Polska metoda wydobycia gazu łupkowego opracowana przez zespół naukowy z Wojskowej Akademii Technicznej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Polska metoda wydobycia gazu łupkowego opracowana przez zespół naukowy z Wojskowej Akademii Technicznej"

Transkrypt

1 Polska metoda wydobycia gazu łupkowego opracowana przez zespół naukowy z Wojskowej Akademii Technicznej Katedra Mechaniki i Informatyki Stosowanej Wojskowa Akademia Techniczna Autorzy: prof. dr hab. inż.tadeusz NIEZGODA dr inż. Danuta MIEDZIŃSKA Dr inż. Grzegorz SŁAWIŃSKI Dr inż. Roman GIELETA Dr inż. Agnieszka DEREWOŃKO Dr inż. Andrzej MORKA mgr inż. Piotr Kędzierski

2 Wprowadzenie Gaz z łupków (gaz łupkowy) gaz ziemny, uzyskiwany z łupków osadowych. Globalny rynek gazu łupkowego w 2011 roku był warty 27 miliardów USD [1]. Ze względu na charakter skał, w których występują nagromadzenia węglowodorów, złoża dzielimy na konwencjonalne oraz niekonwencjonalne. Wydobycie gazu niekonwencjonalnego jest technicznie trudniejsze idroższe. Wśród niekonwencjonalnych złóż gazu można wyróżnić: gaz w łupkach (shale gas), gaz uwięziony w izolowanych porach skalnych (tight gas), gaz z pokładów węgla (coalbed methane) oraz hydraty gazowe. [1] The Shale Gas Market Report Energy visiongain Łupek

3 Wprowadzenie Według wyliczeń Energy Information Administration, wydobycie gazu z łupków do 2030 roku będzie wynosiło 7%światowej produkcji gazu ziemnego. Według szacunków Wood MacKenzie w Polsce mogą istnieć zasoby wydobywane gazu w łupkach sięgające 1,4 bln m 3. Natomiast według szacunków Advanced Resources International zasoby te mogą wynosić nawet 3 bln m 3 o wartości rynkowej przekraczającej dziesiątki miliardów dolarów.

4 Wprowadzenie metoda WAT Opisana metoda została zgłoszona do Urzędu Patentowego przez Wojskową Akademię Techniczną (nr zgłoszenia P ). Przedmiotem zgłoszonego wynalazku jest sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO 2 z poziomych odwiertów małośrednicowych wykonanych w pojedynczym odwiercie pionowym.

5 Prasa o nas FORBES 10/2012 Nasz Dziennik 8 września 2012 Nowatorska polska metoda wydobycia gazu łupkowego może zrewolucjonizować nasz potencjał energetyczny. Jej autorem jest zespół naukowców z Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie. [ ] Konkurencja ze Wschodu (sprzedająca nam gaz konwencjonalny) i Zachodu (dysponująca opatentowanymi technologiami na wydobycie gazu łupkowego) z pewnością przygląda się uważnie temu, co będzie się działo z wynalazkiem naukowców z WAT. Jeśli ta technologia okażesię skuteczna i opłacalna, to nie unikniemy prób podważenia osiągnięć zespołu, blokowania dalszych badań i wdrożenia. Interes narodowy nakazuje, by jak najmocniej się temu przeciwstawić. Tygodnik Gospodarczy TV Polonia

6 Mechanizmy desorpcji gazu łupkowego Struktura skały łupkowej charakteryzuje się dwoma poziomami porowatości: 1 go rodzaju (mikro i meso pory) 2 go rodzaju (makro pory i naturalne szczeliny) Większość gazu w łupku jest zaadsorbowana w porach 1 go rodzaju, które mają strukturę nieprzepuszczalną. Przepływ gazu w strukturze 1 go rodzaju jest dyfuzyjny, w strukturze 2 go rodzaju to przepływ Darcy ego zależny od przepuszczalności skałyigradientuciśnienia. Gdy ciśnienie w naturalnych szczelinach spada poniżej krytycznego ciśnienia desorpcji, metan zaczyna desorbować z porów 1 go rodzaju do porów 2 go rodzaju. W rezultacie stężenie zaadsorbowanego gazu w pobliżu naturalnych szczelin maleje, co powoduje powstanie gradientu ciśnienia i dyfuzyjny transfer masy przez mikro i meso pory [2]. [2] A. Kalantari Dahaghi; Numerical Simulations and Modeling of Enhanced Gas Recovery and CO2 Sequestration In Shale Gas Reservoirs, SPE, Wes Virginia University, 2010

7 Mechanizmy desorpcji gazu łupkowego Mechanizmy desorpcji gazu łupkowego Mechanizmy przepływu w pokładach łupka gazonośnego

8 Mechanizmy desorpcji gazu łupkowego Na podstawie wyników badań prowadzonych na układach węgiel gazy kopalniane na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat powszechnie przyjęło się twierdzenie, iż CO 2 sorbowany jest preferencyjnie względem CH 4,orazże ilość sorbowanego na węglu CO 2 jest większa niż wprzypadku sorpcji CH 4,anajczęściej podawany stosunek chłonności sorpcyjnej węgla względem tych gazów to 2 : 1. Jednakże, jak wynika z badań (Busch i in. 2004) określenie, który z gazów CO 2 czy CH 4 będzie sorbowany preferencyjnie zależy od szeregu czynników, w tym parametrów opisujących węgiel, jak stopień metamorfizmu, zawartość wilgoci, stopień rozdrobnienia próbki oraz parametrów opisujących układ, jak ciśnienie i temperatura[3,4,5]. [3] Busch A., Gensterblum Y., Krooss B.M., Littke R., 2004 Methane and carbon dioxide adsorption/ /diffusion experiments on coal: an upscaling and modeling aproach. Int. J. Coal Geol. t. 60, s [4] Busch A., Gensterblum Y., Krooss B.M., Siemons N., 2004 Investigation of high pressure selective adsorption/desorption behaviour of CO 2 and CH 4 on coals: An experimental study. Int. J. Coal Geol. 66, s [5] Ceglarska Stefańska G., Nodzeński A., Hołda S., 2007 Badania układu węgiel gaz w aspekcie pozyskiwania metanu i sekwestracji CO 2. Gospodarka Surowcami Mineralnymi 23, s

9 Mechanizmy desorpcji gazu łupkowego WNIOSKI Przedstawione mechanizmy pozwalają na znaczny wzrost efektywności wydobycia gazu łupkowego Zwiększa się obszar działania szczelinowania do poziomu mikroporowatości skały Proces adsorpcji i desorpcji gazów odbywa się na poziomie cząsteczkowym Przewidywana jest duża efektywność ekologiczna procesu (możliwość uzyskania czystej energii ze spalania metanu)

