strona Wszechświata

Ciemna strona Wszechświata Ciemna strona Wszechświata prof. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych Instytut Fizyki Doświadczalnej, Wydział Fizyki U.W. Warszawa, 23 listopada 2010 A.F.Żarnecki Ciemna strona Wszechświata

Bardziej szczegółowo

Zasada nieoznaczoności Heisenberga. Konsekwencją tego, Ŝe cząstki mikroświata mają takŝe własności falowe jest:

Zasada nieoznaczoności Heisenberga. Konsekwencją tego, Ŝe cząstki mikroświata mają takŝe własności falowe jest: Zasada nieoznaczoności Heisenberga Konsekwencją tego, Ŝe cząstki mikroświata mają takŝe własności falowe jest: Pewnych wielkości fizycznych nie moŝna zmierzyć równocześnie z dowolną dokładnością. Iloczyn

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 1

Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 1 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 1 7.X.2009 Informacje ogólne o wykładzie Fizyka cząstek elementarnych Odkrycia Skąd ten tytuł wykładu? Wytłumaczenie dlaczego Wszechświat wygląda

Bardziej szczegółowo

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi?

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Świat pod lupą materia: 10-4 m kryształ: 10-9 m ρ=2 3 g/cm 3 atom: 10-10 m jądro: 10-14 m nukleon: 10-15 m (1fm) ρ=10

Bardziej szczegółowo

LHC: program fizyczny

LHC: program fizyczny LHC: program fizyczny Piotr Traczyk CERN Detektory przy LHC Planowane są 4(+2) eksperymenty na LHC ATLAS ALICE CMS LHCb 2 Program fizyczny LHC Model Standardowy i Cząstka Higgsa Poza Model Standardowy:

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 6. Oddziaływania kolorowe cd. Oddziaływania słabe. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników

WYKŁAD 6. Oddziaływania kolorowe cd. Oddziaływania słabe. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 6 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 11.XI.2009 Oddziaływania kolorowe cd. Oddziaływania słabe Cztery podstawowe oddziaływania Oddziaływanie grawitacyjne

Bardziej szczegółowo

Wykład monograficzny 0 1

Wykład monograficzny 0 1 Fizyka zderzeń relatywistycznych ciężkich jonów Wykład 0: LHC okno na Mikroświat Wykład 1: AA: Motywacja, cele fizyczne, akceleratory, eksperymenty Wykład 2: Plazma kwarkowo-gluonowa Wykład 3: Geometria

Bardziej szczegółowo

I. Przedmiot i metodologia fizyki

I. Przedmiot i metodologia fizyki I. Przedmiot i metodologia fizyki Rodowód fizyki współczesnej Świat zjawisk fizycznych: wielkości fizyczne, rzędy wielkości, uniwersalność praw Oddziaływania fundamentalne i poszukiwanie Teorii Ostatecznej

Bardziej szczegółowo

- Cząstka Higgsa - droga do teorii wszystkiego

- Cząstka Higgsa - droga do teorii wszystkiego - Cząstka Higgsa - droga do teorii wszystkiego Bohdan Grządkowski Uniwersytet Warszawski Wydział Fizyki Instytut Fizyki Teoretycznej 19 maja 2014 Uniwersytet Szczeciński Plan Model Standardowy oddziaływań

Bardziej szczegółowo

Wybrane Dzialy Fizyki

Wybrane Dzialy Fizyki Wybrane Dzialy Fizyki (2) Elementy fizyki środowiskowej Energia - podstawowy element rozwoju społeczeństwa Podstawowe poj ecia Formy energii Współczesne źródła energii Środowisko zanieczyszczenia i jego

Bardziej szczegółowo

CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna. Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński

CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna. Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński Czym jest CERN? CERN to skrót francuskiej nazwy Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, czyli Europejska

Bardziej szczegółowo

JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING

JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING testowe pomiary i demonstracja iż proponowana metoda pracuje są wykonywane na działającym akceleratorze COSY pierwszy pomiar z precyzją

Bardziej szczegółowo

Supersymetria, czyli super symetria

Supersymetria, czyli super symetria 28 Supersymetria, czyli super symetria Piotr Korcyl Instytut Fizyki UJ W niniejszym artykule chciałbym zaprosić Państwa do świata cząstek elementarnych. Zamierzam przedstawić Państwu kilka zagadnień, na

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Wrochna Narodowe Centrum Badań Jądrowych Z czego składa się Wszechświat?

