str_1:makieta :59 Strona 1 Seria: Monografie i Opracowania nr 189

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "str_1:makieta 1 2009-05-28 14:59 Strona 1 Seria: Monografie i Opracowania nr 189"

Transkrypt

1 str_1:makieta :59 Strona 1 Seria: Monografie i Opracowania nr 189

2 str_2:makieta :59 Strona 1 PRACE NAUKOWE nr 44 Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu

3 str_3:makieta :56 Strona 1 Tadeusz Gospodarek Modelowanie w naukach o zarządzaniu oparte na metodzie programów badawczych i formalizmie reprezentatywnym Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2009

4 R_01:AE :55 Strona 4 Senacka Komisja Wydawnicza Zdzisław Pisz (przewodniczący), Andrzej Bąk, Krzysztof Jajuga, Andrzej Matysiak, Waldemar Podgórski, Mieczysław Przybyła, Aniela Styś, Stanisław Urban Recenzenci Czesław Mesjasz, Łukasz Sułkowski Redaktor Wydawnictwa Joanna Szynal Redaktor techniczny Barbara Łopusiewicz Korektor Maria Wiszewska-Sroka Skład i łamanie Adam Dębski Projekt okładki Agnieszka Gospodarek Kopiowanie i powielanie w jakiejkolwiek formie wymaga pisemnej zgody Wydawcy Copyright by Tadeusz Gospodarek Wrocław 2009 PL ISSN PL ISSN ISBN

5 R_01:AE :55 Strona 5 Pracę tę dedykuję mojej żonie Agnieszce, bez której wsparcia i wyrozumiałości nie podjąłbym się jej napisania.

6 R_01:AE :55 Strona 6

7 R_01:AE :55 Strona 7 Spis treści Wstęp Epistemologiczne aspekty zarządzania Problem demarkacji w naukach o zarządzaniu Dobry paradygmat według Kuhna i Lakatosa Paradygmat metody naukowej a nauki o zarządzaniu Problemy z klasycznym paradygmatem zarządzania Program badawczy w naukach o zarządzaniu Demarkacja selekcjonująca w naukach o zarządzaniu Znaczenie dobrego paradygmatu w programie badawczym Paradygmat demarkacji selekcjonującej Paradygmat izomorfizmu reprezentatywnego Paradygmat efektywnego oddziaływania ekonomicznego Paradygmat racjonalności zarządzania Paradygmat optymalnej topologii Program badawczy zarządzanie reprezentatywne Model ontologiczny Zarządzanie wymierne Jak działa racjonalna selekcja problemów? Raport skonsolidowany a paradygmat demarkacji selekcjonującej Raport skonsolidowany a Zarządzanie reprezentatywne Analiza SWOT a Zarządzanie reprezentatywne Problem miary w naukach o zarządzaniu Typy danych spotykanych w zarządzaniu Skala oparta na długości wektora w przestrzeni metrycznej Miara a paradygmat demarkacji selekcjonującej Aspekty relatywistyczne zarządzania reprezentatywnego Aspekt subiektywizmu w ujęciu zarządzania reprezentatywnego Zarządzanie reprezentatywne jako struktura konstruktywistyczna Miara i równowaga jako pomost ujęcia zarządzania mikro i makro Wybrane aspekty modelowania w nauce Modele w nauce Model jako teoria lub paradygmat Model semantyczny i jego reprezentacja Analogie (modele analogiczne) ontologiczne i semantyczne... 67

8 R_01:AE :55 Strona 8 8 Spis treści Modele o mieszanej interoperacyjności Co może być modelem w zarządzaniu? Epistemologia modelu Paradygmat modelowania Paradygmat modelowania Hertza Model w ujęciu demarkacji selekcjonującej Modele wspierające paradygmaty twardego rdzenia Model ogólnej równowagi ekonomicznej a zarządzanie Model Arrowa-Debreu-McKenziego (ADM) Model ADM a program badawczy Zarządzanie reprezentatywne Podsumowanie Optymalne zarządzanie zgodnie z teorią gier Model gry dla zarządzanego procesu Podsumowanie Model aksjomatyczny zarządzania w ujęciu zasobowym System ekonomiczny i oddziaływanie ekonomiczne aksjomaty Układ ekonomiczny i zasoby aksjomatyka Zarządzanie w formalnym ujęciu zasobowym aksjomatyka Podsumowanie Model aksjomatyczny zarządzania w ujęciu systemowym Aksjomatyka paradygmatu systemowego Lematy modelu systemowego Przykład ujęcia systemowego zarządzania Podsumowanie Model sieci neuronowej Sieć neuronowa a zarządzanie Zarządzanie scenariuszami za pomocą sieci neuronowej Sieć neuronowa a program badawczy Zarządzanie reprezentatywne Podsumowanie Modele symulacyjne w zarządzaniu Metoda Monte Carlo Programowanie liniowe Zagadnienia nieliniowe Podsumowanie Ekonofizyka jako szczególny rodzaj analogii Analogie pomiędzy fizyką i ekonomią Termodynamiczne ujęcie zagadnień ekonomicznych Analogia a program badawczy Zarządzanie reprezentatywne Przykład analogii termodynamicznej

9 R_01:AE :55 Strona 9 Spis treści Podsumowanie Modele informatyczne a zarządzanie Modele warstwowe przetwarzania informacji Model ontologiczny zasobu informacyjnego organizacji Model użyteczności zasobu Podsumowanie Praktyczna realizacja wybranych modeli Model funkcjonalny warstw logicznych w zarządzaniu Koncepcja warstwy logicznej w biznesie Przykłady funkcjonowania warstw w rozwiązaniach biznesowych Program badawczy Zarządzanie reprezentatywne a model warstw Podsumowanie Model strategii opartej na prawach równowagi i zasadach minimum Strategia zrównoważonego rozwoju Strategia sformalizowana według modelu LFA Strategia adaptatywna Podsumowanie Model analogii wspomagania zarządzania finansami Model funkcjonalny wspomagania zarządzania ekonomicznego szpitalem Model Hospitalmanager a paradygmaty twardego rdzenia Podsumowanie Quasi-adaptatywne zarządzanie teatrem Opis ontologiczny Zarządzanie procesami głównymi Strategia adaptatywna rozwoju teatru Odniesienie do programu badawczego Zarządzanie adaptatywne Podsumowanie Model funkcjonalny kontrolingu (system WinAS) Od modelu ontologicznego do funkcjonalności Od problemu do reprezentacji semantycznej Podsumowanie Model semantyczno-syntaktyczny system FK Model semantyczny Reprezentacja UML modelu System FK a program badawczy Zarządzanie reprezentatywne Podsumowanie Model SOA sprzedaż nowego samochodu w sieci

10 R_01:AE :55 Strona Spis treści Model SOA dla procesu sprzedaży nowego samochodu Model poziomu interoperacyjności semantycznej Model poziomu interoperacyjności syntaktycznej Podsumowanie Model informatyczny zintegrowanego systemu zarządzania Poziom aksjologiczny Poziom interoperacyjności ontologicznej Poziom interoperacyjności funkcjonalnej Poziom interoperacyjności semantycznej Poziom interoperacyjności syntaktycznej Podsumowanie Zakończenie Literatura Spis rysunków Summary

