Acta Innovations, ISSN , nr 8, 2013

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Acta Innovations, ISSN 2300-5599, nr 8, 2013"

Transkrypt

1 Maksymilian Kochański Centrum Badań i Innowacji Pro- Akademia ul. Piotrkowska 238, Łódź, Katarzyna Korczak Centrum Badań i Innowacji Pro- Akademia ul. Piotrkowska 238, Łódź, Olaf Dybiński Politechnika Warszawska, Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa ul. Nowowiejska 24, Warszawa, Mateusz Kwas Politechnika Warszawska, Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa ul. Nowowiejska 24, Warszawa, Kamil Osipowicz Politechnika Warszawska, Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa ul. Nowowiejska 24, Warszawa, Aleksandra Patejuk Politechnika Warszawska, Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa ul. Nowowiejska 24, Warszawa, Anna Sawicka Politechnika Warszawska, Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa ul. Nowowiejska 24, Warszawa, Bernard Swoczyna Politechnika Warszawska, Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa ul. Nowowiejska 24, Warszawa, TECHNICZNE I EKONOMICZNE PERSPEKTYWY PRODUKCJI I MAGAZYNOWANIA WODORU W POLSCE Streszczenie W artykule przedstawiono potencjał technologii produkcji i magazynowania wodoru w Polsce. Omówiono de- kompozycję paliw kopalnych (reforming metanu parą wodną, częściowe utlenianie metanu, reforming autotermiczny oraz gazyfikację węgla), rozkład materiału biologicznego (metody biologiczne i termochemiczne) oraz technologie jądrowe jako możliwe kluczowe metody produkcji wodoru w Polsce. Łączny szacunkowy po- tencjał techniczny wytwarzania wodoru określono na poziomie 37 mln Mg rocznie w skali kraju. Uznano gazyfikację węgla za technologię najbardziej perspektywiczną. Przeanalizowano także sposoby magazynowania wodoru w materiałach porowatych i polimerach. Przedstawione zostały również możliwości zastosowania wo- doru w transporcie. Słowa kluczowe gospodarka wodorowa, produkcja i magazynowanie wodoru, potencjał techniczny wodoru Wstęp Pierwsze postulaty rozwoju gospodarki wodorowej sięgają lat 70- tych ubiegłego wieku. W wielu krajach świata (przede wszystkim w państwach członkowskich Międzynarodowego Partnerstwa na rzecz Gospodarki Wodoro- wej, które skupia ponad 85% światowego PKB) podejmowane są działania na rzecz rozwoju rynków energii opartych na wodorze, przede wszystkim poprzez zagwarantowanie "praktycznej możliwości zakupu konkuren- 51

2 cyjnego samochodu zasilanego wodorem oraz niezbędnego paliwa w pobliżu domów i miejsc pracy konsumen- tów" [1]. W odróżnieniu od światowych potęg gospodarczych, m.in. USA, Chin i Indii, w Polsce dotychczas nie opracowano narodowego programu rozwoju gospodarki wodorowej. Energetyczne wykorzystanie wodoru pozostaje na drugim planie dyskusji o przyszłości polskiej energetyki, która w ostatnich latach jest zdominowa- na przez energetykę odnawialną, jądrową i łupki. Mimo tego, biorąc pod uwagę istotne zalety wodoru jako paliwa przyszłości, takie jak czystość, uniwersalność zastosowań oraz duża wartość opałowa, analiza możliwości produkcji i magazynowania wodoru pozostaje interesującym obszarem debaty w zakresie wizji polskiej energe- tyki w perspektywie po 2050r. Zakładając czas wydobycia krajowych zasobów węgla do 2150r. oraz gazu ziemnego do 2050r., szacowany potencjał techniczny produkcji wodoru w Polsce wynosi ok. 37 mln Mg w skali roku. Strukturę zidentyfikowa- nych źródeł produkcji H 2 (zob.: Rys. 1). Uwzględniając długi horyzont czasowy inwestycji energetycznych, a także istniejący potencjał produkcji wodoru w Polsce, dyskusję nad technicznymi i ekonomicznymi perspek- tywami produkcji i magazynowania wodoru warto rozpocząć już dziś. Metody produkcji wodoru Do kluczowych metod produkcji wodoru obecnie zalicza się dekompozycję paliw kopalnych, rozkład materiału biologicznego oraz technologie jądrowe. W Polsce, z punktu widzenia koncepcji rozwoju gospodarki niskoemi- syjnej, beztlenowa produkcja wodoru na drodze dekompozycji paliw kopalnych charakteryzuje się największym potencjałem technicznym. Węgiel kamienny 46,47% Węgiel brunatny 50,06% Inne 3,47% Gaz ziemny 0,26% Biomasa 1,59% Elektrownia jądrowa 1,63% Rys. 1. Szacunkowy potencjał techniczny produkcji wodoru w Polsce (100% = 36,88 mln Mg rocznie) Źródło: opracowanie własne Dekompozycja paliw kopalnych Dekompozycja paliw kopalnych jest współcześnie jednym z podstawowych źródeł pozyskiwania wodoru. Szacu- je się, że w skali roku w ten sposób na świecie pozyskuje się 98% łącznej produkcji wodoru (ok. 0,1 Gton) [2]. Głównym obszarem zastosowania tego procesu są rafinerie naftowe oraz zakłady produkujące amoniak i meta- nol [3]. Najpopularniejszym i najbardziej opłacalnym sposobem produkcji wodoru z paliw kopalnych jest reforming metanu parą wodną (SteamMethane Reforming SMR), polegający na konwersji metanu w rurkach ceramicz- nych w temperaturze C, przy udziale katalizatora, na przykład niklowego, zgodnie z reakcją: CH 4 + H 2 O CO + 3 H 2 W ciągu technologicznym po SMR następuje konwersja gazu wodnego (Water- GasShift WGS), zgodnie z reakcją: (1) CO + H 2 O CO 2 + H 2 (2) Odseparowanie wyprodukowanego wodoru od dwutlenku węgla następuje najczęściej na drodze adsorpcji zmiennociśnieniowej (Pressure Swing Adsorption PSA). Efektem końcowym reformingu parowego jest wodór wystarczająco czysty, aby stosować go do ogniw paliwowych lub produkcji amoniaku oraz dwutlenek węgla do zastosowań przemysłowych. Pierwsza reakcja (otrzymywanie gazu wodnego) jest silnie endotermiczna (po- 52

3 chłania 206 kj/mol), zaś druga reakcja jest egzotermiczna (wydziela 41 kj/mol). Końcowy bilans energetyczny jest ujemny (165 kj/mol). Przy idealnej sprawności wyprodukowanie 1 kg wodoru (zawierającego 142 MJ ener- gii) wymaga dostarczenia z zewnątrz 82,5 MJ energii [4]. Kolejnym sposobem produkcji wodoru jest częściowe utlenianie metanu (CatalyticPartialOxidation CPO), przebiegające pod wysokim ciśnieniem i temperaturą [5], w obecności katalizatorów metalicznych (najczęściej niklu) zgodnie z reakcją: CH 4 + 0,5 O 2 CO + 2 H 2 Podobnie jak w przypadku reformingu metanu parą wodną w ciągu technologicznym produkcji wodoru po CPO następuje konwersja gazu wodnego (Water- GasShift WGS), zgodnie z reakcją (2) oraz adsorpcja zmiennoci- śnieniowa. Z kolei reforming autotermiczny (Auto- Thermal Reforming ATR) stanowi kombinowaną reakcję paliwa wę- glowodorowego z parą wodną (1) i tlenem (3) w warunkach równowagi cieplnej. Z punktu widzenia polskiego systemu paliwowego kluczowym sposobem produkcji wodoru może być proces gazyfikacji węgla, w którym podstawowym produktem jest syngas, powstający zgodnie z reakcją: C + H 2 O CO + H 2 Szczególnie interesujące z perspektywy Polski są prace badawcze nad niekonwencjonalnymi technologiami pozyskiwania wodoru z węgla, a w szczególności jego zamianą bezpośrednio w złożu na gaz wraz z odzyskiem części energii cieplnej [6]. Gaz, który powstaje podczas podziemnego zgazowania węgla nadaje się do spalenia w turbinach gazowych o znacznie większej sprawności niż w konwencjonalnych elektrowniach opalanych wę- glem, zaś popiół w większości zostaje pod ziemią, co eliminuje problemy z jego transportem i utylizacją. Należy oczekiwać, że w przypadku upowszechnienia się technologii podziemnego zgazowania węgla, gaz z tego źródła (zawierający m.in. wodór i tlenek węgla) stanie się jednym z głównych światowych źródeł energii. Z danych zawartych w tabeli 1 wynika, że sprawność procesu produkcji wodoru na drodze dekompozycji paliw kopalnych wynosi od 63% do 83% i jest wyższa od sprawności innych możliwych sposobów produkcji wodoru. Reforming metanu parą wodną, częściowe utlenianie metanu oraz gazyfikacja węgla charakteryzują się także wyższą efektywnością ekonomiczną od innych technologii. 53 (4) (3) Tabela 1. Sprawność i koszty produkcji wodoru wg różnych technologii Technologia Sprawność Cena 1 kg wodoru [$] Reforming meta- 83% 0,75 nu parą wodną (SMR) Częściowe utle % 0,98 nianie metanu (CPO) Reforming auto % 1,93 termiczny (ATR) Gazyfikacja węgla 63% 0,92 Bezpośrednia 40-50% 1,21 gazyfikacja bio- masy Elektroliza zasila % 1,95 na rozszczepieniem jąder atomowych Elektroliza wody 10-14% 4,98 zasilana ogniwami PV Źródło: opracowanie własne na podstawie [7] Rozkład paliw kopalnych Inne procesy Do podstawowych zalet technicznych procesów pozyskiwania wodoru na drodze dekompozycji paliw kopalnych zalicza się możliwość łatwiejszego magazynowania nośników energii niż w przypadku magazynowania czystego wodoru. Pozwolić to może na rozwój technologii samochodów na wodór z mobilną instalacją reformingu pali-

