Spo eczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Spo eczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego"

Transkrypt

1 Zeszyty Naukowe nr 716 Akademii Ekonomicznej w Krakowie 2006 Ma gorzata Makówka Katedra Badaƒ Konsumpcji Spo eczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 1. Uwagi wst pne Jedną z najbardziej charakterystycznych cech nowoczesnych społeczeństw jest wzrost znaczenia czasu wolnego oraz dążenie do powiększenia jego rozmiarów. W dobie postępu naukowo-technicznego czas ten stał się przedmiotem masowej konsumpcji 1. Od kilku dekad czas wolny jest również obiektem rosnącego zainteresowania wielu dziedzin nauki: filozofii, antropologii, socjologii, psychologii, pedagogiki oraz ekonomii. To zainteresowanie wynika z przekonania, że odgrywa on ważną rolę w procesach społecznych i ekonomicznych. Służąc realizacji indywidualnych celów, życiowych aspiracji jednostek, przyczynia się do wzrostu konsumpcji, a tym samym pobudza rozwój gospodarki. Rozmiary czasu wolnego oraz formy jego zagospodarowania stanowią, obok dochodów pieniężnych, wskaźnik poziomu i jakości życia ludności oraz istotny czynnik strukturalizujący współczesne społeczeństwa. Badania nad sposobem spędzania wolnego czasu pozwalają lepiej zrozumieć zachowania jednostek, poznać ich rzeczywiste dążenia, postawy i systemy wartości. Celem niniejszego opracowania jest ukazanie roli, jaką czas wolny pełni w procesach rozwoju społecznego i ekonomicznego. Zanim jednak zostaną opisane wybrane jego funkcje, należy wyjaśnić, co kryje się pod pojęciem czas wolny i jakimi specyficznymi cechami ten czas się charakteryzuje. 1 E. Wnuk-Lipiński, Praca i wypoczynek w budżecie czasu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław 1972, s. 18.

2 42 Małgorzata Makówka 2. Istota czasu wolnego Czas wolny stanowi pewien ograniczony okres, jakim człowiek dysponuje. W budżecie czasu dorosłej osoby, obok czasu wolnego, można wyróżnić: czas przeznaczony na zaspokojenie biologicznych potrzeb ludzkiego organizmu (na sen, posiłki, higienę osobistą), czas związany z pracą zawodową, służący zdobyciu środków finansowych na zaspokojenie różnorodnych potrzeb, czas obowiązków pozazawodowych, wydatkowany głównie na zajęcia domowe 2. Czas wolny oznacza zatem czas pozostający do osobistej dyspozycji człowieka po spełnieniu przez niego obowiązków zawodowych, rodzinnych, szkolnych oraz po zaspokojeniu potrzeb biologicznych organizmu 3. Tak pojęty czas wolny posiada kilka specyficznych cech: 1) jest czasem, za który nie otrzymuje się wynagrodzenia, który nie jest sprzedawany i nie jest poświęcany na czynności związane ze sferą życia zawodowego. Oznacza to, że za czynności wykonywane w czasie wolnym nie pobiera się opłaty i ich wytworów się nie sprzedaje 4. Zdarza się jednak, że czas wolny zamieniany jest na dodatkową pracę zarobkową. Uzyskane w ten sposób środki pozwalają na zwiększenie konsumpcji w przyszłości, czyli na dowartościowanie czasu wolnego w terminie późniejszym 5 ; 2) czas wolny służy realizacji potrzeb autotelicznych, a więc takich, których zaspokojenie jest celem samym w sobie, a nie środkiem do osiągania innych wartości 6. Wypełniają go zatem czynności, których wykonanie sprawia jednostce dużo satysfakcji. Należą do nich m.in. uprawianie sportu i turystyki, uczestnictwo w kulturze, spotkania towarzyskie, zabawa, różnego rodzaju hobby; 3) czas wolny należy do sfery spraw prywatnych, którą charakteryzuje swoboda podejmowania decyzji. O sposobach spędzenia wolnego czasu rozstrzyga jednostka zgodnie z własną hierarchią potrzeb i wartości, własnymi preferencjami, obyczajami itp. Istnieją jednak pewne ograniczenia tej swobody. Wybór określonych zajęć uzależniony jest przede wszystkim od długości czasu wolnego, którym człowiek dysponuje. Inne zatem czynności będą wypełniać: 2 E. Wnuk-Lipiński, Budżet czasu struktura społeczna polityka społeczna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław 1981, s E. Wnuk-Lipiński, Praca i wypoczynek, s B. Jung, O czasie wolnym. Kultura i rekreacja w procesach rozwoju społeczno-ekonomicznego, SGPiS, Warszawa 1987, s E. Wnuk-Lipiński, Budżet czasu, s Ibidem, s. 104.

3 Społeczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 43 krótki czas wolny, pojawiający się w ciągu dnia roboczego, średni czas wolny, występujący w końcu tygodnia, długi czas wolny, utożsamiany z urlopem wypoczynkowym. Czynnikiem silnie determinującym sposób gospodarowania czasem jest poziom zamożności jednostki. Wiele zajęć wykonywanych w czasie wolnym wymaga znacznych nakładów finansowych, toteż niski poziom dochodu zawęża możliwość wyboru, ograniczając różnorodność realizowanych form aktywności. Reasumując, należy podkreślić, że człowiek może swobodnie oddawać się preferowanym przez siebie zajęciom, gdy ma do dyspozycji wystarczającą ilość czasu, a także dysponuje dostatecznym zasobem środków pieniężnych. Czas wolny stanowi produkt cywilizacji przemysłowej. Wraz z przekształceniem społeczeństwa preindustrialnego w industrialne nastąpiło wyraźne rozdzielenie czasu pracy i czasu po pracy oraz umasowienie czasu wolnego, który odtąd stał się udziałem wszystkich grup społecznych 7. Obserwowany w ostatnich dekadach wzrost jego zasobów jest wynikiem dwóch procesów. Po pierwsze, zmniejszenie wymiaru dziennego czasu pracy, ograniczenie liczby dni pracy w tygodniu, wydłużenie urlopu wypoczynkowego oraz obniżenie wieku emerytalnego doprowadziło do znacznego skrócenia czasu pracy zarobkowej 8. Po drugie, rozwój rynku dóbr czasooszczędnych, będący pochodną postępu technicznego, pozwala na redukcję czasu obowiązków pozazawodowych. Korzystanie z wyspecjalizowanych usług (np. usługi pralnicze, gastronomiczne) przejmujących od gospodarstw domowych wiele obciążających je funkcji oraz używanie produktów pozwalających zaoszczędzić czas, takich jak m.in. samochody, kuchnie mikrofalowe, zmywarki do naczyń czy mrożona żywność, jest możliwe, gdy konsument dysponuje odpowiednio wysokim dochodem. Proces narastania czasu wolnego ma bardzo złożone i wielorakie konsekwencje, tak w wymiarze społecznym, jak i ekonomicznym, dlatego też wydaje się celowe określenie funkcji spełnianych przez ten czas we współczesnej cywilizacji. 7 D.J. Walmsley, G.J. Lewis, Geografia człowieka. Podejścia behawioralne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997, s G. Cieloch, J. Kuczyński, K. Rogoziński, Czas wolny czasem konsumpcji? PWE, Warszawa 1992, s. 68.