Grzegorz Wrochna Narodowe Centrum Badań Jądrowych  Z czego składa się Wszechświat? Narodowe Centrum Badań Jądrowych www.ncbj.gov.pl Z czego składa się Wszechświat? 1 Budowa materii ~ cała otaczająca nas materia składa się z atomów pierwiastek chemiczny = = zbiór jednakowych atomów Znamy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Fizyka wczoraj, dziś, jutro. Z naszych lekcji. Olimpiady, konkursy, zadania. Astronomia dla każdego

Spis treści. Fizyka wczoraj, dziś, jutro. Z naszych lekcji. Olimpiady, konkursy, zadania. Astronomia dla każdego Spis treści Fizyka wczoraj, dziś, jutro Archeologia XXI wieku 4 Sławomir Jędraszek Tajemnica Gwiazdy 19 Betlejemskiej okiem astronoma Piotr Gronkowski, Marcin Wesołowski Z naszych lekcji Dlaczego warto

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki kwantowej i budowy materii

Podstawy fizyki kwantowej i budowy materii Podstawy fizyki kwantowej i budowy materii prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki Zakład Cząstek i Oddziaływań Fundamentalnych Instytut Fizyki Doświadczalnej Wykład 2 9 października 2017 A.F.Żarnecki

Bardziej szczegółowo

Nowa fizyka a oscylacja neutrin. Pałac Młodzieży Katowice 29 listopad 2006

Nowa fizyka a oscylacja neutrin. Pałac Młodzieży Katowice 29 listopad 2006 Nowa fizyka a oscylacja neutrin Pałac Młodzieży Katowice 29 listopad 2006 Nowa fizyka a oscylacja neutrin Ostatnie lata przyniosły wielkie zmiany w fizyce neutrin. Wiele różnych eksperymentów pokazało,

Bardziej szczegółowo

oraz Początek i kres

oraz Początek i kres oraz Początek i kres Powstanie Wszechświata szacuje się na 13, 75 mld lat temu. Na początku jego wymiary były bardzo małe, a jego gęstość bardzo duża i temperatura niezwykle wysoka. Ponieważ w tej niezmiernie

Bardziej szczegółowo

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 1.III Fizyka cząstek elementanych Odkrycia

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 1.III Fizyka cząstek elementanych Odkrycia Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 1 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 1.III.2010 Fizyka cząstek elementanych Odkrycia Skąd ten tytuł wykładu? Opis Wszechświata nie jest możliwy

Bardziej szczegółowo

LHC klucz do Mikroświata

LHC klucz do Mikroświata LHC klucz do Mikroświata Barbara Wosiek Dzień Otwarty, IFJ PAN 26.09.2008 1 LHC Large Hadron Collider Wielki Zderzacz Hadronów Gigantyczny akcelerator cząstek w Europejskim Ośrodku Fizyki Cząstek CERN

Bardziej szczegółowo

Model Standardowy budowy Wszechświata

Model Standardowy budowy Wszechświata Model Standardowy budowy Wszechświata 1) Jakie są podstawowe cegiełki, z których zbudowany jest Wszechświat? 2) Czy znamy prawa rządzące Wszechświatem? 3) W jaki sposób zdobywamy wiedzę o funkcjonowaniu

Bardziej szczegółowo

Przedmiot i metodologia fizyki

Przedmiot i metodologia fizyki Przedmiot i metodologia fizyki Świat zjawisk fizycznych Oddziaływania fundamentalne i cząstki elementarne Wielkości fizyczne Układy jednostek Modele matematyczne w fizyce 10 30 Świat zjawisk fizycznych

Bardziej szczegółowo

Granice fizyki 1. Marek Demiański Instytut Fizyki Teoretycznej Uniwersytet Warszawski

Granice fizyki 1. Marek Demiański Instytut Fizyki Teoretycznej Uniwersytet Warszawski 4 Granice fizyki 1 Marek Demiański Instytut Fizyki Teoretycznej Uniwersytet Warszawski Wstęp Wiek dwudziesty był okresem burzliwego rozwoju fizyki, zarówno teoretycznej jak i doświadczalnej. Spowodowało

Bardziej szczegółowo

Wszechświat czastek elementarnych

Wszechświat czastek elementarnych Wszechświat czastek elementarnych Wykład 15: Ciemna Strona Wszechświata prof. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych Instytut Fizyki Doświadczalnej Wszechświat czastek elementarnych

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie.