11 R_01:AE :55 Strona 11 Wstęp Niniejsza praca stanowi próbę połączenia trzech podejść do zagadnień związanych z szeroko pojętym zarządzaniem, konstrukcją strategii rozwoju organizacji oraz modelu semantycznego. Z jednej strony dotyczy sformalizowanego podejścia zasobowego do zarządzania, z drugiej modelowania semantycznego, reprezentatywnego, z trzeciej wykorzystania analogii wywodzących się z nauk przyrodniczych. Takie ujęcie problematyki zarządzania opiera się na podobieństwie zjawisk makroskopowych w przyrodzie oraz opisu makro- i mikroekonomicznych zjawisk biznesowych, zwłaszcza koncepcji energii w ekonomii [Alam 2006; Georgescu-Roegen 1976], zasad minimum [Ekeland 2006] i stanu równowagi [Arrow, Hahn 1983; Petri 2004]. W metodologii nauk takie rozumowanie przez analogię jest głęboko uzasadnione logicznie [Kotarbiński 2003] i pomimo dużych rozbieżności pomiędzy naukami przyrodniczymi a naukami społecznymi trudno jest się oprzeć pokusie skorzystania z tego schematu wnioskowania, zwłaszcza że odniosło ono kilka spektakularnych sukcesów [Mirowski 1989]. Przyjmując pewne ograniczenia oraz warunek mierzalności, można uzyskać spójny opis części zagadnień nauk o zarządzaniu w postaci eleganckiej struktury logicznej, zgodnej z obecnie akceptowaną filozofią nauki [Koterski 2004; Kuhn 2001; Feyerabend 2001]. Intencją niniejszej pracy jest wskazanie interesujących rozwiązań budowy reprezentacji liczbowych, umożliwiających w dalszej kolejności procesy informatyzacji zjawisk społecznych, które są z natury problemami niematematycznymi i muszą być w jakiś sposób zdigitalizowane do poziomu syntaktyki maszyny cyfrowej. Jej celem nie jest znalezienie precyzyjnego rozwiązania ogólnego dla wszelkich procesów zarządzania, ponieważ w dniu dzisiejszym nie wydaje się to być realne, ale pokazanie komplementarności opisu jakościowego (humanistycznego) oraz ilościowego (formalnego), które znajdują swój wspólny finał w systemie komputerowym wspomagającym podejmowanie decyzji lub w jakimkolwiek elemencie sztucznej inteligencji, dołączonym do istniejących pakietów raportujących zarządzany proces lub budżet organizacji. Niejako w tle problematyki modelowania semantycznego w naukach o zarządzaniu pojawiają się kwestie epistemologiczne, wymagające uporządkowania [Sułkowski 2005], a zwłaszcza wybrania tych elementów z zakresu wiedzy, które można ująć w formie mierzalnej, a przynajmniej przypisać im jakieś cechy numeryczne, np. stosowalność zasady minimum. Pojawia się również w nowym świetle problematyka demarkacji w naukach o zarządzaniu, co prowadzi bardziej do ustalenia racjonalnych kryteriów podziału taksonomicznego problemów i stanowi pod-

12 R_01:AE :55 Strona Wstęp stawę wyboru modeli oraz zagadnień egzemplifikujących, przedstawionych w niniejszej pracy, aniżeli do oceny, czy coś jest lub nie jest naukowe. Dlatego ten aspekt nazwano w niniejszej pracy demarkacją selekcjonującą, a nie klasycznym problemem demarkacji w nauce. Dzisiejsze, turbulentne otoczenie biznesu, ukierunkowane na szybkie wykorzystanie chwilowych okazji oraz działanie w obrębie chwiejnej równowagi ekonomicznej, sprzyja przede wszystkim analizom dynamicznym oraz modelom procesów szybkozmiennych z nieustalonym stanem równowagi. Coraz trudniej jest monitorować parametry wpływające na przebieg procesów biznesowych ze względu na niemożność powtórzenia iteracyjnego danego zjawiska ekonomicznego, które skraca się do czasu istnienia okazji, czasu zachowania unikatowości zasobu, czasu ważności informacji lub czasu oddziaływania z otoczeniem. Obserwuje się przy tym stały trend przyspieszający tych procesów i coraz bardziej złożone relacje ekonomiczne, dlatego szerokie próby aplikacji teorii chaosu [Jakimowicz 2004] lub przepływów turbulentnych w opisie otoczenia ekonomicznego [Elsner 1987; Krupski 2005b], rozwijane są na razie na zasadzie metafor ontologicznych. Można jednak przypuszczać, że wkrótce znajdą się modele ilościowe bazujące już nie na metaforach, ale dobrze ugruntowanych analogiach. Rozwijana jest też teoria katastrof jako typowy przykład procesów samorzutnych i nieodwracalnych [Trotman, Zeeman 1976; Isnard, Zeeman 1976; Zeeman 1976] oraz teorie elastyczności w odniesieniu do różnych aspektów ekonomicznych i zarządzania [Case, Fair 2003] jako ważnego elementu użyteczności zasobu. Dotyczy to wprawdzie przede wszystkim opisów fenomenologicznych elastyczności zasobów, ale pojawiają się prace związane z próbą formalnego ujęcia zagadnień elastyczności informacji, wiedzy oraz zasobów informacyjnych. Ten aspekt modelu fizycznego w stosunku do zasobów informacyjnych jest nowym podejściem, przedstawionym jako ważny przykład w niniejszej pracy [Gospodarek 2008a]. Znane są również prace modelowe związane z asymetrią rozkładów prawdopodobieństwa w analizie rynków kapitałowych i dystrybucji zasobów oraz ujęcie statystyczne różnych aspektów podziału dochodu narodowego [Schulze 2000; Lillo i wsp. 2001; Scafetta i wsp. 2003; Staliunas 2003]. Wszystko to zwraca uwagę na potrzebę podejmowania tematyki kwantyfikacji w naukach o zarządzaniu. Przyjmując, że procesy jednostkowe w skali mikro powinny być addytywne i powtarzalne w skali makro, co uzasadniałoby uśrednianie statystyczne dla planów strategicznych, popełnia się najczęściej błąd zbyt grubego przybliżenia. Jednak podejście holistyczne najczęściej na tyle komplikuje problem, że staje się on nierozwiązalny nawet na poziomie semantycznym, a przejście do poziomu syntaktycznego (opisu za pomocą równań) możliwe jest wyłącznie przy założeniu stosowalności redukcjonizmu oraz zasad ceteris paribus. Przykłady z życia wzięte pozwalają jednak w wielu wypadkach zakwestionować prostą addytywność ekonomicznych stanów mikro dla odtworzenia stanu makro, szczególnie w przypadku zjawisk społecznych i ich