4 44 Małgorzata Makówka 3. Funkcje czasu wolnego 3.1. Uwagi wst pne Przez funkcje czasu wolnego należy rozumieć rolę, jaką czas wolny pełni w życiu społecznym i gospodarczym 9. Chodzi tu o bezpośrednie i pośrednie następstwa zaspokojenia w czasie wolnym różnorodnych potrzeb ludzkich. Bezpośrednim skutkiem zajęć czasu wolnego jest zaspokojenie konkretnej potrzeby, np. likwidacja zmęczenia. Efekty te ujawniają się w trakcie wykonywania danej czynności bądź zaraz po jej zakończeniu. Z kolei dalsze następstwa działań podejmowanych w czasie wolnym, znajdujące wyraz w rozwoju fizycznym i psychicznym człowieka, w jego systemie wartości, poglądach, zachowaniach, stanowią pośrednie funkcje czasu wolnego. Te pośrednie efekty, ujawniające się z reguły później, są odczuwane przez dłuższy czas. Funkcje czasu wolnego można podzielić na dwie grupy. Pierwszą grupę stanowią funkcje o charakterze społeczno-humanistycznym, natomiast drugą funkcje o charakterze gospodarczym Funkcje społeczno-humanistyczne Społeczno-humanistyczne funkcje czasu wolnego utożsamiamy z rolą, jaką ten czas pełni wobec jednostki, grupy społecznej i społeczeństwa jako całości. W tym wypadku czas wolny ujmowany bywa wielofunkcyjnie, gdyż niezwykle zróżnicowane są sposoby jego wykorzystania i towarzyszące im motywy. Trudno zatem wyliczyć wszystkie funkcje czasu wolnego. Można jednak wskazać kilka funkcji uznawanych za podstawowe. Zalicza się do nich funkcje edukacyjne, wychowawcze, kulturalne, kompensacyjne, rekreacyjne oraz integracyjne 10. Funkcje edukacyjne czasu wolnego pojmuje się jako bezinteresowne i dobrowolne poszerzanie własnego horyzontu intelektualnego, zaznajamianie się z osiągnięciami nauki, podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Spełniają je czynności zaspokajające potrzeby poznawcze, potrzeby wiedzy i nowych doświadczeń. Czas wolny staje się obecnie coraz ważniejszym okresem kształcenia nieformalnego, gdyż życie w cywilizacji naukowo-technicznej zmusza człowieka do ciągłego aktualizowania i pogłębiania wiadomości zdobytych w trakcie edukacji szkolnej. Funkcje wychowawcze należy odnieść do zajęć polegających na przyswajaniu sobie bądź wpajaniu komuś (zazwyczaj własnym dzieciom) określonych norm postępowania, światopoglądu, idei, stylu bycia itp. Pewne formy aktywności 9 Pojęcie funkcji czasu wolnego oparto na definicji funkcji konsumpcji zaproponowanej przez C. Bywalca. Zob. C. Bywalec, L. Rudnicki, Konsumpcja, PWE, Warszawa 2002, s E. Wnuk-Lipiński, Praca i wypoczynek, s

5 Społeczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 45 podejmowanej w czasie wolnym służyć mogą zatem kształtowaniu systemu wartości i postaw moralnych jednostki. Funkcje kulturalne realizowane są podczas zajęć służących tworzeniu bądź też przyswojeniu wartości kulturowych. W pierwszym wypadku mówimy o kulturotwórczym, zaś w drugim o kulturoodbiorczym walorze czasu wolnego. Badania potwierdziły ścisłą zależność pomiędzy ilością, jakością i zasięgiem czasu wolnego a poziomem kulturalnym społeczeństwa 11. Stwierdzony związek jest zrozumiały, gdyż czas wolny stanowi tę sferę ludzkiego życia, w której najpełniej zaspokoić można potrzebę ekspresji zdolności twórczych, zgodnych z osobistymi zainteresowaniami i aspiracjami. Zajęcia czasu wolnego można także traktować jako swoistą rekompensatę w stosunku do czynności wykonywanych w czasie pracy. Gdy praca sama w sobie nie może zaspokoić aspiracji pracownika, wówczas ich realizacja następuje w ramach czasu wolnego. Udział w amatorskich zespołach muzycznych czy teatralnych, gra w szachy, uprawianie turystyki to formy aktywności służące rozwojowi pozazawodowych zdolności i zainteresowań człowieka, wzbogacające istotnie jego osobowość, burzące rutynę codzienności, kompensujące niedostatki współczesnej cywilizacji. Funkcje rekreacyjne zajęć czasu wolnego sprowadzają się do usuwania zmęczenia fizycznego i psychicznego jednostki spowodowanego pracą zawodową oraz innymi sytuacjami stresowymi. Racjonalny wypoczynek i rekreacja wpływają korzystnie na stan zdrowia i długość życia człowieka. Funkcja integracyjna wyraża się w tworzeniu więzi między jednostką a jej społecznym otoczeniem i bywa najczęściej sprowadzana do integracji rodziny. Wzmożone tempo życia, wzrost aktywności zawodowej kobiet oraz deficyt czasu odczuwany przez pracujących zawodowo członków rodziny prowadzą do osłabienia więzi rodzinnych, które wzmocnić może wspólne spędzanie wolnego czasu. Czas wolny sprzyja także powstawaniu niesformalizowanych, swobodnych kontaktów nie ograniczających się tylko do kręgu zawodowego i rodzinnego. Kontakty takie wzbogacają społeczne doświadczenia jednostki. Czas wolny jest istotnym elementem strukturalizującym współczesne społeczeństwo. Ważnym potwierdzeniem członkostwa jednostki w danej zbiorowości jest zgodność zajęć wykonywanych przez tę jednostkę w czasie wolnym z poglądami i oczekiwaniami grupy, do której należy. Pewne grupy spełniają rolę wzorotwórczą, a realizowane przez nie formy aktywności są chętnie naśladowane przez przedstawicieli innych zbiorowości. Wiele dóbr konsumowanych w czasie wolnym ma charakter prestiżowy, jest synonimem sukcesu, a tym samym przedmiotem dążeń szerokich mas społecznych. Poprzez wybór określonych sposobów spędzania 11 Ibidem, s. 19.

6 46 Małgorzata Makówka wolnego czasu człowiek może manifestować przynależność do grupy odniesienia, z którą wiąże się wyższy status. Uprawianie elitarnych czy ekstremalnych sportów, spędzanie urlopu w ekskluzywnych bądź egzotycznych miejscach umożliwia jednostce identyfikację z osobami, które korzystają z takich form wypoczynku, i jednocześnie pozwala wyróżnić się spośród tych, które na podobny luksus nie mogą sobie pozwolić. Tak więc czas wolny i sposób jego zagospodarowania, a nie praca, stanowią obecnie rdzeń, wokół którego konstruowana jest jednostkowa tożsamość i któremu podporządkowane są hierarchie potrzeb i interesów 12. Z tego przeglądu wynika, że czas wolny przestaje być utożsamiany jedynie z wypoczynkiem i rozrywką. Coraz częściej badacze podkreślają, że angażuje on i wzbogaca całą osobowość, stanowiąc istotną sferę samorozwoju, samoekspresji i samorealizacji człowieka. Czas wolny nie tylko służy odnowie sił fizycznych i psychicznych zużywanych podczas pracy, ale przede wszystkim ułatwia korzystanie z efektów tej pracy oraz umożliwia awans kulturalny pracownika. Czas ten, sprzyjając zaspokojeniu najróżnorodniejszych potrzeb ludzkich podnosi poziom i jakość życia jednostki. Czas wolny może być istotnym źródłem satysfakcji człowieka, gdyż jak zauważa D.K. Hawes wypełniające go czynności umożliwiają 13 : przywrócenie więzi między człowiekiem a naturą (rekreacja), rozładowanie nacisków eskapistycznych (kino), zaspokojenie potrzeby sukcesu i ryzyka w sferze pozazawodowej (sport, życie towarzyskie), odnalezienie własnej autonomii i wartości (hobby), przemyślenie własnego stosunku do poszczególnych wartości, odczucie wspólnoty z ludźmi poprzez spotykanie innych ludzi, ich obserwację, wspólne doznawanie i odtwarzanie przeżyć (życie towarzyskie). Jak wyżej wykazano, właściwie zagospodarowany czas wolny pozwala człowiekowi zachować równowagę emocjonalną, umysłową i społeczną. Warto jednak zwrócić uwagę na wyjątkową rolę, jaką czas ten odgrywa w życiu niektórych grup ludności. Chodzi tu o osoby niepełnosprawne, bezrobotne oraz emerytów 14. W każdej z tych grup społecznych czas wolny pełni, poza funkcjami podstawowymi, które wcześniej omówiono, również pewne specyficzne funkcje. W wypadku osób niepełnosprawnych jest to funkcja rehabilitacyjna polegająca na przywracaniu 12 M. Krajewski, Konsumpcja i współczesność. O pewnej perspektywie rozumienia świata społecznego, Kultura i Społeczeństwo 1997, nr 3, s D.K. Hawes, Satisfactions Derived from Leisure Time Pursuits: An Exploratory Nationwide Survey, Journal of Leisure Research 1978, nr 4, s. 234; cyt za: B.H. Jung, Ekonomia czasu wolnego, PWN, Warszawa 1989, s G. Krzyminiewska, Ekonomiczno-społeczny wymiar kategorii czasu wolnego, Zeszyty Naukowe AE Poznań, Studia z etyki i socjologii gospodarczej, nr 270, 1998, s

