nr 5 - czerwiec 2008 ISSN

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "nr 5 - czerwiec 2008 ISSN 1897-2861"

Transkrypt

1 nr 5 - czerwiec 2008 ISSN

2 od wydawcy Drodzy Czytelnicy, Euro to impreza, która obecnie wielu z nas rozpala do czerwoności. Prawdziwe emocje dla kibiców reprezentacji Polski rozpoczęły się już jednak w marcu tego roku, kiedy to odbyło się losowanie biletów. Na jego rozstrzygnięcie czekałem z dużą nadzieją, chociaż szanse na wygraną były bardzo małe. W pewnym sensie los się jednak do mnie uśmiechnął - wylosowałem bilet warunkowy na mecz ćwierćfinałowy, który odbędzie się w Bazylei. Pojadę tam, jeśli Polacy zajmą drugie miejsce w grupie. Z matematycznego punktu widzenia prawdopodobieństwo obejrzenia tego wydarzenia z trybun stadionu wynosi 25%. Polska drużyna była w tym czasie na fali - wzmocniona wygranymi meczami z Czechami i Finlandią. Wtedy oceniałem swoje szanse na 40% - 50%. To na tyle dużo, aby dokonać rezerwacji hotelu w Bazylei. Niestety mój optymizm zdecydowanie się zmniejszył po meczu z USA, zakończonym wynikiem 0:3. I tak właśnie jest z ryzykiem. Zmienność w czasie - zarówno w kontekście możliwości, jak i konsekwencji zdarzenia. Niestety często o tym zapominamy, oceniając ryzyko. Mam nadzieję, że nie dotyczy to autorów artykułów zamieszczonych w niniejszym numerze magazynu Risk Focus. Wybuchy, szkody, ryzyka w transporcie i na placu budowy czy zagrożenia dla małych i średnich firm - to zagadnienia przez nich opisane. Proszę zwrócić szczególną uwagę na minitryptyk poświęcony odpowiedzialności cywilnej przechowawcy. Temat ten został tu przedstawiony z trzech różnych perspektyw - z pozycji underwritera, inżyniera i likwidatora szkód. Życzę miłej lektury. Zbigniew Żyra Redaktor Naczelny MiŚ pod ochroną Damian Andruszkiewicz 8 Przechowawca odpowiedzialny za szkodę Jakub Kowalski 26 risk focus

3 majątek VCE i BLEVE - nieprzewidywalne zagrożenia Krzysztof Kowalczyk MiŚ pod ochroną Damian Andruszkiewicz Palące problemy ubezpieczeń Sławomir Adamczyk odpowiedzialność cywilna Chłodnia - czyli ocena ryzyka przechowawcy na chłodno Michał Górny Przechowawca odpowiedzialny za szkodę Jakub Kowalski Przechowanie też jest sztuką Bartłomiej Paczesny transport Wędrujące niebezpieczeństwo Mirosława Mandziuk ubezpieczenia życiowe Bezpieczny budowniczy Teresa Krajewska Większość nieszczęść spada na nas dlatego, ponieważ aż do połowy drogi sami idziemy na ich spotkanie. Clive Staples Lewis Wędrujące niebezpieczeństwo Mirosława Mandziuk 34 Bezpieczny budowniczy Teresa Krajewska 40 czerwiec

4 majątek VCE i BLEVE - nieprzewidywalne zagrożenia Krzysztof Kowalczyk Hestia Loss Control, specjalista ds. oceny ryzyka, zajmuje się zagadnieniami ryzyka ogniowego i utraty zysku, inżynier, absolwent Szkoły Głównej Służby Pożarniczej w Warszawie, w Grupie Ergo Hestia od 1994 roku. Katastrofy przemysłowe w branży chemicznej, szczególnie będące następstwem wybuchów, nierzadko wprowadzają przedsiębiorstwa w stan zupełnego chaosu. Zniszczenia dokonywane przez fale nadciśnieniowe i energię cieplną zachodzą na tyle szybko, że nie sposób je zatrzymać. Złożoność zachodzących zjawisk towarzyszących katastrofi e przemysłowej tłumaczy w pewnym zakresie teoria chaosu zdefiniowana przez Edwarda N. Lorenza - zmarłego w ubiegłym miesiącu fi zyka Massachusetts Institute of Technology. U podstaw jego twierdzenia leżały doświadczenia związane z przewidywaniem pogody. 2 risk focus

5 Skomplikowane procesy chemiczne w przemyśle realizowane są przy wykorzystaniu zaawansowanych instalacji technologicznych. Wiele reakcji zachodzi z udziałem substancji palnych, które podgrzewane są do temperatury kilkuset stopni Celsjusza (znacznie wyżej niż ich temperatury zapłonu). Dodatkowo często występują bardzo wysokie ciśnienia. W tych warunkach jakiekolwiek, nawet nieznaczne, zaburzenie procesu może doprowadzić do jego niestabilności, a w konsekwencji - do katastrofy: wybuchu, pożaru i skażenia środowiska. Czy można uciec przed chaosem lub inaczej - jak uniknąć katastrofy? Największe na świecie wybuchy VCE w zakładach chemicznych. Lorenz barwnie wyjaśnił trudności związane z prognozowaniem pogody tym, że nawet machnięcie skrzydeł motyla w Brazylii może wywołać tornado w Teksasie. Innymi słowy - nawet niewielkie zakłócenia ruchu powietrza w atmosferze mogą zmieniać pogodę w przyszłości. A odnosząc teorię do praktyki na poważnie, trzeba zaznaczyć, że zjawiska fi zyczne - przede wszystkim te skomplikowane, z dziedziny na przykład termodynamiki - cechuje nieprzewidywalność. W teorii można je modelować w zakresie rządzących nimi równań. Natomiast w rzeczywistości ulegają poważnym odchyleniom i wymagają weryfikacji. Reasumując, nieznaczna zmiana - zakłócenie - warunków reakcji chemicznej (temperatura, ciśnienie) może skutkować nieodwracalnym efektem, na przykład wybuchem. Nazwa zakładu / lokalizacja Rok Zdarzenie Szacunkowa wartość szkody Zakłady petrochemiczne w Pasadenie (USA) Zakład produkcji kaprolaktamu w Flixborough (Wielka Brytania) Instalacja produkcji kwasu octowego (USA) 1989 Wybuch mieszaniny izobutanu, etylenu, wodoru 1974 Wybuch cykloheksanu 1987 Wybuch butanu Łączna wartość szkody 1,7 mld $ (według wartości z 1993 roku) Szkoda materialna = 1 mld $, Szkoda w utraconym zysku (BI) = 700 mln $ Szkoda materialna 500 mln $ (według wartości z 1993 roku) Zakład nie został odbudowany. Łączna wartość szkód 450 mln $ (według wartości z 1993 roku) Szkoda materialna = 250 mln $ Szkoda w utraconym zysku (BI) = 200 mln $ Zakłady petrochemiczne BP w Teksasie (USA) 2005 Wybuch mieszaniny heksanu - pentanu Szkoda materialna + utracony zysk (BI) = 1,5 mld $ Chaos według Lorenza Edward Lorenz badał wpływ unoszenia się ciepłego powietrza na warunki klimatyczne. Szczegółowe dane wejściowe doświadczeń i skomplikowane równania wprowadził do komputera. Wyniki zamierzał porównać z obliczeniami dla znacznie dłuższego okresu. I tu pojawiła się niespodzianka. Mimo tej samej funkcji, według której prowadzone były kalkulacje, rezultat okazał się inny niż na początku. Komputer działał bez zarzutów. Pojawiło się zatem pytanie: dlaczego w oparciu o te same równania i dane wejściowe otrzymuje się różne rezultaty? Odpowiedź pojawiła się po głębszej analizie. Obliczenia dokonywane były z dokładnością do szóstego miejsca po przecinku, a na wydruku pojawiały się liczby zaokrąglone do trzeciego miejsca. Ponawiając kalkulacje, Lorenz wprowadził przybliżone liczby. Zamiast 0, użył wartości 0,825. Nie przypuszczał, że czwarta, piąta i szósta cyfra po przecinku może mieć szczególne znaczenie dla końcowego wyniku. Okazało się, że znaczenie było w tym przypadku fundamentalne. Praktycznie oznaczało to, że niewielka różnica parametrów atmosferycznych powoduje znaczącą zmianę efektu końcowego. Na przykład zamiast przewidywanego porannego kapuśniaczka pojawić się mogła burza z huraganem. czerwiec 2008 Czas apokalipsy, czyli wybuch zbiorników z propanem-butanem 30 kwietnia 1997 roku na terenie bazy paliw płynnych koło Tomaszowa Mazowieckiego znajdowały się cztery cysterny kolejowe napełnione propanem-butanem o łącznej pojemności 118 ton. Do rozładunku wykorzystywano system rurociągów połączonych z rozlewnią gazu i zbiornikami naziemnymi. Przed południem, jak co dzień, nalewano gaz do butli o pojemności 11 kilogramów i napełniano naziemny zbiornik na stacji autogazu. Praca czterech osób obecnych na terenie bazy sprowadzała się do opróżniania cystern kolejowych stojących na bocznicy. W pewnym momencie instalacja przeładunkowa stanęła w płomieniach. Chwilę później zniszczona została siłą wybuchu. Rozerwana została jedna ze stojących na bocznicy cystern o pojemności 22 ton. Następnie siła eksplozji wyrzuciła najbliżej sąsiadującą cysternę z torowiska na odległość około 10 metrów i obróciła o około 130 stopni. Kolejno wybuchały butle z gazem składowane w pobliżu torów kolejowych. Całość dopełniła eksplozja zbiornika z propanem-butanem do tankowania samochodów o pojemności 2,5 tony. 3

6 majątek w 1989 roku, który doprowadził do całkowitego zniszczenia instalacji wytwarzającą polietylen. Siła jego oddziaływania była porównywalna z eksplozją prawie 17 ton trotylu. 23 października 1989 roku firma zewnętrzna wykonywała prace polegające na usuwaniu zanieczyszczeń w rurociągach reaktorów działającej aparatury do produkcji polietylenu. Stwierdzono, że część instalacji jest zapychana, co z kolei wpływało negatywnie na jakość otrzymywanego produktu. W czasie normalnej produkcji rurociągami reaktorów płynął etylen - gaz palny i wybuchowy. Z powodu oszczędności prace wykonywano na czynnej instalacji! Zakład dosłownie przestał istnieć. Pozostały po nim tory kolejowe pozwijane pod wpływem wysokiej temperatury niczym spaghetti, porozrzucane elementy stalowe zbiorników i instalacji. Metalowe szczątki zbiorników znajdowano w odległości nawet ponad metrów od bazy paliw. Siła wybuchu była na tyle duża, że w odległym o dwa kilometry Tomaszowie Mazowieckim w niektórych budynkach powylatywały szyby z okien. Z obiektu rozlewni nie został nawet przysłowiowy kamień na kamieniu. Spaliły się drzewa w okolicznym lesie. Przed przystąpieniem do usuwania zanieczyszczeń zamknięto dopływ etylenu w rurociągach poddawanych konserwacji. Początkowo prace przebiegały bez większych problemów. Około godziny 13:00 robotnicy udali się na przerwę obiadową, a chwilę później nastąpił wybuch. Śledztwo wykazało, że z instalacji wyciekło około 38 ton mieszaniny gazów palnych (między innymi etylenu, izobutanu, wodoru) tworząc z powietrzem obłok o wymiarach około 182 metrów długości i 60 metrów szerokości (większy niż płyta stadionu Chelsea w Londynie). Wybuch spowodowała prawdopodobnie iskra. Na skutek eksplozji chmury mieszaniny palnych gazów z powietrzem zniszczona została całkowicie instalacja polietylenu. Siła wybuchu była odczuwalna w odległości ponad 9 kilometrów od zakładu. Wartość szkód materialnych i utraty zysku osiągnęła kwotę prawie 1,7 mld dolarów (według wartości dolara w 1993 roku). Nastąpiło tąpnięcie na światowym rynku produkcji polietylenu, ponieważ zakład wytwarzał 10% globalnej produkcji. Do dzisiaj wybuch w Pasadenie uznany jest za zdarzenie, które spowodowało największe szkody finansowe wśród przedsiębiorstw przetwarzających ropę naftową i jej produkty. Dochodzenie wykazało między innymi, że projekty instalacji oraz urządzeń do przeładunku propanu-butanu nie były konsultowane z fachowcami znającymi zasady bezpieczeństwa pożarowego w tego typu obiektach. Znamienne było niezabezpieczenie cystern przed przesuwaniem podczas procesów przeładunkowych. Rozładunek prowadzony był bez właściwego uziemienia. Prawdopodobnie doprowadziło to do gromadzenia się ładunków elektryczności statycznej, a w konsekwencji - wyładowania iskrowego. Zabezpieczenie przed skutkami przeskoków iskrowych spowodowanych elektrycznością statyczną jest jednym z najważniejszych elementów ochrony przeciwpożarowej przy transporcie substancji palnych. A tego niestety zabrakło. Dodatkowo pracownicy nie byli przeszkoleni w zakresie istniejących zagrożeń. Słowem, mało kto przejmował się jakimikolwiek zabezpieczeniami w trakcie wykonywania prac w strefach zagrożenia wybuchem. Na szczęście nikomu nic się nie stało. W oku cyklonu - eksplodująca chmura Do znacznie groźniejszego w skutkach wybuchu doszło w zakładach petrochemicznych w Pasadenie (USA) W trakcie dochodzenia prowadzonego przez FBI okazało się, że zawór odcinający dopływ polietylenu był prawdopodobnie otwarty. Sterowany był pneumatycznie, a pracownicy udający się na posiłek ustawiając go w pozycji zamknięty nie odłączyli przewodów ze sprzężonym powietrzem, mimo iż standardy bezpieczeństwa obowiązujące w zakładzie przewidywały taką czynność. Prawdopodobnie jeszcze ktoś ze sterowni uruchomił zawór w celu przedmuchania zapchanych rurociągów. Teza ta nie została w pełni udowodniona ponieważ w katastrofie zginęli pracownicy obsługujący sterownię. Jednakże wcześniej praktyka przedmuchiwania była stosowana. Akcji gaśniczej nie można było prowadzić w sposób ciągły, ponieważ silnik Diesla napędzający pompy pożarowe nie był okresowo sprawdzany i wyłączył się na początkowym etapie gaszenia pożaru z powodu braku paliwa w zbiorniku. Błędem technicznym było zasilanie liniami napowietrznymi niektórych pomp napędzanych silnikami elektrycznymi. Wybuch uszkodził większość z linii. Jednym słowem brakowało wody do gaszenia pożarów. Jednak co najistotniejsze, nie zachowano procedur bezpieczeństwa związanych z robotami na pracującej instalacji. Dopełnieniem wszystkiego był brak odpowiedniego 4 risk focus