13 R_01:AE :55 Strona 13 Wstęp 13 wpływu na procesy modelowane w sposób katastroficzny. Są to w większości zjawiska nieliniowe, w odniesieniu do których stosowalność metod formalnych nie ma głębszego uzasadnienia. Można wówczas próbować znaleźć rozwiązanie za pomocą odpowiednio zaprojektowanej sieci neuronowej lub modelu semantycznego podejmowania określonego typu decyzji. Często mamy do czynienia ze wzrostem unikatowości zasobu, wraz z jego sterowanym powiększeniem, co powoduje zawsze wygenerowanie dodatkowej wartości, zaburzającej prostą addytywność wartościową. Najbardziej znamiennym tego przykładem jest informacja i zasoby informacyjne, których wykorzystanie może doprowadzić do różnych zachowań układu: od pożądanego wzrostu do katastrofy [Gospodarek 2008b]. Jednocześnie obserwuje się szybkozmienne zjawiska zanikania i powstawania wartości w obrębie zasobów informacyjnych. Można zatem dyskutować, czy uśrednione wyniki makro można z pełną odpowiedzialnością przenosić z powrotem na poziom mikro w procesach społecznych i niestety dyskusja ta prowadzi do wskazania przykładów zarówno pozytywnych, jak i negatywnych. Zwykle sam dowód poprawności stosowalności danego uśrednienia stanowi już problem naukowy, a uproszczenia modelowe są zbyt drastyczne. Jednak obecnie lepszych metod nie ma, a słabość podejścia sformalizowanego widoczna jest gołym okiem, np. na giełdzie lub przy podejmowaniu decyzji w warunkach niepewności. Pozostaje szukanie skutecznych metod oceny efektywności na podstawie danych wejściowych oraz wyjściowych i przyzwolenie na równoległe stosowanie podejścia zarówno redukcjonistycznego, jak i holistycznego, z tworzeniem stosownych paradygmatów i uporządkowanej epistemologii w naukach o zarządzaniu. Logika sugeruje w tym miejscu podzielić problem i stworzyć nurty rozwoju o ustalonej linii demarkacji. Dla przykładu, zapaść branży motoryzacyjnej w Polsce w latach to proces mający charakter dobrej addytywności oraz powtarzalności stanów mikro (pojedyncza stacja dealerska), przenaszalnych następnie do skali makro (ogólnopolska sieć dystrybucyjna). Jest to związane z daleko posuniętym sformalizowaniem zarządzania autoryzowaną stacją dealerską oraz ujednoliceniem procedur rachunkowości umożliwiającym łatwą ocenę wyniku bieżącego oraz jego porównywalność w całej sieci. Sumaryczne osiągnięcia dealerów składają się na wynik całej sieci dystrybucyjnej (proces ten jest w pełni addytywny). Warto zauważyć, że w tym okresie doszło również do szeregu przemian o charakterze katastroficznym, związanym z upadłością poszczególnych dealerów. Są to zdarzenia nieodwracalne w skali mikro, takie, których nie daje się odtworzyć z uśrednionego stanu makro. W tym sensie dla całej uśrednionej populacji kraju można jedynie mówić o istnieniu równowagi ekonomicznej i jej przesuwaniu się w określonym kierunku (proces wolnozmienny w czasie), ale trudno jest się wypowiadać o przeciętnym stanie pojedynczego dealera (stanie mikro) na podstawie uśrednienia stanu makro w całej sieci. Można jednak z całą odpowiedzialnością stwierdzić, że działanie sieci dealerskiej nie jest szeregiem stochastycznych procesów nierównowagowych, charakterystycznych dla cen akcji

14 R_01:AE :55 Strona Wstęp na giełdzie, co jest pozytywnym zjawiskiem umożliwiającym budowę modelu zarządzania formalnego dla całej sieci. Widać tu również znany problem ekonomii: dobre przybliżenie makroekonomiczne daje się wyprowadzić ze skali mikro, ale relacja odwrotna nie zawsze jest prawdziwa (tym niemniej jest możliwa). To automatycznie przenosi się na problemy zarządzania i ich strukturę. Współczesne relacje na rynku globalnym, związane ze strukturą sieciową powiązań i stosowaniem szeroko pojętej kooperacji, powodują, że zjawiska oddziaływania mikroprzedsiębiorstwa z otoczeniem są daleko różne od podobnych oddziaływań organizacji sieciowej. Mają one jednak zawsze wspólną cechę wymianę określonego kapitału z otoczeniem, wyrażaną najczęściej w jakiejś walucie. Dlatego badanie oddziaływań organizacja otoczenie wydaje się szczególnie interesującym obiektem z punktu widzenia problematyki zarządzania i warto się zastanawiać nad określeniem paradygmatu opisującego ten aspekt. Pojawia się w tym miejscu zagadnienie skali zjawiska i konieczność stosowania różnych metod badania tych samych zdarzeń w zależności od wielkości podmiotów. O ile w skali mikro można mówić o dużej dynamice, związanej z małym oddziaływaniem i nadrzędnością wykorzystywania lokalnych okazji, o tyle duże, ponadnarodowe organizacje pozostają w stanie równowagi [Koźmiński, Obłój 1989] ekonomicznej w długim okresie czasu i tylko zjawiska o charakterze katastrof mogą spowodować jej utratę. Jest to między innymi przyczyną szczególnych osiągnięć metod makroekonomii, zwłaszcza tych ex post, w stosunku do słabych postępów w odniesieniu do skali mikro oraz prognozowania. Nie należy jednak odrzucać możliwości opisu wybranych zjawisk społecznych przez formalizm matematyczny, nawet przy obecnej mizerii jego stosowalności do przewidywania zachowań złożonych systemów rzeczywistych, są bowiem opisane w literaturze przedmiotu, liczące się sukcesy takiego podejścia, nawet na polu przewidywania zachowań indeksów giełdowych. Jeżeli przyjmiemy, że w otoczeniu biznesu, nawet tym najbardziej turbulentnym, daje się wyróżnić procesy quasi-statyczne 1 oraz dynamiczne i będziemy je analizować osobno, można otrzymać stosunkowo dobry model oddziaływania ekonomicznego układu z otoczeniem, nadający się do opisania w sposób sformalizowany. Co więcej, oddziaływanie ekonomiczne dowolnego poziomu abstrakcji może być zmierzone finalnie, a wartość pomiaru wyrażona przez liczbę. To z kolei prowadzi do wniosku, że musi istnieć reprezentacja numeryczna takiego procesu, możliwa z jednej strony do opisania w języku matematyki oraz logiki formalnej, a z drugiej strony nadająca się w dalszej kolejności do przetworzenia na język informatyki. Jak bardzo użyteczna informacja powstanie na wyjściu tego procesu, zdecyduje w ostatecznym rozrachunku jej odbiorca (najczęściej zarządzający odpowiedniego szczebla). A jaką decyzję podejmie menedżer, czy racjonalną, czy posiadającą cechę ograniczonej racjonalności, tego matematyka nie obejmie swoim opisem. Walka zatem odbywa się o jakość oraz użyteczność informacji ułatwiającej podjęcie decyzji, a nie o jej 1 Proces quasi-statyczny zachodzi wówczas, gdy zmiany w otoczeniu zewnętrznym można uznać za na tyle wolne, że w każdej chwili układ ekonomiczny pozostaje w stanie równowagi.

15 R_01:AE :55 Strona 15 Wstęp 15 precyzję. Tak działa neuron, tak działają sieci neuronowe i w taki sposób podejmuje decyzje menedżer. Na wejściu otrzymuje określone sygnały, abstrahując od relacji pomiędzy ich źródłami, następnie wykorzystując zasadę porównania z zadanymi danymi, przetwarza otrzymane dane na informacje sterujące. W dalszym ciągu modyfikuje wagi wzorcowe na coraz bardziej dostosowane do procesu, realizując iteracyjną zasadę uczenia się. W podejściu formalnym nie jest interesujące, dlaczego coś się dzieje, ale jak to się dzieje. I to jest również istota funkcjonowania zarządzania. Zbieraj sygnały wejściowe, przypisz im określone wagi znaczenia i podejmuj trafną decyzję. Ucz się na podstawie otrzymanych rezultatów i modyfikuj sygnał wzorcowy, a możesz osiągnąć punkt optymalny. Takie podejście wydaje się być najbardziej odpowiednie do dzisiejszych problemów turbulentności otoczenia. Newtonowskie pojęcie czarnej skrzynki i dobre modele upraszczające analizę sygnałów wejściowych, prowadzące do wyniku jakościowego (decyzji), jest tym, czego oczekuje menedżer praktyk. W najprostszym przypadku jest to decyzja kupić nie kupić na giełdzie. Rys. 1. Model warstw logicznych podziału problemów zarządzania dla celów informatyzacji i budowania wiedzy Źródło: opracowanie własne na podstawie, Mills Davis 2005, Project 10X