4 wa kopalnego, która umożliwi zastąpienie wysokociśnieniowych zbiorników na wodór zbiornikami o niższych parametrach termodynamicznych, na przykład z ciekłym etanolem [8]. Jedną z najważniejszych wad procesów pozyskiwania wodoru na drodze dekompozycji paliw kopalnych jest jej emisyjność. Dążenie do zastosowania SMR, CPO czy ATR na dużą skalę przy jednoczesnym ograniczaniu pozio- mu emisji gazów cieplarnianych byłoby nierozerwalnie związane z koniecznością stosowania technologii przechwytywania i sekwestracji CO 2. Innym problemem są ograniczone zasoby paliw kopalnych, na których bazują analizowane technologie. Interesującą alternatywą może być produkcja wodoru z biogazu w procesie oksyreformingu [9]. Możliwości produkcji wodoru z paliw kopalnych w Polsce wiążą się przede wszystkim z istniejącymi zasobami węgla, szacowanymi na ,7 mln Mg węgla kamiennego i ,6 mln Mg węgla brunatnego [10]. Przy założeniu zawartości 75% węgla pierwiastkowego w węglu kamiennym i 60% w brunatnym, a także przyjęciu 63% sprawności procesu gazyfikacji, maksymalna ilość wodoru do uzyskania wynosi 4 877,2 mln Mg, co odpo- wiada ok. 50- ciokrotności aktualnej rocznej produkcji wodoru na świecie. Znacznie mniejsze ilości wodoru można wyprodukować z polskiego gazu ziemnego, którego udokumentowane złoża wynoszą 98 mld m 3, pozostające w dyspozycji Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa SA [11]. Poza krajowym wydobyciem gazu istotnym źródłem metanu w Polsce jest jego uwalnianie się w kopalniach węgla, którego zasoby przemysłowe są szacowane na 5,6 mld m 3 [12]. Przy założeniu zawartości 90% metanu w gazie ziemnym, a także przyjęciu 83% sprawności procesu reformingu parą wodną, maksymalna ilość wodoru do uzyskania wynosi 3,4825 mln Mg, co odpowiada ok. 3% aktualnej światowej produkcji wodoru. Technologie jądrowe Technologia produkcji wodoru drogą atomową jest technologią dojrzałą, wykorzystywaną od połowy ubiegłego wieku w wielu krajach świata. Badania rozwojowe technologii reaktorów jądrowych otrzymują szerokie wspar- cie ze strony przemysłu oraz rządów poszczególnych państw. Znaczące badania w zakresie produkcji wodoru z wykorzystaniem energii jądrowej są finansowane przez amerykański Departament Energii w ramach progra- mu NuclearHydrogenInitiative [13]. Celem programu jest budowa i uruchomienie komercyjnego systemu produkcji wodoru do 2019 r. Elektrownie jądrowe mogą zaspokoić zapotrzebowanie na energię elektryczną w podstawie obciążenia dla sektorów przemysłowego, usługowego oraz mieszkaniowego. Aby można było zutylizować energię reakcji ją- drowych w transporcie i innych sektorach, musi ona ulec konwersji do odpowiedniego niewęglowego nośnika, na przykład wodoru. Aktualnie prowadzone są badania nad wieloma metodami produkcji wodoru z energii jądrowej. Na rysunku 2. podzielono je na trzy klasy w zależności od zakresu temperatur pracy reaktora na ni- sko-, średnio-, i wysokotemperaturowe. Wśród metod produkcji wodoru z wykorzystaniem reaktorów jądrowych wyróżniamy cztery podstawowe: bezpośrednia radioliza wody promieniowaniem jądrowym, kombi- nacja konwencjonalnego reaktora jądrowego z niskotemperaturowym elektrolizerem, kombinacja średnio- oraz wysoko- temperaturowego reaktora jądrowego z wysokotemperaturowym elektrolizerem oraz kombinacja wysokotemperaturowego reaktora z różnorodnymi termochemicznymi cyklami rozszczepienia wody. Ze wzglę- du na niską sprawność kolejnych procesów konwersji energii cieplnej do końcowego produktu, którym jest wodór, elektroliza nie jest opłacalna w użyciu na wielką skalę. Dlatego rozpoczęto badania nad bezpośrednim użyciem energii cieplnej wyprodukowanej w procesach jądrowych, analizując termochemiczne rozszczepienie wody, a także cykle: siarkowo- jodowy, wapniowo- bromowy i hybrydowy siarkowy. Duże znaczenie ma wysoko- temperaturowa elektroliza pary, której wydajność jest większa niż konwencjonalnej [14]. 54

5 Rys. 2. Sposoby zastosowania energii jądrowej do produkcji wodoru Źródło: opracowanie własne na podstawie [15] Oznaczenia na rysunku 2: LT low temperature, HT high temperature, TCC thermochemical cycle, ALWT advanced light- water reactor, ALWT advanced light- water, SFR sodium- cooled fast reactor, SCWR supercritical water- cooled reactor, HTGR high temperature graphite reactor, IT intermediate temperature, ETCC hybrid electro- thermochemical cycle, LWR light- water reactor, LFR light- water reactor, LFR lead- cooled fast reactor, GFR gas- cooled fast reactor, HMCR heavy metal cooled reactor, MSR molten salt- cooled reactor, VHTR very high- temperature reactor. W dotychczasowych badaniach wykazano istnienie 200 możliwych cykli termochemicznych, jednak tylko nie- które z nich wykroczyły poza granice teoretycznych rozważań. Cykle S- I oraz hybrydowy siarkowy były badane w wielu krajach, m.in. Japonii, USA, Francji i Włoszech [16]. Również Kanada, Korea Południowa, Chiny i RPA mają aktywne programy produkcji wodoru drogą atomową. Poza dwoma podstawowymi koordynatorzy Nucle- arhydrogeninitiative jako najbardziej obiecujące określili następujące cykle: Cu- Cl, Fe- Cl, Ce- Cl, Fe- Cl, V- Cl, Cu- SO 4 oraz hybrydowy- chlorowy. Większość z wymienionych cykli wymaga temperatury wyższej niż 800ºC. Takie zakresy temperatur są osiągane tylko w reaktorach IV generacji, które na razie nie są szeroko dostępne ze względu na wyzwania materiałowe i projektowe. Cykl Cu- Cl ma tę przewagę nad innymi, że wymaga tempera- tury 530 ºC i niższej. W efekcie może być połączony z ultranadkrytycznymi stacjami termicznymi oraz reaktorami IV Generacji SCWR (Super- Critical WaterReactor). Największy nacisk jest kładziony na rozwój reaktorów IV generacji w zakresie kosztów, niezawodności, i bezpie- czeństwa pracy. Spośród blisko stu różnych koncepcji reaktorów tego typu sześć zyskało priorytetową pozycję w badaniach: VHTR (very- high temperaturereactor, 1000 ºC, sprawność 50%), SCWR (supercriticalwaterreactor, ºC, sprawność 38-45%), GFR (Fast gas- cooledreactor (850 ºC, sprawność 48%), HMCR (heavy metal cooledreactor, ºC, nieokreślona sprawność), SCR (Fast sodium- cooledreactor (550 ºC, nieokreślona sprawność), MSR (molten salt- cooledreactor, ºC, sprawność 44-50%). Reaktory te są projektowane do pracy w dużo wyższych temperaturach niż konwencjonalne reaktory lekkowodne, co skutkuje uzyskaniem wyż- szej sprawności konwersji energii cieplnej w elektryczną. W 2002r. Departament Energii planował udoskonalić ich technologię do 2025r. [17]. Z perspektywy czasu planowany cel wydaje się być jednak nieosiągalny w zakładanym horyzoncie czasowym. Zakładając, że ilość wodoru możliwa do uzyskania z polskiej elektrowni jądrowej o mocy 3000 MW i czasie pra- cy 8000 h/rok będzie podobna jak w istniejących instalacjach w Japonii [18], maksymalna masa wodoru otrzymana na drodze jądrowej wyniesie ok. 0,6 mln t, co stanowiłoby ok. 0,6% aktualnej rocznej produkcji H 2 na świecie. 55