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie. Witamy w CERNie Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie bolek.pietrzyk@cern.ch 4 lipca 2012 Joe Incandela (CMS) Fabiola Gianotti (ATLAS) Première rencontre

Bardziej szczegółowo

Model Standardowy i model Higgsa. Sławomir Stachniewicz, IF PK

Model Standardowy i model Higgsa. Sławomir Stachniewicz, IF PK Model Standardowy i model Higgsa Sławomir Stachniewicz, IF PK 1. Wstęp. Model Standardowy to obecnie obowiązująca teoria cząstek elementarnych, które są składnikami materii. Model Higgsa to dodatek do

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie jonizujące

Promieniowanie jonizujące Promieniowanie jonizujące Wykład II Promieniotwórczość Fizyka MU, semestr 2 Uniwersytet Rzeszowski, 8 marca 2017 Wykład II Promieniotwórczość Promieniowanie jonizujące 1 / 22 Jądra pomieniotwórcze Nuklidy

Bardziej szczegółowo

VI. 6 Rozpraszanie głębokonieelastyczne i kwarki

VI. 6 Rozpraszanie głębokonieelastyczne i kwarki r. akad. 005/ 006 VI. 6 Rozpraszanie głębokonieelastyczne i kwarki 1. Fale materii. Rozpraszanie cząstek wysokich energii mikroskopią na bardzo małych odległościach.. Akceleratory elektronów i protonów.

Bardziej szczegółowo

Ostatnie uzupełnienia

Ostatnie uzupełnienia Ostatnie uzupełnienia 00 DONUT: oddziaływanie neutrina taonowego (nikt nie wątpił, ale ) Osiągnięta skala odległości: 100GeV 1am; ew. struktura kwarków i leptonów musi być mniejsza! Listy elementarnych

Bardziej szczegółowo

Wszechświat czastek elementarnych

Wszechświat czastek elementarnych Wszechświat czastek elementarnych Wykład 15: Ciemna Strona Wszechświata prof. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych Instytut Fizyki Doświadczalnej Wszechświat czastek elementarnych

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman

Jak działają detektory. Julia Hoffman Jak działają detektory Julia Hoffman wielki Hadronowy zderzacz Wiązka to pociąg ok. 2800 wagonów - paczek protonowych Każdy wagon wiezie ok.100 mln protonów Energia chemiczna: 80 kg TNT lub 16 kg czekolady

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5

Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5 Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 17.III.2010 Oddziaływania: elektromagnetyczne i grawitacyjne elektromagnetyczne i silne (kolorowe) Biegnące stałe sprzężenia:

Bardziej szczegółowo

Relatywistyczne zderzenia ciężkich jonów jako narzędzie w badaniu diagramu fazowego silnie oddziałującej materii

Relatywistyczne zderzenia ciężkich jonów jako narzędzie w badaniu diagramu fazowego silnie oddziałującej materii Relatywistyczne zderzenia ciężkich jonów jako narzędzie w badaniu diagramu fazowego silnie oddziałującej materii Katarzyna Grebieszkow 5 lutego 2016 Streszczenie W dokumencie pokazane są podstawowe cele

Bardziej szczegółowo

Eksperyment ALICE i plazma kwarkowo-gluonowa

Eksperyment ALICE i plazma kwarkowo-gluonowa Eksperyment ALICE i plazma kwarkowo-gluonowa CERN i LHC Jezioro Genewskie Lotnisko w Genewie tunel LHC (długość 27 km, ok.100m pod powierzchnią ziemi) CERN/Meyrin Gdzie to jest? ok. 100m Tu!!! LHC w schematycznym

Bardziej szczegółowo

Marek Kowalski

Marek Kowalski Jak zbudować eksperyment ALICE? (A Large Ion Collider Experiment) Jeszcze raz diagram fazowy Interesuje nas ten obszar Trzeba rozpędzić dwa ciężkie jądra (Pb) i zderzyć je ze sobą Zderzenie powinno być