10 Stan dotychczasowy technologii wydobycia CH 4 : Szczelinowanie hydrauliczne (do jednego otworu podczas zabiegu szczelinowania średnio wtłacza się od 7,5 do 11,3 mln litrów płynu szczelinującego oraz od 450 do 680 ton piasku) Usuwanie gazu metanowego z podziemnych kopalni przed i podczas wydobywania za pomocą systemów odgazowywania Wydobywanie powierzchniowe Amerykański patent nr 7,264,049 dotyczącym metody in situ gazyfikacji węgla (użycie procesu spalania do rozdrobnienia formacji i uwolnienia gazu zjejpęknięć; brak zastosowania do złóżłupków gazowych) Amerykański patent nr 4,374,545 dotyczący procesu kruszenia dwutlenkiem węgla (użycie środków podtrzymującychisubstancjichemicznych, które mogą wpłynąć niekorzystnie na środowisko naturalne; ograniczony zasięg wydobycia poprzez użycie jedynie odwiertów pionowych, bez odwiertów bocznych) Patent US 2011/ A1 dotyczący metody i urządzenia do sekwestracji gazu CO 2 i uwalniania naturalnego gazu CH 4 (użycie wielu odwiertów pionowych do przeprowadzenia jednego procesu wydobycia; mały zakres szczelinowania skały za pomocą jedynie sprężonego CO 2 )

11 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Za sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych (np. gazu łupkowego) i magazynowania CO 2 lub innego gazu cięższego od CH 4 w pojedynczym odwiercie pionowym będzie uważany odzysk gazu łupkowego) poprzez wpompowanie w te odwierty ciekłego sprężonego i schłodzonego CO 2, co powoduje wniknięcie CO 2 wskałę i jego przemianę fazową pod wpływem panującej w złożu temperatury i intensywne spękanie skały, absorpcję CO 2 i jednoczesną desorpcję gazu łupkowego).

12 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Pierwszym krokiem w wydobyciu gazu łupkowego jest odpowiednie przygotowanie odwiertu pionowego wzłożu łupka gazowego znajdującego się pomiędzy pokładami litej skały. Do wydobycia gazu mogą posłużyć również już istniejące odwierty pionowe.

13 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Z odwiertu pionowego wyprowadzane są promieniowo na obwodzie odwiertu głównego małośrednicowe odwierty na kilku poziomach. Łupek w odwiertach umieszczonych na najniższym poziomie może być wstępnie perforowany przy użyciu różnych technik niszczenia skał. Metoda może być prowadzona na odwiertach głównych wykonanych na różnych poziomach Odwierty poprzeczne

14 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Nieperforowane boczne odwierty zostają zamknięte, przy użyciu mini zaworów sterowanych z powierzchni (kontrola procesu). Z powierzchni poprzez odwiert główny wprowadza się elastyczne lub półelastycznerury,któresą izolowane lub wykonane z materiału wysoko izolacyjnego, bądź też wymagają wstępnego schłodzenia.

15 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Następnie rurami zostaje wprowadzony do złoża łupka gazonośnego za pomocą pompy kriogenicznej ciekły sprężony i schłodzony CO 2 (który jest cięższy od CH 4,dzięki czemu może go wyprzeć z łupków). Cały proces podawania CO 2 wymaga stałej kontroli temperatury i ciśnienia w odwiertach, co powoduje konieczność umieszczenia w nich zestawów odpowiednich czujników.

16 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Następnie odwierty, przez które wprowadzono CO 2 również zostają zamknięte zaworem sterowanym z powierzchni w rurze pionowej, (co powoduje powstanie konstrukcji samonośnej) Rozpoczyna się proces rozprężania CO 2 oraz jego przemiany fazowej pod wpływem panującej w złożu temperatury,copowoduje intensywne spękanie łupka, absorpcję CO 2 i jednoczesną desorpcję gazu łupkowego. Proces ten trwa zwykle około 2tygodni. Wstępna perforacja, która może być dokonana w bocznych odwiertach, do których wprowadza się CO 2, pozwala na zintensyfikowanie i rozszerzenie tworzących się spękań. Przy zamkniętych zaworach zostają umieszczone w złożu czujniki ciśnienia, które pozwalają na kontrolę procesów zachodzących w łupku.

17 Sposób sprzężonego wydobycia węglowodorów gazowych i magazynowania CO2 Powstałe w złożu łupka gazonośnego pęknięcia umożliwiają uwolnienie gazu łupkowego wypchniętego przez cięższy CO 2. Odwierty boczne zostają otwarte i uwolniony gaz, będący pod wysokim ciśnieniem wydobywa się na powierzchnie poprzez odwiert pionowy. Proces odzysku gazu z odwiertu może zachodzić samoistnie lub być prowadzony podciśnieniowo.

18 Weryfikacja eksperymentalna Przeprowadzono badanie CO2 w stanie nadkrytycznym Wykres fazowy CO2 Z danych literaturowych wynika, że wytrzymałość na rozciąganie skały łupkowej waha się wgranicach 3 18 MPa ( w zależności od miejsca wydobycia) w warunkach ciśnienia atmosferycznego

19 Weryfikacja eksperymentalna Obliczenia teoretyczne przeprowadzono przy użyciu programu REFPROP (ang. Reference Properities). Jest to program stworzony przez NIST (National Institute of Science and Technology) obliczający właściwości termodynamiczne i transportowe cieczy przemysłowych oraz ich mieszanin ze szczególnym uwzględnieniem czynników chłodniczych oraz węglowodorów. Użyte równanie stanu Span Wagnera [6] jest empiryczną zależnością określoną w postaci funkcji energii swobodnej Helmholtza. Powszechnie wykorzystuje się bezwymiarową postać funkcji Helmholtza φ=a/(rt) rozdzieloną na składową odnoszącą się do gazu idealnego φ 0 oraz składową resztkową φ r : gdzie: τ odwrotność zredukowanej temperatury τ=t c /T; δ zredukowana gęstość δ=ρ/ρ c, T c i ρ c to odpowiednio temperatura i gęstość w punkcie krytycznym. [6] T. Niezgoda, D. Miedzińska, P. Kędzierski; New Method of Carbon Dioxide Storage Coupled with Shale Gas Recovery, Journal of Kones, Vol. 10, No 3, 2012, pp

20 Weryfikacja eksperymentalna Przemiana izochoryczna dla CO 2 o gęstości: 1120 i 809kg/m 3

21 Weryfikacja eksperymentalna Porównanie przebiegu ciśnienia dla przemiany izochorycznej i przemiany uwzględniającej wzrost objętości

22 Weryfikacja eksperymentalna Wyniki obliczeń dla parametrów w złożu węgla Lp. Temperatura początkowa [ C] Ciśnienie początkowe [MPa] Gęstość [kg/m 3 ] Ciśnienie przy 30 C [MPa] , ,4 95, , ,7 73, , ,7 54, , ,93 38, , ,43 25, , ,12 16,42

23 Porowatość węgla Według IUPAC (The International Union of Pure and Applied Chemistry) pory klasyfikuje się pod względem rozmiaru na: Mikropory, <2nm Ultramikropory, <0,5nm Supermikropory, od 1 do 2nm Mezopory, od 2 do 50nm Makropory, >50nm Największą zdolność adsorpcyjną mają mikropory, ponieważ ich wielkość jest porównywalna z wielkością adsorbowanych cząstek. Mezopory oprócz znaczącego udziału w adsorpcji odgrywają także rolę głównych arterii dla adsorbatu, a makropory pełnią głównie funkcję transportową. 2,26Å

24 Weryfikacja eksperymentalna Przeprowadzono eksperyment polegający na podgrzaniu CO2 w postaci suchego lodu w zamkniętym zbiorniku wysokociśnieniowym

25 Weryfikacja eksperymentalna Porównanie wyników przeprowadzonego eksperymentu i obliczeń teoretycznych. Średni błąd względny wyniósł 5,69%

26 Weryfikacja eksperymentalna WNIOSKI Wyniki przeprowadzonej analizy wskazują na możliwość zastosowania ciekłego CO 2 do szczelinowania gazowego oraz na możliwość najegowykorzystaniajakomediumdoniszczenia skał na dużej głębokości. Analizy wykazały, że zastosowanie CO 2 nawet o parametrach początkowych (20 C,7MPa), a więc w stanie termodynamicznym zbliżonym do stanu CO 2 powszechnie sprzedawanego w butlach, umożliwia osiągniecie wymaganego ciśnienia szczelinowania skał. Użycie ciekłego CO 2 może stanowić alternatywę dla szczelinowania hydraulicznego zastępując wykorzystywaną obecnie wodę i chemikalia. Trzeba zwrócić uwagę, że przeprowadzone rozważania dokonywane są wyłącznie w aspekcie termodynamicznym, zakładając, że CO 2 ookreślonym stanie (p,v) zostaje umieszczony w odwiercie na danej głębokości.