7 Społeczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 47 do normy struktury osobowości zaburzonej przez chorobę lub inwalidztwo oraz kształtowaniu zdolności do samodzielnego życia. Czas wolny stwarza również szansę na pokonanie społecznej izolacji inwalidów. Dla bezrobotnych jest okresem wymuszonej bierności, prowadzącej do osłabienia więzi międzyludzkich i spadku społecznego prestiżu. Powinien służyć aktywizacji tych osób, przygotowaniu ich do samodzielnego poszukiwania pracy, rozwijaniu lub zmianie kwalifikacji zawodowych, słowem dostosowaniu się do nowej sytuacji oraz nabyciu umiejętności przeciwdziałania swemu położeniu. Dla emerytów stanowi nagrodę za lata pracy. Ma zapewniać im utrzymanie jak najdłużej pełnej sprawności fizycznej i umysłowej, zapobiegać izolacji społecznej wywołanej przejściem w stan spoczynku oraz umożliwiać realizację celów, na które dotąd nie starczało czasu. Uogólniając dotychczasowe rozważania, należy stwierdzić, że zajęcia czasu wolnego przyczyniają się do 15 : zapewnienia człowiekowi długiego życia w dobrym zdrowiu i samopoczuciu, zwiększenia satysfakcji człowieka ze swego życia, powiększenia zasobów wiedzy, kwalifikacji i możliwości twórczych człowieka, a więc ukształtowania jego osobowości i systemu wartości, poprawy stosunków międzyludzkich, zwiększenia przestrzennej, zawodowej oraz społecznej ruchliwości człowieka. Mimo że czas wolny stanowi szansę dla społecznego i kulturalnego rozwoju jednostki, wzrost jego ilości wywołuje także efekty społecznie niepożądane. Warto zwrócić uwagę na poruszany już problem bezrobocia. Utrata pracy rodzi frustrację, apatię, poczucie bezsensu życia. Niedobór środków finansowych utrudnia lub wręcz uniemożliwia bezrobotnym zaspokojenie wielu potrzeb. Brak umiejętności korzystania z czasu wolnego (charakterystyczny nie tylko dla osób bezrobotnych) oraz brak w miejscu zamieszkania (np. na wsi) możliwości wykorzystania tego czasu zgodnie z powszechnie aprobowanymi normami społecznymi powodują, że spędza się go w sposób przypadkowy, chaotyczny, bierny. Dążeniu do zabicia czasu, przerwania związanej z nim nudy towarzyszą często zachowania prymitywne, patologiczne, takie jak: alkoholizm, narkomania, chuligaństwo, przestępczość. Te negatywne konsekwencje nie podważają jednak tezy o pozytywnym wpływie czasu wolnego na życie człowieka, natomiast świadczą o tym, że niewłaściwie wykorzystany zamiast wzbogacać życie jednostki o nowe treści, zubaża jej psychikę, prowadząc niejednokrotnie do działań szkodliwych społecznie. 15 C. Bywalec, L. Rudnicki, Podstawy teorii i metodyki badania konsumpcji, AE w Krakowie, Kraków 1992, s. 72 oraz C. Bywalec, L. Rudnicki, Konsumpcja, s Wymienione tu efekty autorzy zaliczają do funkcji konsumpcji, wydaje się jednak, że można je także z powodzeniem odnieść do czasu wolnego, który uważany jest za jeden z czasów konsumpcji.

8 48 Małgorzata Makówka Równie niepokojąca, jak marnowanie posiadanego czasu wolnego na zajęcia nie służące rozwojowi człowieka, jest rezygnacja z czasu wolnego przez osoby silnie zaangażowane w pracę zawodową, stanowiącą dla nich główny cel życia. Pracoholizm zjawisko typowe dla większości społeczeństw zachodnich dotyczy tych grup ludności, w których istnieje silna presja na sukces i awans społeczny. Nadmierne obciążenie pracą przy braku czasu wolnego i braku umiejętności regenerowania sił fizycznych i psychicznych jest przyczyną wielu zachorowań o podłożu psychosomatycznym, a w skrajnych wypadkach może prowadzić do śmierci z przepracowania, co potwierdzają przypadki przedwczesnych zgonów wśród pracowników japońskich przedsiębiorstw 16. Konkludując, należy zgodzić się z J. Daneckim, że sposób, w jaki jednostka spędza wolny czas, a zatem swój czas prywatny waży istotnie na sposobie życia ogółu, może bowiem wzbogacać bądź zubażać treść życia społecznego, a niekiedy prowadzić nawet do jego istotnych zakłóceń i paraliżować funkcje uznane za nieodzowne we współczesnej cywilizacji Funkcje ekonomiczne Funkcje ekonomiczne czasu wolnego wyrażają się we wpływie, jaki czas ten wywiera na aktywność gospodarczą człowieka i całych społeczeństw, której następstwem w skali mikro jest wzrost zamożności (lub ubóstwa) gospodarstwa domowego, zaś w skali makro rozwój (lub regres) gospodarczy 18. O ile zatem w rozważaniach o funkcjach społeczno-humanistycznych czas wolny występował jako wartość autoteliczna, cel sam w sobie, o tyle w wypadku funkcji ekonomicznych traktowany jest instrumentalnie, jako stymulator procesów produkcji, a więc pośredni czynnik rozwoju gospodarczego. Można wyróżnić trzy aspekty wpływu czasu wolnego na procesy gospodarowania, a mianowicie: aspekt strukturalny, aspekt reprodukcyjny, aspekt motywacyjny 19. Efekt strukturalny wyraża się we wpływie czasu wolnego na strukturę konsumpcji, produkcji oraz zatrudnienia, a więc strukturę gospodarczą kraju. Oddziaływanie to ma charakter pośredni. Czas wolny wpływa na sferę ludzkich 16 G. Krzyminiewska, op. cit., s J. Danecki, Jedność podzielonego czasu. Czas wolny i czas pracy w społeczeństwach uprzemysłowionych, KiW, Warszawa 1974, s Pojęcie ekonomicznych funkcji czasu wolnego oparto na definicji gospodarczych funkcji konsumpcji zaproponowanej przez C. Bywalca. Zob.: C. Bywalec, L. Rudnicki, Konsumpcja, s C. Bywalec, Funkcje usług niematerialnych, Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, nr 304, Kraków 1989, s Wprawdzie w publikacji tej autor omawia ekonomiczne funkcje usług społecznych, ale można je także na zasadzie analogii odnieść do czasu wolnego.