Bardziej szczegółowo

Ewolucja Wykład Wszechświata Era Plancka Cząstki elementarne

Ewolucja Wykład Wszechświata Era Plancka Cząstki elementarne Krystyna Wosińska Ewolucja Wykład Wszechświata 3 Era Plancka Cząstki elementarne Era Plancka 10-44 s Temperatura 10 32 K Dwie cząstki punktowe o masach równych masie Plancka i oddalone o długość Plancka:

Bardziej szczegółowo

Już wiemy. Wykład IV J. Gluza

Już wiemy. Wykład IV J. Gluza Już wiemy Oddziaływania: QED, QCD, słabe Ładunek kolor, potencjały w QED i QCD Stała struktury subtelnej zależy od odległości od ładunku: wielkie osiągnięcie fizyki oddziaływań elementarnych (tzw. running)

Bardziej szczegółowo

Wyk³ady z Fizyki. Zbigniew Osiak. Cz¹stki Elementarne

Wyk³ady z Fizyki. Zbigniew Osiak. Cz¹stki Elementarne Wyk³ady z Fizyki 13 Zbigniew Osiak Cz¹stki Elementarne OZ ACZE IA B notka biograficzna C ciekawostka D propozycja wykonania doświadczenia H informacja dotycząca historii fizyki I adres strony internetowej

Bardziej szczegółowo

Co dalej z fizyką cząstek czy LHC udzieli na to pytanie odpowiedzi? 1

Co dalej z fizyką cząstek czy LHC udzieli na to pytanie odpowiedzi? 1 Co dalej z fizyką cząstek czy LHC udzieli na to pytanie odpowiedzi? 1 Marek Zrałek Zakład Teorii Pola i Cząstek Elementarnych Ludzie od zawsze pragnęli zrozumieć z czego składa się wszystko to, co nas

Bardziej szczegółowo

Akceleratory Cząstek

Akceleratory Cząstek M. Trzebiński Akceleratory cząstek 1/30 Akceleratory Cząstek Maciej Trzebiński Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauki Praktyki studenckie na LHC IFJ PAN, 23 sierpnia 2016 Obserwacje w makroświecie

Bardziej szczegółowo

Fizyka wykład dla studentów kierunku Informatyka Wydział Automatyki, Elektroniki i Informatyki Politechniki Śląskiej

Fizyka wykład dla studentów kierunku Informatyka Wydział Automatyki, Elektroniki i Informatyki Politechniki Śląskiej Fizyka wykład dla studentów kierunku Informatyka Wydział Automatyki, Elektroniki i Informatyki Politechniki Śląskiej Jacek Pawlyta Zakład Zastosowań Radioizotopów Instytut Fizyki, Politechnika Śląska,

Bardziej szczegółowo

Cząstki elementarne Odkrycia Prawa zachowania Cząstki i antycząstki

Cząstki elementarne Odkrycia Prawa zachowania Cząstki i antycząstki Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 3 Cząstki elementarne Odkrycia Prawa zachowania Cząstki i antycząstki 4.III.2009 Fizyka cząstek elementarnych Wiek XX niezwykły y rozwój j fizyki, pojawiły y się

Bardziej szczegółowo

Dziwny jest ten świat: czastki elementarne

Dziwny jest ten świat: czastki elementarne Dziwny jest ten świat: czastki elementarne Wykłady z fizyki doświadczalnej Wydział Fizyki U.W. 17 grudnia 2005 prof. A.F.Żarnecki Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych Instytut Fizyki Doświadczalnej

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA MATERII PO WIELKIM WYBUCHU

STRUKTURA MATERII PO WIELKIM WYBUCHU Wykład I STRUKTURA MATERII -- -- PO WIELKIM WYBUCHU Człowiek zajmujący się nauką nigdy nie zrozumie, dlaczego miałby wierzyć w pewne opinie tylko dlatego, że znajdują się one w jakiejś książce. (...) Nigdy

Bardziej szczegółowo

Spinowa Struktura Nukleonu

Spinowa Struktura Nukleonu Spinowa Struktura Nukleonu Marcin Stolarski CERN nukleon i jego spin doświadczenie COMPASS 6-XI-007 M. Stolarski, xxx-xxx Strona 1 Jednostki i skale mikroświata jednostki energii i odleg lości Giga elektronowolt