27 Zalety proponowanej metody Proponowana metoda pozwala na osiągnięcie wysokich wartości ciśnienia w złożu i tym samym wzrost wydobycia gazu z łupka. Metodami szczelinowania hydraulicznego uzyskuje się wydajność odwiertu na poziomie 15%, proponowana metoda może dać wydajność na poziomie 60% [7,8]. Węgiel lub łupek mogą zaabsorbować objętościowo dwa razy więcej dwutlenku węgla niż metan [9]. W związku z tym właściwość ta może doprowadzić do otrzymywania tzw. czystej energii. Sposób nie wymaga stosowania dużych ilości wody, domieszek chemicznych i piasku do uzupełniania eksploatowanego złoża. [7] [8] CO2 Sand Fracturing, DRILLING AND COMPLETION, Canada, 2011 [9] A. Kalantari Dahaghi; Numerical Simulations and Modeling of Enhanced Gas Recovery and CO2 Sequestration In Shale Gas Reservoirs, SPE, Wes Virginia University, 2010

28 Zalety proponowanej metody Proponowana metoda pozwala na prowadzenie procesu wydobycia w sposób w pełni kontrolowany (przy pomocy zaworów i czujników), co niweluje zagrożenie związane z tąpnięciami i ruchami górotworu. Proponowany sposób wydobycia gazu łupkowego z poziomych odwiertów małośrednicowych (tańszych i łatwiejszych do wykonania) przy użyciu CO 2 jest korzystny z punktu widzenia ekonomii oraz ochrony środowiska. Istnieje możliwość wykorzystania metody do magazynowania gazu cieplarnianego CO 2 po wyeksploatowaniu złoża gazu łupkowego poprzez zamknięcie złoża gazu na stałe.

29 Aspekty ekologiczne proponowanej metody Porównanie aspektów ekologicznych szczelinowania hydraulicznego i proponowanej metody wydobycia gazu łupkowego sprzężonej z magazynowaniem CO2 w złożu: Szczelinowanie hydrauliczne Zastrzeżenia UE dotyczące dużego prawdopodobieństwa zanieczyszczenia wód gruntowych, prawdopodobieństwo wprowadzenia ograniczeń dotyczących stosowania metody Polska metoda wydobycia gazu łupkowego sprzężonej z magazynowaniem CO 2 w złożu Nie koliduje z zastrzeżeniami Unii Europejskiej dotyczącej szczelinowania hydraulicznego, gdyż w tym procesie do szczelinowania stosuje się ciekły CO 2 bez związków chemicznych szkodliwych dla środowiska, co najwyżej z dodatkiem piasku, co nie powoduje zanieczyszczenia wód gruntowych [10] [10] unia.org.pl/ekounia/index.php/pl/strona glowna/lupki/1099 stanowisko w sprawie gazu upkowego ropy upkowejmetanu z pokadow wgla oraz szczelinowania hydraulicznego

30 Aspekty ekologiczne proponowanej metody Szczelinowanie hydrauliczne Stosuje się duże ilości wody z domieszkami chemicznymi, której migracja może zanieczyścić wody gruntowe Polska metoda wydobycia gazu łupkowego sprzężonej z magazynowaniem CO 2 w złożu Stosuje się ciekły CO 2,często z dodatkiem piasku, nie ma ryzyka zanieczyszczenia wód gruntowych

31 Aspekty ekologiczne proponowanej metody Szczelinowanie hydrauliczne Obserwacja efektów globalnie dla całego obszaru szczelinowania, lokalnie mogą wystąpić anomalie w rozwoju pęknięć w trakcie procesu proces jest niekontrolowany Woda pod ciśnieniem 600 atm i temperaturze od 0 do 250 o C jest cieczą, ale przy rozprężaniu w temperaturze górotworu możeprzejść wmigrującą parę (gaz) i jest cały czas nośnikiem chemii (piasku niekoniecznie) Polska metoda wydobycia gazu łupkowego sprzężonej z magazynowaniem CO 2 w złożu Obserwacja pękania na poziomie dolnym jest monitorowana na poziomie następnym (wyższym) monitorowanie kontroluje procesy pękania na poszczególnych poziomach niższych od monitorowanego i umożliwia sterowanie procesem Czynnikiem szczelinującym jest gaz w stanie ciekłym lub gazowym, który ze względu na swe właściwości nie może być nośnikiem chemii, a pozostaje w złożu bo jest mniejszy i cięższy. Możliwe jest przemieszczanie się gazu wraz z wydobywanym metanem (CH4), ale nie powinien to być proces dominujący i można go (CO2) oddzielać i zawracać do dwutlenku węgla płynącego do złoża

32 Aspekty ekologiczne proponowanej metody Szczelinowanie hydrauliczne Wydajność odwiertu jest na poziomie 15%, zasięg szczelinowania około 100 m wokół odwiertu pionowego. Konieczność wykonywania dużej liczby odwiertów dla osiągnięcia opłacalnego wydobycia dewastacjaśrodowiska naturalnego Polska metoda wydobycia gazu łupkowego sprzężonej z magazynowaniem CO 2 w złożu Wydajność odwiertu wzrasta do 60 80%, zasięg szczelinowania do 600 m wokół odwiertu. Wykonanie jednego lub kilku odwiertów dla osiągnięcia ekonomicznego wydobycia mniejsze zniszczenia środowiska naturalnego oraz mniejsza szkodliwość i uciążliwość wydobycia dla mieszkańców Brak W wyniku procesu jeden gaz naturalny w złożu zastępujemy innym, też naturalnym

33 Aspekty ekologiczne proponowanej metody Szczelinowanie hydrauliczne Polska metoda wydobycia gazu łupkowego sprzężonej z magazynowaniem CO 2 w złożu Brak Wprowadzenie CO2 do podziemnych magazynów umożliwia ograniczanie jego emisji do atmosfery Brak Możliwe jest otrzymywanie czystej energii, gdyż wydobywany metan może być wykorzystywany do produkcji energii elektrycznej (elektrownie mobilne przy złożu, w kontenerach), a po spaleniu można powstały w tym procesie, głównie CO2 ponownie umieścić go w złożu.