6 Radioliza oraz elektroliza konwencjonalna i wysokotemperaturowa Pod wpływem promieniowania jonizującego α, ß oraz γ zachodzi dysocjacja wody na atomy wodoru (H*) oraz składniki zawierające tlen, takie jak grupa hydroksylowa (OH*), ozon (O 3 ), nadtlenek wodoru H 2 O 2. Składniki te po sekwencji reakcji pośrednich ulegają konwersji do tlenu i wodoru. Ta metoda wzbudzała zainteresowanie badaczy ze względu na potencjalnie szeroki dostęp do energii promieniowania paliwa odpadowego z reaktorów jądrowych. Mimo, że rozszczepienie wody poprzez radiolizę ma kilka zalet ponad innymi niebezpośrednimi metodami produkcji wodoru, to nadal jest to technologia o ograniczonych możliwościach stosowania nie tylko w Polsce, ale i na świecie. Implementacja metod produkcji wodoru w wyniku połączenia z tradycyjnym elektrolizerem niskotemperaturo- wym jest możliwa między innymi w nowoczesnych reaktorach lekkowodnych LWR. Rosyjscy naukowcy Ryazantsev i Chabak zaproponowali użycie do tego celu energii elektrycznej produkowanej poza szczytem ob- ciążenia w reaktorach jądrowych i konwencjonalnej elektrolizy do tego celu [19]. W czasie dolin zapotrzebowania na energię elektryczną, nadprodukcja energii może być użyta do wytwarzania wodoru. Zgod- nie z wynikami ich badań mała instalacja o mocy elektrycznej 30 MW i zdolności wytwórczej kg wodoru dziennie może być usytuowana w pobliżu pracującej elektrowni atomowej. Z czasem możliwe będzie zwiększe- nie mocy do 300 MW. W przykładowej instalacji udaje się wyprodukować 8000 t wodoru rocznie, wykorzystując energię odpadową. Rezultaty tej analizy wskazują, że nie budując nowych jednostek atomowych można efektywnie wytwarzać wodór, wykorzystując pozaszczytową nadwyżkę mocy jednostek pracujących. Elektroliza wysokotemperaturowa jest potencjalnie bardziej efektywna niż tradycyjna elektroliza niskotempera- turowa, przede wszystkim ze względu na lepszą kinetykę zachodzących reakcji i zredukowanie nadpotencjałów na anodzie i katodzie [15]. Projekt koncepcyjny cyklu elektrolizy wysokotemperaturowej HTE został zaprezen- towany przez badacza z General Atomics w San Diego, M. Richardsa który zarekomendował reaktor MHR (Modular Helium Reaktor) jako źródło ciepła i mocy. Reaktor ten pracuje w temperaturze do 850 C, która jest o 500 C wyższa niż aktualna temperatura pracy lekkowodnych reaktorów. Wyższa temperatura pozwala na wyższą wydajność termiczną przy konwencjonalnej produkcji energii elektrycznej i zapewnia temperaturę po- trzebną w procesie wysokotemperaturowej elektrolizy [20]. W modelu instalacji do HTE zastosowano reaktor MHR o mocy cieplnej 600 MW, chłodzony helem, który napędza turbinę gazową i wytwarza moc elektryczną ze sprawnością 48-52% [20]. W procesie elektrolizy wysokotemperaturowej, blisko 11% mocy cieplnej jest wyko- rzystywane do wytworzenia pary przegrzanej, a reszta do wytworzenia energii elektrycznej dla modułów SOEC (Solid- OxideElectrolysisCells). Całkowita szacowana sprawność instalacji wynosi 55%, bazując na cieple spalania wodoru [21]. Z uwagi jednak na relatywnie małą nadwyżkę mocy szczytowej nad zapotrzebowaniem na energię elektryczną w KSE, elektroliza konwencjonalna nie wydaje się być optymalną technologią produkcji wodoru w Polsce. Procesy termochemiczne Termochemiczna dekompozycja wody jest wschodzącą technologią dla wielkoskalowej produkcji wodoru. W ty- powym cyklu, przy zastosowaniu dwóch związków chemicznych, w wyniku sekwencji procesów termicznych i chemicznych woda zostaje rozdzielona na wodór i tlen, bez wydzielenia jakichkolwiek zanieczyszczeń do at- mosfery [22].Kraking termochemiczny jest procesem złożonym, w trakcie którego woda rozdzielana jest na wodór i tlen z użyciem energii cieplnej. Za najbardziej wydajny uznawany jest proces siarkowo- jodowy (S- I) przeprowadzany z wykorzystaniem ciepła odpadowego z elektrowni jądrowej [22]. Przykładowy projekt kon- cepcyjny Schulza oparty jest na czterech reaktorach MHR (Modular Helium Reaktor) o całkowitej mocy cieplnej MW, co pozwala na produkcję kg wodoru dziennie w procesie S- I. Proces zaczyna się od dekom- pozycji kwasu siarkowego w wysokiej temperaturze. Potem następuje hydratacja kwasów wodą. W reakcji Bunsena powstają kwas siarkowy i jodek wodoru, przy wydzielaniu ciepła w temperaturze poniżej 120 C. Kwas sodowy jest poddawany recyklingowi więc można go używać do reakcji wielokrotnie. Wodór jest produkowany przez rozdzielenie jodku wodoru na wodór i jod w temperaturze 300 C. Wodór jest produkowany ze sprawno- ścią całkowitą 45% odniesioną do ciepła spalania wodoru [20]. Na uwagę zasługuje również cykl termochemiczny Cu- Cl. Jego przewaga nad innymi to wspomniane we wstępie niższe temperatury pracy, możliwość utylizacji niskotemperaturowego ciepła odpadowego w celu uzyskania wyższej sprawności i potencjalnie niższy koszt materiałów konstrukcyjnych. Inną zaletą jest relatywnie niskie napięcie wymagane na etapie elektrochemicznym, powszechnie znane czynniki chemiczne oraz brak reakcji pobocznych. Całkowita efektywność cyklu Cu- Cl jest o wiele wyższa niż konwencjonalna elektroliza wody w si- łowniach cieplnych, gdyż ciepło jest wykorzystywane bezpośrednio do produkcji wodoru, a nie pośrednio przez produkcję energii elektrycznej i dopiero wodoru. Symulacje Aspen Plus cyklu Cu- Cl wykazały sprawność do 54% 56