16 R_01:AE :55 Strona Wstęp Parametrów wejściowych i informacji jest ogromna ilość, jednak nie ma modelu przewidującego stan najbliższej przyszłości w sposób precyzyjny. Są spektakularne przykłady dopasowania zmian oscylacji indeksów giełdowych w czasie, ale dotyczą niestety przeszłości oraz przedziałów czasowych, które nie mogą być uwzględniane przy podejmowaniu decyzji operacyjnych. Przypomina to działanie anatomopatologa, który po sekcji zwłok zna przyczynę choroby i wie, jak należało leczyć, ale na działanie jest już za późno. Nie oznacza to jednak, że nie należy rozwijać takiego podejścia. Wszystkie te niepowodzenia przybliżają nas do poprawy parametrów wzorcowych w naszej sieci neuronowej oraz jej wiedzę. Spojrzenie na problem ekonomiczny z punktu widzenia filozofii nauki oraz jego opis w sensie uogólnionym matematycznie ma nie tylko znaczenie teoriopoznawcze, ale i głęboko praktyczne, prowadzące zwykle do ułatwienia jego informatyzacji. Poprzez metaanalizy informacji dochodzimy do poziomu wiedzy i budujemy zasoby informacyjne na poziomie teorii (model z rys. 1). Na tak rozumiany opis składają się osiągnięcia cząstkowych teorii zaczerpniętych z nauk formalnych oraz myśli humanistycznej, charakterystycznej dla nauk społecznych. Rozwój wszelkiej nauki cechuje się bowiem nawarstwianiem poglądów i ich ścieraniem się wzajemnym, dokumentowaniem obserwacji oraz wprowadzaniem opisów cząstkowych. To prowadzi w końcu do uogólnień lub rozwiązań modelowych, gdy komuś uda się dokonać globalnej syntezy. Bardzo duże znaczenie w budowaniu teorii naukowej ma zastosowanie analogii do innych dziedzin wiedzy, poruszając się bowiem w ograniczonej aksjomatyce danej dyscypliny, można uzyskać zupełność opisu, traci się jednak jego spójność. Czyniąc analogię, przenosimy własności jednego, na ogół dobrze poznanego obiektu, na inny, którego właściwości chcemy poznać lub opisać. Niestety najczęściej zastosowanie zbyt sformalizowanych opisów do zjawisk społecznych nie daje zadowalającej zgodności z obserwacją. Poza tym ekonomia stanowi konglomerat znacznej liczby zjawisk stochastycznych w sferze psychologiczno-społecznej oraz szybkozmiennych relacji, co uniemożliwia uniwersalizm opisu formalnego, który z definicji jest sztywną strukturą aksjomatyczną. Jednak pragnienie wymierzenia rozwoju procesu w czasie w postaci liczby wymusza zniżenie się do poziomu takiego formalizmu i pogodzenie się z uproszczeniami wymaganymi przez zastosowany model matematyczny oraz technologie informatyczne. Nie inaczej należy spojrzeć na zagadnienie zarządzania strategicznego jako pewnej umiejętności nabywanej przez ludzkość w czasie i opisywanej przez ekonomię. Ma ono wszelkie cechy teorii naukowej oraz zwartej budowy modelowej. Więcej, zarządzanie może zostać opisane przy użyciu aksjomatyki teorii gier lub innego formalizmu matematycznego, stając się semantycznie adekwatnym narzędziem do informatyzacji procesów i wykorzystania praktycznego. Humaniści zajmujący się teorią zarządzania zawsze w tym miejscu stawiają pytanie, po co to robić. Przecież nie da się ubrać w aksjomaty działań społecznych oraz aktywności ludzkiej. Jest wielu au-

17 R_01:AE :55 Strona 17 Wstęp 17 torów, którzy twierdzą, że nie ma optymalnych metod zarządzania w rzeczywistym środowisku. I poniekąd mają rację, ale tylko częściową w ontologii humanistycznej. Z drugiej bowiem strony, patrząc na zagadnienia ekonomiczne związane z wynikami jakiegokolwiek procesu zarządzania, zawsze na końcu pojawia się liczba, najczęściej wyrażona w jednostce ilości lub pieniądza, jako wynik weryfikujący wszelkie podejścia empiryczne w ekonomii. A to oznacza, że finalnie w każdym przypadku jest stosowany pewien formalizm matematyczny, który już nie podlega żadnym prawom humanistycznym ani zależnościom społecznym, ale zwykłej aksjomatyce liczb rzeczywistych. Ma to ogromne zalety dla całości zagadnienia, traktując bowiem całą sferę wewnętrznych relacji niematematycznych procesu zarządzania jako czarną skrzynkę i zajmując się jedynie wartościami na wejściu i wyjściu procesu w pewnym przedziale czasowym, możemy przenieść prawdy wynikające z przyjętego formalizmu na prawdziwość lub fałsz określonych twierdzeń oraz hipotez z obszaru pozaformalnego. Oczywiście na tyle, na ile metody dedukcji oraz relacji wielkości niematematycznych oraz ich reprezentacji formalnych nam to umożliwią. Jeżeli zatem w sposób formalny udowodnimy istnienie minimum lub maksimum funkcji lub funkcjonału opisujących przebieg zarządzanego procesu, wówczas przekłada się to automatycznie na istnienie optymalnych dróg czy schematów zarządzania. I dlatego warto próbować formalizować pewne obszary działalności ludzkiej, sprowadzając ich analizę do badania reprezentacji liczbowych zmiennych niematematycznych, pomimo że ich dehumanizacja wydaje się pozostawać w sprzeczności z ogólnym, społecznym postrzeganiem procesu. Niestety ich potwierdzenie doświadczalne może nie być możliwe, albowiem stosunkowo mało doświadczeń ekonomicznych da się powtórzyć i znaleźć bardziej zgodny z wyliczonym modelem przebieg. Jest to w zasadzie możliwe wyłącznie dla procesów cyklicznych i odwracalnych. W tym kontekście, niejako w naturalny sposób, wynikający wprost z logiki formalnej, dwa ujęcia zarządzania stanowią podstawę większości rozważań naukowych. Są to: 1) ujęcie zasobowe, które w języku informatyki należy porównać do systemowego hardware, 2) ujęcie procesowe, które można porównać do roli software w systemach informatycznych. Stanowią one dwa komplementarne podejścia do nauki o zarządzaniu oraz planowaniu strategicznym i nie powinno się ich rozdzielać. Ma to bardzo dobre odzwierciedlenie w sformalizowanych systemach zarządzania, regulowanych normami jakości, np. ISO czy SixSigma. Warto również nadmienić, że do dnia dzisiejszego nie udało się opisać zjawisk ekonomicznych za pomocą jednej, uniwersalnej teorii. Nie ma uniwersalnego przepisu na sukces. Nie ma również uniwersalnych narzędzi przewidywania rozwoju w czasie rzeczywistych układów ekonomicznych, zwłaszcza mikroekonomicznych. To