34 WYZWANIA BADAWCZE Opracowanie opisanej technologii stawia wiele wyzwań przed naukowcami w obszarach takich, jak: pozyskiwanie, transport i zaplecze logistyczne dla CO 2 szczelinowanie CO 2 i piaskiem (czy jest konieczne, metody mieszania, zatłaczania, wpływ mieszaniny na złoże i wydobycie) badania i kontrola procesów termodynamicznych CO 2 w złożu (czujniki, dopompowywanie CO 2,systemzaworów) rugowanie CH 4 ze złoża (procesy desorpcji CH 4 iadsorpcji CO 2 wpolskichłupkach, prędkość procesu) czysta energia (możliwości, urządzenia przyodwiertowe, koszty) analiza ekonomiczna technologii (limity CO 2, koszty wychwytywania, ceny gazu)

35 Dziękuję za uwagę

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw.

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw. Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu Katedra Inżynierii Gazowniczej NOWE EKOLOGICZNE TECHNOLOGIE POZYSKANIA GAZU ZIEMNEGO ZE ZŁÓŻ NIEKONWENCJONALNYCH (SHALE GAS, TIGHT GAS, CBM) Dr hab. inż. Stanisław Nagy,

Bardziej szczegółowo

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 SHALE GAS, TIGHT GAS MINIONY ROK W POSZUKIWANIACH mgr inż. Aldona Nowicka

Bardziej szczegółowo

O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności. i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego.

O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności. i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego. O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego. Czy szczelinowanie zanieczyszcza wody gruntowe? Warstwy wodonośne chronione są w ten sposób,

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl GAZ Z ŁUPKÓW www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl Co to jest gaz ziemny i gaz z łupków? Gaz ziemny to związek organiczny zaliczany do paliw kopalnych, często jego miejsca występowania związane są z występowaniem

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy niekonwencjonalne źródło energii

Gaz łupkowy niekonwencjonalne źródło energii Gaz łupkowy niekonwencjonalne źródło energii Powiślańska Regionalna Agencja Zarządzania Energią Kwidzyn 2012 Gaz łupkowy termin stosowany w odniesieniu do gazu ziemnego, którego złoża znajdują się w drobnoziarnistych

Bardziej szczegółowo

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D.

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. Jerzy DomŜalski Gdańsk, 7 stycznia 2009 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 (geosekwestracja)

Bardziej szczegółowo

(54) Sposób wydzielania zanieczyszczeń organicznych z wody

(54) Sposób wydzielania zanieczyszczeń organicznych z wody RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 175992 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 305151 (22) Data zgłoszenia: 23.09.1994 (51) IntCl6: C02F 1/26 (54)

Bardziej szczegółowo

Sorpcyjne Systemy Energetyczne

Sorpcyjne Systemy Energetyczne Sorpcyjne Systemy Energetyczne Adsorpcyjne systemy chłodnicze dr inż. Bartosz Zajączkowski bartosz.zajaczkowski@pwr.edu.pl, bud. D2, pok. 9b Wydział Mechaniczno-Energetyczny Katedra Termodynamiki, Teorii

Bardziej szczegółowo

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Małgorzata Woźnicka - Gaz łupkowy w Polsce i na Lubelszczyźnie Gaz łupkowy (shale gas) Gaz ziemny o genezie termogenicznej Niekonwencjonalne złoża gazu ziemnego

Bardziej szczegółowo

Wykonanie stymulacji produktywności metanu w otworach Gilowice 1 i Gilowice 2H

Wykonanie stymulacji produktywności metanu w otworach Gilowice 1 i Gilowice 2H Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy Instytut Badawczy Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA Wykonanie stymulacji produktywności metanu w otworach Gilowice 1 i Gilowice 2H Projekt realizowany

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA I OCZYSZCZANIA WODORU DLA ENERGETYKI PRZYSZŁOŚCI

TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA I OCZYSZCZANIA WODORU DLA ENERGETYKI PRZYSZŁOŚCI 21.03.2006 POLITECHNIKA WARSZAWSKA Szkoła Nauk Technicznych i Społecznych w Płocku C e n t r u m D o s k o n a ł o ś c i CERED REDUKCJA WPŁYWU PRZEMYSŁU U PRZETWÓRCZEGO RCZEGO NA ŚRODOWISKO NATURALNE TECHNOLOGIE

Bardziej szczegółowo

Prawne aspekty przygotowania i realizacji w Polsce projektów demonstracyjnych typu CCS (car bon capture and storage) w kontekście składowania CO2.

Prawne aspekty przygotowania i realizacji w Polsce projektów demonstracyjnych typu CCS (car bon capture and storage) w kontekście składowania CO2. prof. nadzw. dr hab. Maciej Rudnicki kierownik katedry Prawa Zarządzania Środowiskiem Wydział Prawa KUL w Lublinie Prawne aspekty przygotowania i realizacji w Polsce projektów demonstracyjnych typu CCS

Bardziej szczegółowo

GDZIE UWIĘZIONY JEST GAZ ŁUPKOWY I CZY ŁATWO GO WYDOBYĆ

GDZIE UWIĘZIONY JEST GAZ ŁUPKOWY I CZY ŁATWO GO WYDOBYĆ X Międzynarodowe Targi i Konferencja GEOLOGIA GEO - ECO - TECH GDZIE UWIĘZIONY JEST GAZ ŁUPKOWY I CZY ŁATWO GO WYDOBYĆ Grzegorz Wróbel Paweł Lis Warszawa, 24 maja 2012 r. Gdzie występuje gaz łupkowy fot:

Bardziej szczegółowo

WĘGIEL KAMIENNY PODSTAWOWY SUROWIEC POLSKIEJ ENERGETYKI ZASOBY GEOLOGICZNE BILANSOWE

WĘGIEL KAMIENNY PODSTAWOWY SUROWIEC POLSKIEJ ENERGETYKI ZASOBY GEOLOGICZNE BILANSOWE Fot. Lubelski Węgiel BOGDANKA WĘGIEL KAMIENNY PODSTAWOWY SUROWIEC POLSKIEJ ENERGETYKI Państwowa służba geologiczna weryfikuje zasoby Obecnie na podstawie nowych kryteriów bilansowości i kierując się perspektywami

Bardziej szczegółowo

Elektrownie Geotermalne

Elektrownie Geotermalne Elektrownie Geotermalne Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres

Bardziej szczegółowo

wiedza o gazie z łupków w Europie

wiedza o gazie z łupków w Europie Środowiskowe aspekty poszukiwań i eksploatacji niekonwencjonalnych złóż węglowodorów amerykańskie doświadczenia i europejskie wyzwania Paweł Poprawa Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman

GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman GAZ ŁUPKOWY I JEGO POTENCJALNE WYDOBYCIE W EUROPIE TO OSTATNIO GORĄCY TEMAT W UNII EUROPEJSKIEJ (UE). JEGO ZWOLENNICY POSTRZEGAJĄ TEN

Bardziej szczegółowo

Warunki izochoryczno-izotermiczne

Warunki izochoryczno-izotermiczne WYKŁAD 5 Pojęcie potencjału chemicznego. Układy jednoskładnikowe W zależności od warunków termodynamicznych potencjał chemiczny substancji czystej definiujemy następująco: Warunki izobaryczno-izotermiczne

Bardziej szczegółowo

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW Materiał informacyjny 2 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej gorączki XXI wieku. Gaz wydobywany z łupków

Bardziej szczegółowo

MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku

MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku MoŜliwości realizacji CCS w Grupie LOTOS z wykorzystaniem złóŝ ropy naftowej na Bałtyku Wojciech Blew, Dyrektor ds. Rozwoju Technologii, Grupa LOTOS Jerzy DomŜalski, Główny Koordynator Kontraktów Geolog,

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy na Lubelszczyźnie szanse i wyzwania ORLEN Upstream Sp. z o.o. - poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego w złoŝach niekonwencjonalnych

Gaz łupkowy na Lubelszczyźnie szanse i wyzwania ORLEN Upstream Sp. z o.o. - poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego w złoŝach niekonwencjonalnych Gaz łupkowy na Lubelszczyźnie szanse i wyzwania ORLEN Upstream Sp. z o.o. - poszukiwanie i rozpoznawanie gazu ziemnego w złoŝach niekonwencjonalnych na terenie województwa lubelskiego. Lublin, 27 września

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE KRIOGENICZNE W SYSTEMACH UZDATNIANIA GAZÓW RACJONALNE UŻYTKOWANIE PALIW I ENERGII. Wojciech Grządzielski, Tomasz M.