7 nadzoru ze strony zakładu. Zdarzenie, porównywalne jedynie z kataklizmem, było następstwem błędu człowieka związanego z oszczędnościami (czynności wykonywano na pracującej instalacji) i całkowitą niefrasobliwością (brak pewności co do prawidłowego odłączenia dopływu palnego gazu). Katastrofy w bazie paliw koło Tomaszowa Mazowieckiego i w zakładzie produkcji polietylenu w Pasadenie bezpośrednio były zatem efektem dwóch zupełnie różnych reakcji: BLEVE VCE BLEVE - prawie jak tornado Zjawisko wybuchu BLEVE nie jest do końca rozpoznane. Samo pojęcie funkcjonuje jako obowiązujące ponad 50 lat. W 1957 roku zostało wprowadzone do terminologii pożarowej przez National Fire Protection Association (NFPA). BLEVE polega na gwałtownym wycieku łatwo zapalnej cieczy ze zbiornika. Jednak, aby powstał wybuch, spełnione muszą być określone warunki: 1) substancją (materiałem) musi być ciecz lub gaz w stanie skroplonym, 2) ciecz musi być magazynowana w szczelnie zamkniętym zbiorniku, 3) temperatura cieczy w zbiorniku musi być wyższa niż normalna temperatura tej cieczy przy ciśnieniu atmosferycznym. Koniecznym elementem jest także takie podgrzanie zbiornika od zewnątrz (na przykład przez pożar), by nastąpił znaczny wzrost ciśnienia wywołującego efekt BLEVE. W samym zjawisku BLEVE wyróżnia się dwa etapy: 1) wybuch fi zyczny - rozerwanie zbiornika w efekcie wzrostu ciśnienia, 2) wybuch chemiczny - powstanie zjawiska fi re ba l l, zapalenie się chmury mieszaniny substancji palnej i powietrza. Wszystkie te warunki zostały spełnione podczas zdarzenia w bazie paliw koło Tomaszowa Mazowieckiego w 1997 roku. Najpierw był pożar gazu, przez co zbiorniki napełnione skroplonym propanem-butanem zostały ogrzane do takiego stanu, w którym nastąpiło ich rozerwanie. Później był gwałtowny wypływ cieczy i jej zapalenie. VCE - wybuch wywołujący trzęsienie ziemi Trochę inny charakter z punktu widzenia zachodzących zjawisk ma przebieg wybuchu VCE. Chmura powstaje podczas rozproszenia w powietrzu znacznych ilości palnych gazów lub par. Zapaleniu mieszaniny towarzyszy wybuch. czerwiec 2008 z języka angielskiego: Boiling Liquid Expanding Vapour Explosions, rozumianego jako wybuchy wrzących par cieczy - w pierwszym przypadku z języka angielskiego: Vapour Cloud Explosion, tłumaczonego jako wybuch obłoku par - w trakcie drugiego zdarzenia Zniszczenia wywołane są przede wszystkim falą uderzeniową (ciśnieniową), która niesie ze sobą energię cieplną. Szybkość przemieszczania się fali może osiągać prędkość ponad 100 metrów na sekundę. Efekty zniszczeń dokonane przez wybuch VCE można obliczyć, stosując model trójnitrotoluenu (TNT - trotyl), to znaczy wyznacza się energię fali wybuchowej powstałej w efekcie VCE i przelicza na równoważną masę TNT, która uległaby wybuchowi. Zasięgi zniszczeń wskutek największych na świecie wybuchów VCE. Miejsce wybuchu, rok Zakłady petrochemiczne w Pasadenie, 1989 rok Zakład produkcji kwasu octowego w Teksasie, 1987 rok Zakład produkcji kaprolaktamu w Flixborough, 1974 roku Rurociąg na Syberii, Ufa, 1989 roku Zasięg całkowitych zniszczeń Równoważna ilość eksplodującego TNT (trotylu) w tonach 915 m m m km największy nieatomowy wybuch na świecie Źródło: FM Global 7-42: Gudelines for evaluating the effects of vapor cloud explosions using a TNT equivalency method. Dlaczego TNT? Przeprowadzone liczne badania z eksplozjami trotylu są bardzo dobrze udokumentowane i pokazują skutki oddziaływania fali nadciśnieniowej. Dla przykładu, podczas wybuchu w zakładzie petrochemicznym w Pasadenie sejsmografy odnotowały trzęsienie ziemi bliskie 3,5 stopnia w skali Richtera. W praktyce obliczenia skali zniszczeń przeprowadza się według gotowych reguł zawartych w normach, zasadach praktyki itp. Dokonuje się ich w ramach oceny ryzyka wykonywanej do najróżniejszych celów, na przykład w branży ubezpieczeniowej - do określenia prawdopodobnej maksymalnej szkody (PML), czyli wskaźnika wyrażającego wielkość ryzyka. Skutki wybuchów w wyniku wzrostu nadciśnienia (fali uderzeniowej). Nadciśnienie [bar] 0,006 Skutki bardzo silny podmuch (12 stopni w skali Beauforta) 0,02 zniszczenia 10% powierzchni okien 0,20 całkowicie zniszczone konstrukcje stalowe budynków 0,50 przewrócone cysterny 0,70 całkowite zniszczenie budynków 5

8 majątek Doświadczenia pokazują, że najwięcej wybuchów (50%) jest następstwem wycieku substancji palnej z instalacji technologicznych. Jednocześnie statystyki dowodzą, że skutki eksplozji tychże chmur są największe. Tak się składa, że instalacje chemiczne są bardzo złożonymi urządzeniami, a ich wartość jest zawsze ogromna. Stąd uszkodzenia lub, co gorsza, zniszczenia zawsze będą generowały znaczne straty. Miejsca wybuchów VCE - 80 udokumentowanych przypadków wybuchów VCE Źródło: FM Global 7-42: Gudelines for evaluating the effects of vapor cloud explosions using a TNT equivalency method. Miejsca uwalniania substancji palnych i wybuchowych - 66 udokumentowanych przypadków wybuchów VCE na terenie zakładów chemicznych. 66 A jednak błąd człowieka Wymienioną listę katastrof można wydłużyć o kolejne zdarzenia. Wielkość strat będących następstwem wybuchów VCE oraz BLEVE jest zawsze znacząca. Istotne jest, że w większości przypadków przyczyną katastrof był błąd ludzki. Podczas dochodzenia bezpośredniej przyczyny wycieku gazu w Pasadenie oprócz niewłaściwego nadzoru ze strony zakładu petrochemicznego, nieinformowania pracowników sterowni o robotach prowadzonych na działającej instalacji, wyszły na jaw jeszcze inne nieprawidłowości. Dowiedziono, że standardem firmy zewnętrznej wykonującej prace związane z usuwaniem zanieczyszczeń w rurociągach było stosowanie odstępstw od obowiązujących na terenie przedsiębiorstw procedur bezpieczeństwa. Potwierdzeniem niech będzie chociażby brak odpowiedniego zamknięcia rurociągów. Śledztwo wykazało, że już wcześniej - zaledwie dwa miesiące przed zdarzeniem - w amerykańskim sądzie procesowali się z tą firmą remontową robotnicy poszkodowani w wyniku oszczędności w zakresie, ogólnie rzecz ujmując, nieprzestrzegania prawa pracy. Okazało się także, że problemy z reaktorem nr 6 odnotowano tydzień przed zdarzeniem. Po prostu etylen zanieczyszczony był acetylenem, co miało ogromny wpływ na jakość produktu końcowego. Mimo to, aby nie ograniczać produkcji, zwiększono ilość przepływającego etylenu, doprowadzając do jeszcze większych zanieczyszczeń rurociągów. Gdyby po pierwszych oznakach zaczynających się problemów wezwano by firmę zewnętrzną, wówczas wszelkie prace można było przeprowadzić w miarę szybko i bez większych kłopotów. Stąd też podejmowane próby przedmuchania rurociągów gazem palnym z poziomu sterowni. 8% 8% Analogiczne podejście do zasad bezpieczeństwa można zauważyć w bazie paliw koło Tomaszowa Mazowieckiego. Rozładunek cystern kolejowych prowadzony był bez uziemienia, co stworzyło idealne warunki do gromadzenia się ładunków elektryczności statycznej, a to doprowadziło prawdopodobnie do wyładowania iskrowego i zapalenia się mieszaniny gazu z powietrzem. A mogłoby się wydawać, że elementem wręcz powszechnej kultury technicznej jest wiedza o stosowaniu uziemienia podczas przetłaczania paliw płynnych Ponadto pracownicy mieli opracowane procedury przeciwpożarowe, które nie uwzględniały operacji technologicznych wykonywanych na terenie zakładu. Nie określono granicznych parametrów prowadzenia procesów oraz wymagań obsady osobowej dla wykonywania czynności w tym szczególnie zagrożonym pożarem i wybuchem przedsiębiorstwie. Przykładowo w dniu wybuchu tylko jeden pracownik obsługiwał rozładunek cystern kolejowych. Zgodnie z zasadami bezpieczeństwa powinno być ich dwóch. 34% 50% Źródło: FM Global 7-42: Gudelines for evaluating the effects of vapor cloud explosions using a TNT equivalency method. Nie inaczej było podczas wybuchu butanu w instalacji do produkcji kwasu octowego w zakładach w Teksasie w 1987 roku. Nastąpiło zatrzymanie produkcji z powodu braku zasilania w energię elektryczną. Po włączeniu napięcia operator uruchamiał reaktor do skutku. Z instalacji wyciekło około 40 ton butanu, który w mieszaninie 6 risk focus

9 z powietrzem utworzył chmurę. A ta natychmiast zapaliła się wybuchowo. Znowu nie przestrzegano procedur bezpieczeństwa przewidujących w przypadku zatrzymania instalacji przedmuchanie reaktorów azotem - gazem obojętnym, obniżającym stężenie tlenu. Znany jest w Polsce przypadek, do którego doszło w zupełnie innej branży (energetyka), gdy operator uruchamiał kocioł w systemie do skutku, czyli poprzez załączanie palników aż do pojawienia się zapłonu. Urządzenia automatyki uniemożliwiały jego włączenie. Jednak operator naciskał przełącznik start tak długo, aż palniki zadziałały. Gdy zostały włączone, mieszanina w kotle zapaliła się wybuchowo i urządzenie uległo znacznemu uszkodzeniu. Uciec przed chaosem od góry woda, koło zaczyna się kręcić. Obracanie możliwe jest dzięki różnicy ciężaru wody z lewej i prawej strony - w odniesieniu do pionowej osi przechodzącej przez środek. W miarę zwiększania przepływu wody prędkość poruszającego się koła wzrasta. Natomiast szybszy ruch obrotowy powoduje, że jest coraz mniej czasu na opróżnienie wiaderek bezpośrednio przed ich ponownym napełnieniem. W pewnym momencie koło przestaje obracać się w jednym kierunku. Zachwiany zostaje stan równowagi, to znaczy koło raz obraca się w prawo, raz w lewo. Zupełnie chaotycznie. Stan ten jest rezultatem dużej prędkości obrotowej koła, uniemożliwiającej opróżnienie się wiaderek. Nieuporządkowany ruch wynika W zakładzie chemicznym zagrożenie stwarzają nie tylko prowadzone tam procesy. Przede wszystkim poziom bezpieczeństwa wyraża się we wzajemnym oddziaływaniu układu: człowiek i złożone systemy technologiczne. Niewielkie nawet zachwianie stanu równowagi przez wydawałoby się całkowicie nieznaczący element, na przykład nieodpowiednie uszczelnienie rurociągu, na którym prowadzi się prace (Pasadena), brak uziemienia cystern kolejowych (baza paliw) może spowodować katastrofę i przejście przedsiębiorstwa w stan chaosu. Najlepiej wyjaśnienie tego zjawiska ilustruje koło wodne wspomnianego już Edwarda Lorenza. Urządzenie składa się z wiader o jednakowej pojemności, zamontowanych na obwodzie koła. W ich dnach znajdują się otwory (jednakowa liczba i średnica). Gdy do wiader jest nalewana czerwiec 2008 ze zbyt dużej ilości przepływającej wody. Oczywiście określenie ilości wody wprowadzającej koło w stan chaosu jest wykonalne. Natomiast nieodwracalny jest jego nieuporządkowany ruch. Podobnie dzieje się w zakładach branży chemicznej. Procesy, nawet te najbardziej złożone, są przewidywalne. Wystarczy jedno niewielkie zakłócenie reakcji, aby system wyszedł spod kontroli, doprowadzając do katastrofy. Dlatego w realizacji polityki bezpieczeństwa bardzo ważną rolę odgrywa świadomość istniejących zagrożeń, ale przede wszystkim znajomość i realizacja zasad bezpieczeństwa wśród wszystkich pracowników przedsiębiorstwa. Chaos niekoniecznie musi być ceną rozwoju cywilizacji. Krzysztof Kowalczyk 7