7 [22]. Choć bardziej realistyczna jest wartość 43%, to nadal osiągi omawianej technologii są znaczące, przewyż- szając o ponad 1/3 wartość sprawności konwersji energii z zastosowaniem elektrolizy. Energia jądrowa jest postrzegana przez wielu jako przyszłe źródło energii wolne od węgla i mogące potencjalnie rozwiązać problem zmian klimatu [23]. Należy jednak wspomnieć, że emisja CO2 choć jest znikoma to jednak pojawia się przy rozpatrywaniu procesu dostarczania paliwa do elektrowni jądrowych i wynosi około 24,2 g/kwh [23]. Jest to wartość znikoma w porównaniu do emisji w siłowniach cieplnych bazujących na tradycyj- nych paliwach kopalnych ( g/kwh), jednak rośnie ekspotencjalnie wraz ze spadkiem zawartości uranu w rudzie [24]. Podobnie jak w wypadku paliw kopalnych paliwo jądrowe jest nieodnawialne, jednak jego zasoby są znacznie większe niż zasoby np. węgla. Dekompozycja materiału biologicznego Opieranie produkcji wodoru na paliwach kopalnych, takich jak ropa naftowa czy gaz ziemny, powoduje zwięk- szanie uzależnienia Polski od dostaw zza granicy. Poprawę bezpieczeństwa energetycznego mogą zapewnić technologie przetwarzania biomasy i odpadów organicznych. Surowce te są ogólnodostępne, a zagospodaro- wanie odpadów jest obecnie ważnym trendem rozwoju energetyki. Biomasa jest powszechnie wykorzystywana na świecie jako paliwo. Jej zasoby zapewniają pokrycie od 9 do 13% światowego zapotrzebowania na energię [25]. W Polsce rocznie produkuje się 30 mln ton biomasy [26]. Poten- cjał techniczny do zastosowań energetycznych wynosił w 2010r. 13 mln ton i do 2020r. wzrośnie do 18,5 mln ton [27]. Uznaje się, że spalanie biomasy nie powoduje emisji CO 2., jednak nie można pominąć emisji innych zanieczyszczeń: m. in. SO 2, NO x i pyłów. Pozyskanie z biomasy wodoru i późniejsze wykorzystanie tego paliwa do celów energetycznych wiąże się jedynie z emisjami CO 2 (w procesie produkcji) i pary wodnej. Wodór jest więc paliwem mającym znikomy wpływ na środowisko. Znane są dwie grupy metod produkcji wodoru z bio- masy: termochemiczne oraz biologiczne. Metody termochemiczne to piroliza i zgazowanie. Spośród metod biologicznych wyróżniamy bezpośrednią fotolizę, pośrednią fotolizę, fermentacje bakteryjne oraz fotofermen- tację. Metody biologiczne Jedną z podstawowych metod biologicznych pozyskiwania wodoru z biomasy jest biofotoliza, polegająca na fotosyntetycznej produkcji wodoru z wody, obserwowana u mikroskopijnych glonów. Przykładem są zielenice z gatunków Chlamydomonasreinhardtii, Chlorella fusca, Scenedesmusobliquus. Jedynym substratem jest woda, a reakcja wymaga światła jako źródła energii: 2 H 2 O energia światła 2 H 2 + O 2 (5) Warunkiem uzyskania wodoru jest w tym przypadku stworzenie środowiska beztlenowego do inkubacji glonów, od kilku minut do kilku godzin zawartość tlenu poniżej 0,1% [28]. Dopiero w takich warunkach indukują hy- drogenazy, czyli białka odpowiedzialne za bezpośrednią produkcję wodoru. Realizuje się to na drodze stopniowania procesu. Najpierw otrzymywany jest tlen oraz plastochinol, który następnie pod wpływem hy- drogenazy uwalnia wodór. W obecności tlenu wodór redukuje CO 2. Aby do tego nie doszło, należy umieścić hodowlę w środowisku ubogim w siarkę. Biofotoliza może zachodzić również pośrednio. W procesie tym wyko- rzystywane są sinice. Jest to proces dwustopniowy, wymagający, oprócz wody i światła, CO 2 i N 2 z powietrza oraz soli mineralnych. Pierwszy etap to powstawanie węglowodanów z dwutlenku węgla na drodze fotosyntezy zgodnie z równaniem: 12 H 2 O + 6 CO 2 C 6 H 12 O O 2 (6) Następnie nitrogenaza oraz dwie hydrogenazy przyczyniają się do powstania wodoru. Istotna jest tu redukcja azotu do amoniaku przy jednoczesnym uwalnianiu wodoru. Powstanie wodoru przebiega w procesie fermenta- cji, zachodzącej w obecności sinic(np.cyanobacteriumgloeocapsaalpicola, Cyanobacteriumanabaenavariabilis), zgodnie z reakcją: C 6 H 12 O H 2 O 12 H CO 2 Zaletą metod opartych o biofotolizę jest znikomy wkład substratów. Może być to kolejna metoda konwersji energii słonecznej, obok generacji energii elektrycznej w ogniwach fotowoltaicznych i ciepła w kolektorach. Są to jednak metody mało wydajne. Drugą metodą biologiczną pozyskiwania wodoru z biomasy jestfermentacja bakteryjna, zachodząca w rezultacie oddychania beztlenowego przeprowadzanego przez niektóre bakterie. Produktami reakcji są wo- dór oraz dwutlenek węgla. Produkcja wodoru tą metodą jest szczególnie perspektywiczna ze względu na sub- straty reakcji oraz wydajność produkcji. Substratami mogą być tu odpady z produkcji biopaliw (glicerol), jak 57 (7)

8 i substancje zawierające glukozę czy inne cukry proste. Maksymalna teoretyczna wydajność fermentacji glukozy wynosi 12 moli wodoru na jeden mol glukozy, zgodnie z równaniem [29]: C 6 H 12 O H 2 O 12 H CO 2 Wydajność przetwarzania glicerolu oscyluje w okolicach 0,49 dm 3 H 2 /g glicerolu [30]. Szybkość takiego procesu wynosi 10,6 m 3 H 2 /m 3 pożywki*d, a w przypadku fermentacji sacharozy dochodzi nawet do 14,1 m 3 /m 3 *d [31]. Procesy te nie wymagają wysokich temperatur jest to zakres C, w zależności od rodzaju fermentacji. Temperatury około 100 C są wymagane jedynie krótkookresowo, w celu eliminacji bakterii acetogennych, które przyczyniają się do produkcji kwasu octowego z wodoru i dwutlenku węgla zabieg ten poprawia wydajność procesu. Produkcję wodoru prowadzi się w bioreaktorach zawierających hodowlę drobnoustrojów i zasilanych cyklicznie pożywką. Organizmy do prowadzenia fermentacji wodorowej można uzyskać nawet z osadu beztle- nowego z oczyszczalni ścieków, po wcześniejszej eliminacji metanogenów. Główne badania skupiają się obecnie na poprawie wydajności produkcji wodoru, aby znalazła ona solidne uzasadnienie ekonomiczne. Jednym ze sposobów zwiększenia wydajności omawianego procesu jest jego przedłużenie o kolejny etap fotofermenta- cję, wykorzystującą zbędne produkty reakcji. Bakteriami uczestniczącymi w procesie fotofermentacji są zielone i purpurowe bakterie siarkowe oraz zielone i purpurowe bakterie bezsiarkowe. W porównaniu z fotosyntezą roślinną, bakteryjna nie prowadzi do produkcji tlenu, a w skład substratów wchodzą ponadto CO lub kwasy organiczne i alkohole (produkty fermentacji). Foto- fermentacja może być korzystnym wydajnościowo uzupełnieniem fermentacji i w optymalnych warunkach możliwe jest uzyskanie maksymalnej wydajności, czyli 12 moli H 2 na 1 mol glukozy. Wkładem energetycznym w metodach biologicznych jest energia słoneczna i ciepło o temperaturach niewiele przekraczających 100 C. Temperatury wymagane w tych technologiach może zapewnić np. energia geotermal- na. (8) 58