TECHNOLOGIE KRIOGENICZNE W SYSTEMACH UZDATNIANIA GAZÓW RACJONALNE UŻYTKOWANIE PALIW I ENERGII. Wojciech Grządzielski, Tomasz M. TECHNOLOGIE KRIOGENICZNE W SYSTEMACH UZDATNIANIA GAZÓW RACJONALNE UŻYTKOWANIE PALIW I ENERGII Wojciech Grządzielski, Tomasz M. Mróz Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Konkluzje 3. Technologia kriogeniczna

Bardziej szczegółowo

W kręgu naszych zainteresowań jest:

W kręgu naszych zainteresowań jest: DOLNE ŹRÓDŁA CIEPŁA W kręgu naszych zainteresowań jest: pozyskiwanie ciepła z gruntu, pozyskiwanie ciepła z powietrza zewnętrznego, pozyskiwanie ciepła z wód podziemnych, pozyskiwanie ciepła z wód powierzchniowych.

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do laboratorium z przedmiotu Metody i Narzędzia Symulacji Komputerowej

Materiały pomocnicze do laboratorium z przedmiotu Metody i Narzędzia Symulacji Komputerowej Materiały pomocnicze do laboratorium z przedmiotu Metody i Narzędzia Symulacji Komputerowej w Systemach Technicznych Symulacja prosta dyszy pomiarowej Bendemanna Opracował: dr inż. Andrzej J. Zmysłowski

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ROZDRABNIANIA WARSTWOWEGO NA PODSTAWIE EFEKTÓW ROZDRABNIANIA POJEDYNCZYCH ZIAREN

ANALIZA ROZDRABNIANIA WARSTWOWEGO NA PODSTAWIE EFEKTÓW ROZDRABNIANIA POJEDYNCZYCH ZIAREN Akademia Górniczo Hutnicza im. Stanisława Staszica Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Katedra Inżynierii Środowiska i Przeróbki Surowców Rozprawa doktorska ANALIZA ROZDRABNIANIA WARSTWOWEGO NA PODSTAWIE

Bardziej szczegółowo

Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06

Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06 Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06 Granulowany Węgiel Aktywny GAC (GAC - ang. Granular Activated Carbon) jest wysoce wydajnym medium filtracyjnym.

Bardziej szczegółowo

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego

Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu. Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Energetyka odnawialna w procesie inwestycyjnym budowy zakładu Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Znaczenie energii odnawialnej dla bilansu energetycznego Wzrost zapotrzebowania na

Bardziej szczegółowo

Badania środowiskowe w procesie poszukiwania i rozpoznawania gazu z formacji łupkowych

Badania środowiskowe w procesie poszukiwania i rozpoznawania gazu z formacji łupkowych Badania środowiskowe w procesie poszukiwania i rozpoznawania gazu z formacji łupkowych dr Małgorzata Woźnicka - 29.10.2013 r., Warszawa Poszukiwanie i rozpoznawanie gazu z łupków - etapy realizacji przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

Kolokwium zaliczeniowe Informatyczne Podstawy Projektowania 1

Kolokwium zaliczeniowe Informatyczne Podstawy Projektowania 1 2016 Kolokwium zaliczeniowe Informatyczne Podstawy Projektowania 1 Elżbieta Niemierka Wydział Inżynierii Środowiska Politechniki Wrocławskiej 2016-01-07 1. SPIS TREŚCI 2. Gaz cieplarniany - definicja...

Bardziej szczegółowo

G-TERM ENERGY Sp. z o.o. Geotermia Stargard

G-TERM ENERGY Sp. z o.o. Geotermia Stargard 1 G-TERM ENERGY Sp. z o.o. Geotermia Stargard 16.05.2016 2 Energia geotermalna jest energią cieplną wydobytych na powierzchnię ziemi wód geotermalnych Energię tę zalicza się do energii odnawialnej, bo

Bardziej szczegółowo

Bardzo poważne luki naukowe w geotechnice stosowanej w przemyśle wydobycia gazów łupkowych

Bardzo poważne luki naukowe w geotechnice stosowanej w przemyśle wydobycia gazów łupkowych Bardzo poważne luki naukowe w geotechnice stosowanej w przemyśle wydobycia gazów łupkowych dr inż. nauk Ziemi Marc Durand w zakresie geologii stosowanej Tłumaczył : Gérard Lemoine, Kartuzy (PL), 5-01-2012

Bardziej szczegółowo

Proppanty konwencjonalne i niekonwencjonalne

Proppanty konwencjonalne i niekonwencjonalne Proppanty konwencjonalne i niekonwencjonalne Piotr Woźniak Dariusz Janus mniejszych ilościach, występują także: etan, propan, butan oraz inne gazy. W tym miejscu należy znów podkreślić fakt, iż pod względem

Bardziej szczegółowo

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin

Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Schemat uzbrojenia odwiertu do zatłaczania gazów kwaśnych na złożu Borzęcin Złoże Borzęcin jest przykładem na to, że szczerpane złoża węglowodorów mogą w przyszłości posłużyć jako składowiska odpadów gazowych

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Koalicji Klimatycznej

Stanowisko Koalicji Klimatycznej Stanowisko Koalicji Klimatycznej w sprawie poszukiwania i wydobycia gazu z łupków oraz miejsca tego gazu w polityce energetycznej i klimatycznej Polski Gaz z łupków jako paliwo kopalne, nieodnawialne,

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165272 (13) B1

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165272 (13) B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165272 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 288785 (22) Data zgłoszenia: 21.01.1991 (51) IntCl5: B01D 53/04 (5

Bardziej szczegółowo

Produkty Chemiczne Część węglowa

Produkty Chemiczne Część węglowa Politechnika Wrocławska Produkty Chemiczne Część węglowa Ćw. W1 Analiza struktury porowatej węgli aktywnych metodą adsorpcji N 2 w 77K Opracowane przez: dr inż. Krzysztof Kierzek Wrocław 2011 I. WSTĘP

Bardziej szczegółowo

Krzysztof Stańczyk. CZYSTE TECHNOLOGIE UśYTKOWANIA WĘGLA

Krzysztof Stańczyk. CZYSTE TECHNOLOGIE UśYTKOWANIA WĘGLA Krzysztof Stańczyk CZYSTE TECHNOLOGIE UśYTKOWANIA WĘGLA GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA Katowice 2008 Spis treści Wykaz skrótów...7 1. Wprowadzenie...11 1.1. Wytwarzanie i uŝytkowanie energii na świecie...11