9 Społeczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 49 potrzeb istotnie je pobudzając i różnicując. Wzrastające potrzeby oddziałują przy odpowiednim poziomie dochodów ludności na popyt, który następnie stymuluje rozwój produkcji i podaży określonych dóbr konsumpcyjnych. Dążenie do wydłużenia czasu wolnego sprzyja wzrostowi zapotrzebowania na dobra czasooszczędne, pozwalające na ograniczenie codziennych, powtarzalnych czynności. Z kolei zwiększenie zasobów czasu wolnego rodzi potrzebę jego atrakcyjnego zagospodarowania, kreuje zatem popyt na dobra czasochłonne, takie jak: telewizory, książki, płyty, sprzęt sportowy, usługi kulturalne, turystyczne. Zaspokojenie potrzeb związanych z czasem wolnym jest możliwe dzięki istnieniu trzech rodzajów rynku, a mianowicie: rynku na czas wolny, rynku czasu wolnego oraz rynku dla czasu wolnego 20. Przez rynek czasu wolnego należy rozumieć taki rynek, na którym celem transakcji jest wygospodarowanie czasu wolnego, a następnie jego sprzedaż. Dążenie do posiadania określonych zasobów czasu wolnego wzmaga u konsumentów tzw. substytucję czasooszczędną przejawiającą się zwiększonym popytem na dobra czasooszczędne. Z kolei rynek czasu wolnego jest rynkiem, na którym nabywcy poszukują towarów służących zagospodarowaniu czasu wolnego, a sprzedawcy takie towary oferują. Rynki dla czasu wolnego to rynki pośrednio związane z czasem wolnym, obsługujące wyodrębnione rynki czasu wolnego (np. rynek pracy dla czasu wolnego w rejonach turystycznych). Wzrost czasu wolnego przy równoczesnym wzroście dochodów ludności umożliwia zwiększenie popytu na dobra o wysokim stopniu przetworzenia, których wytworzenie wymaga najnowocześniejszych rozwiązań technicznych i technologicznych oraz zatrudnienia wysoko wykwalifikowanej siły roboczej, profesjonalistów o wąskich specjalizacjach. Dążenie do zagospodarowania czasu wolnego sprzyja zatem rozwojowi branż charakteryzujących się wysokim poziomem innowacyjności i kreatywności, a także wysokim współczynnikiem zatrudnienia, gdyż w tych działach gospodarki jest wyraźnie ograniczona substytucja pracy przez kapitał. Do takich gałęzi należy niewątpliwie przemysł kultury 21. Sektor ten, obejmujący prywatnych przedsiębiorców i niezależnych wytwórców działających w branżach: księgarskiej, artystycznej, muzycznej, filmowej lub audiowizualnej, w branży turystyki kulturowej oraz w mediach, jest obecnie najszybciej rozwijającym się działem gospodarki światowej. Powiększenie wolumenu czasu wolnego stanowi także jeden ze sposobów walki z bezrobociem 22. Skrócenie czasu pracy zatrudnionych pozwala wygospo- 20 G. Cieloch, J. Kuczyński, K. Rogoziński, Czas wolny, s Perspektywy rozwoju sektora kultury w Polsce, red. R. Borowiecki, Oficyna Wydawnicza, Kraków 2004, s J. Kuczyński, Dochodzenie do czasu wolnego, s. 77.

10 50 Małgorzata Makówka darować miejsca pracy dla części bezrobotnych. Z kolei wydłużenie czasu wolnego pracowników powoduje wzrost popytu na dobra czasochłonne, co zachęca do inwestowania w tej sferze i zatrudniania w niej osób pozbawionych pracy. Jak zauważa B.H. Jung, dynamika wydatków związanych z zagospodarowaniem czasu wolnego jest na ogół większa niż dynamika nakładów przeznaczanych na zaspokojenie jakiejkolwiek innej grupy potrzeb 23. Należy więc oczekiwać, że udział dóbr czasochłonnych w globalnej produkcji będzie wzrastał. Zwiększy się także zatrudnienie w branżach obsługujących potrzeby czasu wolnego. Z kolei reprodukcyjny efekt czasu wolnego oznacza, że w czasie tym następuje reprodukcja głównego składnika sił wytwórczych, jakim jest człowiek ze swoimi zdolnościami twórczymi. Analizując w mikroskali reprodukcyjny aspekt czasu wolnego, należy mieć na uwadze reprodukcję człowieka w podwójnym znaczeniu: jako bieżące, codzienne odtwarzanie oraz jako wzbogacanie jego zdolności wytwórczych w ciągu całego życia. Prostą reprodukcję człowieka w czasie wolnym, polegającą na regeneracji (a więc odtworzeniu na tym samym poziomie) jego sił fizycznych i psychicznych, zapewnia wypoczynek. Z kolei reprodukcja rozszerzona, a więc reprodukcja podnosząca jakość czynnika ludzkiego, dokonuje się m.in. poprzez kształcenie i dokształcanie, uczestnictwo w kulturze, uprawianie sportu i turystyki. Wymienione sposoby spędzania czasu wolnego pozwalają na wzbogacenie osobowości jednostki, zdobycie nowych doświadczeń, umiejętności i wiedzy. Dotyczy to zwłaszcza aktywności kulturalno-oświatowej, która w sposób szczególny służy reprodukcji rozszerzonej pracownika, reprodukcji człowieka w sensie duchowym, intelektualnym. Przytoczone powyżej formy zagospodarowania czasu wolnego należy zatem zaliczyć do tzw. inwestycji w kapitał ludzki, gdyż zwiększając zasób wiedzy, umiejętności, zdrowia i energii witalnej człowieka, istotnie podnoszą jego wartość jako głównego czynnika produkcji. Wzrost zdolności wytwórczych człowieka zwiększa jego przedsiębiorczość, korzystnie zmienia postawy wobec pracy (zwiększa obowiązkowość, sumienność, zaangażowanie), poprawia jej jakość i wydajność. Właściwie wykorzystany czas wolny przedłuża także okres sprawności fizycznej i umysłowej jednostki oraz zmniejsza absencję i wypadkowość w pracy, obniżając tym samym wydatki na leczenie. Reasumując, odpowiednio zagospodarowany czas wolny, poprzez efekt reprodukcyjny, przyczynia się do zmniejszenia strat przedsiębiorstwa i zwiększenia zysków związanych z wysoką wydajnością pracowników. Reprodukcyjny aspekt czasu wolnego należy analizować także w makroskali, a więc w odniesieniu do całych społeczeństw i w długim okresie. Wzrastający (w wyniku zaspokojenia w czasie wolnym potrzeb wyższego rzędu) potencjał intelektualno-wytwórczy społeczeństwa wpływa na tempo rozwoju gospodarczego, przyśpieszając osiąganie wyższych stadiów gospodarki i życia społecznego. 23 B.H. Jung, Ekonomia czasu wolnego. Zarys problematyki, PWN, Warszawa 1989, s