18 R_01:AE :55 Strona Wstęp powoduje, że warto szukać i próbować łączyć posiadane prawdy cząstkowe w bardziej ogólne opisy, co może doprowadzić w końcu do powstania spójnych teorii oraz modelu formalnego, dającego możliwość cząstkowego opisu otaczającego świata zjawisk ekonomicznych w podobny sposób, jak to się dzieje w fizyce. Łatwiej wówczas zinterpretować liczbę i udoskonalić model. Jednym ze szczególnie obiecujących podejść do zagadnienia formalnego opisu zarządzania procesami ekonomicznymi jest podejście zasobowe. Zasoby mają bowiem swój wymiar fizyczny i daje się je zmierzyć. Można obserwować ich rozwój w czasie i możliwa jest kwantyfikacja ich całkowitej wartości chwilowej, wyrażonej określoną wielkością fizyczną, np. pieniądzem. Można próbować przewidywać ich wielkość w okresach przyszłych przez ekstrapolację. Można dokonywać interpolacji wartości zasobów w okresach przeszłych i bieżących. W końcu rozwój zasobów w czasie może stanowić bezwzględną miarę doskonałości przyjętych strategii zarządzania oraz oceny stanu zarządzanego obiektu i samego procesu zarządzania. Na bazie zasobów możliwe jest definiowanie procesów ekonomicznych oraz budowanie strategii. Ale najbardziej interesującą właściwością podejścia zasobowego jest połączenie modelu Arrowa-Debreu-MacKenziego (ADM) z funkcją celu. Umożliwia to wprowadzenie formalizmu przestrzeni wektorowej do definiowania użyteczności, funkcjonalności oraz aksjologii zarządzania. Bardzo interesującym zagadnieniem w teorii nauk empirycznych jest ich opis formalny 2. W literaturze można spotkać wiele prac poświęconych udoskonalaniu opisu matematycznego, logicznego i semantycznego procesów ekonomicznych. W większości przypadków poszukuje się optymalnego kompromisu pomiędzy zupełnością 3 i spójnością 4 opisu, tak aby z punktu widzenia pragmatyki był on najbardziej użyteczny. Jeżeli uda się wprowadzić opis formalny danego zjawiska empirycznego, np. procesu ekonomicznego, możliwe jest sprowadzenie zagadnienia jego modelowania i rozwoju w czasie do jakiegoś zagadnienia matematycznego. To z kolei pozwala na wywód, że w finalnej wersji stanie się on problemem arytmetyki liczb naturalnych, ponieważ wszystkie pozostałe działy matematyki dają się spro- 2 System formalny w matematyce zawiera następujące elementy: 1) skończony zbiór symboli, z których konstruowane są wyrażenia (syntaktykę), 2) gramatykę opisującą, jakie formuły są poprawnie skonstruowane i pozwalają zweryfikować poprawność dowolnej formuły (semantykę), 3) zbiór aksjomatów będących poprawnie skonstruowanymi formułami, 4) zbiór reguł wyprowadzania nowych formuł, 5) zbiór twierdzeń, zawierający wszystkie aksjomaty oraz wszystkie poprawnie skonstruowane formuły, które da się wyprowadzić z aksjomatów za pomocą reguł wyprowadzania; w przeciwieństwie do gramatyki, nie musi istnieć procedura decyzyjna określająca, czy dana formuła jest twierdzeniem. 3 System formalny zupełny system, w którym możliwe jest rozstrzygnięcie o prawdziwości dowolnego, prawidłowo zapisanego zdania tego systemu. 4 System formalny spójny system, w którym nie da się udowodnić jednocześnie pewnego zdania i jego zaprzeczenia; inaczej mówiąc: w systemie spójnym zaprzeczenie zdania prawdziwego jest zawsze fałszywe.

19 R_01:AE :55 Strona 19 Wstęp 19 wadzić do zagadnień teorii liczb naturalnych [Marciszewski 2001]. W tym momencie zaczyna mieć znaczenie hipoteza Churcha-Turinga, która mówi, że tak opisany problem jest rozwiązywalny w sposób automatyczny dla maszyny Turinga [Turing ; Church 1932; Church 1937]. Tym samym nadaje się on do automatyzacji przez zastosowanie narzędzi informatycznych. To jest na tyle duża wartość praktyczna, że warto jej poświęcić czas, zwłaszcza gdy istnieją już dobrze opracowane zręby teorii oraz opisu formalnego. Wprawdzie z I twierdzenia Gödla [1931] o niezupełności wynika, że: dowolny system formalny zawierający w sobie aksjomaty arytmetyki liczb naturalnych jest albo zupełny albo spójny i nigdy nie posiada obu tych cech jednocześnie, to nie ma to większego znaczenia z punktu widzenia praktycznego, gdzie decydującą rolę gra spójność teorii. Lepiej jest mieć opis spójny częściowy niż zupełny, ale niekoniecznie w jednoznaczny sposób interpretujący obserwacje. Informatyka nie toleruje niejednoznaczności, zwłaszcza gdy chodzi o podejmowanie wiążących decyzji. Najczęściej informacja wyjściowa musi być na tyle elastyczna, żeby system jednoznacznie wskazał na właściwy wybór jakościowy, a prawdopodobieństwo zajścia pozytywnego zdarzenia było stosunkowo duże. I to stanowi istotę zarządzania w sensie formalnym. Opisać problem na tyle ogólnie, żeby system podejmowania decyzji pozyskał informacje elastyczne, odporne na chwilowe wychwiania ze stanu równowagi. Natomiast z tego samego twierdzenia wynika pewna sugestia o charakterze filozoficznym: zawężenie interpretacji złożonego zjawiska do poziomu jego własnej aksjomatyki zwykle nie prowadzi do jego wyjaśnienia i, aby osiągnąć sukces, należy wyjść poza dziedzinę wiedzy, której to zjawisko dotyczy. Dlatego poszukiwanie relacji interdyscyplinarnych w zarządzaniu jest tak istotne. Wiele nagród Nobla przyznano właśnie za stworzenie wybitnych modeli matematycznych w ekonomii. Warto tu wymienić: J. Hicksa, L. Kantorowicza, G. Debreu, J. Nasha, M. Sholesa, R. Mundella oraz L. Hurwicza. Nie sposób pominąć również nagrody Turinga (odpowiednik nagrody Nobla w dziedzinie informatyki), którą otrzymali za zastosowania informatyki: H. Simon (za teorię decyzji i rozwój SI) i J. Gray (za transakcyjne bazy danych). Ich dzieło stanowi namacalny dowód słuszności podejmowania wysiłków w kierunku tworzenia sformalizowanych modeli, które następnie można zinformatyzować, a które powinny być uwzględniane w jakimś procencie przez każdą strategię i fizyczne akty zarządzania. A dodatkowo sugeruje wyraźną przesłankę na podstawie obserwacji rzeczywistości, że nauki o zarządzaniu funkcjonują przede wszystkim w środowisku ekonomicznym i powinny uwzględniać fundamentalne prawa równowagi ekonomicznej, o czym się często zapomina. Nie jest zadaniem racjonalnego zarządzania burzyć równowagę ekonomiczną, ale raczej ją stabilizować i wykorzystywać chwilowe wychwiania jako okazje umożliwiające budowanie przewagi konkurencyjnej. Mamy wówczas zapewnioną zarówno stabilność systemową w czasie, jak i rozwój ekonomiczny organizacji, wprawdzie bez chaosu, katastrof i niezwykłych wzlotów okazjonalnych, ale uzasad-