Bardziej szczegółowo

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik:

(73) Uprawniony z patentu: (72) (74) Pełnomocnik: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165947 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292707 (22) Data zgłoszenia: 09.12.1991 (51) IntCl5: B01D 53/04 (54)

Bardziej szczegółowo

PL B1. POLITECHNIKA WROCŁAWSKA, Wrocław, PL BUP 01/12

PL B1. POLITECHNIKA WROCŁAWSKA, Wrocław, PL BUP 01/12 PL 216277 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 216277 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 391686 (51) Int.Cl. C10K 1/32 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ

INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO Instytut Mechaniki Środowiska i Informatyki Stosowanej PRACOWNIA SPECJALISTYCZNA INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ Nr ćwiczenia TEMAT: Wyznaczanie porowatości objętościowej przez zanurzenie

Bardziej szczegółowo

NIEKONWENCJONALNE ZŁOŻA GAZU ZIEMNEGO W POLSCE. GAZ W ŁUPKACH (SHALE GAS) I GAZ ZAMKNIĘTY (TIGHT GAS)

NIEKONWENCJONALNE ZŁOŻA GAZU ZIEMNEGO W POLSCE. GAZ W ŁUPKACH (SHALE GAS) I GAZ ZAMKNIĘTY (TIGHT GAS) NIEKONWENCJONALNE ZŁOŻA GAZU ZIEMNEGO W POLSCE. GAZ W ŁUPKACH (SHALE GAS) I GAZ ZAMKNIĘTY (TIGHT GAS) 31 marzec 2010 roku, Hotel SOFITEL Victoria, Warszawa 1 Poszukiwanie gazu ziemnego ze złóż niekonwencjonalnych

Bardziej szczegółowo

Urządzenia i sprzęt do inertyzacji atmosfery kopalnianej

Urządzenia i sprzęt do inertyzacji atmosfery kopalnianej Urządzenia i sprzęt do inertyzacji atmosfery kopalnianej ZASADY PROWADZENIA AKCJI RATOWNICZYCH I PRAC PROFILAKTYCZNYCH Z WYKORZYSTANIEM GAZÓW INERTNYCH Podstawowe zasady stosowania gazów inertnych Decyzję

Bardziej szczegółowo

OPIS PATENTOWY F24J 3/08 ( ) F24J 3/06 ( ) F24D 11/02 ( )

OPIS PATENTOWY F24J 3/08 ( ) F24J 3/06 ( ) F24D 11/02 ( ) PL 222484 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 222484 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 406309 (22) Data zgłoszenia: 29.11.2013 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Monitoring jako podstawowe narzędzie. eksploatacji gazu z łupków

Monitoring jako podstawowe narzędzie. eksploatacji gazu z łupków Monitoring jako podstawowe narzędzie w analizie presji procesu eksploatacji gazu z łupków na środowisko naturalne Małgorzata Woźnicka Monika Konieczyńska - XXVII Forum Energia Efekt Środowisko Analiza

Bardziej szczegółowo

Podstawy termodynamiki

Podstawy termodynamiki Podstawy termodynamiki Organizm żywy z punktu widzenia termodynamiki Parametry stanu Funkcje stanu: U, H, F, G, S I zasada termodynamiki i prawo Hessa II zasada termodynamiki Kierunek przemian w warunkach

Bardziej szczegółowo

Gekon Generator Koncepcji Ekologicznych

Gekon Generator Koncepcji Ekologicznych Gekon Generator Koncepcji Ekologicznych Agnieszka Karwat Marcin Jamiołkowski Założenia Potencjał rynkowy Innowacyjność Efekt ekologiczny 1 Cele Programu Gekon Rozwój eko-innowacji Osiągnięcie wymiernych

Bardziej szczegółowo

Obiegi gazowe w maszynach cieplnych

Obiegi gazowe w maszynach cieplnych OBIEGI GAZOWE Obieg cykl przemian, po przejściu których stan końcowy czynnika jest identyczny ze stanem początkowym. Obrazem geometrycznym obiegu jest linia zamknięta. Dla obiegu termodynamicznego: przyrost

Bardziej szczegółowo

Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu

Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu Marcin Cichosz, Roman Buczkowski Procesy wytwarzania, oczyszczania i wzbogacania biogazu Schemat ideowy pozyskiwania biometanu SUBSTRATY USUWANIE S, N, Cl etc. USUWANIE CO 2 PRZYGOTOWANIE BIOGAZ SUSZENIE

Bardziej szczegółowo

Zadanie 1. Zadanie 2.

Zadanie 1. Zadanie 2. Zadanie 1. Określić nadciśnienie powietrza panujące w rurociągu R za pomocą U-rurki, w której znajduje się woda. Różnica poziomów wody w U-rurce wynosi h = 100 cm. Zadanie 2. Określić podciśnienie i ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Zasoby gazu ze złóż niekonwencjonalnych - informacje ogólne i główne pojęcia

Zasoby gazu ze złóż niekonwencjonalnych - informacje ogólne i główne pojęcia ZASOBY GAZU I ROPY ZE ZŁÓŻ NIEKONWENCJONALNYCH (NATURAL GAS AND OIL FROM UNCONVENTIONAL DEPOSITS) ZARYS STANU PRAC POSZUKIWAWCZO-WYDOBYWCZYCH, PERSPEKTYWY ROZWOJU I MOŻLIWE IMPLIKACJE MIĘDZYNARODOWE (A)

Bardziej szczegółowo

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska

Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Czynniki alternatywne - przyszłość chłodnictwa? Dr hab. inż. Artur Rusowicz Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Wpływ na środowisko: ODP (ang. Ozone Depletion Potential) - potencjał niszczenia

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energia PAN PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Eugeniusz Mokrzycki Posiedzenie Plenarne Komitetu Problemów Energetyki Warszawa, 14 grudnia 2011 r. Perspektywy

Bardziej szczegółowo

Symulacyjne modelowanie procesu konwersji złoża na PMG i regularnej jego pracy, z udziałem CO 2 jako gazu buforowego

Symulacyjne modelowanie procesu konwersji złoża na PMG i regularnej jego pracy, z udziałem CO 2 jako gazu buforowego NAFTA-GAZ kwiecień 2011 ROK LXVII Andrzej Gołąbek, Krzysztof Miłek, Wiesław Szott Instytut Nafty i Gazu, Oddział Krosno Symulacyjne modelowanie procesu konwersji złoża na PMG i regularnej jego pracy, z

Bardziej szczegółowo

Jerzy Hadro. PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków

Jerzy Hadro. PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków 1 Jerzy Hadro PETRO-KONSULT ul. Grota Roweckiego 11/6 30-348 Kraków Niekonwencjonalne złoŝa gazu ziemnego w Polsce, styczeń 2010 ZARYS PREZENTACJI 2 1. ZłoŜa gazu niekonwencjonalnego i gazu z łupków -

Bardziej szczegółowo

Forane 427A Procedura retrofitu. Centre de Recherche Rhônes-Alpes

Forane 427A Procedura retrofitu. Centre de Recherche Rhônes-Alpes Forane 427A Procedura retrofitu Centre de Recherche Rhônes-Alpes 17 February 2010 Forane 427A Procedura retrofitu Etapy retrofitu Porady techniczne Możliwe przyczyny w przypadku braku wydajności Wskazówki