11 Społeczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 51 Reprodukcyjny efekt czasu wolnego jest wzmacniany przez efekt motywacyjny wyrażający się we wpływie tego czasu na ilość i jakość pracy. Dążenie do zaspokojenia w czasie wolnym różnorodnych potrzeb mobilizuje jednostkę do intensywniejszej pracy. Czas wolny spełnia zatem rolę czynnika pobudzającego aktywność gospodarczą człowieka, który pracuje więcej i wydajniej, by uzyskać dochody pozwalające na zrealizowanie w czasie wolnym własnych aspiracji, podniesienie swego prestiżu i poziomu życia. Z kolei wyższa aktywność ekonomiczna ludności prowadzi w skali makro do szybszego rozwoju gospodarczego kraju. Należy zaznaczyć, że motywacyjne oddziaływanie chęci zaspokojenia w czasie wolnym określonych potrzeb człowieka na jego działalność gospodarczą uzależnione jest co najmniej od trzech czynników, a mianowicie: od relacji między pracą a wynagrodzeniem za nią, a więc płacą, relacji między płacą a możliwością nabycia dóbr służących zagospodarowaniu czasu wolnego, a więc ich podażą oraz proporcji między socjalizacją a komercjalizacją dystrybucji tych dóbr. Efekt motywacyjny ujawnia się i nasila, gdy poziom dochodów jest dodatnio skorelowany z pracą, przedsiębiorczością bądź zaangażowanym kapitałem, gdy dystrybucja dóbr konsumowanych w czasie wolnym jest skomercjalizowana oraz gdy dobra te są dostępne na rynku i można je bez trudu nabyć za uzyskane dochody. Rozwój bezpłatnej lub tylko częściowo odpłatnej konsumpcji zwiększa wprawdzie reprodukcyjny i strukturalny efekt czasu wolnego, wpływa jednak antymotywacyjnie na ekonomiczną aktywność jednostki. Kończąc rozważania na temat gospodarczych funkcji czasu wolnego, należy zaznaczyć, że jego zwiększanie jest procesem zwrotnie sprzężonym ze wzrostem potencjału ekonomicznego. Zwiększenie ilości czasu wolnego, będące następstwem rozwoju gospodarczego, stanowi jednocześnie istotny czynnik wzrostu efektów produkcyjnych. Oddziaływanie czasu wolnego na procesy gospodarcze dokonuje się poprzez skumulowany wpływ omówionych powyżej trzech efektów: strukturalnego, reprodukcyjnego i motywacyjnego. 4. Uwagi koƒcowe Czas wolny, zaliczany przez ekonomistów do ważnych determinant kształtujących rozmiary i strukturę konsumpcji, stanowi nie tylko miernik osiągniętego dobrobytu, ale także istotny czynnik rozwoju społecznego i gospodarczego. Jest on dobrem szczególnie cennym i niepowtarzalnym, nie można go bowiem ani zmagazynować, ani rozmnożyć. Chociaż zwiększenie jego rozmiarów staje się jednym z ważniejszych dążeń współczesnego człowieka, czas ten bywa również skracany na skutek przymusowego lub dobrowolnego przedłużania czasu trwania innych czynności.

12 52 Małgorzata Makówka Deficyt czasu wolnego może utrudniać bądź wręcz uniemożliwiać zaspokojenie wielu potrzeb ludzkich. Jednak wzrost rozmiarów czasu wolnego nie zawsze prowadzi do zwiększenia konsumpcji, często czas ten bywa marnotrawiony z powodu braku umiejętności korzystania z możliwości, jakie stwarza, bądź też braku środków materialnych pozwalających na zaspokojenie odczuwanych potrzeb i aspiracji związanych z tą sferą życia jednostki. Koniecznością staje się zatem przygotowanie człowieka do korzystania z czasu wolnego w taki sposób, by czas ten najpełniej służył rozwojowi jego osobowości, zwiększeniu jego potencjału intelektualno-wytwórczego. Chodzi bowiem o to, aby spośród dostępnych na rynku dóbr nabywca wybierał te, które pozwalają na podniesienie jego wartości i jako członka określonej grupy społecznej, i jako pracownika. Zwiększenie popytu na takie dobra będzie także stymulować rozwój gospodarki. Literatura Bombol M., Dąbrowska A., Czas wolny konsument, rynek, marketing, K.E. Liber, Warszawa Bywalec C., Rudnicki L., Konsumpcja, PWE, Warszawa Bywalec C., Rudnicki L., Podstawy teorii i metodyki badania konsumpcji, AE w Krakowie, Kraków Bywalec C., Funkcje usług niematerialnych, Zeszyty Naukowe AE w Krakowie, nr 304, Kraków Bywalec C., Nowa konsumpcja klucz do rozwoju, Nowe Życie Gospodarcze 2003, nr 13. Cieloch G., Kuczyński J., Rogoziński K., Czas wolny czasem konsumpcji? PWE, Warszawa Danecki J., Jedność podzielonego czasu. Czas wolny i czas pracy w społeczeństwach uprzemysłowionych, KiW, Warszawa Grad J., Kaczmarek U., Organizacja i upowszechnianie kultury w Polsce. Zmiany modelu, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań Jung B.H., Ekonomia czasu wolnego, PWN, Warszawa Jung B.H, O czasie wolnym. Kultura i rekreacja w procesach rozwoju społeczno-ekonomicznego, SGPiS, Warszawa Kieżel E., Nakielna-Stańczak G., Modele zachowań konsumpcyjnych w czasie wolnym ludności województwa katowickiego, Prace Naukowe AE w Katowicach, Katowice Krajewski M., Konsumpcja i współczesność. O pewnej perspektywie rozumienia świata społecznego, Kultura i Społeczeństwo 1997, nr 3. Krzyminiewska G., Ekonomiczno-społeczny wymiar kategorii czasu wolnego, Zeszyty Naukowe AE w Poznaniu, Poznań, Studia z etyki i socjologii gospodarczej 1998, nr 270. Perspektywy rozwoju sektora kultury w Polsce, red. R. Borowiecki, Oficyna Wydawnicza, Kraków Walmsley D.J., Lewis G.J., Geografia człowieka. Podejścia behawioralne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

13 Społeczno-ekonomiczne aspekty czasu wolnego 53 Wnuk-Lipiński E., Budżet czasu struktura społeczna, polityka społeczna, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław Wnuk-Lipiński E., Czas wolny współczesność i perspektywy, IW CRZZ, Warszawa Wnuk-Lipiński E., Praca i wypoczynek w budżecie czasu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław Socio-economic Aspects of Leisure Time One of the distinguishing features of modern societies is the increasing importance of leisure time and the efforts to expand it. The amount of leisure time and forms of its use constitute, next to monetary income, an indicator of quality of life as well as a significant factor structuring modern societies. The growth of leisure time has complex and manifold consequences, both social and economical. The article discusses the essence of leisure time and its social, human and economic functions.

Rekreacja ruchowa a czas wolny

Rekreacja ruchowa a czas wolny Rekreacja ruchowa a czas wolny Jednym z głównych warunków działalności rekreacyjno-turystycznej jest czas wolny, który ma istotny wpływ na możliwość podejmowania przez człowieka różnych działań kształtujących

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

Skutki bezrobocia RYNEK PRACY

Skutki bezrobocia RYNEK PRACY Skutki bezrobocia RYNEK PRACY Maciej Frączek Podział skutków bezrobocia Skutki bezrobocia mogą być rozpatrywane w rozmaitych wymiarach, np.: negatywne vs pozytywne; ekonomiczne vs społeczne (psychologiczne,

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Katedra Zarządzania i Marketingu

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Katedra Zarządzania i Marketingu Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: ogólnoakademicki Stopień studiów: II Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów,

- potrafi wymienić. - zna hierarchię podział. - zna pojęcie konsumpcji i konsumenta, - zna pojęcie i rodzaje zasobów, WYMAGANIA EDUKACYJNE PRZEDMIOT: Podstawy ekonomii KLASA: I TH NUMER PROGRAMU NAUCZANIA: 2305/T-5 T-3,SP/MEN/1997.07.16 L.p. Dział programu 1. Człowiek - konsument -potrafi omówić podstawy ekonomii, - zna

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Cele współpracy w ramach programu 1