20 R_01:AE :55 Strona Wstęp niony pragmatycznie, zrównoważony w sensie Nasha lub przebiegający według zasad zrównoważonego rozwoju. Podstawowym celem pracy jest pokazanie szczególnej roli modelowania semantycznego w naukach o zarządzaniu oraz metod prowadzących do powstania skutecznych modeli, a także ujęcie formalne zarządzania procesem ekonomicznym, uwzględniające warunki wynikające z ograniczeń zastosowanego modelu i przyjętej kwantyfikacji. Ponadto przedstawienie nowych koncepcji rozwoju modelowania w naukach o zarządzaniu, szczególnie odnoszących się do zarządzania informacją i wiedzą. Na poziomie teoriopoznawczym celem było opracowanie nowego paradygmatu formalnego, nadającego się do zastosowania w problematyce nauk o zarządzaniu, oraz przedstawienie problematyki demarkacji selekcjonującej, opartej na granicy mierzalności lub zasadach minimum w odniesieniu do zagadnień zarządzania, i jej konsekwencji dla modelowania na różnych poziomach interoperacyjności. Dodatkowym celem pochodnym była próba powiązania różnorodnych ujęć szeroko pojętej problematyki zarządzania w zbiór o określonych cechach wspólnych, czemu służyć ma sformułowanie zbioru paradygmatów, połączonych w program badawczy w sensie Kuhna-Lakatosa Zarządzanie reprezentatywne. Na poziomie praktycznym ważnym celem było wskazanie metod modelowania procesów zarządzania, tak aby mogły one zostać poddane informatyzacji i kwantyfikacji oceny w formalnym ujęciu zasobowym, a także wskazanie modeli stanowiących analogie dla niektórych, trudnych do opisania formalnego zagadnień zarządzania strategicznego. Ponadto do celów praktycznych należały: przedstawienie wybranych modeli, zrealizowanych praktycznie w konkretnych firmach, oraz wskazanie na powiązania pomiędzy modelowaniem a możliwością informatyzacji wybranych zagadnień i udowodnienie istnienia racjonalnego zarządzania w danym kontekście. W pracy postawiono następujące hipotezy, wymagające udowodnienia, a mające znaczenie teoriopoznawcze i praktyczne. Układ tych hipotez ma charakter ciągu: od filozofii nauki do praktycznej aplikacji, nadającej się do zrealizowania metodami numerycznymi. H1. Istnieje możliwość częściowego uporządkowania epistemologicznego nauk o zarządzaniu przez zastosowanie metody programów badawczych w sensie Lakatosa wraz z paradygmatem demarkacji selekcjonującej. H2. Program badawczy w sensie Lakatosa Zarządzanie reprezentatywne stanowi uniwersalne narzędzie logiki odkrycia naukowego dla nauk o zarządzaniu, dodatkowo wskazujące na możliwość znalezienia funkcjonalnych modeli semantycznych dla problemów objętych jego zakresem. H3. Zagadnienia mierzalności i istnienia zasad minimum są kluczowe dla modelowania semantycznego w naukach o zarządzaniu i, jeżeli dla danego zagadnienia można zdefiniować miarę, wówczas istnieje jego reprezentacja numeryczna.

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn

Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Uniwersytet Technologiczno Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy Wydział Mechaniczny Transformacja wiedzy w budowie i eksploatacji maszyn Bogdan ŻÓŁTOWSKI W pracy przedstawiono proces

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin Zdzisł aw Gomółk a Doskonalenie funkcjonowania organizacji Difin Recenzent Prof. dr hab. Zbigniew Banaszak Prof. dr hab. Maciej Wiatr w UE i jej efekty. Copyright Difin SA Warszawa 2009. Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ

Matryca efektów kształcenia dla programu studiów podyplomowych ZARZĄDZANIE I SYSTEMY ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ Podstawy firmą Marketingowe aspekty jakością Podstawy prawa gospodarczego w SZJ Zarządzanie Jakością (TQM) Zarządzanie logistyczne w SZJ Wymagania norm ISO serii 9000 Dokumentacja w SZJ Metody i Techniki

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne

Logika i teoria mnogości Wykład 14 1. Sformalizowane teorie matematyczne Logika i teoria mnogości Wykład 14 1 Sformalizowane teorie matematyczne W początkowym okresie rozwoju teoria mnogości budowana była w oparciu na intuicyjnym pojęciu zbioru. Operowano swobodnie pojęciem

Bardziej szczegółowo

5. Wprowadzenie do prawdopodobieństwa Wprowadzenie Wyniki i zdarzenia Różne podejścia do prawdopodobieństwa Zdarzenia wzajemnie wykluczające się i

5. Wprowadzenie do prawdopodobieństwa Wprowadzenie Wyniki i zdarzenia Różne podejścia do prawdopodobieństwa Zdarzenia wzajemnie wykluczające się i Spis treści Przedmowa do wydania polskiego - Tadeusz Tyszka Słowo wstępne - Lawrence D. Phillips Przedmowa 1. : rola i zastosowanie analizy decyzyjnej Decyzje złożone Rola analizy decyzyjnej Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Załącznik Nr 1 do Uchwały Senatu AWFiS w Gdańsku Nr 16 z dnia 27 kwietnia 2012 roku Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS NA CYKL KSZTAŁCENIA 2014-2016 Jednostka Organizacyjna: Rodzaj

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16

Spis treści. Przedmowa... XI. Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar... 1. Rozdział 2. Pomiar: liczby i obliczenia liczbowe... 16 Spis treści Przedmowa.......................... XI Rozdział 1. Pomiar: jednostki miar................. 1 1.1. Wielkości fizyczne i pozafizyczne.................. 1 1.2. Spójne układy miar. Układ SI i jego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem

Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem Przegląd problemów doskonalenia systemów zarządzania przedsiębiorstwem pod redakcją Adama Stabryły Kraków 2011 Książka jest rezultatem

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Definicje. Najprostszy schemat blokowy. Schemat dokładniejszy

Definicje. Najprostszy schemat blokowy. Schemat dokładniejszy Definicje owanie i symulacja owanie zastosowanie określonej metodologii do stworzenia i weryfikacji modelu dla danego rzeczywistego Symulacja zastosowanie symulatora, w którym zaimplementowano model, do

Bardziej szczegółowo

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl

Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML. Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Komputerowe Systemy Przemysłowe: Modelowanie - UML Arkadiusz Banasik arkadiusz.banasik@polsl.pl Plan prezentacji Wprowadzenie UML Diagram przypadków użycia Diagram klas Podsumowanie Wprowadzenie Języki

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ INFORMATYKI I ZARZĄDZANIA Kierunek studiów: INFORMATYKA Stopień studiów: STUDIA II STOPNIA Obszar Wiedzy/Kształcenia: OBSZAR NAUK TECHNICZNYCH Obszar nauki: DZIEDZINA NAUK TECHNICZNYCH Dyscyplina

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Komputerowe wspomaganie zarządzania projektami innowacyjnymi realizowanymi w oparciu o podejście. Rozdział pochodzi z książki:

Komputerowe wspomaganie zarządzania projektami innowacyjnymi realizowanymi w oparciu o podejście. Rozdział pochodzi z książki: Rozdział pochodzi z książki: Zarządzanie projektami badawczo-rozwojowymi. Tytuł rozdziału 6: Komputerowe wspomaganie zarządzania projektami innowacyjnymi realizowanymi w oparciu o podejście adaptacyjne

Bardziej szczegółowo

Złożoność w naukach ekonomicznych i w zarządzaniu

Złożoność w naukach ekonomicznych i w zarządzaniu Złożoność w naukach ekonomicznych i w zarządzaniu Ku ujęciom interdyscyplinarnym teorii ekonomii i zarządzania Prof. Tadeusz Gospodarek 2014 Złożoność nie jest równoważna trudności. (Zagadnienie trudne

Bardziej szczegółowo

Odniesienie do obszarowych efektów kształcenia 1 2 3. Kierunkowe efekty kształcenia WIEDZA (W)

Odniesienie do obszarowych efektów kształcenia 1 2 3. Kierunkowe efekty kształcenia WIEDZA (W) EFEKTY KSZTAŁCENIA NA KIERUNKU "MECHATRONIKA" nazwa kierunku studiów: Mechatronika poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia profil kształcenia: ogólnoakademicki symbol kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

METODY WSPOMAGANIA DECYZJI MENEDŻERSKICH

METODY WSPOMAGANIA DECYZJI MENEDŻERSKICH PREZENTACJA SEPCJALNOŚCI: METODY WSPOMAGANIA DECYZJI MENEDŻERSKICH WYDZIAŁ INFORMATYKI I KOMUNIKACJI KIERUNEK INFORMATYKA I EKONOMETRIA SEKRETARIAT KATEDRY BADAŃ OPERACYJNYCH Budynek D, pok. 621 e-mail

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia wymagane do podjęcia studiów 2 stopnia na kierunku Informatyka