10 majątek Damian Andruszkiewicz dyrektor Biura Ubezpieczeń Małych i Średnich Przedsiębiorstw, zajmuje się zarządzaniem działalnością z zakresu ubezpieczeń majątkowych i komunikacyjnych dla małych i średnich przedsiębiorstw, absolwent Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Gdańskiego, specjalność statystyka ubezpieczeniowa, w Grupie Ergo Hestia od 2004 roku. MiŚ pod ochroną Przygotowanie optymalnego programu ubezpieczeniowego zaprojektowanego indywidualnie, na miarę potrzeb i możliwości finansowych dla dużego przedsiębiorstwa bywa wyzwaniem dla ubezpieczycieli oraz pośredników. Dzieje się tak pomimo faktu, że dla wielu takich przedsiębiorców zarządzanie ryzykiem nie jest tematem nieznanym. Skoro takie problemy pojawiają się przy ubezpieczaniu dużych przedsiębiorstw nasuwa się pytanie, jak skonstruować program ubezpieczeniowy dla sektora małych i średnich przedsiębiorców (potocznie zwanych MiŚ 1 )? 8 risk focus

11 Rozważając ten problem, trzeba wziąć pod uwagę skalę tego rynku, jak i jego zróżnicowane potrzeby. Oferta musi uwzględniać rodzaj prowadzonej działalności (a co za tym idzie, również ryzyka ubezpieczeniowego), poziom świadomości ubezpieczeniowej oraz skłonność do minimalizacji płaconej składki często kosztem okrojonej ochrony ubezpieczeniowej. Odpowiedź na powyższe pytanie nie jest prosta. Zależy bowiem od wielu czynników. Spróbujmy jednak pokrótce im się przyjrzeć, zdefi niować i usystematyzować. MŚP w Polsce Małe i średnie przedsiębiorstwa odgrywają główną rolę w gospodarce polskiej. Ich liczbę szacuje się na ponad 3,5 mln, co stanowi 99% wszystkich przedsiębiorstw w Polsce i zapewnia około 8,2 mln miejsc pracy. Według dostępnych danych najwięcej MŚP działa w branży handlu hurtowego i detalicznego oraz napraw (około 32%). Udział w handlu jest największy wśród firm mikro. Ponad 14% przedsiębiorstw zajmuje się obsługą nieruchomości, wynajmem i usługami związanymi z prowadzeniem działalności gospodarczej. Następne pod względem udziału w gospodarce to firmy z branż przemysłowej i przetwórczej oraz fi rmy budowlane i transportowe. Zatem sektor MŚP to duża liczba firm, mocno zróżnicowanych pod względem wielkości oraz rodzaju prowadzonej działalności. Rysunek 1. Struktura branżowa podmiotów aktywnych według sekcji w 2006 roku (%). Źródło: Dane opracowane na podstawie GUS. Przedsiębiorca świadomy zagrożeń w swojej firmie Rysunek 2. Zakres korzystania z usług ubezpieczeniowych przez MŚP w Polsce. Nie ma przedsiębiorstwa, które działa w środowisku wolnym od ryzyka. To utarte stwierdzenie wśród ubezpieczycieli oraz pośredników, które zwykle jest początkiem ich rozmowy z przedsiębiorcą o zabezpieczeniu się przed konsekwencjami szkody, nadal nie straciło na aktualności. Potwierdzają to aktualne dane dotyczące finansów MŚP, z których wynika, że ponad 27% MŚP 2 działających w Polsce przyznaje się, że nie korzysta z ubezpieczeń. Problem nie dotyczy jednak wyłącznie firm mikro, gdzie często przysłowiowy pan z teczką - czyli agent - generalnie nie ma co ubezpieczyć. Z badań wynika, że ponad 8% średnich fi rm nie korzysta w ogóle z usług ubezpieczeniowych Źródło: Finanse MŚP 2008, Rynek usług ubezpieczeniowych, Qualifact. czerwiec

12 majątek Co ciekawe, właściciele mikro, małych i średnich przedsiębiorstw, uważają generalnie, że ich firmy są dobrze zabezpieczone przed takim zagrożeniami, jak na przykład: pożar, kradzież, wandalizm, powódź, wyrządzenie komuś szkody. Zatem w opinii właścicieli MŚP są oni zasadniczo świadomi ryzyka związanego z prowadzoną przez nich działalnością. I pewnie tak jest, bo przecież nikt spoza firmy nie jest w stanie trafniej i dokładniej zdefi niować to ryzyko, a także określić, gdzie ono występuje. Ale czy na pewno? Osobiście uważam, że przedsiębiorcom wciąż brakuje świadomości oraz umiejętności gromadzenia i uporządkowania wewnętrznej wiedzy o ryzyku. Często, szczególnie w przypadku firm mikro, po prostu brakuje im na to czasu. Rysunek 3. Ocena ważności zagrożeń oraz stopień zabezpieczenia przed zagrożeniami występującymi w prowadzeniu fi rmy. Źródło: Finanse MŚP 2008, Rynek usług ubezpieczeniowych, Qualifact Standaryzacja ryzyka w ofercie ubezpieczeń dla MŚP W przypadku mikro, małych i średnich przedsiębiorstw mówimy o dużej skali tego sektora, jego zróżnicowaniu pod względem występujących branż (poczynając od sklepów spożywczych, poprzez usługi serwisowe, a na producentach mebli i firmach zajmujących się utylizacją odpadów kończąc) oraz, co istotne, ograniczonym budżecie na pokrycie wszelakich kosztów, w tym również składki ubezpieczeniowej. Aby odnaleźć się na tak określonym rynku, ubezpieczyciele musieli zatem stworzyć niezwykle elastyczny program ubezpieczeniowy z optymalnym zakresem ubezpieczenia, odpowiadający na większość zagrożeń wskazywanych przez przedsiębiorców z poszczególnych branż i na każdą kieszeń. W efekcie powstały ubezpieczenia (lub pakiety ubezpieczeniowe złożone z wielu produktów) dedykowane MŚP. Stworzono je na podstawie wystandaryzowych rozwiązań, wypracowanych i przyjętych przy ubezpieczeniach dużych podmiotów gospodarczych (również w zakresie procesu likwidacji szkód), w tym związanych z oceną ryzyka ubezpieczeniowego. Stąd też istotne jest doświadczenie ubezpieczyciela zdobywane przy budowie dużych programów ubezpieczeniowych, które wraz z upływem czasu przekładają się na rozwiązania wdrażane w produktach i pakietach kierowanych dla MŚP. Rysunek 4. Korzystanie z ubezpieczeń pakietowych. Źródło: Finanse MŚP 2008, Rynek usług ubezpieczeniowych, Qualifact. 10 risk focus

13 - wniosek ubezpieczeniowy, który zbiera dodatkowo informacje związane z otoczeniem i historią funkcjonowania przyjmowanego do ubezpieczenia przedsiębiorstwa, takie jak: lokalizacja, odległość firmy od jednostki straży pożarnej, liczba zgłoszonych szkód i roszczeń itp. Ponadto w celu jeszcze lepszego dostosowania produktu ubezpieczeniowego do potrzeb i możliwości finansowych przedsiębiorcy powszechnie stosowane są arkusze oceny ryzyka dla branż lub rodzajów działalności podwyższonego ryzyka. W związku z powyższym usługa związana z oceną ryzyka ubezpieczeniowego została wkomponowana w poszczególne składowe produktu: - taryfę składek, poprzez wprowadzenie między innymi: listy branż nieubezpieczalnych w pakiecie, stawki uzależnione od rodzaju branży, stawki uzależnione od przedmiotu ubezpieczenia, zwyżki / zniżki z tytułu posiadanego zabezpieczenia przeciwpożarowego / przeciwkradzieżowego, współczynniki wielkości obrotu firmy, obligatoryjnych franszyz itp., - Ogólne Warunki Ubezpieczeń, w które sporządzono zapisy dotyczące: generalnych wyłączeń zakresu ubezpieczenia w ramach poszczególnych ubezpieczeń wchodzących w skład pakietu, minimalnych wymogów zabezpieczeń przeciwpożarowych / przeciwkradzieżowych, możliwości dopasowania zakresu ubezpieczenia (włączenia dodatkowych klauzul) do potrzeb danej działalności, W efekcie funkcjonujące produkty zawierają uśrednione rozwiązania oceny ryzyka z wprowadzonymi minimalnymi progami akceptacyjnymi ryzyka, jednolitymi dla wszystkich rodzajów działalności. Taka konstrukcja może zatem powodować niedoszacowanie poziomu ryzyka dla branż uważanych przez ubezpieczycieli za niebezpieczne. Może również doprowadzić do sytuacji odwrotnej - znacznie mniej komfortowej dla klienta - związanej z przeszacowaniem ryzyka. W takim przypadku często wymagana jest interwencja doświadczonego pośrednika ubezpieczeniowego lub underwritera. Pośrednik ubezpieczeniowy - pomocna dłoń w ocenie ryzyka ubezpieczeniowego Obecnie niewielu spośród właścicieli MŚP (zwłaszcza tych mikro i małych) stać jest na skorzystanie z usług profesjonalnej firmy doradczej, która trafnie oceni na czerwiec

14 majątek przykład ryzyko ogniowe lub ustali dla jego firmy PML (Probable Maximum Loss). Natomiast każdy z przedsiębiorców może bezpłatnie skorzystać z porady pośrednika ubezpieczeniowego. W przypadku MŚP tym pośrednikiem jest głównie agent ubezpieczeniowy (udział 74,6%), pracownik ubezpieczyciela, ale równie istotna jest rola brokera (około 5%), którego obecność na rynku ubezpieczeń MŚP istotnie wpływa na wzrost świadomości ubezpieczeniowej klientów. Wiedza pośrednika ubezpieczeniowego ma niebagatelne znaczenie nie tylko na etapie rozmów prowadzonych z klientem, ale również przy konstruowaniu samej oferty ubezpieczeniowej. To właśnie w gestii doradcy leży uświadomienie klientowi jego potrzeb, określenie zagrożeń (między innymi poprzez lustrację ubezpieczanego mienia) i wybór optymalnego programu ubezpieczeniowego. Wymaga to często precyzyjnej wiedzy związanej z poszczególnymi branżami. Stąd też pojawia się wśród pośredników specjalizacja branżowa, na przykład w zakresie obsługi wspólnot mieszkaniowych czy branży budowlanej. Rysunek 5. Sposób zakupu ubezpieczeń (ogółem, dane ważone). 0,7% 4,7% 0,6% 21,6% 74,6% Źródło: Finanse MŚP 2008, Rynek usług ubezpieczeniowych, Qualifact. 12 risk focus