Rozdział I Cele współpracy w ramach programu 1 Załącznik do uchwały Nr XXXVII/ 258 /2010 Rady Gminy Popielów z dnia 28 stycznia 2010r. Program współpracy Gminy Popielów z organizacjami pozarządowymi i podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia

Podstawowe zagadnienia Podstawowe zagadnienia Każda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemw codziennej egzystencji: - jakie dobra i usługi - co wytwarzać - dla kogo je wytwarzać Ekonomia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo Dr hab. Maria Majewska Katedra Nauk Ekonomicznych Poznań, 1.10.2015 r. OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Wstęp do ekonomii i przedsiębiorczości na kierunku Prawo I. Informacje ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego

Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami. Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Współpraca doradcy zawodowego z rodzicami Elwira Zadęcka Krakowska Szkoła Doradztwa Zawodowego Wybór zawodu wyznacza kierunek kształcenia wyznacza kierunek i stopień rozwoju osobowości umożliwia przynależność

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020:

CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY. Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój na lata 2014-2020: NAZWA CELU FINANSOWANIE Cel I.1. Wspieranie aktywności i przedsiębiorczości mieszkańców CEL STRATEGICZNY I. ROZWÓJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI I STABILNEGO RYNKU PRACY Oś I. Osoby młode na rynku pracy: 1. Poprawa

Bardziej szczegółowo

Organizacja czasu wolnego

Organizacja czasu wolnego U N I W E R S Y T E T Z I E L O N O G Ó R S K I STUDIA PODYPLOMOWE OPIEKA SENIORALNA ANIMATOR ŚRODOWISKA DLA OSÓB STARSZYCH Organizacja czasu wolnego dr Magdalena Zdaniewicz Katedra Pedagogiki Społecznej

Bardziej szczegółowo

Inteligentna specjalizacja Małopolski. dr Marcin Zawicki Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Inteligentna specjalizacja Małopolski. dr Marcin Zawicki Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Inteligentna specjalizacja Małopolski dr Marcin Zawicki Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Inteligentna specjalizacja Powstanie i rozwój idei inteligentnej

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron

2.2 Poznajcie mnie autoprezentacja mocnych stron Rozkład materiału Program: Ekonomia Stosowana Podręcznik: praca zbiorowa, kierownik zespołu dr Jarosław Neneman, Ekonomia Stosowana", wyd. FMP, Warszawa Tematyka zajęć dydaktycznych Treści nauczania wymagania

Bardziej szczegółowo

obiektywne subiektywne wypychające z rynku pracy wiążące z rynkiem pracy

obiektywne subiektywne wypychające z rynku pracy wiążące z rynkiem pracy Edward Dolny obiektywne subiektywne wypychające z rynku pracy wiążące z rynkiem pracy VII VI V IV III II I Czynniki zachęcające do przechodzenia na emeryturę/rentę 1. Zły stan zdrowia 21. Uzyskanie wieku

Bardziej szczegółowo

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA

KATEDRA EKONOMII ZAKŁAD EKONOMIKI KSZTAŁCENIA KATEDRA EKONOMII 1. Agroturystyka jako forma aktywizacji obszarów wiejskich na przykładzie.. 2. Działalność agroturystyczna jako dodatkowe źródło dochodu na przykładzie 3. Wykorzystanie potencjału turystycznego

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego

Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Wsparcie publiczne polskiego sektora żywnościowego Dr Marek Wigier Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa Kraków, 25 października 2013 roku Definicja

Bardziej szczegółowo

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce

Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce Materiały do samokształcenia Przedmiot: Zarządzanie transportem w logistyce TEMAT: Pojęcie potrzeb transportowych jako determinantu zarządzania transportem w przedsiębiorstwie Z punktu widzenia zarządzania

Bardziej szczegółowo

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne

Szkoły ponadgimnazjalne, PODSTAWA PROGRAMOWA. Cele kształcenia wymagania ogólne Strona1 Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych, (str. 102 105) Załącznik nr 4 do: rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 grudnia 2008 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym

Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Rola zabawy ruchowej w życiu dziecka w okresie przedszkolnym Realizując projekt Akademii Zdrowego Przedszkolaka pod hasłem Odporność wzmacniamy bo o zdrowe żywienie i higienę dbamy, jeden z tematów tygodniowych

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Pedagogika czasu wolnego Rok akademicki: 2012/2013 Kod: BTR-1-302-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska Kierunek: Turystyka i Rekreacja Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXXIX/353/2014 RADY MIEJSKIEJ W NOWEJ DĘBIE. z dnia 29 stycznia 2014 r.

UCHWAŁA NR XXXIX/353/2014 RADY MIEJSKIEJ W NOWEJ DĘBIE. z dnia 29 stycznia 2014 r. UCHWAŁA NR XXXIX/353/2014 RADY MIEJSKIEJ W NOWEJ DĘBIE z dnia 29 stycznia 2014 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na rok 2014 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Makroekonomia II na kierunku Zarządzanie I. Informacje ogólne 1. Nazwa modułu : Makroekonomia II 2. Kod modułu : MEKOII (10-MEKOII-z2-s; 10-MEKOII-z2-ns)

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

CENTRUM KSZTAŁCENIA I PROMOCJI KADR LIDER SP. Z O.O. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa.

CENTRUM KSZTAŁCENIA I PROMOCJI KADR LIDER SP. Z O.O. Społeczna odpowiedzialność przedsiębiorstwa. Jest to obowiązek wyboru przez kierownictwo takich wyborów i działań które przyczyniają się zarówno do dbałości o interes własny (pomnażania zysku przedsiębiorstwa), jak i do ochrony i pomnażania dobrobytu

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Materiał do użytku wewnętrznego dla studentów PWSZ w Głogowie Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Wykład XII Źródło: opracowano na podstawie R.W.Gryffin, Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa:

Bardziej szczegółowo

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU

MIKROEKONOMIA. Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU Wykład 3 Mikroanaliza rynku 1 MIKROANALIZA RYNKU 1. POPYT Popyt (zapotrzebowanie) - ilość towaru, jaką jest skłonny kupić nabywca po ustalonej cenie rynkowej, dysponując do tego celu odpowiednim dochodem

Bardziej szczegółowo

Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników.

Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników. Wykład 8. TURYSTYKA JAKO CZYNNIK PRZEMIAN 1 1. Istota i zakres przemian: Przemiana jako przekształcenie, zmiana, stanie się innym niż poprzednio itp. pod wpływem oddziały- wania określonych czynników.

Bardziej szczegółowo

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy

Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy Turystyka i Rekreacja pytania na egzamin dyplomowy ZAGADNIENIA Z PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH 1. Podstawowe typy i rodzaje przedsiębiorstw turystycznych w Polsce. Zakres ich funkcjonowania. Struktury organizacyjne

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo

Ekonomia. zasady prowadzenia gospodarstwa domowego. Oikos dom Nomos prawo Oikos dom Nomos prawo Ekonomia zasady prowadzenia gospodarstwa domowego EKONOMIA jest nauką o tym, jak jednostki i całe społeczeństwa decydują o wykorzystaniu rzadkich zasobów które mogą mieć także inne,

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia 07.03.2008r

Makroekonomia 07.03.2008r Makroekonomia 07.03.2008r CREATED BY HooB Czynniki określające poziom konsumpcji i oszczędności Dochody dyspozycyjne gospodarstw domowych dzielą się na konsumpcję oraz oszczędności. Konsumpcja synonim

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii wykład I-II. Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl

Podstawy ekonomii wykład I-II. Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Podstawy ekonomii wykład I-II Dr Łukasz Burkiewicz Akademia Ignatianum w Krakowie lukasz.burkiewicz@ignatianum.edu.pl Podstawy ekonomii -teoria EKONOMIA nazwą ta posługiwał się Arystoteles (gr. oikos 'dom',