9 Metody termochemiczne Piroliza polega na podgrzaniu biomasy do temperatury K pod ciśnieniem 0,1-0,5 MPa, w warunkach beztlenowych [28]. Produktami tego procesu są węgiel drzewny, węgiel, smoła, aceton, kwas octowy oraz gazy: wodór, metan, tlenek węgla i dwutlenek węgla. Do zajścia reakcji konieczna jest obecność katalizatorów. Stosu- je się w tym celu m.in. związki niklu, zeolity typu Y oraz węglany potasu, wapnia i sodu. Reakcja przebiega zgodnie z równaniem: biomasa + ciepło H 2 + CO + CH 4 + inne Metan jest następnie reformowany parą wodną do postaci tlenku węgla i wodoru: CH 4 + H 2 O CO + 3 H 2 Tlenek węgla wchodzi dalej jako substrat do reakcji konwersji gazu wodnego, dzięki czemu otrzymuje się jesz- cze większy uzysk wodoru CO + H 2 O CO 2 + H 2 Kolejną metodą termochemiczną jest zgazowanie, czyli proces, w którym cząstki biomasy ulegają częściowemu utlenieniu, czego efektem jest gaz i węgiel drzewny. Węgiel drzewny jest następnie redukowany do postaci gazowej: wodoru, tlenku węgla, dwutlenku węgla i metanu. Reakcje przebiegają zgodnie z równaniem: (10) (11) Biomasa + ciepło + para H 2 + CO + CO 2 + CH 4 + węglowodory + węgieldrzewny (12) Proces zachodzi w temperaturze K i ciśnieniu atmosferycznym [32]. Sprawność procesu wynosi 40-50% obj [33]. Ograniczeniem dla procesu zgazowania jest wilgotność biomasy. Zawartość wilgoci nie może być wyższa niż 35% [28]. Gdy warunek ten nie jest spełniony, możliwe jest prowadzenie procesu w warunkach nad- krytycznych, czyli z wykorzystaniem wody o temperaturze powyżej 647 K i ciśnieniu 22 MPa. W chwili obecnej prowadzone są jedynie badania laboratoryjne nad metodami termochemicznymi (m.in. w National Renewable Energy Laboratory US DOE).Przewiduje się, że w przyszłości możliwa będzie wielkoska- lowa produkcja wodoru z biomasy metodami termochemicznymi. Badania wykazały, że maksymalny uzysk wodoru z biomasy w procesie gazyfikacji wynosi 45,16 g H 2 / kg bioma- sy [34]. Wielkość ta będzie się różnić w zależności od rodzaju biomasy, jednak z uwagi na niski masowy udział procentowy wodoru pierwiastkowego w różnych typach biomasy, różnica będzie nieznaczna. Wykorzystując cały potencjał techniczny biomasy na cele energetyczne w Polsce, możliwe jest uzyskiwanie rocznie 5,87*10 8 kg wodoru, co stanowi 0,59% aktualnej światowej rocznej produkcji tego paliwa. Wraz ze wzrostem potencjału produkcji biomasy, możliwe jest osiągnięcie poziomu 0,84% w 2020r. (9) Metody magazynowania wodoru Ze względu na bardzo małą gęstość wodoru w porównaniu do innych nośników energii, a zarazem największe ciepło spalania w odniesieniu do jednego kilograma masy, potrzebna jest taka metoda magazynowania, która pozwoliłaby zgromadzić największą masę (liczbę cząsteczek) wodoru, w jak najmniejszej objętości przestrzeni. Dla przykładu, w zbiorniku z ciekłym wodorem gęstość cieczy wynosi 0,07 kg/l, a w stanie lotnym pod ciśnie- niem 700 bar tylko 0,03 kg/l, przy czym gęstość benzyny to około 0,7 kg/l. Jednym z podstawowych parametrów związanych z magazynowaniem energii jest jej zasób możliwy do zaku- mulowania. Pod tym względem wodór jako paliwo o bardzo małej gęstości przegrywa z np. obecnie popularną benzyną (zob.: Rys. 3) [34]. 59

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru

Samochody na wodór. Zastosowanie. Wodór w samochodach. Historia. Przechowywanie wodoru Samochody na wodór Zastosowanie Wodór w samochodach Historia Przechowywanie wodoru Wodór ma szanse stać się najważniejszym nośnikiem energii w najbliższej przyszłości. Ogniwa paliwowe produkują zeń energię

Bardziej szczegółowo

Metoda Elementów Skooczonych

Metoda Elementów Skooczonych Metoda Elementów Skooczonych Temat: Technologia wodorowa Prowadzący dr hab. Tomasz Stręk Wykonali Bartosz Wabioski Adam Karolewicz Wodór - wstęp W dzisiejszych czasach Wodór jest powszechnie uważany za

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W1 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska Układ prezentacji wykładów W1,W2,W3 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

KLASTER CZYSTEJ ENERGII

KLASTER CZYSTEJ ENERGII AGH MAŁOPOLSKO-PODKARPACKI KLASTER CZYSTEJ ENERGII Sektor energetyki węglowo-jądrowej dr inż. Jerzy Cetnar Akademii Górniczo Hutniczej im. St. Staszica AGH MAŁOPOLSKO-PODKARPACKI KLASTER CZYSTEJ ENERGII

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1

Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Wykorzystanie ciepła odpadowego dla redukcji zużycia energii i emisji 6.07.09 1 Teza ciepło niskotemperaturowe można skutecznie przetwarzać na energię elektryczną; można w tym celu wykorzystywać ciepło

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA

KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA KONWERGENCJA ELEKTROENERGETYKI I GAZOWNICTWA vs INTELIGENTNE SIECI ENERGETYCZNE WALDEMAR KAMRAT POLITECHNIKA GDAŃSKA SYMPOZJUM NAUKOWO-TECHNICZNE Sulechów 2012 Kluczowe wyzwania rozwoju elektroenergetyki

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem

Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Maszyn i Urządzeń Energetycznych Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem prof. dr hab. inż. Andrzej Rusin dr inż. Katarzyna Stolecka bezbarwny,

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY WYKORZYSTANIA GAZU ZIEMNEGO DO PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W POLSCE

PERSPEKTYWY WYKORZYSTANIA GAZU ZIEMNEGO DO PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W POLSCE PERSPEKTYWY WYKORZYSTANIA GAZU ZIEMNEGO DO PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W POLSCE Paweł Bućko Konferencja Rynek Gazu 2015, Nałęczów, 22-24 czerwca 2015 r. Plan prezentacji KATEDRA ELEKTROENERGETYKI Stan

Bardziej szczegółowo

Sustainability in commercial laundering processes

Sustainability in commercial laundering processes Sustainability in commercial laundering processes Module 5 Energy in laundries Chapter 1 Źródła energii Powered by 1 Spis treści Źródła energii przegląd Rodzaje źródeł energii (pierwotne wtórne źródła)

Bardziej szczegółowo

Stan obecny i perspektywy wykorzystania energii odnawialnej

Stan obecny i perspektywy wykorzystania energii odnawialnej Stan obecny i perspektywy wykorzystania energii odnawialnej Informacje ogólne Zdzisław Kusto Politechnika Gdańska UŻYTKOWANIE SUROWCÓW ENERGETYCZNYCH Opracowane Opracowane według według IIASA IIASA ENERGETYKA

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE KRIOGENICZNE W SYSTEMACH UZDATNIANIA GAZÓW RACJONALNE UŻYTKOWANIE PALIW I ENERGII. Wojciech Grządzielski, Tomasz M.

TECHNOLOGIE KRIOGENICZNE W SYSTEMACH UZDATNIANIA GAZÓW RACJONALNE UŻYTKOWANIE PALIW I ENERGII. Wojciech Grządzielski, Tomasz M. TECHNOLOGIE KRIOGENICZNE W SYSTEMACH UZDATNIANIA GAZÓW RACJONALNE UŻYTKOWANIE PALIW I ENERGII Wojciech Grządzielski, Tomasz M. Mróz Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Konkluzje 3. Technologia kriogeniczna

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Energetyka Jądrowa. Wykład 10 5 maja 2015. Zygmunt Szefliński Środowiskowe Laboratorium Ciężkich Jonów szef@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu.

Energetyka Jądrowa. Wykład 10 5 maja 2015. Zygmunt Szefliński Środowiskowe Laboratorium Ciężkich Jonów szef@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu. Energetyka Jądrowa Wykład 10 5 maja 2015 Zygmunt Szefliński Środowiskowe Laboratorium Ciężkich Jonów szef@fuw.edu.pl http://www.fuw.edu.pl/~szef/ Reaktor ATMEA 1 Reaktor ten będzie oferowany przez spółkę

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna

Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna Wykaz ważniejszych oznaczeń i jednostek Przedmowa Wstęp 1. Charakterystyka obecnego stanu środowiska1.1. Wprowadzenie 1.2. Energetyka konwencjonalna 1.2. l. Paliwa naturalne, zasoby i prognozy zużycia

Bardziej szczegółowo

IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ

IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ IV. PREFEROWANE TECHNOLOGIE GENERACJI ROZPROSZONEJ Dwie grupy technologii: układy kogeneracyjne do jednoczesnego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła wykorzystujące silniki tłokowe, turbiny gazowe,

Bardziej szczegółowo

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność

Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Janusz Wojtczak Biogazownie w Polsce alternatywa czy konieczność Biogazownie w Niemczech Rok 1999 2001 2003 2006 2007 2008 Liczba 850 1.360 1.760 3.500 3.711 4.100 instalacji Moc (MW) 49 111 190 949 1.270

Bardziej szczegółowo

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010

Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego. Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 Konkurencja wewnątrz OZE - perspektywa inwestora branżowego Krzysztof Müller RWE Polska NEUF 2010 1 Wymiary optymalizacji w układzie trójkąta energetycznego perspektywa makro Minimalizacja kosztów dostarczanej

Bardziej szczegółowo

Technologia ACREN. Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych

Technologia ACREN. Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych Technologia ACREN Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych Profil firmy Kamitec Kamitec sp. z o.o. członek Izby Gospodarczej Energetyki i Ochrony Środowiska opracowała i wdraża innowacyjną technologię

Bardziej szczegółowo

Kongres Innowacji Polskich KRAKÓW 10.03.2015

Kongres Innowacji Polskich KRAKÓW 10.03.2015 KRAKÓW 10.03.2015 Zrównoważona energetyka i gospodarka odpadami ZAGOSPODAROWANIE ODPADOWYCH GAZÓW POSTPROCESOWYCH Z PRZEMYSŁU CHEMICZNEGO DO CELÓW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ I CIEPŁA Marek Brzeżański

Bardziej szczegółowo

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu?