15 Ewolucja programu ubezpieczeniowego dla MŚP Oferta ubezpieczeniowa przeznaczona dla MŚP cały czas ewoluuje, między innymi pod wpływem: przenikania rozwiązań produktowych - na przykład ubezpieczeń all risk, Business Interruption, Assistance - oraz standardów oceny ryzyka z rynku ubezpieczeń dużych przedsiębiorstw. Nie bez znaczenia pozostaje także wzrost świadomości przedsiębiorców oraz ich możliwości fi nansowych. Naturalnym krokiem będzie zatem intensywny rozwój oferty ubezpieczeń dla MŚP w kierunku pakietów branżowych (już istnieje na rynku parę interesujących przykładów), czyli produktów skrojonych na miarę poszczególnych branż. Taka oferta dotyczy ryzyk związanych z funkcjonowaniem konkretnego rodzaju działalności - nie jest jedynie modyfikacją już istniejącego ubezpieczenia. Zmienia się również znaczenie agenta ubezpieczeniowego - tym bardziej, że w ubezpieczeniach przedsiębiorstw preferowany jest i będzie osobisty kontakt z klientem. Pośrednicy, którzy na rynku ubezpieczeń MŚP odgrywają istotną rolę doradców do spraw oceny ryzyka, uzupełniają niszę wyspecjalizowanych (lecz kosztownych) instytucji, firm doradczych, ekspertów inżynierów do spraw oceny ryzyka działających głównie na rynku dużych przedsiębiorstw. Damian Andruszkiewicz 1) Próg zatrudnienia oraz pułapy fi nansowe określające kategorię przedsiębiorstwa. (Rozporządzenie Komisji Wspólnot Europejskich z dnia 6 maja 2003 roku): 1. Na kategorię mikroprzedsiębiorstw oraz małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) składają się przedsiębiorstwa, które zatrudniają mniej niż 250 pracowników i których roczny obrót nie przekracza 50 milionów EUR oraz/lub całkowity bilans roczny nie przekracza 43 milionów EUR. 2. W kategorii MŚP przedsiębiorstwo małe definiuje się jako przedsiębiorstwo zatrudniające mniej niż 50 pracowników i którego roczny obrót oraz/lub całkowity bilans roczny nie przekracza 10 milionów EUR. 3. W kategorii MŚP mikroprzedsiębiorstwo defi niuje się jako przedsiębiorstwo zatrudniające mniej niż 10 pracowników i którego roczny obrót oraz/lub całkowity bilans roczny nie przekracza 2 milionów EUR. 2) Finanse MŚP 2008, Rynek usług ubezpieczeniowych, 2008, Qualifact. czerwiec

16 majątek Sławomir Adamczyk dyrektor Przedstawicielstwa Likwidacyjnego w Krakowie, zarządzający likwidacją szkód na obszarze województw: małopolskiego, podkarpackiego i świętokrzyskiego. Absolwent Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. W Grupie Ergo Hestia od 1993 roku. Palące problemy ubezpieczeń Z przyczyn niezależnych od ubezpieczonych, czasem z powodu mniejszych lub większych zaniedbań, dochodzi do katastrofalnych szkód. Zarządy firm stają wówczas przed poważnymi problemami: jak zminimalizować skutki zniszczeń? Gdzie znaleźć źródła finansowania koniecznych napraw i remontów? W jaki sposób zapewnić ciągłość działalności i wywiązać się z podpisanych kontraktów? Jak uchronić firmę od bankructwa? Wiążą się z nimi pytania kolejne - bezpośrednio związane z ubezpieczeniami: jak posiadana polisa wpływa na działanie firmy w sytuacji kryzysowej? czy odszkodowanie w pełni zapewnia pokrycie kosztów koniecznych napraw i remontów, a jeśli nie, to co musi zrobić firma, aby odszkodowanie pokryło wszystkie straty powstałe w wyniku szkody? Niedobrze jest, jeśli pytania te pojawiają się dopiero na zgliszczach majątku firm. 14 risk focus

17 Rysunek: Magda Beneda Od czego zależy wysokość odszkodowania? Z pewnym uproszczeniem można powiedzieć, że wysokość odszkodowania w szkodzie majątkowej zależy od przyjętej sumy, zakresu i przedmiotu ubezpieczenia. Dlaczego ważna jest suma ubezpieczenia? Środki obrotowe ubezpiecza się z reguły według cen zakupu lub kosztów wytworzenia. Przy ustalaniu sumy ubezpieczenia dla środków obrotowych należy pamiętać, aby kwota ta odpowiadała największej przewidywanej wartości tego mienia w okresie ubezpieczenia, a nie stanom magazynowym z dnia zawarcia umowy. Jeżeli suma ubezpieczenia jest zbyt niska, w przypadku szkody może pojawić się problem niedoubezpieczenia. Dla budynków, budowli, maszyn i urządzeń oraz wyposażenia - czyli, ogólnie mówiąc, dla środków trwałych - sumy ubezpieczenia mogą być przyjęte w różnych wysokościach. Mienie to można ubezpieczyć według: - wartości księgowej brutto, - wartości księgowej netto, - wartości odtworzeniowej, - wartości rzeczywistej. Przypomnijmy, że wartości księgowe brutto i netto są to wartości mienia wpisane do danych księgowych fi rm. czerwiec 2008 Pierwsza z nich nie uwzględnia amortyzacji, druga zaś jest pomniejszona o odpisy amortyzacyjne. Wartość odtworzeniowa odpowiada kosztom odbudowy lub odkupienia mienia po szkodzie, zaś wartość rzeczywista to wartość odtworzeniowa pomniejszona o zużycie techniczne. Jak zatem wygląda odszkodowanie przy ubezpieczeniu mienia do wymienionych powyżej sum ubezpieczenia? W przypadku ubezpieczenia mienia do wartości księgowej netto lub rzeczywistej nie jest możliwe otrzymanie odszkodowania w pełnej wysokości kosztów odbudowy mienia. Przy wartości netto wyliczone koszty odbudowy obniżane są bowiem o stopień amortyzacji, zaś przy wartości rzeczywistej - potrąca się stopień technicznego zużycia. Jeśli majątek ubezpieczymy do wartości księgowej brutto, to - nie wchodząc w szczegóły - należy powiedzieć, że odszkodowanie pokryje koszty odbudowy mienia jedynie w przypadku szkody częściowej (niedużej), której kwota nie przekracza wartości księgowej brutto. Pełny zwrot kosztów odbudowy otrzymamy tylko w przypadku ubezpieczenia mienia do wartości odtworzeniowej. Należy jednak pamiętać, aby wartość odtworzeniowa odpowiadała kosztom odbudowy w okresie ubezpieczenia, a nie tylko na dzień zawierania umowy ubezpieczenia. Dobitnym przykładem jest sytuacja z roku 2007, kiedy to koszty budowy nieruchomości zwiększyły się o kilkadziesiąt procent. 15

18 majątek Jak na odszkodowanie wpływają zakres i przedmiot ubezpieczenia? Majątek firmy można ubezpieczyć od żywiołów (zdarzeń losowych) w zakresie tak zwanych ryzyk ogniowych (ubezpieczenie mienia od ognia i innych zdarzeń losowych) oraz od tak zwanych wszystkich ryzyk (ubezpieczenie all risk). Mimo że zakres ochrony w obydwu przypadkach w większości się pokrywa, jest pomiędzy nimi zdecydowana różnica. Otóż warunki ogniowe obejmują zamknięty katalog ryzyk, natomiast warunki ubezpieczenia all risk obejmują otwarty katalog ryzyk, oczywiście poza określonymi wyłączeniami. Mienie można dodatkowo ubezpieczyć w zakresie ryzyk maszynowych, sprzętu elektronicznego, ryzyk budowlanych. Oprócz szkód związanych bezpośrednio ze zniszczeniem mienia, w firmach generowane są również straty związane z przestojem w produkcji, ograniczeniem produkcji lub zwiększonymi kosztami produkcji, spowodowanymi wcześniejszą szkodą w mieniu. Takie ryzyko obejmuje się ubezpieczeniem zysku utraconego, zwanym Business Interruption (w skrócie BI). Przedmiotem ubezpieczenia jest zazwyczaj majątek ubezpieczonej firmy. Firma może ubezpieczyć cały swój majątek - i to jest najwłaściwsza opcja - lub tylko wybrane mienie czy lokalizacje, na przykład: maszyny i urządzenia albo główny kompleks produkcyjny. Dodatkowo przedmiotem ubezpieczenia może być wykorzystywane w działalności mienie osób trzecich, na przykład wynajmowana maszyna lub też mienie pracownicze. Największe straty w mieniu firm generują szkody ogniowe. Rozległy pożar powoduje przeważnie zniszczenia katastrofalne, często powiększone jeszcze przez prowadzoną akcję gaśniczą. Prześledźmy przykłady takich właśnie szkód. Przeanalizujmy, jak doszło do pożarów, jaki miały przebieg, jak było ubezpieczone mienie i jakie odszkodowanie wypłacił ostatecznie zakład ubezpieczeń. A potem spójrzmy, jak wpłynęło to na dalszą działalność ubezpieczonego. Pożar w zakładzie produkcyjnym Przedsiębiorstwo X to producent materiałów izolacyjnych. Jego główny zakład, położony na obrzeżu dużego miasta, składał się z połączonego kompleksu hal, obejmującego część biurową, część produkcyjną (halę maszyn), magazyn wyrobów gotowych oraz (częściowo) magazyn surowców. W trakcie normalnego cyklu produkcyjnego, w następstwie wybuchu sprężarki i zapalenia się gorącego oleju, doszło do pożaru. Szybko rozprzestrzeniający się ogień ogarnął wkrótce cały kompleks. Czy przyjęty wariant ubezpieczenia był właściwy? W wyniku pożaru połączony kompleks hal zniszczony został w stopniu uniemożliwiającym jego odbudowę. Udało się jedynie uratować niektóre elementy wyposażenia biurowego. Całkowicie zniszczone zostały maszyny i urządzenia, a jeśli chodzi o środki obrotowe, ocalały jedynie wyroby gotowe i surowce przechowywane na placu poza wspomnianym kompleksem hal. Przyjęty przez ubezpieczonego wariant ubezpieczenia majątku trwałego w zakresie ubezpieczenia mienia od ognia według wartości księgowej netto spowodował, że odszkodowanie nie wystarczyło na pokrycie kosztów związanych z odbudową zniszczonego mienia. Otrzymane odszkodowanie w wysokości 2,1 mln złotych zdecydowanie odbiegało od wyliczonych kosztów odbudowy (odtworzenia) mienia po szkodzie. Wartość tych kosztów oszacowano na około 12 mln złotych. Zatem otrzymane odszkodowanie za środki trwałe wyniosło niespełna 18% przewidywanych kosztów odbudowy! Jeśli chodzi o środki obrotowe, ubezpieczone one były do wartości zakupu lub kosztów wytworzenia i w tym zakresie poszkodowany otrzymałby pełne odszkodowanie, gdyby przyjęte sumy ubezpieczenia odpowiadały stanom magazynowym. Z uwagi na niedoubezpieczenie w wysokości 50%, odszkodowanie z tytułu zniszczenia środków obrotowych obniżono o połowę i wypłacono 0,7 mln złotych. Przebieg pożaru w następujący sposób przedstawia jeden z pracowników - naoczny świadek całego wydarzenia: W tym dniu, około godziny 12:30, wykonywałem jak zwykle pracę biurową w laboratorium. Nagle za ścianą sąsiadującą z naszym pomieszczeniem, z miejsca gdzie była zainstalowana sprężarka, dał się słyszeć potężny huk, podobny do eksplozji. Towarzyszyły mu jakieś metaliczne stuki i zgrzyty. Zerwałem się prawie natychmiast i pobiegłem na halę, w miejsce, skąd dochodziły wspomniane głosy. Na hali obok maszyny numer 4 ukazała się moim oczom ściana ognia. Hala płonęła. W tym momencie front pożaru zaczął rozprzestrzeniać się w błyskawicznym tempie. Musiałem natychmiast opuścić halę, gdyż pożar nagle buchnął w moim kierunku. Następnie dobiegłem do pomieszczeń biurowych zarządu i krzyczałem, by uciekać, ponieważ pali się. Przystąpiłem jednocześnie do ratowania najważniejszej dokumentacji, wyrzucając ją na zewnątrz budynku przez otwarte okno. Próbowałem także wynieść serwer z pomieszczenia laboratorium, jednak ze względu na bliskość ogniska pożaru i duże ilości dymu oraz wysoką temperaturę zmuszony byłem porzucić ten zamiar. Potem udało mi się odjechać samochodem od płonącego budynku. 16 risk focus