Bardziej szczegółowo

Marcin Drela Krzysztof Frączek Dorota Frej Ewelina Godos

Marcin Drela Krzysztof Frączek Dorota Frej Ewelina Godos Marcin Drela Krzysztof Frączek Dorota Frej Ewelina Godos Spis Treści 1. Strategia marketingowa 2. Rodzaje strategii marketingowych 3. Uwarunkowania wewnętrzne zachowań konsumentów 4. Psychologiczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Rola kultury w procesie wychowania dzieci i młodzieży Arteterapia i muzykoterapia

Rola kultury w procesie wychowania dzieci i młodzieży Arteterapia i muzykoterapia Rola kultury w procesie wychowania dzieci i młodzieży Arteterapia i muzykoterapia Definicja kultury Pojęcie kultura wywodzi się od słowa łacińskiego cultura czyli uprawa i oznacza ogół stworzonych przez

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów

Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów Ankieta dotycząca Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych na terenie Gminy Urzędów ANKIETA Prosimy o wypełnienie poniższej ankiety. Jest ona skierowana do mieszkańców Gminy Urzędów i ma na celu właściwe

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 1 ZBIÓR ZMIENNYCH CHARAKTERYZUJĄCYCH KAPITAŁ INTELEKTUALNY KAPITAŁ INTELEKTUALNY MAZOWSZA BADANIE POTENCJAŁU REGIONU

ZAŁĄCZNIK NR 1 ZBIÓR ZMIENNYCH CHARAKTERYZUJĄCYCH KAPITAŁ INTELEKTUALNY KAPITAŁ INTELEKTUALNY MAZOWSZA BADANIE POTENCJAŁU REGIONU ZAŁĄCZNIK NR 1 ZBIÓR ZMIENNYCH CHARAKTERYZUJĄCYCH KAPITAŁ INTELEKTUALNY DO RAPORTU Z BADAŃ PN. KAPITAŁ INTELEKTUALNY MAZOWSZA BADANIE POTENCJAŁU REGIONU Badanie na zlecenie Województwa Mazowieckiego zrealizował

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Polityka pieniężna i fiskalna

Polityka pieniężna i fiskalna Polityka pieniężna i fiskalna Spis treści: 1. Ekspansywna i restrykcyjna polityka gospodarcza...2 2. Bank centralny i jego polityka: operacje otwartego rynku, zmiany stopy dyskontowej, zmiany stopy rezerw

Bardziej szczegółowo

Kolonowskie na lata 2013 2015

Kolonowskie na lata 2013 2015 UCHWAŁA NR XXX/248/13 RADY MIEJSKIEJ W KOLONOWSKIEM z dnia 24 czerwca 2013roku w sprawie uchwalenia 3-letniego Gminnego Program Wspierania Rodziny dla Gminy Kolonowskie na lata 2013 2015 Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

1 Lekcja organizacyjna

1 Lekcja organizacyjna NAUCZYCIELSKI PLAN DYDAKTYCZNY z planem wynikowym z przedmiotu ekonomika rolnictwa na podstawie programu nr TA/PZS1/PG/2012 klasa 2TA l.p. Nazwa jednostki organizacyjnej Osiągnięcia ucznia Zakres podstawowy

Bardziej szczegółowo

Teoria wyboru konsumenta. Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj

Teoria wyboru konsumenta. Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj Teoria wyboru konsumenta Marta Lubieniecka Tomasz Szemraj Teoria wyboru konsumenta 1) Przedmiot wyboru konsumenta na rynku towarów. 2) Zmienne decyzyjne, parametry rynkowe i preferencje jako warunki wyboru.

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ Załącznik nr 1 PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE ASYSTENT OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ SYMBOL CYFROWY 346[02] I. OPIS ZAWODU 1. W wyniku kształcenia w zawodzie absolwent powinien umieć: 1) rozpoznawać

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia. Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Społecznych i Warunków Życia Warszawa, 22.08.2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Badanie budżetu czasu ludności w 2013 r. Wstęp W 2013 r. przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES

PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES STAROSTWO POWIATOWE W ŚWIDNICY WYDZIAŁ ZDROWIA 2007 r. Opracowała Barbara Świętek PROMOCJA ZDROWIA TO PROCES UMOŻLIWIAJĄCY JEDNOSTKOM, GRUPOM, SPOŁECZNOŚCIĄ ZWIĘKSZENIE KONTROLI NAD WŁASNYM ZROWIEM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Budżet państwa. Polityka fiskalna

Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa. Polityka fiskalna Budżet państwa Budżet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI RAZEM MOŻEMY WIĘCEJ... PROGRAM PROFILAKTYKI na lata 2015/2016 2016/2017 ZESPÓŁ SZKÓŁ W GOŁASZYNIE Gołaszyn, 1 września 2015 r. SPIS TREŚCI Założenia programu... 3 Cele i zadania... 4 Zalecane metody pracy...

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon

Ekonomia 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06. dr Adam Salomon 1 sem. TM ns oraz 2 sem. TiL ns wykład 06 dr Adam Salomon : ZATRUDNIENIE I BEZROBOCIE 2 Podaż pracy Podaż pracy jest określona przez decyzje poszczególnych pracowników, dotyczące ilości czasu, który chcą

Bardziej szczegółowo

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA

OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA OPIEKA DŁUGOTERMINOWA PERSPEKTYWA EUROPEJSKA Pomoc Osobom Niesamodzielnym Prezentacja Projektu Ustawy Senat RP, Komisja Rodziny i Polityki Społecznej, 14 maja 2013 Zofia Czepulis-Rutkowska Instytut Pracy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA

PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA PROGRAM WYCHOWAWCZY ŚWIETLICY SZKOLNEJ ZESPOŁU SZKÓŁ SPECJALNYCH W OPOLU RACJONALNE ODŻYWIANIE I ZDROWY STYL ŻYCIA Opracowanie: mgr Małgorzata Bolicka kierownik świetlicy szkolnej OPOLE 2011 r. WSTĘP Życie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie

Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Marek Angowski Zarządzanie zasobami ludzkimi Wprowadzenie Definicje ZZL Zarządzanie zasobami ludzkimi jest to skoordynowany zbiór działań związanych z ludźmi, prowadzący do osiągania założonych celów organizacji

Bardziej szczegółowo

Proponowane tematy prac dyplomowych

Proponowane tematy prac dyplomowych KATEDRA ANALIZY SYSTEMOWEJ I FINANSÓW 1. Podatki i opłaty lokalne jako źródło dochodów własnych gminy 2. Analiza dochodów budżetowych jednostek samorządów terytorialnych na przykładzie gminy... w latach...

Bardziej szczegółowo

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9

Turystyka w gospodarce regionalnej. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 30 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 18 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Turystyka w gospodarce regionalnej Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Strategia Marki Rzeszów na lata 2009-2013 - aktualizacja Miejsce dla zmiany życia

Strategia Marki Rzeszów na lata 2009-2013 - aktualizacja Miejsce dla zmiany życia Załącznik nr 5 Analiza zgodności endogenicznych dokumentów strategicznych ze Strategią Marki Rzeszów. Wizja Cele strategiczne Rdzeń i Submarki Strategia Marki Rzeszów na lata 2009-2013 - aktualizacja Miejsce

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Priorytetowe zadania publiczne

Priorytetowe zadania publiczne Załącznik Nr 1 do Wieloletniego programu współpracy Miasta Mławy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 9 do uchwały Rady Miejskiej w Kętrzynie Nr /15 z dnia grudnia 2015r.