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight gas

Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight gas Konferencja ECOFORUM Po pierwsze środowisko Lublin, 26 27 września 2012 Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight

Bardziej szczegółowo

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo mgr inż. Paweł Bukrejewski do pojazdów Kierownik Pracowni Analitycznej Starszy Specjalista Badawczo-Techniczny Laboratorium Produktów Naftowych i Biopaliw

Bardziej szczegółowo

KOMPOZYTY POPIOŁOWO - SKALNE

KOMPOZYTY POPIOŁOWO - SKALNE KOMPOZYTY POPIOŁOWO - SKALNE DO ZASTOSOWAŃ W GÓRNICTWIE WĘGLA KAMIENNEGO Główny Instytut Górnictwa Zakład Terenów Poprzemysłowych i Gospodarki Odpadami prof. dr hab. inż. M. Jacek Łączny PLAN PREZENTACJI:

Bardziej szczegółowo

ul. 28 Czerwca 1956 r., 398, Poznań tel. (61) , fax (061) ,

ul. 28 Czerwca 1956 r., 398, Poznań tel. (61) , fax (061) , Poznań, dn. 22 lipca 2013r. Charakterystyka wydajności cieplnej gruntu dla inwestycji w Szarocinie k. Kamiennej Góry na podstawie danych literaturowych oraz wykonanych robót geologicznych. Wykonawca: MDW

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna w UE a problemy klimatyczne Doświadczenia Polski

Polityka energetyczna w UE a problemy klimatyczne Doświadczenia Polski Polityka energetyczna w UE a problemy klimatyczne Doświadczenia Polski Polityka energetyczna w Unii Europejskiej Zobowiązania ekologiczne UE Zobowiązania ekologiczne UE na rok 2020 redukcja emisji gazów

Bardziej szczegółowo

Awaryjne przetłaczanie amoniaku w zdarzeniach komunikacyjnych założenia metody. Warszawa, 01 grudzień 2014r. Barszcz Robert

Awaryjne przetłaczanie amoniaku w zdarzeniach komunikacyjnych założenia metody. Warszawa, 01 grudzień 2014r. Barszcz Robert Awaryjne przetłaczanie amoniaku w zdarzeniach komunikacyjnych założenia metody Warszawa, 01 grudzień 2014r. Barszcz Robert INFORMACJE OGÓLNE W celu zminimalizowania negatywnych skutków związanych z awariami

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH. ZAGROŻENIE ERUPCYJNE Zagrożenie erupcyjne - możliwość wystąpienia zagrożenia wywołanego erupcją wiertniczą rozumianą jako przypływ płynu złożowego

Bardziej szczegółowo

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - 8.10.2013 r., Lublin Szczelinowanie hydrauliczne niezbędne dla wydobycia gazu ze złoża niekonwencjonalnego

Bardziej szczegółowo

Poligeneracja wykorzystanie ciepła odpadowego

Poligeneracja wykorzystanie ciepła odpadowego P A N Instytut Maszyn Przepływowych Polskiej Akademii Nauk GDAŃSK Poligeneracja wykorzystanie ciepła odpadowego Dariusz Butrymowicz, Kamil Śmierciew 1 I. Wstęp II. III. IV. Produkcja chłodu: układy sorpcyjne

Bardziej szczegółowo

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA

BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA Anna Janik AGH Akademia Górniczo-Hutnicza Wydział Energetyki i Paliw BUDOWA I ZASADA DZIAŁANIA ABSORPCYJNEJ POMPY CIEPŁA 1. WSTĘP W ostatnich latach obserwuje się wzrost zainteresowania tematem pomp ciepła.

Bardziej szczegółowo

Janusz Kośmider. Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych

Janusz Kośmider. Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych Janusz Kośmider Zjawiska przepływowe w odwiertach naftowych Zielona Góra 2010 Spis treści Słowo wstępne..................................... 5 1. Dopływ płynów złożowych do odwiertów...................

Bardziej szczegółowo

Część I. Katarzyna Asińska

Część I. Katarzyna Asińska Katarzyna Asińska Ocena techniczna moŝliwości wykorzystania dwutlenku węgla ( R744 ), jako naturalnego płynu roboczego w agregatach chłodniczych i spręŝarkowych pompach ciepła. Referat podzielony jest

Bardziej szczegółowo

Fizykochemiczne własności skroplonego metanu i azotu

Fizykochemiczne własności skroplonego metanu i azotu Fizykochemiczne własności skroplonego metanu i azotu - Parametry - Wartość parametru Jednostka Uwagi METAN [CH4] Masa molowa 16,043 Kg/Kmol Gęstość normalna 0,7175 Kg/m 3 Gęstość względna 0,5549 - Lepkość

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

Wpływ warunków separacji ropy na wielkość jej wydobycia

Wpływ warunków separacji ropy na wielkość jej wydobycia NAFTA-GAZ styczeń 2011 ROK LXVII Józef Such Instytut Nafty i Gazu, Oddział Krosno Wpływ warunków separacji ropy na wielkość jej wydobycia Wstęp W warunkach panującego w otworze wysokiego ciśnienia ropa

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gazie z łupków

Co warto wiedzieć o gazie z łupków Co warto wiedzieć o gazie z łupków CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW 1 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej

Bardziej szczegółowo

rektorat@agh.edu.pl Największa polska uczelnia techniczna, w ramach której funkcjonuje 16 wydziałów

rektorat@agh.edu.pl Największa polska uczelnia techniczna, w ramach której funkcjonuje 16 wydziałów Uczelnie In1 1 Nazwa uczelni/koła Miasto Akademia Górniczo - Hutnicza AGH - Kraków, Katedra Mineralogii, Petrografii i Ge Kraków Kod pocztowy 30-059 Ulica al. Mickiewicza 30 Województwo małopolskie Telefon

Bardziej szczegółowo

Skraplanie gazu ziemnego

Skraplanie gazu ziemnego Skraplanie gazu ziemnego Gaz ziemny jest najważniejszym paliwem gazowym oraz surowcem energetycznym, którego znaczenie wciąż wzrasta. Głównym składnikiem gazu ziemnego jest metan CH 4, któremu towarzyszą

Bardziej szczegółowo

Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79. Materiały informacyjne

Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79. Materiały informacyjne Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79 Materiały informacyjne WSTĘP Czynniki chłodnicze DuPont TM ISCEON MO59 i MO79 odznaczają się łatwością w użyciu, pozwalają na ograniczenie kosztów, a co

Bardziej szczegółowo

pętla nastrzykowa gaz nośny

pętla nastrzykowa gaz nośny METODA POPRAWY PRECYZJI ANALIZ CHROMATOGRAFICZNYCH GAZÓW ZIEMNYCH POPRZEZ KONTROLOWANY SPOSÓB WPROWADZANIA PRÓBKI NA ANALIZATOR W WARUNKACH BAROSTATYCZNYCH Pracownia Pomiarów Fizykochemicznych (PFC), Centralne

Bardziej szczegółowo

Niskoemisyjne, alternatywne paliwa w transporcie. Sławomir Nestorowicz Pełnomocnik Dyrektora ds. Paliw Metanowych