19 Opisana sytuacja pokazuje, że przyjęty przez ubezpieczonego wariant ubezpieczenia oraz sumy ubezpieczenia były błędne. W żadnym przypadku ubezpieczenie nie gwarantowało więc otrzymania odszkodowania w wysokości odpowiadającej kosztom odbudowy i odtworzenia mienia po szkodzie. Zniszczony zakład nie został odbudowany, a fi rma zbankrutowała. Rodzaj mienia Ogień w magazynie wyrobów gotowych Ubezpieczonym była fi rma produkująca artykuły spożywcze. Zakład stanowił zwarty kompleks hal. W dniu wolnym od pracy, w nocy, gdy w zakładzie przebywali tylko pracownicy ochrony, wybuchł pożar. Gdy zadziałała czujka dymowa, zlokalizowano miejsce pożaru i wezwano straż pożarną, było już za późno, aby uratować płonącą halę magazynową. W efekcie podjętych działań udało się natomiast zapobiec większym zniszczeniom w halach przylegających, w których znajdowały się maszyny i urządzenia produkcyjne, wyroby gotowe i surowce. Szczególnie ważne było uratowanie maszyn i urządzeń, które w niedługim czasie mogły na czerwiec 2008 Wypłacone odszkodowanie Wartość odtworzeniowa / wartość środków obrotowych Środki trwałe 2,1 mln złotych 12 mln złotych Środki obrotowe 0,7 mln złotych 1,4 mln złotych nowo rozpocząć produkcję. W opanowaniu pożaru istotną rolę odegrało to, że pomiędzy poszczególnymi halami wybudowane były ściany odporne ogniowo, które opóźniły przedostanie się pożaru poza halę magazynową, co pozwoliło uratować pozostałą część zakładu. W wyniku pożaru zniszczona została hala magazynowa wraz ze znajdującymi się wewnątrz wyrobami gotowymi i surowcami. Pożar uszkodził również budynki przylegające do spalonej hali, zniszczone lub uszkodzone zostały instalacje przeciwpożarowe, centralnego ogrzewania, elektryczna, a wszystkie hale, maszyny i urządzenia zostały okopcone. Niewątpliwie zakres szkody został ograniczony poprzez istniejące ściany odporne ogniowo, co zmniejszyło wielkość strat w mieniu i skróciło przerwę w produkcji. Jak wyglądało odszkodowanie? Firma posiadała ubezpieczenie mienia od ognia i innych zdarzeń losowych, przy czym środki obrotowe ubezpieczono według cen zakupu lub kosztów wytworzenia, a środki trwałe - według wartości księgowej brutto. Odszkodowanie wypłacone za zniszczone środki obrotowe pokryło w pełni wielkość strat, poniesionych przez ubezpieczonego. Inaczej natomiast przedstawia się kwestia zniszczonych i uszkodzonych środków trwałych. O ile odszkodowanie za stosunkowo niewielkie zniszczenia w mieniu otaczającym spaloną halę pokryło w pełni wielkość strat, o tyle odszkodowanie za całkowicie zniszczoną halę magazynową wyrobów gotowych, wypłacone do sumy 17

20 majątek ubezpieczenia, nie pokryło wielkości kosztów odtworzenia hali. Hala była ubezpieczona do wartości księgowej brutto na kwotę 0,7 mln złotych i takie odszkodowanie otrzymał poszkodowany. Natomiast koszt odtworzenia oszacowano na kwotę 6 mln złotych. Produkcja w zakładzie została wznowiona po około miesiącu czasu, po przeprowadzeniu wielokrotnego czyszczenia hal, maszyn i urządzeń, dokonaniu przeglądów, doraźnych remontów, ponownych odbiorów instalacji oraz po uzyskaniu stosownych urzędowych pozwoleń. Po dwóch miesiącach osiągnięto pełną zdolność produkcyjną. Zniszczoną halę odbudowano w ciągu roku. Powstały pożar nie spowodował więc długotrwałych perturbacji w działaniu firmy, jedynie czasowo ograniczono dostawy produktów na rynek, a w tym czasie produkcję zwiększono w innym zakładzie firmy. Obecnie firma ubezpiecza mienie według wartości odtworzeniowej. Przykład tej szkody pokazuje, że w przypadku ubezpieczenia mienia do wartości księgowej brutto odszkodowanie pokrywa w pełni koszty usunięcia szkody tylko w razie niewielkich uszkodzeń, jak miało to miejsce w przypadku mienia otaczającego spaloną halę. Natomiast nie pokrywa w pełni kosztów odtworzenia zniszczonego środka trwałego. Odrębnym tematem jest brak ubezpieczenia zysku utraconego, czyli Business Interruption. Za okres przestoju oraz czas do osiągnięcia pełnej zdolności produkcyjnej fi rma ponosiła straty, co nie zostało zrekompensowane stosownym odszkodowaniem. W przypadku braku ścian odpornych ogniowo, wielkość strat w mieniu byłaby z pewnością większa. Dłuższa byłaby również przerwa w produkcji - szczególnie, jeśli doszłoby do zniszczenia istotnych maszyn i urządzeń. A jak wówczas rzecz miałaby się z odszkodowaniem? Z uwagi na ubezpieczenie mienia do wartości księgowej brutto nastąpiłby niewątpliwie dalszy rozdźwięk pomiędzy wielkością strat a wysokością odszkodowania. Nieubezpieczone straty związane z przerwą w produkcji uległyby istotnemu zwiększeniu. Rodzaj mienia Wypłacone odszkodowanie Wartość odtworzeniowa / wartość środków obrotowych Środki trwałe 3,6 mln złotych 8,9 mln złotych Środki obrotowe 6 mln złotych 6 mln złotych Zniszczone mienie firmy poligraficznej Firma poligraficzna, mająca siedzibę w północnej Polsce, posiadała pełny portfel zamówień na długi czas. Praca odbywała się w systemie ciągłym, na trzy zmiany. Pod koniec drugiej zmiany, w trakcie przelewania rozpuszczalnika, doszło do jego zapalenia się. Ogień szybko się rozprzestrzeniał z uwagi na dużą ilość łatwopalnych substancji, w tym farb drukarskich. Żywioł ogarnął wnętrze hali, w której znajdowały się maszyny drukarskie. Pomimo zastosowania wielu systemów zabezpieczających i przeciwdziałających rozwojowi pożaru, w tym między innymi tryskaczy, pożar bardzo szybko opanował całą halę. Dopiero przybycie na miejsce straży pożarnej, która przeprowadziła szybką i skuteczną akcję gaśniczą, doprowadziło do ugaszenia ognia. Mimo że pożar wybuchł w trakcie pracy, w obecności wielu pracowników, mimo że podjęto natychmiastową akcję gaśniczą i zadziałało wiele systemów przeciwpożarowych, nie udało się zapobiec ogromnym zniszczeniom. Obliczenie odszkodowania Główne straty związane były ze zniszczeniem i uszkodzeniem maszyn drukarskich. Ze względu na specyfikę tych maszyn, niemożliwa była ich natychmiastowa naprawa, czy też szybki zakup nowej linii technologicznej. Są to bowiem urządzenia produkowane w większości na zamówienie, a części zamienne rozprowadzane są w praktyce wyłącznie przez producenta maszyn. Dodatkową komplikacją był problem z nabyciem części do maszyn, które już od dawna nie były produkowane. Nie bez znaczenia były również zakres i czas remontu budowlanego samej hali, w której znajdowały się maszyny objęte pożarem. Jednymi z najważniejszych problemów, przed jakimi stanął ubezpieczony po powstaniu szkody, było jak najszybsze wyremontowanie lub zakupienie nowych maszyn oraz wywiązanie się z podjętych kontraktów. Firma rozpoczęła poszukiwania na rynku krajowym i międzynarodowym nowych lub sprawnych używanych części do swoich maszyn drukarskich. Dążono też wszelkimi sposobami do tego, aby jak najszybciej zakupić nowe linie technologiczne. Produkcję w hali ogarniętej pożarem częściowo wznowiono 18 risk focus

Palące. problemy ubezpieczeń

Palące. problemy ubezpieczeń majątek Sławomir Adamczyk dyrektor Przedstawicielstwa Likwidacyjnego w Krakowie, zarządzający likwidacją szkód na obszarze województw: małopolskiego, podkarpackiego i świętokrzyskiego. Absolwent Akademii

Bardziej szczegółowo

VCE i BLEVE. - nieprzewidywalne zagrożenia

VCE i BLEVE. - nieprzewidywalne zagrożenia majątek VCE i BLEVE - nieprzewidywalne zagrożenia Krzysztof Kowalczyk Hestia Loss Control, specjalista ds. oceny ryzyka, zajmuje się zagadnieniami ryzyka ogniowego i utraty zysku, inżynier, absolwent Szkoły

Bardziej szczegółowo

Licencjonowani zarządcy nieruchomości podlegają obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu wykonywania czynności zawodowych.

Licencjonowani zarządcy nieruchomości podlegają obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu wykonywania czynności zawodowych. W Polsce jest ok. 15 tys. licencjonowanych zarządców nieruchomości; podlegają oni obowiązkowi ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu czynności zawodowych. Licencjonowani zarządcy nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Mają one charakter rekomendacji. Celem tych rekomendacji jest podniesienie standardów

Mają one charakter rekomendacji. Celem tych rekomendacji jest podniesienie standardów REKOMENDACJA POLSKIEJ IZBY UBEZPIECZEŃ - MINIMALNE WYMOGI INFORMACYJNE Minimalne Wymogi Informacyjne zawarte w formularzach i innych dokumentach, zwane dalej Minimalnymi Wymogami Informacyjnymi zostały

Bardziej szczegółowo

Jeszcze lepsza oferta Compensa Firma 19043

Jeszcze lepsza oferta Compensa Firma 19043 Jeszcze lepsza oferta Compensa Firma 19043 Czy wiesz, że Drogi Agencie, Czy wiesz, że wg danych GUSu za 2011 r w Polsce zarejestrowanych jest około 1.700.000 firm? Prawie 96% z nich to mikroprzedsiębiorstwa

Bardziej szczegółowo

Polisa nr 556000000000

Polisa nr 556000000000 SOPOCKIE TOWARZYSTWO UBEZPIECZEŃ ERGO HESTIA SA ul. Hestii 1, 81-731 Sopot. Numer KRS 0000024812 Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku, VIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego. NIP 585-000-16-90.

Bardziej szczegółowo

JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC?

JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? TRANSPORT JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? www.firmatransportowa.pl TRANSPORT JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC JAK WYBRAĆ NAJKORZYSTNIEJSZĄ POLISĘ AC? Spis treści Jaki zakres ochrony możesz

Bardziej szczegółowo

W związku z tym, iż Zamawiający pominął odpowiedź na pytanie nr 28 dlatego jeszcze raz umieszcza odpowiedzi do przetargu ZP/26/PN/14.

W związku z tym, iż Zamawiający pominął odpowiedź na pytanie nr 28 dlatego jeszcze raz umieszcza odpowiedzi do przetargu ZP/26/PN/14. Śrem, dnia 25.11.2014r. Dotyczy sprawy: ZP/26/PN/14 SPROSTOWANIE DO UDZIELNYCH ODPOWIEDZI w dniu 24.11.2014 W związku z tym, iż Zamawiający pominął odpowiedź na pytanie nr 28 dlatego jeszcze raz umieszcza

Bardziej szczegółowo

mgr inż. Aleksander Demczuk

mgr inż. Aleksander Demczuk ZAGROŻENIE WYBUCHEM mgr inż. Aleksander Demczuk mł. bryg. w stanie spocz. Czy tylko po??? ZAPEWNENIE BEZPIECZEŃSTWA POKÓJ KRYZYS WOJNA REAGOWANIE PRZYGOTOWANIE zdarzenie - miejscowe zagrożenie - katastrofa

Bardziej szczegółowo

U M O W A NR Usługi ubezpieczenia mienia

U M O W A NR Usługi ubezpieczenia mienia Wzór umowy załącznik do SIWZ U M O W A NR Usługi ubezpieczenia mienia zawarta w dniu... 2008 r. w Skierniewicach pomiędzy: Energetyką Cieplną SP. z o.o w Skierniewicach, ul. Przemysłowa 2 wpisaną do Krajowego

Bardziej szczegółowo

ZP Mikołajki Pomorskie, 24.09.2014 r.

ZP Mikołajki Pomorskie, 24.09.2014 r. ZP Mikołajki Pomorskie, 24.09.2014 r. Do wszystkich Wykonawców Dotyczy: Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia dotyczącej ubezpieczenia mienia i Odpowiedzialności Gminy Mikołajki Pomorskie Zamawiający

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź Zamawiający informuje, że w chwili obecnej nie planuje żadnych prac budowlanych wymagających pozwolenia na budowę.

Odpowiedź Zamawiający informuje, że w chwili obecnej nie planuje żadnych prac budowlanych wymagających pozwolenia na budowę. Wrocław, dnia 21.11.2014 r. Do Uczestników postępowania przetargowego na usługę Ubezpieczenie mienia i OC podmiotu leczniczego Zdrowie Sp. z o.o. Zamawiający, Zdrowie Sp. z o.o., zgodnie z art. 38 ust.