Bardziej szczegółowo

Model Standardowy budowy Wszechświata

Model Standardowy budowy Wszechświata Model Standardowy budowy Wszechświata 1) Jakie są podstawowe cegiełki, z których zbudowany jest Wszechświat? 2) Czy znamy prawa rządzące Wszechświatem? 3) W jaki sposób zdobywamy wiedzę o funkcjonowaniu

Bardziej szczegółowo

Elementy fizyki czastek elementarnych

Elementy fizyki czastek elementarnych Źródła czastek Elementy fizyki czastek elementarnych Wykład II Naturalne źródła czastek Źródła promieniotwórcze Promieniowanie kosmiczne Akceleratory czastek Akceleratory elektrostatyczne, liniowe i kołowe

Bardziej szczegółowo

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 2 14.X.2009 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Jak badamy cząstki elementarne I? Cząstka i fale falowe własności cząstek elementarnych Cząstki fundamentalne

Bardziej szczegółowo

Historia Wszechświata w (dużym) skrócie. Agnieszka Pollo Instytut Problemów Jądrowych Warszawa Obserwatorium Astronomiczne UJ Kraków

Historia Wszechświata w (dużym) skrócie. Agnieszka Pollo Instytut Problemów Jądrowych Warszawa Obserwatorium Astronomiczne UJ Kraków Historia Wszechświata w (dużym) skrócie Agnieszka Pollo Instytut Problemów Jądrowych Warszawa Obserwatorium Astronomiczne UJ Kraków wczesny Wszechświat późny Wszechświat z (przesunięcie ku czerwieni; redshift)

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD

WYKŁAD Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 14 12.01.2010 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Poza Modelem Standardowym Poza Modelem Standardowym dążenie do unifikacji Model Standardowy: symetria

Bardziej szczegółowo

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan 1)Dwa słowa o LHC 2)Eksperymenty i program fizyczny 3)Kilka wybranych tematów - szczegółowo 2 LHC Large Hadron Collider UWAGA! Start jeszcze w tym

Bardziej szczegółowo

41P6 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - V POZIOM PODSTAWOWY

41P6 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - V POZIOM PODSTAWOWY 41P6 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - V Optyka fizyczna POZIOM PODSTAWOWY Dualizm korpuskularno-falowy Atom wodoru. Widma Fizyka jądrowa Teoria względności Rozwiązanie zadań należy

Bardziej szczegółowo

Efekt Comptona. Efektem Comptona nazywamy zmianę długości fali elektromagnetycznej w wyniku rozpraszania jej na swobodnych elektronach

Efekt Comptona. Efektem Comptona nazywamy zmianę długości fali elektromagnetycznej w wyniku rozpraszania jej na swobodnych elektronach Efekt Comptona. Efektem Comptona nazywamy zmianę długości fali elektromagnetycznej w wyniku rozpraszania jej na swobodnych elektronach Efekt Comptona. p f Θ foton elektron p f p e 0 p e Zderzenia fotonów

Bardziej szczegółowo

Do czego potrzebny nam Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider)?

Do czego potrzebny nam Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider)? Katarzyna Grebieszkow Wydział Fizyki Politechniki Warszawskiej Zakład Fizyki Jądrowej Pracownia Reakcji Ciężkich Jonów Do czego potrzebny nam Wielki Zderzacz Hadronów (Large Hadron Collider)? Wykład dla

Bardziej szczegółowo

Materia i jej powstanie Wykłady z chemii Jan Drzymała

Materia i jej powstanie Wykłady z chemii Jan Drzymała Materia i jej powstanie Wykłady z chemii Jan Drzymała Przyjmuje się, że wszystko zaczęło się od Wielkiego Wybuchu, który nastąpił około 15 miliardów lat temu. Model Wielkiego Wybuch wynika z rozwiązań

Bardziej szczegółowo

Wstęp do fizyki cząstek elementarnych

Wstęp do fizyki cząstek elementarnych Wstęp do fizyki cząstek elementarnych Ewa Rondio cząstki elementarne krótka historia pierwsze cząstki próby klasyfikacji troche o liczbach kwantowych kolor uwięzienie kwarków obecny stan wiedzy oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Czarne Dziury w Laboratorium?