2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu z 4 objętościami H 2 otrzymano 1 objętość N 2 i 4 objętości H 2O. Jaki gaz uległ spalaniu? 1. Oblicz, ilu moli HCl należy użyć, aby poniższe związki przeprowadzić w sole: a) 0,2 mola KOH b) 3 mole NH 3 H 2O c) 0,2 mola Ca(OH) 2 d) 0,5 mola Al(OH) 3 2. Podczas spalania 2 objętości pewnego gazu

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie wodoru. Wizja? Konieczność? Możliwości?

Magazynowanie wodoru. Wizja? Konieczność? Możliwości? Magazynowanie wodoru Wizja? Konieczność? Możliwości? Wizja Konieczność Teoria Hubberta peak oil Wydobycie ropy naftowej maleje po wyczerpaniu połowy udokumentowanych złóż. Możliwości Dlaczego wodór?

Bardziej szczegółowo

gospodarki energetycznej...114 5.4. Cele polityki energetycznej Polski...120 5.5. Działania wspierające rozwój energetyki odnawialnej w Polsce...

gospodarki energetycznej...114 5.4. Cele polityki energetycznej Polski...120 5.5. Działania wspierające rozwój energetyki odnawialnej w Polsce... SPIS TREŚCI Wstęp... 11 1. Polityka energetyczna Polski w dziedzinie odnawialnych źródeł energii... 15 2. Sytuacja energetyczna świata i Polski u progu XXI wieku... 27 2.1. Wstęp...27 2.2. Energia konwencjonalna

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery Rtęć w przemyśle Konwencja, ograniczanie emisji, technologia 26 listopada 2014, Warszawa Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci

Bardziej szczegółowo

Opracował: Marcin Bąk

Opracował: Marcin Bąk PROEKOLOGICZNE TECHNIKI SPALANIA PALIW W ASPEKCIE OCHRONY POWIETRZA ATMOSFERYCZNEGO Opracował: Marcin Bąk Spalanie paliw... Przy produkcji energii elektrycznej oraz wtransporcie do atmosfery uwalnia się

Bardziej szczegółowo

Jacek Jaros Politechnika Częstochowska. Temat: Wodór, współczesny nośnik energii

Jacek Jaros Politechnika Częstochowska. Temat: Wodór, współczesny nośnik energii Jacek Jaros Politechnika Częstochowska Temat: Wodór, współczesny nośnik energii Możliwości wykorzystania wodoru jako nośnika energii w ogniwach paliwowych zaczyna przybierać realnych kształtów. Wodór jest

Bardziej szczegółowo

Stosowanie wieloźródłowych systemów bioenergetycznych w celu osiągnięcia efektu synergicznego

Stosowanie wieloźródłowych systemów bioenergetycznych w celu osiągnięcia efektu synergicznego Stosowanie wieloźródłowych systemów bioenergetycznych w celu osiągnięcia efektu synergicznego mgr inż. Jakub Lenarczyk Oddział w Poznaniu Zakład Odnawialnych Źródeł Energii Czym są wieloźródłowe systemy

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

ROZPROSZONE SYSTEMY KOGENERACJI

ROZPROSZONE SYSTEMY KOGENERACJI ROZPROSZONE SYSTEMY KOGENERACJI Waldemar Kamrat Politechnika Gdańska XI Konferencja Energetyka przygraniczna Polski i Niemiec Sulechów, 1o października 2014 r. Wprowadzenie Konieczność modernizacji Kotły

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Technologie energetyczne, w tym gazowe nowej generacji W11 INSTALACJE ENERGETYCZNE ZINTEGROWANE ZE ZGAZOWANIEM WĘGLA TECHNOLOGIE WĘGLOWE W

Bardziej szczegółowo

Zużycie Biomasy w Energetyce. Stan obecny i perspektywy

Zużycie Biomasy w Energetyce. Stan obecny i perspektywy Zużycie Biomasy w Energetyce Stan obecny i perspektywy Plan prezentacji Produkcja odnawialnej energii elektrycznej w Polsce. Produkcja odnawialnej energii elektrycznej w energetyce zawodowej i przemysłowej.

Bardziej szczegółowo

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa

ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Prawo zachowania energii: ZADANIA Z CHEMII Efekty energetyczne reakcji chemicznej - prawo Hessa Ogólny zasób energii jest niezmienny. Jeżeli zwiększa się zasób energii wybranego układu, to wyłącznie kosztem

Bardziej szczegółowo

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji

Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Polityka energetyczna Polski do 2050 roku rola sektora ciepłownictwa i kogeneracji Tomasz Dąbrowski Dyrektor Departamentu Energetyki Warszawa, 22 października 2015 r. 2 Polityka energetyczna Polski elementy

Bardziej szczegółowo

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Konferencja FORUM WYKONAWCY Janusz Starościk - KOMFORT INTERNATIONAL/SPIUG, Wrocław, 21 kwiecień 2015 13/04/2015 Internal Komfort

Bardziej szczegółowo

Ogniwo paliwowe typu PEM (ang. PEM-FC)

Ogniwo paliwowe typu PEM (ang. PEM-FC) OPRACOWALI: MGR INŻ. JAKUB DŁUGOSZ MGR INŻ. MARCIN MICHALSKI OGNIWA PALIWOWE I PRODUKCJA WODORU LABORATORIUM I- ZASADA DZIAŁANIA SYSTEMU OGNIW PALIWOWYCH TYPU PEM NA PRZYKŁADZIE SYSTEMU NEXA 1,2 kw II-

Bardziej szczegółowo

CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego

CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego CIEPŁO, PALIWA, SPALANIE CIEPŁO (Q) jedna z form przekazu energii między układami termodynamicznymi. Proces przekazu energii za pośrednictwem oddziaływania termicznego WYMIANA CIEPŁA. Zmiana energii wewnętrznej

Bardziej szczegółowo

Dr inż. Jacek Wereszczaka Agro-Eko-Land@o2.pl 601 749 567

Dr inż. Jacek Wereszczaka Agro-Eko-Land@o2.pl 601 749 567 Biologiczne metody przedłużania eksploatacji biogazu wysypiskowego w celach energetycznych na przykładzie składowiska odpadów komunalnych Dr inż. Jacek Wereszczaka Agro-Eko-Land@o2.pl 601 749 567 Czy Polskę

Bardziej szczegółowo

Niskoemisyjne, alternatywne paliwa w transporcie. Sławomir Nestorowicz Pełnomocnik Dyrektora ds. Paliw Metanowych

Niskoemisyjne, alternatywne paliwa w transporcie. Sławomir Nestorowicz Pełnomocnik Dyrektora ds. Paliw Metanowych Niskoemisyjne, alternatywne paliwa w transporcie Sławomir Nestorowicz Pełnomocnik Dyrektora ds. Paliw Metanowych Ramowe dokumenty dotyczące stosowania niskoemisyjnych, alternatywnych paliw w transporcie

Bardziej szczegółowo

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej

Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej OTRZYMYWANIE PALIWA GAZOWEGO NA DRODZE ZGAZOWANIA OSADÓW ŚCIEKOWYCH Dr Sebastian Werle, Prof. Ryszard K. Wilk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki Cieplnej Dlaczego termiczne przekształcanie

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA I OCZYSZCZANIA WODORU DLA ENERGETYKI PRZYSZŁOŚCI

TECHNOLOGIE MAGAZYNOWANIA I OCZYSZCZANIA WODORU DLA ENERGETYKI PRZYSZŁOŚCI 21.03.2006 POLITECHNIKA WARSZAWSKA Szkoła Nauk Technicznych i Społecznych w Płocku C e n t r u m D o s k o n a ł o ś c i CERED REDUKCJA WPŁYWU PRZEMYSŁU U PRZETWÓRCZEGO RCZEGO NA ŚRODOWISKO NATURALNE TECHNOLOGIE

Bardziej szczegółowo

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo mgr inż. Paweł Bukrejewski do pojazdów Kierownik Pracowni Analitycznej Starszy Specjalista Badawczo-Techniczny Laboratorium Produktów Naftowych i Biopaliw

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

REDUXCO. Katalizator spalania. Leszek Borkowski DAGAS sp z.o.o. D/LB/6/13 GreenEvo

REDUXCO. Katalizator spalania. Leszek Borkowski DAGAS sp z.o.o. D/LB/6/13 GreenEvo Katalizator spalania DAGAS sp z.o.o Katalizator REDUXCO - wpływa na poprawę efektywności procesu spalania paliw stałych, ciekłych i gazowych w różnego rodzaju kotłach instalacji wytwarzających energie

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona.

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. - omówienie wpływu nowych technologii energetycznych na środowisko i na bezpieczeństwo energetyczne gminy. Mgr inż. Artur Pawelec Seminarium w Suchej Beskidzkiej

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY ROZWOJU ENERGETYKI W WOJ. POMORSKIM

PERSPEKTYWY ROZWOJU ENERGETYKI W WOJ. POMORSKIM PERSPEKTYWY ROZWOJU ENERGETYKI W WOJ. POMORSKIM podstawowe założenia Dąbie 13-14.06.2013 2013-06-24 1 Dokumenty Strategiczne Program rozwoju elektroenergetyki z uwzględnieniem źródeł odnawialnych w Województwie

Bardziej szczegółowo

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze LG owoczesne źródło energii Liquid atural - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro Systemy B Szanowni Państwo, W obecnych czasach obserwujemy stały wzrost zapotrzebowania na paliwa płynne oraz wzrost ich cen

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ SEMINARIUM STAN I PERSPEKTYWY ROZWOJU PRZEMYSŁU U CHEMICZNEGO W POLSCE Marek Ściążko WARSZAWA 15 MAJA 2012 1/23 STRATEGIA działalno alności

Bardziej szczegółowo

1. W źródłach ciepła:

1. W źródłach ciepła: Wytwarzamy ciepło, spalając w naszych instalacjach paliwa kopalne (miał węglowy, gaz ziemny) oraz biomasę co wiąże się z emisją zanieczyszczeń do atmosfery i wytwarzaniem odpadów. Przedsiębiorstwo ogranicza

Bardziej szczegółowo

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Polityka zrównoważonego rozwoju energetycznego w gminach Toruń, 22 kwietnia 2008 Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Zrównoważona polityka energetyczna Długotrwały rozwój przy utrzymaniu

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni

Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Energetyczne wykorzystanie odpadów z biogazowni Odpady z biogazowni - poferment Poferment obecnie nie spełnia kryterium nawozu organicznego. Spełnia natomiast definicję środka polepszającego właściwości

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r.

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. Ameryka Północna http://www.travelplanet.pl/przewodnik/ameryka-polnocna-i-srodkowa/ Ameryka Południowa

Bardziej szczegółowo

ELEKTROMOBILNOŚĆ WPROWADZENIE. Michał Kaczmarczyk, GLOBEnergia Zakopane, 26.06.2014

ELEKTROMOBILNOŚĆ WPROWADZENIE. Michał Kaczmarczyk, GLOBEnergia Zakopane, 26.06.2014 ELEKTROMOBILNOŚĆ WPROWADZENIE Michał Kaczmarczyk, GLOBEnergia Zakopane, 26.06.2014 DLACZEGO POTRZEBNA JEST DYSKUSJA? wyczerpywanie się stosowanych dotychczas źródeł energii problem ekologiczny (efekt cieplarniany)

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza

Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Biogaz i biomasa -energetyczna przyszłość Mazowsza Katarzyna Sobótka Specjalista ds. energii odnawialnej Mazowiecka Agencja Energetyczna Sp. z o.o. k.sobotka@mae.mazovia.pl Biomasa Stałe i ciekłe substancje

Bardziej szczegółowo

Kierunki i dobre praktyki wykorzystania biogazu

Kierunki i dobre praktyki wykorzystania biogazu Kierunki i dobre praktyki wykorzystania biogazu Paulina Łyko Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisław Staszica w Krakowie Wydział Górnictwa i Geoinżynierii Katedra Inżynierii Środowiska i Przeróbki Surowców

Bardziej szczegółowo

Ismo Niittymäki Head of Global Sales Metso Power business line. Zgazowanie biomasy i odpadów Projekty: Lahti, Vaskiluoto

Ismo Niittymäki Head of Global Sales Metso Power business line. Zgazowanie biomasy i odpadów Projekty: Lahti, Vaskiluoto Ismo Niittymäki Head of Global Sales Metso Power business line Zgazowanie biomasy i odpadów Projekty: Lahti, Vaskiluoto Rozwój technologii zgazowania w Metso Jednostka pilotowa w Tampere TAMPELLA POWER

Bardziej szczegółowo

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Produkcja energii elektrycznej Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Znaczenie energii elektrycznej Umożliwia korzystanie z urządzeń gospodarstwa domowego Warunkuje rozwój rolnictwa, przemysłu i usług

Bardziej szczegółowo

TERMOCHEMIA SPALANIA

TERMOCHEMIA SPALANIA TERMOCHEMIA SPALANIA I ZASADA TERMODYNAMIKI dq = dh Vdp W przemianach izobarycznych: dp = 0 dq = dh dh = c p dt dq = c p dt Q = T 2 T1 c p ( T)dT Q ciepło H - entalpia wewnętrzna V objętość P - ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii (OZE)

Odnawialne Źródła Energii (OZE) Odnawialne Źródła Energii (OZE) Kamil Łapioski Specjalista energetyczny Powiślaoskiej Regionalnej Agencji Zarządzania Energią Kwidzyn 2011 1 Według prognoz światowe zasoby energii wystarczą na: lat 2 Energie

Bardziej szczegółowo

Prowadzący: dr hab. inż. Agnieszka Gubernat (tel. (0 12) 617 36 96; gubernat@agh.edu.pl)

Prowadzący: dr hab. inż. Agnieszka Gubernat (tel. (0 12) 617 36 96; gubernat@agh.edu.pl) TRANSPORT MASY I CIEPŁA Seminarium Transport masy i ciepła Prowadzący: dr hab. inż. Agnieszka Gubernat (tel. (0 12) 617 36 96; gubernat@agh.edu.pl) WARUNKI ZALICZENIA: 1. ZALICZENIE WSZYSTKICH KOLOKWIÓW

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY.

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY. Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015 Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY Wprowadzenie Janusz Olszowski Górnicza Izba Przemysłowo-Handlowa Produkcja

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE Czym jest biogaz? Roztwór gazowy będący produktem fermentacji beztlenowej, składający się głównie z metanu (~60%) i dwutlenku węgla

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Pozyskiwanie wodoru na nanostrukturalnych katalizatorach opartych o tlenki żelaza

Pozyskiwanie wodoru na nanostrukturalnych katalizatorach opartych o tlenki żelaza IKiP P Pozyskiwanie wodoru na nanostrukturalnych katalizatorach opartych o tlenki żelaza. Węgrzynowicz, M. ćwieja, P. Michorczyk, Z. damczyk Projektu nr PIG.01.01.02-12-028/09 unkcjonalne nano i mikrocząstki

Bardziej szczegółowo

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/

LIDER WYKONAWCY. PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ LIDER WYKONAWCY PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna S.A. Oddział Elektrownia Turów http://www.elturow.pgegiek.pl/ Foster Wheeler Energia Polska Sp. z o.o. Technologia spalania węgla w tlenie zintegrowana

Bardziej szczegółowo

Energetyka przemysłowa.

Energetyka przemysłowa. Energetyka przemysłowa. Realna alternatywa dla energetyki systemowej? Henryk Kaliś Warszawa 31 styczeń 2013 r 2 paliwo 139 81 58 Elektrownia Systemowa 37% Ciepłownia 85% Energia elektryczna 30 kogeneracja

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu

Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Odnawialne źródła energii w dokumentach strategicznych regionu Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego Wydział Ochrony Środowiska Katowice, 31 marca 2015 r. STRATEGIA ROZWOJU WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO ŚLĄSKIE

Bardziej szczegółowo

Jak powstają decyzje klimatyczne. Karol Teliga Polskie Towarzystwo Biomasy

Jak powstają decyzje klimatyczne. Karol Teliga Polskie Towarzystwo Biomasy Jak powstają decyzje klimatyczne Karol Teliga Polskie Towarzystwo Biomasy 1 SCENARIUSZE GŁÓWNY INSTYTUT GÓRNICTWA 2 Scenariusz 1 Powstanie i wdrożenie wspólnej globalnej polityki klimatycznej (respektowanie

Bardziej szczegółowo

Pompy ciepła 25.3.2014

Pompy ciepła 25.3.2014 Katedra Klimatyzacji i Transportu Chłodniczego prof. dr hab. inż. Bogusław Zakrzewski Wykład 6: Pompy ciepła 25.3.2014 1 Pompy ciepła / chłodziarki Obieg termodynamiczny lewobieżny Pompa ciepła odwracalnie

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne)

Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Przykładowe zadania z rozdziałów 1 5 (Mol, Stechiometria wzorów i równań chemicznych, Wydajność reakcji i inne) Zadanie 7 (1 pkt) Uporządkuj podane ilości moli związków chemicznych według rosnącej liczby

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

Przegląd technologii produkcji tlenu dla bloku węglowego typu oxy

Przegląd technologii produkcji tlenu dla bloku węglowego typu oxy Przegląd technologii produkcji tlenu dla bloku węglowego typu oxy Metody zmniejszenia emisji CO 2 - technologia oxy-spalania Metoda ta polega na spalaniu paliwa w atmosferze o zwiększonej koncentracji

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii w systemach grzewczych. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Odnawialne Źródła Energii w systemach grzewczych. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Odnawialne Źródła Energii w systemach grzewczych Seminarium Planowanie energetyczne w gminach Województwa Mazowieckiego 27 listopada 2007, Warszawa Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Bardziej szczegółowo

Zał.3B. Wytyczne w zakresie określenia ilości ograniczenia lub uniknięcia emisji zanieczyszczeń do powietrza

Zał.3B. Wytyczne w zakresie określenia ilości ograniczenia lub uniknięcia emisji zanieczyszczeń do powietrza Zał.3B Wytyczne w zakresie określenia ilości ograniczenia lub uniknięcia emisji zanieczyszczeń do powietrza Wrocław, styczeń 2014 SPIS TREŚCI 1. Wytyczne w zakresie określenia ilości ograniczenia lub uniknięcia

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Bożena Ewa Matusiak UŁ REC 2013 2013-11-24 REC 2013 Nałęczów 1 Agenda 1 2 3 Wprowadzenie Model prosumenta i model ESCO Ciepło rozproszone a budownictwo

Bardziej szczegółowo

Wpływ rodzaju paliwa gazowego oraz warunków w procesu spalania na parametry pracy silnika spalinowego mchp

Wpływ rodzaju paliwa gazowego oraz warunków w procesu spalania na parametry pracy silnika spalinowego mchp Wpływ rodzaju paliwa gazowego oraz warunków w procesu spalania na parametry pracy silnika spalinowego do zastosowań w układzie mchp G. Przybyła, A. Szlęk Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Techniki

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii

Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Wykorzystanie energii z odnawialnych źródeł na Dolnym Śląsku, odzysk energii z odpadów w projekcie ustawy o odnawialnych źródłach energii Paweł Karpiński Pełnomocnik Marszałka ds. Odnawialnych Źródeł Energii

Bardziej szczegółowo

Magdalena Borzęcka-Walker. Wykorzystanie produktów opartych na biomasie do rozwoju produkcji biopaliw

Magdalena Borzęcka-Walker. Wykorzystanie produktów opartych na biomasie do rozwoju produkcji biopaliw Magdalena Borzęcka-Walker Wykorzystanie produktów opartych na biomasie do rozwoju produkcji biopaliw Cele Ocena szybkiej pirolizy (FP), pirolizy katalitycznej (CP) oraz hydrotermalnej karbonizacji (HTC),

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce

Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Perspektywy rozwoju OZE w Polsce Beata Wiszniewska Polska Izba Gospodarcza Energetyki Odnawialnej i Rozproszonej Warszawa, 15 października 2015r. Polityka klimatyczno-energetyczna Unii Europejskiej Pakiet

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE

PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE PODSTAWOWE INFORMACJE DOTYCZĄCE WDRAŻANIA INSTALACJI BIOGAZOWYCH W POLSCE Czym jest biogaz? Roztwór gazowy będący produktem fermentacji beztlenowej, składający się głównie z metanu (~60%) i dwutlenku węgla

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów i symboli................... XIII 1. Wprowadzenie............................... 1 1.1. Definicja i rodzaje biopaliw....................... 1 1.2. Definicja biomasy............................

Bardziej szczegółowo

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego

Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego Materiały i tworzywa pochodzenia naturalnego 1. Przyporządkuj opisom odpowiadające im pojęcia. Wpisz litery (A I) w odpowiednie kratki. 3 p. A. hydraty D. wapno palone G. próchnica B. zaprawa wapienna

Bardziej szczegółowo

Odnawialne Źródła Energii w systemach grzewczych. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A.

Odnawialne Źródła Energii w systemach grzewczych. Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. Odnawialne Źródła Energii w systemach grzewczych Seminarium Planowanie energetyczne na poziomie gmin 24 stycznia 2008, Bydgoszcz Edmund Wach Bałtycka Agencja Poszanowania Energii S.A. BIOMASA BIOMASA DREWNO

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Kogeneracja w Polsce: obecny stan i perspektywy rozwoju

Kogeneracja w Polsce: obecny stan i perspektywy rozwoju Kogeneracja w Polsce: obecny stan i perspektywy rozwoju Wytwarzanie energii w elektrowni systemowej strata 0.3 tony K kocioł. T turbina. G - generator Węgiel 2 tony K rzeczywiste wykorzystanie T G 0.8

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorstwa usług energetycznych. Biomasa Edukacja Architekci i inżynierowie Energia wiatrowa

Przedsiębiorstwa usług energetycznych. Biomasa Edukacja Architekci i inżynierowie Energia wiatrowa Portinho da Costa oczyszczalnia ścieków z systemem kogeneracji do produkcji elektryczności i ogrzewania SMAS - komunalny zakład oczyszczania wody i ścieków, Portugalia Streszczenie Oczyszczalnia ścieków

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy

Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy Konwent Burmistrzów i Wójtów Śląskiego Związku Gmin i Powiatów Odnawialne źródła energii a bezpieczeństwo Europy - Polski - Regionu - Gminy Prof. Jerzy Buzek, Parlament Europejski Członek Komisji Przemysłu,

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com PIROLIZA Instalacja do pirolizy odpadów gumowych przeznaczona do przetwarzania zużytych opon i odpadów tworzyw sztucznych (polietylen, polipropylen, polistyrol), w której produktem końcowym może być energia

Bardziej szczegółowo

Od uwęglania wysegregowanych odpadów komunalnych w wytwórniach BIOwęgla do wytwarzania zielonej energii elektrycznej

Od uwęglania wysegregowanych odpadów komunalnych w wytwórniach BIOwęgla do wytwarzania zielonej energii elektrycznej INNOWACYJNE TECHNOLOGIE dla ENERGETYKI Od uwęglania wysegregowanych odpadów komunalnych w wytwórniach BIOwęgla do wytwarzania zielonej energii elektrycznej Autor: Jan Gładki (FLUID corporation sp. z o.o.

Bardziej szczegółowo

KONKURENCYJNOŚĆ POLSKIEGO WĘGLA NA RYNKU SUROWCÓW ENERGETYCZNYCH

KONKURENCYJNOŚĆ POLSKIEGO WĘGLA NA RYNKU SUROWCÓW ENERGETYCZNYCH KONKURENCYJNOŚĆ POLSKIEGO WĘGLA NA RYNKU SUROWCÓW ENERGETYCZNYCH Dr inż. LEON KURCZABINSKI Katowice, czerwiec, 2013 POZYCJA WĘGLA NA KRAJOWYM RYNKU ENERGII WĘGIEL = NIEZALEŻNO NOŚC ENERGETYCZNA ZALEŻNO

Bardziej szczegółowo

ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE GAZU W ELEKTROCIEPŁOWNI GORZÓW

ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE GAZU W ELEKTROCIEPŁOWNI GORZÓW Polska Agencja Prasowa Warszawa 18.11.2010 r. ENERGETYCZNE WYKORZYSTANIE GAZU W ELEKTROCIEPŁOWNI GORZÓW Struktura zużycia paliwa do generacji energii elektrycznej STRUKTURA W UE STRUKTURA W POLSCE 2 BLOK

Bardziej szczegółowo