Bardziej szczegółowo

157/16/07/2013/N/Sulęcin

157/16/07/2013/N/Sulęcin Strona 1 z 5 Wrocław, 29.07.2013 Do uczestników przetargu nieograniczonego na usługę kompleksowego ubezpieczenia Powiatu Sulęcińskiego ODPOWIEDZI NA PYTANIA/ZMIANY DO SIWZ NR 157/16/07/2013/N/Sulęcin Działając

Bardziej szczegółowo

Doświadczenie, które zobowiązuje

Doświadczenie, które zobowiązuje Usługi dostosowane do potrzeb Doświadczony zespół ekspertów Rzetelność i profesjonalizm Rozwój Elastyczność i kompetencja Jako Saltex od 2004 roku z powodzeniem umacniamy swoją pozycję rzetelnego eksperta

Bardziej szczegółowo

Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla. Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia

Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla. Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia Innowacyjność w ubezpieczeniach? Co jest tak naprawdę kluczowe dla zabezpieczenia firmy w obliczu ryzyk Piotr Narloch Prezes Zarządu Grupy Concordia INNOWACYJNOŚĆ - Klientów Innowacje nowe projekty są

Bardziej szczegółowo

Dotyczy przetargu nieograniczonego na zawarcie umów ubezpieczenia

Dotyczy przetargu nieograniczonego na zawarcie umów ubezpieczenia SzWNr2 ZP/250/83/382/10 Rzeszów, 2010-11-02......... Dotyczy przetargu nieograniczonego na zawarcie umów ubezpieczenia Zamawiający na podstawie art. 38 ust. 1 i 2 ustawy Prawo Zamówień Publicznych z dnia

Bardziej szczegółowo

Nr referencyjny nadany sprawie przez Zamawiającego. Odpowiedzi Nr 2 na pytania Wykonawców

Nr referencyjny nadany sprawie przez Zamawiającego. Odpowiedzi Nr 2 na pytania Wykonawców YSKA NYSKA ENERGETYKA CIEPLNA NYSA Sp. z o.o. 48 300 Nysa, ul. Jagiellońska 10a Tel.: +48 774017100 Fax.: +48 774017110 Nr referencyjny nadany sprawie przez Zamawiającego 6/NEC/2015 Odpowiedzi Nr 2 na

Bardziej szczegółowo

Uczestnicy postępowania

Uczestnicy postępowania ODPOWIEDŹ NA PYTANIA ZADANE PRZEZ WYKONAWCÓW DO TREŚCI SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Znak: 9/ZP/p.n./ubezpieczenia/2013 Nr ogłoszenia w BZP:214937-2013 Uczestnicy postępowania Dotyczy: przetargu

Bardziej szczegółowo

URZĄD MIASTA MILANÓWKA

URZĄD MIASTA MILANÓWKA URZĄD MIASTA MILANÓWKA TOM.271.1.3.2015 Milanówek, dnia 27.02.2015 r. Dotyczy: Postępowania o udzielenie zamówienia publicznego prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego ZP.271/3/ORG/ 15 na Zakup

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Plan Prezentacji Cel artykułu Dlaczego działalność przemysłowa wiąże się z ryzykiem?

Bardziej szczegółowo

Program. Ubezpieczony znaczy zabezpieczony?

Program. Ubezpieczony znaczy zabezpieczony? Program Ubezpieczony znaczy zabezpieczony? Na co zwrócić szczególną uwagę przy lekturze ogólnych warunków ubezpieczenia (na przykładzie ubezpieczenia nieruchomości, OC przedsiębiorcy, ubezpieczenia D&O,

Bardziej szczegółowo

TOM 2. Rozdział 6 WARUNKI UBEZPIECZENIOWE

TOM 2. Rozdział 6 WARUNKI UBEZPIECZENIOWE TOM 2 Rozdział 6 WARUNKI UBEZPIECZENIOWE Podrozdział I Ubezpieczenie budowlano - montażowe (CAR/EAR) 1) Ubezpieczony: Wykonawca, Zamawiający, Podwykonawcy oraz wszystkie inne podmioty uczestniczące w realizacji

Bardziej szczegółowo

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO MARŻA BRUTTO Marża i narzut dotyczą tego ile właściciel sklepu zarabia na sprzedaży 1 sztuki pojedynczej pozycji. Marża brutto i zysk brutto odnoszą się do tego ile zarabia

Bardziej szczegółowo

ODDZIAŁYWANIE FIRM UBEZPIECZENIOWYCH NA BEZPIECZEŃSTWO POŻAROWE W ZAKŁADACH PRZEMYSŁOWYCH

ODDZIAŁYWANIE FIRM UBEZPIECZENIOWYCH NA BEZPIECZEŃSTWO POŻAROWE W ZAKŁADACH PRZEMYSŁOWYCH ODDZIAŁYWANIE FIRM UBEZPIECZENIOWYCH NA BEZPIECZEŃSTWO POŻAROWE W ZAKŁADACH PRZEMYSŁOWYCH Dr inż. Dariusz Gołębiewski Kierownik Zespołu Oceny Ryzyka Funkcja ubezpieczeń Szkoda zdarzenie losowe Przy założeniu

Bardziej szczegółowo

GoBiznes nowy produkt dla MSP. Warsztaty

GoBiznes nowy produkt dla MSP. Warsztaty nowy produkt dla MSP Warsztaty dla kogo? Dla Przedsiębiorców, których wartość majątku w jednej lokalizacji nie przekracza 10 mln zł, a we wszystkich lokalizacjach 20 mln zł. Dla Przedsiębiorców, których

Bardziej szczegółowo

PROJEKT MALY WIELKI ATOM

PROJEKT MALY WIELKI ATOM PROJEKT MALY WIELKI ATOM MISZKIEL PRZEMYSŁAW SEMESTR 1LO2B ELEKTROWNIA W CZARNOBYLU Katastrofa w Czarnobylu - jedna z największych katastrof przemysłowych XX wieku, oceniana jako największa katastrofa

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE DO OCENY RYZYKA INFORMACJE OGÓLNE

INFORMACJE DO OCENY RYZYKA INFORMACJE OGÓLNE Strona 1 z 6 Załącznik nr 8 do SIWZ nr 13/2015/N/Kobierniki INFORMACJE DO OCENY RYZYKA Zamawiający: Nazwa: Zakład Utylizacji Odpadów Komunalnych w Kobiernikach k/płocka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

st. kpt. Norbert Karbownik Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Szczecinie

st. kpt. Norbert Karbownik Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Szczecinie SPOSOBY POSTĘPOWANIA NA WYPADEK POŻARU BĄDŹ INNEGO MIEJSCOWEGO ZAGROŻENIA st. kpt. Norbert Karbownik Komenda Wojewódzka Państwowej Straży Pożarnej w Szczecinie Roczne podsumowanie działalności jednostek

Bardziej szczegółowo

TU HDI Samopomoc S.A. - Ogólne warunki ubezpieczenia budynków i lokali mieszkalnych od ognia i innych zdarzeń losowych

TU HDI Samopomoc S.A. - Ogólne warunki ubezpieczenia budynków i lokali mieszkalnych od ognia i innych zdarzeń losowych Analiza ogólnych warunków ubezpieczenia Nazwa zakładu ubezpieczeń TU HDI Samopomoc S.A. Nazwa OWU Ogólne warunki ubezpieczenia budynków i lokali mieszkalnych od ognia i innych zdarzeń losowych OWU z dn.

Bardziej szczegółowo

Pożar Biura w Biurowcu (układ pomieszczeń: pomieszczenie, korytarz, klatka schodowa)

Pożar Biura w Biurowcu (układ pomieszczeń: pomieszczenie, korytarz, klatka schodowa) Hazards Control Lech Forowicz Pożar Biura w Biurowcu (układ pomieszczeń: pomieszczenie, korytarz, klatka schodowa) Pożar wybucha gwałtownie na środku pomieszczenia nr 1, na poziomie podłogi. Zapaleniu

Bardziej szczegółowo

DOTYCZY: USŁUGA UBEZPIECZENIA MAJĄTKU I ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH IM. EUGENIUSZA GEPPERTA WE WROCŁAWIU

DOTYCZY: USŁUGA UBEZPIECZENIA MAJĄTKU I ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH IM. EUGENIUSZA GEPPERTA WE WROCŁAWIU ZP-1/02/2014 Wrocław, dn. 11-03-2014r. INFORMACJA NR 6 DOTYCZY: postępowania o udzielenie zamówienia publicznego pn. USŁUGA UBEZPIECZENIA MAJĄTKU I ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH IM.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja w sprawie zabezpieczania prac niebezpiecznych pod względem pożarowym

Instrukcja w sprawie zabezpieczania prac niebezpiecznych pod względem pożarowym załącznik nr 1 do instrukcji bezpieczeństwa pożarowego Instrukcja w sprawie zabezpieczania prac niebezpiecznych pod względem pożarowym Postanowienia wstępne Niniejsza instrukcja określa zasady i procedury

Bardziej szczegółowo

Audyt systemów grzewczych na instalacji magazynowania tetranylu

Audyt systemów grzewczych na instalacji magazynowania tetranylu Elektryczne Systemy Grzewcze Audyt systemów grzewczych na instalacji magazynowania tetranylu Dobrze zaprojektowany i prawidłowo zamontowany system ogrzewania elektrycznego pracuje niezawodnie przez długie

Bardziej szczegółowo

Porównanie zakresu ubezpieczenia OC za produkt u przykładowych ubezpieczycieli

Porównanie zakresu ubezpieczenia OC za produkt u przykładowych ubezpieczycieli Porównanie zakresu ubezpieczenia OC za produkt u przykładowych ubezpieczycieli Zakres ubezpieczenia PTU S.A. 1 PZU S.A. 2 Commercial Union 3 Hestia 4 Przedmiot ochrony Ochroną objęte są wypadki ubezpieczeniowe,

Bardziej szczegółowo

Klauzule dodatkowe i inne postanowienia szczególne fakultatywne

Klauzule dodatkowe i inne postanowienia szczególne fakultatywne Klauzule dodatkowe i inne postanowienia szczególne fakultatywne Załącznik nr 6 do SIWZ Okresy ubezpieczenia, o których mowa w definicjach oraz w SIWZ: okres od następnego dnia od daty zakończenia aktualnych

Bardziej szczegółowo

ANALIZA RYZYKA ZAWODOWEGO ARKUSZ KONTROLNY OCENY STANU BHP NA STANOWISKU PRACOWNIKA STACJI PALIW GAZOWYCH

ANALIZA RYZYKA ZAWODOWEGO ARKUSZ KONTROLNY OCENY STANU BHP NA STANOWISKU PRACOWNIKA STACJI PALIW GAZOWYCH ANALIZA RYZYKA ZAWODOWEGO Załącznik ARKUSZ KONTROLNY OCENY STANU BHP NA STANOWISKU PRACOWNIKA STACJI PALIW GAZOWYCH uwzględniający wymagania: dyrektywy 90/270/EWG, Kodeksu pracy art. 207 2, art. 212, art.

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWA OCHRONA ZAWODU ADWOKATA

KOMPLEKSOWA OCHRONA ZAWODU ADWOKATA KOMPLEKSOWA OCHRONA ZAWODU ADWOKATA Przewodnik po ubezpieczeniach dostępnych dla członków Izb Adwokackich w ramach umowy Generalnej NRA - PZU SA, TUiR Warta SA Umowa Generalna w sprawie programu ubezpieczeniowego

Bardziej szczegółowo

KLAUZULA ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZAGRANICA

KLAUZULA ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZAGRANICA KLAUZULA ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ ZAGRANICA 1 1. Ta klauzula rozszerza umowę ubezpieczenia zawartą na podstawie Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Niezbędnik podróżnika - zagranica o ubezpieczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

AMORTYZACJA w likwidacji szkód z ubezpieczenia OC p.p.m.

AMORTYZACJA w likwidacji szkód z ubezpieczenia OC p.p.m. AMORTYZACJA w likwidacji szkód z ubezpieczenia OC p.p.m. Chmielowiec Bartłomiej Wydział Prawny Biura Rzecznika Ubezpieczonych Szkolenie dla brokerów ubezpieczeniowych. Warszawa 17.01.2014 Zakres szkolenia

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych

Ubezpieczenie wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych Ubezpieczenie wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych Oferta usług brokerskich oraz doradztwa ubezpieczeniowego Szanowni Państwo. Asecurica Sp. z o.o. jest niezależnym brokerem ubezpieczeniowym i reasekuracyjnym

Bardziej szczegółowo

LISTA KONTROLNA. Część II - Ochrona Przeciwpożarowa. Magazynowanie i Dystrybucja Paliw oraz Ropy Naftowej. Samokontrola/Kontrola w Zakładzie**

LISTA KONTROLNA. Część II - Ochrona Przeciwpożarowa. Magazynowanie i Dystrybucja Paliw oraz Ropy Naftowej. Samokontrola/Kontrola w Zakładzie** LISTA KONTROLNA Część II - Ochrona Przeciwpożarowa Magazynowanie i Dystrybucja Paliw oraz Ropy Naftowej Samokontrola/Kontrola w Zakładzie**... przeprowadzona w dniach:... 1. Obiekty i urządzenia przeciwpożarowe

Bardziej szczegółowo

Raport bieŝący nr 19/2011 z dnia 22.03.2011r. Podpisanie przez INPRO SA umów znaczących z InterRisk Towarzystwo Ubezpieczeń SA Vienna Insurance Group

Raport bieŝący nr 19/2011 z dnia 22.03.2011r. Podpisanie przez INPRO SA umów znaczących z InterRisk Towarzystwo Ubezpieczeń SA Vienna Insurance Group Raport bieŝący nr 19/2011 z dnia 22.03.2011r. Podpisanie przez INPRO SA umów znaczących z InterRisk Towarzystwo Ubezpieczeń SA Vienna Insurance Group Zarząd INPRO SA ( Spółka ) informuje, iŝ w dniu 21

Bardziej szczegółowo

ZAKRES UBEZPIECZENIA

ZAKRES UBEZPIECZENIA Załącznik nr 2 - Formularz cenowy... (pieczęć firmowa Wykonawcy) Wszystkie rubryki poniższej tabeli powinny być wypełnione. Wszystkie opisane w Szczegółowym Opisie Przedmiotu Zamówienia stanowiącym załącznik

Bardziej szczegółowo

URZĄD MIEJSKI W GLIWICACH

URZĄD MIEJSKI W GLIWICACH URZĄD MIEJSKI W GLIWICACH OR-2024/36/11 Gliwice, 05-12-2011 r. nr kor. UM-515688/2011 Dotyczy: Ubezpieczenie mienia oraz odpowiedzialności cywilnej miejskich jednostek organizacyjnych oraz Urzędu Miejskiego

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA STREF ZAGROŻENIA WYBUCHEM

KLASYFIKACJA STREF ZAGROŻENIA WYBUCHEM KLASYFIKACJA STREF ZAGROŻENIA WYBUCHEM WYZNACZANIE ZASIĘGU STREF. Małgorzata TURCZYN Maciej BUŁKOWSKI AV\20020356 Safety.pot 1 Klasyfikacja stref zagrożenia wybuchem Strefa zagrożenia wybuchowego... Zdefiniowana

Bardziej szczegółowo

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r.

Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych. Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Zasada wzajemności w ubezpieczeniach uczelni wyższych Spotkanie KRASP Warszawa, 3 czerwca 2016 r. Ubezpieczenia majątkowe Towarzystwo Ubezpieczeń Wzajemnych Polski Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych 2 Czym

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem

Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem Politechnika Śląska w Gliwicach Instytut Maszyn i Urządzeń Energetycznych Bezpieczeństwo użytkowania samochodów zasilanych wodorem prof. dr hab. inż. Andrzej Rusin dr inż. Katarzyna Stolecka bezbarwny,

Bardziej szczegółowo

Podatek VAT w odszkodowaniach z ubezpieczeniach OC posiadaczy pojazdów mechanicznych

Podatek VAT w odszkodowaniach z ubezpieczeniach OC posiadaczy pojazdów mechanicznych Bartłomiej Chmielowiec główny specjalista w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych Podatki w ubezpieczeniach część 2 Podatek VAT w odszkodowaniach z ubezpieczeniach OC posiadaczy pojazdów mechanicznych Możliwość

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie i zmiana treści siwz

Wyjaśnienie i zmiana treści siwz . Bystra, dn. 13.02.2014 r. Nr sprawy: 4/EZP/380/NOiI/2/2014 Wszyscy zainteresowani Specjalista ds. Zamówień Publicznych tel./fax (33) 499 18 10 zp@szpitalbystra.pl Wyjaśnienie i zmiana treści siwz Dotyczy:

Bardziej szczegółowo

KLAUZULA UBEZPIECZENIA KOSZTÓW RATOWNICTWA I POSZUKIWANIA ZAGRANICA

KLAUZULA UBEZPIECZENIA KOSZTÓW RATOWNICTWA I POSZUKIWANIA ZAGRANICA KLAUZULA UBEZPIECZENIA KOSZTÓW RATOWNICTWA I POSZUKIWANIA ZAGRANICA 1 1. Ta klauzula rozszerza umowę ubezpieczenia zawartą na podstawie Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Niezbędnik podróżnika - zagranica

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienia na zapytania do przetargu 2 :

Wyjaśnienia na zapytania do przetargu 2 : Gmina Niwiska 36-147 Niwiska 430 Niwiska, dnia 03. 07. 2013 r. Wyjaśnienia na zapytania do przetargu 2 : Dotyczy: przetarg nieograniczony : Ubezpieczenie majątku i innych interesów Gminy Niwiska wraz z

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE DO OCENY RYZYKA INFORMACJE OGÓLNE

INFORMACJE DO OCENY RYZYKA INFORMACJE OGÓLNE Strona 1 z 5 Załącznik nr 9 do SIWZ 33/2014/N/Kobierniki INFORMACJE DO OCENY RYZYKA Zamawiający: Nazwa: Zakład Utylizacji Odpadów Komunalnych w Kobiernikach k/płocka Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI WYKONANIA OCHRONY. Zespołu Zamkowego oraz hotelu w kurtynie południowo zachodniej w Starym Wiśniczu

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI WYKONANIA OCHRONY. Zespołu Zamkowego oraz hotelu w kurtynie południowo zachodniej w Starym Wiśniczu SZCZEGÓŁOWE WARUNKI WYKONANIA OCHRONY Załącznik Nr 1 do umowy Zespołu Zamkowego oraz hotelu w kurtynie południowo zachodniej w Starym Wiśniczu I. Obowiązki stron umowy : 1 Strony umowy zobowiązane są współdziałać

Bardziej szczegółowo

KLAUZULA UBEZPIECZENIA KOSZTÓW POBYTU OSOBY TOWARZYSZĄCEJ ZAGRANICA

KLAUZULA UBEZPIECZENIA KOSZTÓW POBYTU OSOBY TOWARZYSZĄCEJ ZAGRANICA KLAUZULA UBEZPIECZENIA KOSZTÓW POBYTU OSOBY TOWARZYSZĄCEJ ZAGRANICA 1 1. Ta klauzula rozszerza umowę ubezpieczenia zawartą na podstawie Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Niezbędnik podróżnika - zagranica

Bardziej szczegółowo

10. ZAGROŻENIE POWAŻNĄ AWARIĄ

10. ZAGROŻENIE POWAŻNĄ AWARIĄ z przeprowadzeniem oceny strategicznej oddziaływania programu środowiska 10. ZAGROŻENIE POWAŻNĄ AWARIĄ Poważna awaria, wg ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo środowiska (Dz. U. z 2008 r., Nr 25, poz.

Bardziej szczegółowo

PYTANIE 12. Prosimy o informacja ile wśród sprzętu medycznego jest urządzeń starszych niż 5 lat i jaka jest wartość tego sprzętu

PYTANIE 12. Prosimy o informacja ile wśród sprzętu medycznego jest urządzeń starszych niż 5 lat i jaka jest wartość tego sprzętu 5. Jaka jest odległość w metrach między budynkami, które nie są ze sobą połączone łącznikami. Odległość pomiędzy budynkami niepołączonymi z sobą wynosi powyżej 20 m 6. Jakiego rodzaju zabezpieczenia przeciwpożarowe

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do SIWZ Część 04- Opis Przedmiotu Zamówienia Szczegółowe Warunki Ubezpieczenia

Załącznik nr 1 do SIWZ Część 04- Opis Przedmiotu Zamówienia Szczegółowe Warunki Ubezpieczenia 1. UBEZPIECZENIA KOMUNIKACYJNE 1.1. POSTANOWIENIA WSPÓLNE DLA UBEZPIECZEŃ KOMUNIKACYJNYCH 1.1.1. Zostanie zawarta jedna Umowa Ubezpieczeń Komunikacyjnych w zakresie OC/AC/NNW/Assistance Polska na warunkach

Bardziej szczegółowo

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka.

Definicja ryzyka ubezpieczeniowego, cechy ryzyka, faktory ryzyka. Podstawowe pojęcia ubezpieczeniowe. Klasyfikacja ubezpieczeń Ubezpieczenia dzielimy na: Społeczne, Gospodarcze. Ubezpieczenia społeczne naleŝą do sektora publicznego, są ściśle związane z pracownikiem

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenie Gminy Miasta Gdańska. Marek Komorowski

Ubezpieczenie Gminy Miasta Gdańska. Marek Komorowski Ubezpieczenie Gminy Miasta Gdańska Marek Komorowski Ubezpieczenie Gminy Miasta Gdańska City Polisa Zakresy ubezpieczeń: majątkowe komunikacyjne odpowiedzialność cywilna 2 Ubezpieczenie Gminy Miasta Gdańska

Bardziej szczegółowo

Jak i z kim obniżać koszty sprężonego powietrza w przemyśle. Optymalizacja systemów sprężonego powietrza

Jak i z kim obniżać koszty sprężonego powietrza w przemyśle. Optymalizacja systemów sprężonego powietrza Jak i z kim obniżać koszty sprężonego powietrza w przemyśle. Optymalizacja systemów sprężonego powietrza zgodnie z zaleceniami Unii Europejskiej. Konferencja REMONTY I UTRZYMANIE TUCHU W PRZEMYŚLE - Zakopane

Bardziej szczegółowo

Pakiet Ubezpieczeń. Wybierz & Gotowe. informacje dla konsumentów. Informacje kontaktowe. Domek b.v. T: 088-10 21 544

Pakiet Ubezpieczeń. Wybierz & Gotowe. informacje dla konsumentów. Informacje kontaktowe. Domek b.v. T: 088-10 21 544 Pakiet Ubezpieczeń Wybierz & Gotowe informacje dla konsumentów Informacje kontaktowe Domek b.v. T: 088-10 21 544 Maaspoortweg 5 E: ubezpieczenia@domek.nl 5235 KG s -Hertogenbosch W: www.domek.nl 1 Pakiet

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie Melania Nieć, Joanna Orłowska, Maja Wasilewska Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Województwo dolnośląskie Struktura podmiotowa przedsiębiorstw aktywnych W 2013 r. o ponad

Bardziej szczegółowo

Lublin, dnia 09 lipca 2012 r. EDZ.242-70/12. Do Wykonawców zainteresowanych udziałem w postępowaniu

Lublin, dnia 09 lipca 2012 r. EDZ.242-70/12. Do Wykonawców zainteresowanych udziałem w postępowaniu Lublin, dnia 09 lipca 2012 r. EDZ.242-70/12 Do Wykonawców zainteresowanych udziałem w postępowaniu Dotyczy : Postępowania o udzielenie zamówienia publicznego w trybie przetargu nieograniczonego, którego

Bardziej szczegółowo

FIDI DESTYLACJA ROZPUSZCZALNIKÓW

FIDI DESTYLACJA ROZPUSZCZALNIKÓW Inwestycja przynosząca zysk dla inwestora oraz środowiska FIDI DESTYLACJA ROZPUSZCZALNIKÓW RS 120 RS 250 RS V 600 RS 120 + myjnia LM 80 U Seria przemysłowa Oszczędność: do 65% kosztów rozpuszczalników

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja inwestycji remontowych związanych z bezpieczeństwem pożarowym dzięki wykorzystaniu technik komputerowych CFD

Optymalizacja inwestycji remontowych związanych z bezpieczeństwem pożarowym dzięki wykorzystaniu technik komputerowych CFD Optymalizacja inwestycji remontowych związanych z bezpieczeństwem pożarowym dzięki wykorzystaniu technik komputerowych CFD dr inż. Dorota Brzezińska Katedra Inżynierii Bezpieczeństwa Pracy WIPOŚ PŁ Licheń,

Bardziej szczegółowo

Pytanie 1 Wnioskujemy o przesunięcie terminu składania ofert na 14.11.2014 r.

Pytanie 1 Wnioskujemy o przesunięcie terminu składania ofert na 14.11.2014 r. Wrocław, dnia 06.11.2014 r. Do Uczestników postępowania przetargowego na usługę Ubezpieczenia majątkowe Zespołu Opieki Zdrowotnej w Bolesławcu Zamawiający, Zespół Opieki Zdrowotnej we Bolesławcu, zgodnie

Bardziej szczegółowo

Reasekuracja a zdarzenia katastroficzne. Warszawa, 14.05.2012 r.

Reasekuracja a zdarzenia katastroficzne. Warszawa, 14.05.2012 r. Reasekuracja a zdarzenia katastroficzne. Czy działamy świadomie? Warszawa, 14.05.2012 r. AGENDA 1. Zdarzenia katastroficzne na świecie 2. 2010 rok w Polsce, ale nie tylko 3. Dlaczego? 4. Prewencja reasekuracja,,

Bardziej szczegółowo

Analiza ogólnych warunków ubezpieczenia

Analiza ogólnych warunków ubezpieczenia Analiza ogólnych warunków ubezpieczenia TUW TUZ OWU domów jednorodzinnych i mieszkań OWU z 30 grudnia 2003 (Uchwala Zarządu) Przedmiot i zakres ubezpieczenia (1) Przedmiot ubezpieczenia - domy jednorodzinne,

Bardziej szczegółowo

WYJAŚNIENIE TREŚCI SIWZ

WYJAŚNIENIE TREŚCI SIWZ AB. 272.1.8.2014 Nowe Miasto Lubawskie, 02.12.2014 r. WYJAŚNIENIE TREŚCI SIWZ Dotyczy: Postępowania przetargowego o zamówienie publiczne prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na realizację zadania:

Bardziej szczegółowo

Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej

Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej Biuro Rozpoznawania Zagrożeń St. bryg. dr inż. Paweł Janik Poznań, 11 marca 2015 r. art.5 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane Obiekt budowlany wraz ze

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA NADWYŻKOWE ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ RADCÓW PRAWNYCH NA ROK 2011 (zawierane indywidualnie)

UBEZPIECZENIA NADWYŻKOWE ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ RADCÓW PRAWNYCH NA ROK 2011 (zawierane indywidualnie) INFORMATOR UBEZPIECZENIA NADWYŻKOWE ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ RADCÓW PRAWNYCH NA ROK 2011 (zawierane indywidualnie) W ramach Umowy Generalnej zawartej z PZU S.A. I AXA TuiR S.A. obowiązującej w roku 2011

Bardziej szczegółowo

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW

UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW UBEZPIECZENIA DLA PRZEDSIĘBIORSTW Książka przeznaczona jest dla przedsiębiorców, którzy chcą pogłębić swoją wiedzę na temat ubezpieczeń gospodarczych, ale również dla pracowników sektora ubezpieczeń oraz

Bardziej szczegółowo

WYKAZ KLAUZUL UZUPEŁNIAJĄCYCH ZAKRES POKRYCIA UBEZPIECZENIOWEGO

WYKAZ KLAUZUL UZUPEŁNIAJĄCYCH ZAKRES POKRYCIA UBEZPIECZENIOWEGO WYKAZ KLAUZUL UZUPEŁNIAJĄCYCH ZAKRES POKRYCIA UBEZPIECZENIOWEGO Załącznik nr 2 do SIWZ KLAUZULA NR 1. "AUTOMATYCZNEGO POKRYCIA ZWIĘKSZENIA WARTOŚCI MIENIA" jako rozszerzenie umowy ubezpieczenia od ognia

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E W projekcie ustawy o zmianie ustawy o dopłatach do ubezpieczeń upraw rolnych i zwierząt gospodarskich zaproponowano rozwiązania zachęcające zakłady ubezpieczeń do zawierania umów

Bardziej szczegółowo

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków

Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Smay: Systemy odprowadzenia powietrza z budynków Aby systemy zapobiegania zadymieniu dróg ewakuacyjnych w budynkach działały poprawnie, konieczne jest wykonanie instalacji zapewniającej odprowadzenie obliczeniowych

Bardziej szczegółowo

Informacja o treści zapytania i wyjaśnienia zamawiającego dot. treści SIWZ (zapytanie z dnia 16.03.2015r.)