Niskoemisyjne, alternatywne paliwa w transporcie. Sławomir Nestorowicz Pełnomocnik Dyrektora ds. Paliw Metanowych Niskoemisyjne, alternatywne paliwa w transporcie Sławomir Nestorowicz Pełnomocnik Dyrektora ds. Paliw Metanowych Ramowe dokumenty dotyczące stosowania niskoemisyjnych, alternatywnych paliw w transporcie

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

Pytania (w formie opisowej i testu wielokrotnego wyboru) do zaliczeń i egzaminów

Pytania (w formie opisowej i testu wielokrotnego wyboru) do zaliczeń i egzaminów Prof. dr hab. inż. Jan Palarski Instytut Eksploatacji Złóż Pytania (w formie opisowej i testu wielokrotnego wyboru) do zaliczeń i egzaminów Przedmiot LIKWIDACJA KOPALŃ I WYROBISK GÓRNICZYCH 1. Wymień czynniki,

Bardziej szczegółowo

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ

OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ OFERTA TEMATÓW PROJEKTÓW DYPLOMOWYCH (MAGISTERSKICH) do zrealizowania w Katedrze INŻYNIERII CHEMICZNEJ I PROCESOWEJ Badania kinetyki utleniania wybranych grup związków organicznych podczas procesów oczyszczania

Bardziej szczegółowo

Ewa Zalewska Dyrektor Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwo rodowiska. Lublin

Ewa Zalewska Dyrektor Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwo rodowiska. Lublin S h a l e g a s w r e g i o n i e l u b e l s k i m d z i a ł a n i a M Ś j a k o o r g a n u a d m i n i s t r a c j i g e o l o g i c z n e j Ewa Zalewska Dyrektor Departament Geologii i Koncesji Geologicznych

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy. Polskie strategie i regulacje. Konferencja SCC, 18 listopada 2011 Perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce

Gaz łupkowy. Polskie strategie i regulacje. Konferencja SCC, 18 listopada 2011 Perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce Gaz łupkowy Polskie strategie i regulacje Konferencja SCC, 18 listopada 2011 Perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce Andrzej Szczęśniak www.naftagaz.pl Agenda 1. Polski gaz niekonwencjonalny na tle

Bardziej szczegółowo

Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie

Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie Energia odnawialna uzyskiwana jest z naturalnych, powtarzających się procesów przyrodniczych Definicja rekomendowaną przez Międzynarodową Agencję Energetyczną

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Zdjęcie: Marathon Oil Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego 12 grudnia 2012 roku OPPPW Podstawowe informacje Związek Pracodawców,

Bardziej szczegółowo

Pilotowa instalacja zgazowania węgla w reaktorze CFB z wykorzystaniem CO 2 jako czynnika zgazowującego

Pilotowa instalacja zgazowania węgla w reaktorze CFB z wykorzystaniem CO 2 jako czynnika zgazowującego Pilotowa instalacja zgazowania węgla w reaktorze CFB z wykorzystaniem CO 2 jako czynnika zgazowującego A. Sobolewski, A. Czaplicki, T. Chmielniak 1/20 Podstawy procesu zgazowania węgla z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru Samochody na wodór Zastosowanie Wodór w samochodach Historia Przechowywanie wodoru Wodór ma szanse stać się najważniejszym nośnikiem energii w najbliższej przyszłości. Ogniwa paliwowe produkują zeń energię

Bardziej szczegółowo

Oferta handlowa. Witamy. Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych.

Oferta handlowa. Witamy. Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych. Oferta handlowa Witamy Prezentujemy firmę zajmującą się między innymi dostarczaniem dla naszych klientów sit molekularnych. Naszym głównym celem jest dostarczenie klientom najwyższej jakości produkt w

Bardziej szczegółowo

Środowiskowe aspekty wykorzystania paliw metanowych w transporcie

Środowiskowe aspekty wykorzystania paliw metanowych w transporcie Środowiskowe aspekty wykorzystania paliw metanowych w transporcie Izabela Samson-Bręk Zakład Odnawialnych Zasobów Energii Plan prezentacji Emisje z sektora transportu; Zobowiązania względem UE; Możliwości

Bardziej szczegółowo

Dobór urządzenie chłodniczego

Dobór urządzenie chłodniczego ZUT W SZCZECINIE WYDZIAŁ TECHNIKI MORSKIEJ I TRANSPORTU Katedra Klimatyzacji i Transportu Chłodniczego Dobór urządzenie chłodniczego Bogusław Zakrzewski 1 Założenia 1. Przeznaczenie instalacji chłodniczej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa WPROWADZENIE DO PRZEDMIOTU... 11

Spis treści. Przedmowa WPROWADZENIE DO PRZEDMIOTU... 11 Spis treści Przedmowa... 10 1. WPROWADZENIE DO PRZEDMIOTU... 11 2. PODSTAWOWE OKREŚLENIA W TERMODYNAMICE... 13 2.1. Układ termodynamiczny... 13 2.2. Wielkości fizyczne, układ jednostek miary... 14 2.3.

Bardziej szczegółowo

Laboratoryjne badania sorpcji wymiennej CO 2 /CH 4 na brykiecie węglowym

Laboratoryjne badania sorpcji wymiennej CO 2 /CH 4 na brykiecie węglowym Prace Instytutu Mechaniki Górotworu PAN Tom 14, nr 1-4, (2012), s. 15-24 Instytut Mechaniki Górotworu PAN Laboratoryjne badania sorpcji wymiennej CO 2 /CH 4 na brykiecie węglowym BARBARA DUTKA, MATEUSZ

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła 25.3.2014

Pompy ciepła 25.3.2014 Katedra Klimatyzacji i Transportu Chłodniczego prof. dr hab. inż. Bogusław Zakrzewski Wykład 6: Pompy ciepła 25.3.2014 1 Pompy ciepła / chłodziarki Obieg termodynamiczny lewobieżny Pompa ciepła odwracalnie

Bardziej szczegółowo

Analiza pęcznienia węgli kamiennych i brunatnych w oparciu o analizę izoterm sorpcji CO 2

Analiza pęcznienia węgli kamiennych i brunatnych w oparciu o analizę izoterm sorpcji CO 2 Prace Instytutu Mechaniki Górotworu PAN Tom 18, nr 4, grudzień 2016, s. 109-116 Instytut Mechaniki Górotworu PAN Analiza pęcznienia węgli kamiennych i brunatnych w oparciu o analizę izoterm sorpcji CO

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Zjawiska powierzchniowe

Zjawiska powierzchniowe Zjawiska powierzchniowe Adsorpcja Model Langmuira Model BET 1 Zjawiska powierzchniowe Adsorpcja Proces gromadzenia się substancji z wnętrza fazy na granicy międzyfazowej; Wynika z tego, że w obszarze powierzchniowym

Bardziej szczegółowo

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Prawo zachowania energii: ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Ogólny zasób energii jest niezmienny. Jeżeli zwiększa się zasób energii wybranego układu, to wyłącznie kosztem

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA. Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami

WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA. Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami Zasada zerowa Kiedy obiekt gorący znajduje się w kontakcie cieplnym z obiektem zimnym następuje

Bardziej szczegółowo

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Damian Siupka-Mróz IMM sem.9 1. Kaskadowe skraplanie gazów: Metoda skraplania, wykorzystująca coraz niższe temperatury skraplania kolejnych gazów. Metodę tę stosuje

Bardziej szczegółowo