Załącznik Nr 9 do uchwały Rady Miejskiej w Kętrzynie Nr /15 z dnia grudnia 2015r. 52 Załącznik Nr 9 do uchwały Rady Miejskiej w Kętrzynie Nr /15 z dnia grudnia 2015r. Zestawienie planowanych kwot dotacji udzielanych z budżetu jednostki samorządu terytorialnego, realizowanych przez podmioty

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego Doradztwo zawodowe i edukacja dorosłych jako systemy wspierania rozwoju człowieka

Bardziej szczegółowo

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki

Zajęcia ruchowo - taneczne Roztańczone stópki Przedszkole nr 3 Promyczek bierze udział w Ogólnopolskiej Akcji Ministra Edukacji Narodowej Ćwiczyć każdy może, organizowanej w ramach Roku Szkoły w Ruchu Realizacja obszaru nr 7 Zajęcia ruchowo - taneczne

Bardziej szczegółowo

Marketing w turystyce

Marketing w turystyce Marketing w turystyce MT 7 Polityka cenowa w turystyce dr Edyta Gołąb-Andrzejak MSU4 sem. 3, MSU3 sem. 2 (zimowy), studia dzienne Gdańsk 2011-12 Szczególne rodzaje cen w turystyce TARYFA cena bezwzględnie

Bardziej szczegółowo

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009

I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 I Spotkanie Rady Strategii Rozwoju Tczewa przy Prezydencie Miasta Tczewa Luty, 2009 Strategią rozwoju nazywa się rozmaite sposoby oddziaływania w celu pobudzenia wzrostu gospodarczego Strategia rozwoju

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA ZAGRANICZNA

WSPÓŁPRACA ZAGRANICZNA WSPÓŁPRACA ZAGRANICZNA Aktywność Polski na rynku międzynarodowym realizowana jest w trzech głównych obszarach: 1. Udziału w tworzeniu wspólnej polityki handlowej Unii Europejskiej uwzględniającej interesy

Bardziej szczegółowo

Czynniki kształtujące wynik finansowy

Czynniki kształtujące wynik finansowy Izabela Krzysiak Zarządzanie semestr III WYŻSZA SZKOŁA ZARZĄDZANIA I PRAWA im. Heleny Chodkowskiej w Warszawie Czynniki kształtujące wynik finansowy Czynniki kształtujące wynik finansowy Podejmując próbę

Bardziej szczegółowo

PROGRAM GMINA KLUCZBORK DLA SENIORA NA LATA 2014-2016

PROGRAM GMINA KLUCZBORK DLA SENIORA NA LATA 2014-2016 PROGRAM GMINA KLUCZBORK DLA SENIORA NA LATA 2014-2016 WSTĘP 1. CEL PROGRAMU: Godne starzenie się poprzez aktywność społeczną i poprawę jakości życia. 2. REALIZATORZY PROGRAMU 3. ZASADY FINANSOWANIA ORAZ

Bardziej szczegółowo

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna

MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna MAMO, TATO, POBAWMY SIĘ RAZEM! innowacja pedagogiczna 1. Osoby wdrażające innowacje: mgr Justyna Witas, mgr Adriana Jachnicka, mgr Marta Jafernik 2. Termin wprowadzenia i czas trwania innowacji: Innowacja

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY GEOGRAFIA, ROK AKADEMICKI 2010/2011 SPECJALNOŚĆ: TURYSTYKA 1. Przedstaw problemy z zagospodarowaniem turystycznym i rekreacyjnym obszarów chronionych przedstaw turystykę

Bardziej szczegółowo

Od czego zależy czy będę bezrobotnym

Od czego zależy czy będę bezrobotnym Od czego zależy czy będę bezrobotnym Bezrobocie jest to zjawisko ekonomiczne występujące w gospodarce każdego kraju. Oznacza ono sytuację, w której zapotrzebowanie (popyt) na pracę jest mniejsze od liczby

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Towarzystwo Inicjatyw Europejskich ul. Próchnika 1 lok. 303 90-408 Maj 2013 Operator Programu Wolontariatu Długoterminowego

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XV/144/2015 RADY MIEJSKIEJ W NOWEJ DĘBIE. z dnia 30 grudnia 2015 r.

UCHWAŁA NR XV/144/2015 RADY MIEJSKIEJ W NOWEJ DĘBIE. z dnia 30 grudnia 2015 r. UCHWAŁA NR XV/144/2015 RADY MIEJSKIEJ W NOWEJ DĘBIE z dnia 30 grudnia 2015 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na rok 2016 Na podstawie art.18

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus

Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Gospodarka rynkowa. Rynkowy mechanizm popytu i podaży. Agnieszka Stus Zagadnienia Rynki elastyczne i zmonopolizowane. Funkcje popytu i podaży (położenie, przesunięcie). Równowaga rynkowa. Prawo popytu

Bardziej szczegółowo

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r.

Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. z dnia... 2015 r. Projekt z dnia 25 czerwca 2015 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia... 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej,

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Dwuwymiarowa oceny bezpieczeństwa pracy stanowiska roboczego

Dwuwymiarowa oceny bezpieczeństwa pracy stanowiska roboczego mgr inż.władysław Stachowski Wydział Zarządzania i Ekonomii Politechnika Gdańska Gdańsk, ul Narutowicza 11/12 tel 347-28-99 e-mail wst@zie.pg.gda.pl Wstę p Dwuwymiarowa oceny bezpieczeństwa pracy stanowiska

Bardziej szczegółowo

Program współpracy Gminy Krośniewice z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2009.

Program współpracy Gminy Krośniewice z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2009. Załącznik do uchwały Nr XXXIV/08 Rady Miejskiej w Krośniewicach z dnia 10 grudnia 2008 r. Program współpracy Gminy Krośniewice z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność

Bardziej szczegółowo

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (2)

POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (2) prof. dr hab. Tadeusz Szumlicz Katedra Ubezpieczenia Społecznego POLITYKA GOSPODARCZA I SPOŁECZNA (2) Polityka zatrudnienia (akcent - tworzenie miejsc pracy) Polityki rynków pracy (akcent - dostosowanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku

Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Budujmy społeczeństwo dla wszystkich Wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka Marka Michalaka, Warszawa, 26 lutego 2010 roku Badania problemu biedy prowadzone są wyłącznie z perspektywy osób dorosłych. Dzieci

Bardziej szczegółowo

Człowiek jest wielki, nie przez to co ma, nie przez to kim jest, lecz przez to czym dzieli się z innymi. /Jan Paweł II/

Człowiek jest wielki, nie przez to co ma, nie przez to kim jest, lecz przez to czym dzieli się z innymi. /Jan Paweł II/ Człowiek jest wielki, nie przez to co ma, nie przez to kim jest, lecz przez to czym dzieli się z innymi /Jan Paweł II/ Gryficki Uniwersytet Trzeciego Wieku swoją działalność rozpoczął 26 stycznia 2014r.

Bardziej szczegółowo

Ekonomika i organizacja

Ekonomika i organizacja Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Katedra Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw Ekonomika i organizacja produkcji Ekonomika i organizacja produkcji Wymiar godzinowy: 30 h wykładów Wykłady zakończone

Bardziej szczegółowo

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć

Matryca efektów kształcenia w odniesieniu do form zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: ZIP-3-803-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Zarządzania Kierunek: Inżynieria Produkcji Specjalność: - Poziom studiów: Studia III stopnia Forma i tryb studiów:

Bardziej szczegółowo

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej

Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Czesław Witkowski Magdalena Kachniewska Hotelarstwo część III Hotelarstwo w gospodarce turystycznej Warszawa 2005 Czesław Witkowski: wstęp, rozdział I pkt. 5, rozdział II, rozdział III, rozdział IV, rozdział

Bardziej szczegółowo