Informacja o treści zapytania i wyjaśnienia zamawiającego dot. treści SIWZ (zapytanie z dnia 16.03.2015r.) Świętajno, 17.03.2015 Do wszystkich wykonawców Informacja o treści zapytania i wyjaśnienia zamawiającego dot. treści SIWZ (zapytanie z dnia 16.03.2015r.) Dotyczy: Postępowania przetargowego o zamówienie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OGÓLNA LIKWIDACJI SZKÓD

PROCEDURA OGÓLNA LIKWIDACJI SZKÓD PROCEDURA OGÓLNA LIKWIDACJI SZKÓD Załącznik nr 0 do SIWZ Wykonawca (Zakład Ubezpieczeń):. Zamawiający (Ubezpieczający): Administracja Domów Miejskich ADM Spółka z o.o. z siedzibą w Bydgoszczy (85-0), przy

Bardziej szczegółowo

wielu sprawców jeden Pożar odpowiedzialność cywilna

wielu sprawców jeden Pożar odpowiedzialność cywilna odpowiedzialność cywilna jeden Pożar wielu sprawców Ryzyko powstania pożaru w kontekście ubezpieczeń wciąż kojarzone jest przede wszystkim z polisą majątkową od ognia i innych zdarzeń losowych. Tymczasem

Bardziej szczegółowo

Bezkrytycznie podchodząc do tej tabeli, możemy stwierdzić, że węgiel jest najtańszym paliwem, ale nie jest to do końca prawdą.

Bezkrytycznie podchodząc do tej tabeli, możemy stwierdzić, że węgiel jest najtańszym paliwem, ale nie jest to do końca prawdą. Taryfa dla ciepła Popatrzmy na tabelkę poniżej. Przedstawiam w niej ceny energii przeliczone na 1GJ różnych paliw. Metodyka jest tu prosta; musimy znać cenę danej jednostki paliwa (tona, kg, litr, m3)

Bardziej szczegółowo

Optymalizacja ubezpieczeniowa. Propozycja współpracy dla Biur Rachunkowych

Optymalizacja ubezpieczeniowa. Propozycja współpracy dla Biur Rachunkowych Optymalizacja ubezpieczeniowa Propozycja współpracy dla Biur Rachunkowych Marek Kołowacik, 26 wrzesieo 2014 Marek Kołowacik Manager, broker, ubezpieczeniowiec z 20 letnim doświadczeniem na rynku. Uczestniczył

Bardziej szczegółowo

Zapytania i odpowiedzi na zapytania do specyfikacji istotnych warunków zamówienia nr sprawy PN/002/11/13

Zapytania i odpowiedzi na zapytania do specyfikacji istotnych warunków zamówienia nr sprawy PN/002/11/13 Zapytania i odpowiedzi na zapytania do specyfikacji istotnych warunków zamówienia nr sprawy PN/002/11/13 Miejski Zarząd Lokalami w Radomiu w odpowiedzi na złożone zapytania Wykonawcy dotyczące specyfikacji

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienia do treści SIWZ

Wyjaśnienia do treści SIWZ ZP.271.1.2013 Kowary, 16 styczeń 2013 r. Wyjaśnienia do treści SIWZ Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia publicznego dotyczy: postępowania w sprawie udzielenia zamówienia publicznego w trybie

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ CENOWY. Dla części I - na ubezpieczenie majątku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. System ubezpieczeni a.

FORMULARZ CENOWY. Dla części I - na ubezpieczenie majątku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. System ubezpieczeni a. ... /pieczęć adresowa firmy Wykonawcy/ FORMULARZ CENOWY Dla części I - na ubezpieczenie majątku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Rodzaj ubezpieczenia Przedmiot ubezpieczenia Budynki i budowle

Bardziej szczegółowo

Samoczynne instalacje gaśnicze w PyroSim modelowanie i wpływ na parametry pożaru.

Samoczynne instalacje gaśnicze w PyroSim modelowanie i wpływ na parametry pożaru. Samoczynne instalacje gaśnicze w PyroSim modelowanie i wpływ na parametry pożaru. 1. Wstęp: Wysokie wymagania ochrony przeciwpożarowej coraz częściej stawiają inwestorów przed koniecznością wyposażenia

Bardziej szczegółowo

Minimalizacja. ryzyka utraty zysku

Minimalizacja. ryzyka utraty zysku Ryszard Boyke Hestia Loss Control, specjalista ds. oceny ryzyka, zajmuje się zagadnieniami ryzyka uszkodzenia maszyn i urządzeń, utraty zysku oraz ryzyk budowlano-montażowych, inżynier, absolwent Politechniki

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia ewakuacyjno ratownicze na terenie obiektów Centrum Serwisowego Amica Wronki S.A. Wronki, dnia 19.06.2015 r.

Ćwiczenia ewakuacyjno ratownicze na terenie obiektów Centrum Serwisowego Amica Wronki S.A. Wronki, dnia 19.06.2015 r. Ćwiczenia ewakuacyjno ratownicze na terenie obiektów Centrum Serwisowego Amica Wronki S.A. Wronki, dnia 19.06.2015 r. Wronki, dnia 19.06.2015 r. Obowiązek praktycznego sprawdzenia organizacji oraz warunków

Bardziej szczegółowo

Efekt motyla i dziwne atraktory

Efekt motyla i dziwne atraktory O układzie Lorenza Wydział Matematyki i Informatyki Uniwersytet Mikołaja kopernika Toruń, 3 grudnia 2009 Spis treści 1 Wprowadzenie Wyjaśnienie pojęć 2 O dziwnych atraktorach 3 Wyjaśnienie pojęć Dowolny

Bardziej szczegółowo

Program ubezpieczeniowy dla Polskiej Federacji Rynku Nieruchomości na rok 2009 pośrednicy w obrocie nieruchomościami

Program ubezpieczeniowy dla Polskiej Federacji Rynku Nieruchomości na rok 2009 pośrednicy w obrocie nieruchomościami Rok założenia 1990 INFORMACJA NA TEMAT UBEZPIECZENIA OC POŚREDNIKÓW W OBROCIE NIERUCHOMOŚCIAMI stowarzyszonych i niestowarzyszonych w regionalnych stowarzyszeniach należących do PFRN na 2009 rok Szanowni

Bardziej szczegółowo

ZASADY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH ZAGROŻEŃ (NP. POŻARU, AWARII) Szkolenia bhp w firmie szkolenie okresowe robotników 79

ZASADY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH ZAGROŻEŃ (NP. POŻARU, AWARII) Szkolenia bhp w firmie szkolenie okresowe robotników 79 ZASADY POSTĘPOWANIA W SYTUACJACH ZAGROŻEŃ (NP. POŻARU, AWARII) Szkolenia bhp w firmie szkolenie okresowe robotników 79 Charakterystyka pożarowa materiałów Aby mogło dojść do zjawiska spalania, konieczne

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI ZAMÓWIENIA 1. UBEZPIECZENIA KOMUNIKACYJNE

SZCZEGÓŁOWE WARUNKI ZAMÓWIENIA 1. UBEZPIECZENIA KOMUNIKACYJNE Strona 1 z 5 Załącznik nr 1 do SIWZ Nr SZP.272.14.2015 Zamawiający: SZCZEGÓŁOWE WARUNKI ZAMÓWIENIA Nazwa: Powiat Oświęcimski Starostwo Powiatowe w Oświęcimiu Adres siedziby: 32 602 Oświęcim, ul. Wyspiańskiego

Bardziej szczegółowo

www.ergohestia.pl Ryzyka cybernetyczne

www.ergohestia.pl Ryzyka cybernetyczne Ryzyka cybernetyczne W dobie technologicznego rozwoju i danych elektronicznych zabezpieczenie się przed szkodami cybernetycznymi staje się konieczne. Według ekspertów ryzyka cybernetyczne będą w najbliższych

Bardziej szczegółowo

Ujednolicony tekst uwzględniający zmianę SIWZ nr 1 z dnia 10.02.2012r. Dokonane zmiany wyróżniono pogrubioną kursywą

Ujednolicony tekst uwzględniający zmianę SIWZ nr 1 z dnia 10.02.2012r. Dokonane zmiany wyróżniono pogrubioną kursywą Data zamieszczenia na stronie www.sar.gov.pl:10.02.2012 Załącznik nr 15 do SIWZ dotyczy pakietu nr 3 Ujednolicony tekst uwzględniający zmianę SIWZ nr 1 z dnia 10.02.2012r. Dokonane zmiany wyróżniono pogrubioną

Bardziej szczegółowo

WYJAŚNIENIA TREŚCI SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA. w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, którego przedmiotem jest:

WYJAŚNIENIA TREŚCI SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA. w postępowaniu o udzielenie zamówienia publicznego, którego przedmiotem jest: Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej Spółka z o.o. 07-100 Wegrów, ul. Gdańska 69, KRS: 0000112493, kapitał zakładowy 4.295.000,00 zł NIP: 824-000-31-72, REGON: 710045680, http://www.pgk.wegrow.pl, e-mail:

Bardziej szczegółowo

Ankieta Oceny Ryzyka Majątkowego. O Produkcja O Magazynowanie* XO Usługi medyczne

Ankieta Oceny Ryzyka Majątkowego. O Produkcja O Magazynowanie* XO Usługi medyczne INFORMACJE OGÓLNE Nazwa zakładu Szpital Tucholski sp. z o.o. Lokalizacja/najbliższe sąsiedztwo 89-500 Tuchola ul Nowodworskiego 14-18 / Bydgoszcz Prowadzona działalność Działalność lecznicza Podstawowe

Bardziej szczegółowo

WYPADKI I KOLIZJE DROGOWE

WYPADKI I KOLIZJE DROGOWE WYPADKI I KOLIZJE DROGOWE WYPADKI DROGOWE Wypadek drogowy określenie zdarzenia w ruchu drogowym, gdzie jeden lub więcej uczestników ruchu drogowego bierze udział w zdarzeniu, w wyniku którego uczestnik

Bardziej szczegółowo

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ

WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ WZROST ŚWIADOMOŚCI UBEZPIECZENIOWEJ A PERSPEKTYWY ROZWOJU UBEZPIECZEŃ ODPOWIEDZIALNOŚCI CYWILNEJ Bożena Wolińska Warszawa, wrzesień 2003 Rzecznik Ubezpieczonych Aleje Jerozolimskie 44, 00 024 Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie ciepła odpadowego w firmie POPRAWA EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH. Przewodnik przedsiębiorcy

Wykorzystanie ciepła odpadowego w firmie POPRAWA EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH. Przewodnik przedsiębiorcy Wykorzystanie ciepła odpadowego w firmie POPRAWA EFEKTYWNOŚCI ENERGETYCZNEJ W MAŁYCH I ŚREDNICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Przewodnik przedsiębiorcy Na czym polega wykorzystanie ciepła odpadowego? Wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawne obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej inżynierów budownictwa:

Podstawy prawne obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej inżynierów budownictwa: Podstawy prawne obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej inżynierów budownictwa: - Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o samorządach zawodowych architektów oraz inżynierów budownictwa (Dz.U.

Bardziej szczegółowo

Odpowiedź: Zamawiający w tabeli nr 1 poniżej podaje uzupełnione dane.

Odpowiedź: Zamawiający w tabeli nr 1 poniżej podaje uzupełnione dane. Turek, 22.10.2012 r. Wszyscy uczestnicy postępowania dotyczy: ubezpieczenie majątku i innych interesów Gminy Turek wraz z jednostkami organizacyjnymi. Na podstawie art. 38 ust. 2 ustawy Prawo Zamówień

Bardziej szczegółowo