Czarne Dziury w Laboratorium? Wykład habilitacyjny 1 Czarne Dziury w Laboratorium? WIESŁAW PŁACZEK Instytut Informatyki Uniwersytetu Jagiellońskiego Plan: Co to s a czarne dziury? Problem hierarchii i dodatkowe wymiary przestrzenne.

Bardziej szczegółowo

( Kwantowe ) zasady nieoznaczoności Heisenberga. a rozmiar ( grawitacyjnej ) czarnej dziury; Wstęp do teorii strun

( Kwantowe ) zasady nieoznaczoności Heisenberga. a rozmiar ( grawitacyjnej ) czarnej dziury; Wstęp do teorii strun ( Kwantowe ) zasady nieoznaczoności Heisenberga a rozmiar ( grawitacyjnej ) czarnej dziury; Wstęp do teorii strun kwantowej mechaniki relatywistycznej Wg http://www.wiw.pl/delta/struny.asp Delta 06/1989

Bardziej szczegółowo

Elementy Fizyki Czastek Elementarnych 1 / 2

Elementy Fizyki Czastek Elementarnych 1 / 2 Elementy Fizyki Czastek Elementarnych Katarzyna Grzelak ( na podstawie wykładu prof. D.Kiełczewskiej ) Zakład Czastek i Oddziaływań Fundamentalnych IFD UW 20.02.2013 K.Grzelak (IFD UW) Elementy Fizyki

Bardziej szczegółowo

Źródła czastek. Wszechświat Czastek Elementarnych. Wykład 4. prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki

Źródła czastek. Wszechświat Czastek Elementarnych. Wykład 4. prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki Źródła czastek prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki Wszechświat Czastek Elementarnych Wykład 4 Wprowadzenie Naturalne źródła czastek Źródła promieniotwórcze, promieniowanie kosmiczne Akceleratory czastek

Bardziej szczegółowo

Oddziaływania. Przekrój czynny Zachowanie liczby leptonowej i barionowej Diagramy Feynmana. Elementy kwantowej elektrodynamiki (QED)

Oddziaływania. Przekrój czynny Zachowanie liczby leptonowej i barionowej Diagramy Feynmana. Elementy kwantowej elektrodynamiki (QED) Oddziaływania Przekrój czynny Zachowanie liczby leptonowej i barionowej Diagramy Feynmana Elementy kwantowej elektrodynamiki (QED) Teoria Yukawy Zasięg oddziaływań i propagator bozonowy Równanie Diraca

Bardziej szczegółowo

Zderzenia relatywistyczne

Zderzenia relatywistyczne Zderzenia relatywistyczne Wstęp do Fizyki I (B+C) Wykład XVII: Energia progowa Rozpady czastek Neutrina Fotony Energia progowa Masa niezmiennicza Niezmiennik transformacji Lorenza, (nie zależy od wyboru

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Modelu Standardowego

Wstęp do Modelu Standardowego Wstęp do Modelu Standardowego Dynamika oddziaływań cząstek Elektrodynamika kwantowa (QED) Chromodynamika kwantowa (QCD) Oddziaływania słabe Tomasz Szumlak AGH-UST Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej

Bardziej szczegółowo

Światło fala, czy strumień cząstek?

Światło fala, czy strumień cząstek? 1 Światło fala, czy strumień cząstek? Teoria falowa wyjaśnia: Odbicie Załamanie Interferencję Dyfrakcję Polaryzację Efekt fotoelektryczny Efekt Comptona Teoria korpuskularna wyjaśnia: Odbicie Załamanie

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 5 sem zim.2010/11

WYKŁAD 5 sem zim.2010/11 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 5 sem zim.2010/11 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Siły: porównania oddziaływań stałe sprzężenia Diagramy Feynmana Oddziaływania: elektromagnetyczne

Bardziej szczegółowo

Boska cząstka odkryta?

Boska cząstka odkryta? FOTON 118, Jesień 2012 27 Boska cząstka odkryta? Krzysztof Fiałkowski Instytut Fizyki UJ 4 lipca 2012 roku w wielkiej sali seminaryjnej CERNu w Genewie odbyło się nadzwyczajne seminarium. Organizatorzy

Bardziej szczegółowo