Efekty kształcenia wymagane do podjęcia studiów 2 stopnia na kierunku Informatyka Efekty kształcenia wymagane do podjęcia studiów 2 stopnia na kierunku Informatyka Test kwalifikacyjny obejmuje weryfikację efektów kształcenia oznaczonych kolorem szarym, efektów: K_W4 (!), K_W11-12, K_W15-16,

Bardziej szczegółowo

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Spis treści 5 Spis treści Wstęp (Adam Stabryła)... 11 Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Rozdział 1. Interpretacja i zakres metodologii projektowania (Janusz

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

KARTAKURSU. Efekty kształcenia dla kursu Student: W01wykazuje się znajomością podstawowych koncepcji, zasad, praw i teorii obowiązujących w fizyce

KARTAKURSU. Efekty kształcenia dla kursu Student: W01wykazuje się znajomością podstawowych koncepcji, zasad, praw i teorii obowiązujących w fizyce KARTAKURSU Nazwa Modelowanie zjawisk i procesów w przyrodzie Nazwa w j. ang. Kod Modelling of natural phenomena and processes Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr Dorota Sitko ZESPÓŁDYDAKTYCZNY: Dr Dorota

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne

LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne LABORATORIUM 1 - zarządzanie operacyjne Konkurencja a procesy operacyjne W czasie nasilających się procesów globalizacyjnych akcent działań konkurencyjnych przesuwa się z obszaru generowania znakomitych

Bardziej szczegółowo

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL

Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla ZKL dr Łukasz Sienkiewicz Instytut Kapitału Ludzkiego Seminarium naukowe Pomiar kapitału ludzkiego wyzwania i szanse dla zarządzania organizacją Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Analiza danych. http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU

Analiza danych. http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU Analiza danych Wstęp Jakub Wróblewski jakubw@pjwstk.edu.pl http://zajecia.jakubw.pl/ TEMATYKA PRZEDMIOTU Różne aspekty analizy danych Reprezentacja graficzna danych Metody statystyczne: estymacja parametrów

Bardziej szczegółowo

MATEMATYCZNE METODY WSPOMAGANIA PROCESÓW DECYZYJNYCH

MATEMATYCZNE METODY WSPOMAGANIA PROCESÓW DECYZYJNYCH MATEMATYCZNE METODY WSPOMAGANIA PROCESÓW DECYZYJNYCH 1. Przedmiot nie wymaga przedmiotów poprzedzających 2. Treść przedmiotu Proces i cykl decyzyjny. Rola modelowania matematycznego w procesach decyzyjnych.

Bardziej szczegółowo

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego

Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego Metrologia: organizacja eksperymentu pomiarowego (na podstawie: Żółtowski B. Podstawy diagnostyki maszyn, 1996) dr inż. Paweł Zalewski Akademia Morska w Szczecinie Teoria eksperymentu: Teoria eksperymentu

Bardziej szczegółowo

1. Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych z komentarzami

1. Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych z komentarzami EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych z komentarzami Kierunkowy efekt kształcenia - symbol K_W01 K_W02 K_W03 K_W04 K_W05 K_W06 K_W07 K_W08 Kierunkowy efekt

Bardziej szczegółowo

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy MODEL REGRESJI LINIOWEJ. METODA NAJMNIEJSZYCH KWADRATÓW Analiza regresji zajmuje się badaniem zależności pomiędzy interesującymi nas wielkościami (zmiennymi), mające na celu konstrukcję modelu, który dobrze

Bardziej szczegółowo

Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3

Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3 Sterowanie wielkością zamówienia w Excelu - cz. 3 21.06.2005 r. 4. Planowanie eksperymentów symulacyjnych Podczas tego etapu ważne jest określenie typu rozkładu badanej charakterystyki. Dzięki tej informacji

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie innowacyjnym biznesem Warsztat strategiczny. Listopad 2014

Zarządzanie innowacyjnym biznesem Warsztat strategiczny. Listopad 2014 Zarządzanie innowacyjnym biznesem Warsztat strategiczny Listopad 2014 Najważniejszą rzeczą o jakiej należy pamiętać w odniesieniu do każdego przedsiębiorstwa jest fakt, iż w samym przedsiębiorstwie nie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Dwuletnie studia indywidualne II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Metody fizyki w ekonomii (ekonofizyka)

Dwuletnie studia indywidualne II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Metody fizyki w ekonomii (ekonofizyka) Dwuletnie studia indywidualne II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Metody fizyki w ekonomii (ekonofizyka) 1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW Celem kształcenia w ramach specjalności Metody fizyki w ekonomii

Bardziej szczegółowo

Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego

Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego Budowa sztucznych sieci neuronowych do prognozowania. Przykład jednostek uczestnictwa otwartego funduszu inwestycyjnego Dorota Witkowska Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wprowadzenie Sztuczne

Bardziej szczegółowo

Uchwała obowiązuje od dnia podjęcia przez Senat. Traci moc Uchwała nr 144/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego z 27 czerwca 2013 r.

Uchwała obowiązuje od dnia podjęcia przez Senat. Traci moc Uchwała nr 144/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego z 27 czerwca 2013 r. Rektor Uniwersytetu Rzeszowskiego al. Rejtana 16c; 35-959 Rzeszów tel.: + 48 17 872 10 00 (centrala) + 48 17 872 10 10 fax: + 48 17 872 12 65 e-mail: rektorur@ur.edu.pl Uchwała nr 282/03/2014 Senatu Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie sztucznych sieci neuronowych w prognozowaniu szeregów czasowych (prezentacja 2)

Zastosowanie sztucznych sieci neuronowych w prognozowaniu szeregów czasowych (prezentacja 2) Zastosowanie sztucznych sieci neuronowych w prognozowaniu szeregów czasowych (prezentacja 2) Ewa Wołoszko Praca pisana pod kierunkiem Pani dr hab. Małgorzaty Doman Plan tego wystąpienia Teoria Narzędzia

Bardziej szczegółowo

Teoria treningu. Projektowanie. systemów treningowych. jako ciąg zadań optymalizacyjnych. Jan Kosendiak. Istota projektowania. systemów treningowych

Teoria treningu. Projektowanie. systemów treningowych. jako ciąg zadań optymalizacyjnych. Jan Kosendiak. Istota projektowania. systemów treningowych Teoria treningu 77 Projektowanie procesu treningowego jest jednym z podstawowych zadań trenera, a umiejętność ta należy do podstawowych wyznaczników jego wykształcenia. Projektowanie systemów treningowych

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie

Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie Audyt funkcjonalnego systemu monitorowania energii w Homanit Polska w Karlinie System zarządzania energią to uniwersalne narzędzie dające możliwość generowania oszczędności energii, podnoszenia jej efektywności

Bardziej szczegółowo

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII

METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII METODY STATYSTYCZNE W BIOLOGII 1. Wykład wstępny 2. Populacje i próby danych 3. Testowanie hipotez i estymacja parametrów 4. Planowanie eksperymentów biologicznych 5. Najczęściej wykorzystywane testy statystyczne

Bardziej szczegółowo

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Bogdan Piasecki Instytut Badań nad Przedsiębiorczością i Rozwojem Ekonomicznym (EEDRI) przy

Bardziej szczegółowo

REPREZENTACJA LICZBY, BŁĘDY, ALGORYTMY W OBLICZENIACH

REPREZENTACJA LICZBY, BŁĘDY, ALGORYTMY W OBLICZENIACH REPREZENTACJA LICZBY, BŁĘDY, ALGORYTMY W OBLICZENIACH Transport, studia I stopnia rok akademicki 2012/2013 Instytut L-5, Wydział Inżynierii Lądowej, Politechnika Krakowska Adam Wosatko Ewa Pabisek Pojęcie

Bardziej szczegółowo

Metody analizy przestrzennej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18

Metody analizy przestrzennej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 30. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 18 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Metody analizy przestrzennej Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Projekt Badawczy Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa współfinansowany ze środków Unii Europejskiej

Projekt Badawczy Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa współfinansowany ze środków Unii Europejskiej Projekt Badawczy Analiza wskaźnikowa przedsiębiorstwa współfinansowany ze środków Unii Europejskiej FiM Consulting Sp. z o.o. Szymczaka 5, 01-227 Warszawa Tel.: +48 22 862 90 70 www.fim.pl Spis treści

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

KRZYŻOWA ANALIZA WPŁYWÓW I PROGNOZOWANIE SCENARIUSZY ROZWOJU

KRZYŻOWA ANALIZA WPŁYWÓW I PROGNOZOWANIE SCENARIUSZY ROZWOJU Projekt FORESIGHT Mazovia KRZYŻOWA ANALIZA WPŁYWÓW I PROGNOZOWANIE SCENARIUSZY ROZWOJU mgr Krzysztof Mieczkowski Specjalista Przemysłowy Instytut Automatyki i Pomiarów Warszawa, 12 czerwca 2007 Monitorowanie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

Nowości oraz trendy w obszarze BPM nurty i kierunki rozwoju. Jarosław Żeliński analityk biznesowy, projektant systemów

Nowości oraz trendy w obszarze BPM nurty i kierunki rozwoju. Jarosław Żeliński analityk biznesowy, projektant systemów Nowości oraz trendy w obszarze BPM nurty i kierunki rozwoju Jarosław Żeliński analityk biznesowy, projektant systemów O mnie qod 1991 roku w branży IT i zarządzania jako analityk projektant rozwiązań qod

Bardziej szczegółowo

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej

Andrzej Wiśniewski Logika II. Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki. Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej Andrzej Wiśniewski Logika II Materiały do wykładu dla studentów kognitywistyki Wykład 14. Wprowadzenie do logiki intuicjonistycznej 1 Przedstawione na poprzednich wykładach logiki modalne możemy uznać

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Compuware Changepoint. Portfolio Management Tool

Compuware Changepoint. Portfolio Management Tool Compuware Changepoint Portfolio Management Tool Compuware Changepoint Zintegrowane Zarządzanie Portfelem IT W dzisiejszym świecie czołowi użytkownicy IT podejmują inicjatywy dopasowania IT do strategii

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja efektów kształcenia

Weryfikacja efektów kształcenia Weryfikacja efektów kształcenia AG_NS_II Kod KEK KEK Weryfikacja Moduł Prawo K2_K01 ma pełną świadomość poziomu swojej wiedzy i umiejętności; potrafi precyzyjnie formułować pytania; doskonale rozumie potrzebę

Bardziej szczegółowo

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii zarządzania 2 CZYM JEST DECYDOWANIE? 1 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii

Bardziej szczegółowo

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI

Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Maria Romanowska UDOWODNIJ, ŻE... PRZYKŁADOWE ZADANIA MATURALNE Z MATEMATYKI Matematyka dla liceum ogólnokształcącego i technikum w zakresie podstawowym i rozszerzonym Z E S Z Y T M E T O D Y C Z N Y Miejski

Bardziej szczegółowo

W kategoria wiedzy U kategoria umiejętności K kategoria kompetencji społecznych 01, 02, 03, i kolejne numer efektu kształcenia

W kategoria wiedzy U kategoria umiejętności K kategoria kompetencji społecznych 01, 02, 03, i kolejne numer efektu kształcenia Załącznik nr 5 do uchwały nr 514 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunków studiów pierwszego i drugiego stopnia prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Złożoność i filozofia nauki 2

Złożoność i filozofia nauki 2 Złożoność i filozofia nauki Tadeusz Gospodarek wykład monograficzny dla Wydziału Nauk Ekonomicznych PAN we Wrocławiu 16.12.2014 Spis treści Wprowadzenie do złożoności Poszukiwanie prawdy w nauce Jak powstają

Bardziej szczegółowo

Algorytm. Krótka historia algorytmów

Algorytm. Krótka historia algorytmów Algorytm znaczenie cybernetyczne Jest to dokładny przepis wykonania w określonym porządku skończonej liczby operacji, pozwalający na rozwiązanie zbliżonych do siebie klas problemów. znaczenie matematyczne

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014.

Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014. Zadania o numerze 4 z zestawów licencjat 2014. W nawiasie przy zadaniu jego występowanie w numerze zestawu Spis treści (Z1, Z22, Z43) Definicja granicy ciągu. Obliczyć granicę:... 3 Definicja granicy ciągu...

Bardziej szczegółowo

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI PRACA BADAWCZA autor Agnieszka Duszeńko Uniwersytet Wrocławski Wydział Matematyki i Informatyki 2005 Na płaszczyźnie: Najpopularniejsza, powszechnie znana wersja twierdzenia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 7/VI/2012 Senatu Wyższej Szkoły Handlowej im. Bolesława Markowskiego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 roku. Efekty kształcenia dla kierunku ekonomia studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Energetyka

Efekty kształcenia dla kierunku Energetyka Załącznik nr 5 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

MiASI. Modele, perspektywy, diagramy UML. Piotr Fulmański. 7 grudnia 2009. Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki, Polska

MiASI. Modele, perspektywy, diagramy UML. Piotr Fulmański. 7 grudnia 2009. Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki, Polska MiASI Modele, perspektywy, diagramy UML Piotr Fulmański Wydział Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Łódzki, Polska 7 grudnia 2009 Spis treści 1 Modele, perspektywy, diagramy Czym jest model? Do czego

Bardziej szczegółowo

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Inwestycje w technologie IT 1 muszą podlegać takim samym regułom oceny, jak wszystkie inne: muszą mieć ekonomiczne uzasadnienie. Stanowią one koszty i jako takie

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Zintegrowane Systemy Informatyczne analiza, projektowanie, wdrażanie

Zintegrowane Systemy Informatyczne analiza, projektowanie, wdrażanie dr hab. Grzegorz Bartoszewicz, prof. nadzw. UEP Katedra Informatyki Ekonomicznej Zintegrowane Systemy Informatyczne analiza, projektowanie, wdrażanie Tematyka seminarium związana jest z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Procesowa specyfikacja systemów IT

Procesowa specyfikacja systemów IT Procesowa specyfikacja systemów IT BOC Group BOC Information Technologies Consulting Sp. z o.o. e-mail: boc@boc-pl.com Tel.: (+48 22) 628 00 15, 696 69 26 Fax: (+48 22) 621 66 88 BOC Management Office

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Grzegorz Ruciński. Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki 2011. Promotor dr inż. Paweł Figat

Grzegorz Ruciński. Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki 2011. Promotor dr inż. Paweł Figat Grzegorz Ruciński Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki 2011 Promotor dr inż. Paweł Figat Cel i hipoteza pracy Wprowadzenie do tematu Przedstawienie porównywanych rozwiązań Przedstawienie zalet i wad porównywanych

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ZAŁĄCZNIK NR 2 MATRYCA EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Studia podyplomowe ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING Przedmioty OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Absolwent studiów podyplomowych - ZARZĄDZANIE FINANSAMI I MARKETING:

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

DLA SEKTORA INFORMATYCZNEGO W POLSCE

DLA SEKTORA INFORMATYCZNEGO W POLSCE DLA SEKTORA INFORMATYCZNEGO W POLSCE SRK IT obejmuje kompetencje najważniejsze i specyficzne dla samego IT są: programowanie i zarządzanie systemami informatycznymi. Z rozwiązań IT korzysta się w każdej

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo