Masa wolnego czasu. Sebastian Wierny

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Masa wolnego czasu. Sebastian Wierny"

Transkrypt

1 IV: NAVKI SPOŁ ECZNE Sebastian Wierny Masa wolnego czasu Wstęp Socjologia czasu wolnego (sociology of leisure) jako taka pozostaje dziś właściwie dziedziną martwą i nic nie wskazuje na jej odrodzenie. A przecież jeszcze nie tak dawno stanowiła uznany i wyodrębniony obszar zainteresowań światowej socjologii (także polskiej), licznie reprezentowany zarówno przez teoretyków, jak i zespoły badawcze (np. w ramach Międzynarodowego Towarzystwa Socjologicznego). W latach 60-tych, 70-tych i (rzadziej) 80-tych powstawały setki prac 1 na temat czasu wolnego, które pozostają dziś najwyraźniej zbędnym obciążeniem dorobku socjologii oraz prawdopodobnie krępującym materiałem świadczącym o błędnych ścieżkach socjologicznego dyskursu. Tym niemniej, wychodząc z założenia, że czas wolny nie zniknął z przestrzeni społecznej, lecz jest nadal obecny zarówno jako fenomen psychospołeczny, jak i w dyskursie publicznym, zamierzam w niniejszej pracy pobieżnie zastanowić się nad teoretycznymi przesłankami zarzucenia pojęcia czasu wolnego w socjologii a zarazem, rekonstruując te przesłanki, zasugerować, że przemawiały one raczej za potrzebą przeformułowania i kontynuacji studiów nad czasem wolnym niż za ich porzucaniem. Okazuje się bowiem, że przyczyny zarzucenia studiów nad czasem wolnym miały nie tyle teoretyczny, co ideologiczny charakter. Wydaje się, że mamy tu bardziej do czynienia z upadkiem pewnej idei niż empirycznego i teoretycznego pojęcia. Można się domyślać, że teoretycy przekonani o emancypacyjnym potencjale czasu wolnego zrezygnowali ze swych studiów z chwilą, gdy owe nadzieje zawiodły. Wymowne są tu wczesne prace Alaina Touraine'a, gdzie utrzymywał on, że czas wolny traktowany być może jako czynnik aspołeczny, w tym sensie, że jest obszarem wolności od zasad oraz od społecznie akceptowanych lub społecznie narzuconych modeli zachowania 2, tymczasem okazało się, że czas wolny jest czynnikiem o charakterze jak najbardziej społecznym oraz, że jest obszarem zauważalnych społecznych prawidłowości i wzmożonych zabiegów ekonomicznych, jest przestrzenią, w ramach której najwyraźniej ujawniają się określone mechanizmy psychospołeczne oraz gdzie w pełni dochodzą do głosu narastające tendencje kulturowe. Wydaje się, że właśnie dlatego, iż czas wolny zawsze pozostaje czasem społecznym, warto jest ponawiać, a nie uchylać pytania: co zachodzi w czasie wolnym? i co dzieje się z czasem wolnym? Czas wolny od pracy Wśród teoretyków (nie tylko tych od czasu wolnego) panuje na ogół zgoda co do tego, że zjawisko spędzania czasu jako takiego jest jednym z zasadniczych elementów 1 Zob. choćby: K. Roberts, Leisure, London, 1971, Contemporary Society and the Growth of Leisure, 1978; J. F. Murphy, Concepts of Leisure, 1974 lub Stanley Parker, Sociology of Leisure, 1976; tamże dalsza bibliografia. 2 Zob. S. Parker, ibidem, ss , tamże odnośna bibliografia.

2 S. WIERNY: MASA WOLNEGO CZASU 153 odróżniających naszą epokę od przeszłości. Wystarczy chwila zastanowienia by stwierdzić, że na coś takiego jak czas wolny nie było miejsca w przednowoczesnych strukturach społecznych, gdyż nie wyodrębniano wtedy pracy czy obowiązku z całości życia. Dla ówczesnych ludzi obce były odczucia spędzania czasu dla samego siebie, po prostu czas istniał wyłącznie w formie już wypełnionej, nawet czas święty, który przecież należało święcić. W społeczeństwach przemysłowych czas wolny staje się obszarem zajmującym określone miejsce, wyróżnione w opozycji do pracy. Proces industrializacji nie tylko wytworzył swobodny czas po pracy ale i umożliwił powstawanie nadwyżki dochodów przeznaczanych na swobodną konsumpcję. Wymusiło to instytucjonalizację nowego rytmu życia, gdzie po pracy człowiek staje się wolny i może robić z pozostałym czasem co mu się żywnie podoba. Dzisiejszy człowiek nauczył się kategoryzować czas i traktować pewne jego odcinki w czasie dnia, tygodnia i roku jako czas wolny 3. Czas wolny pozostał zatem pewną niezbywalną własnością wyodrębnioną z całości życia i jest to zjawisko z gruntu nowoczesne. Wszelako po pewnym czasie socjologowie czasu wolnego uświadomili sobie teoretyczne problemy wynikające z założenia, że życie minus praca równa się czas wolny. Zaczęła się mgliście rysować karykaturalna perspektywa klasy niepracującej (bezrobotni, emeryci) jako korzystającej w największym stopniu z dobrodziejstw czasu wolnego. Wyglądało na to, że pojęcie leisure nie istnieje poza określonym kontekstem pracy, co prowadzić mogło dalej do stwierdzenia, że jest to kategoria zbyt wąska (bo ograniczona do pewnego historycznego i klasowego kontekstu) by rzutować ją na rozwój całych społeczeństw. W istocie, jak zauważył Jeremy Seabrook obietnica czasu wolnego (leisure) jest odpowiedzią społeczeństwa przemysłowego na te wszystkie kontestujące wizje, które rozwijały się od lat 60-tych. Jest ona trwale wpisana do dynamiki wzrostu i ekspansji kapitalistycznego społeczeństwa oraz jest pociągającym widokiem na przyszłość dla wszystkich, których życie od tak dawna kształtowane jest przez pracę 4. Pojawia się jednak dodatkowy problem, gdyż pojęcia leisure nie wyczerpuje także sam termin wolny czas, w zależności od kontekstu może ono przecież oznaczać wypoczynek, relaks, rozrywka, rekreacja, próżnowanie, leniwy itd. Ten fakt nieostrości pojęcia okazał się dla socjologów na swój sposób użyteczny poznawczo, pozwalał bowiem na generalizację pewnych zauważalnych, globalnych tendencji za pomocą jednego terminu. Sam termin leisure, wobec powyżej opisanych wątpliwości, scharakteryzował K. Roberts jako specyficzny fenomen współczesnego życia, który jednostka odczuwa jako obszar względnej wolności wyboru 5. Teoretyczne przesłanki ku przyjęciu tej definicji znajdujemy już w książce S. Parkera z 1976 roku, gdzie zauważa on, że w odróżnieniu od katolickiej protestancka myśl społeczna traktuje czas wolny jako postawę, stan ducha i dyspozycję, nie zaś jako konieczny rezultat nadwyżki czasowej 6. 3 Por. K. Roberts, A society of leisure, [w:] J. Murphy [red.], Concepts of leisure, J. Seabrook, The Leisure Society, Oxford New York 1989, s K. Roberts, Contemporary Society and the growth of leisure, 1978, s S. Parker, op. cit., s

3 154 MISHELLANEA IV: NAVKI SPOŁECZNE W ten sposób spsychologizowany termin leisure staje się poręczny dla dalszej operacjonalizacji, a jednocześnie pozwala rzutować go na zjawiska dostrzegalne w całej skali społecznej, a więc skłania do teoretycznych uogólnień. Na tej podstawie uzasadnione wydawało się pisanie o procesach narastania czasu wolnego (the growth of leisure) czy o nadejściu społeczeństwa czasu wolnego (society of leisure) 7 jako o przejawach nowoczesności. Tymczasem, czego teoretycy czasu wolnego niemal zupełnie nie uwzględniali, nowoczesność konstytuowana jest przez jeszcze jedną tendencję, która, co ciekawe, zasadniczo stoi w sprzeczności z postępującą autonomizacją przestrzeni czasu wolnego. Jak się okazuje, przesłanki dla rozwoju tej orientacji stworzone zostały w oparciu o tę samą tradycję, z której wywodzi się nowoczesne odczuwanie czasu wolnego, mianowicie z tradycji protestanckiej. Chodzi tu o orientację, której potoczny wyraz daje powiedzenie czas to pieniądz autorstwa Benjamina Franklina, który wedle Maxa Webera uosabiał wzór nowej moralności mieszczańskiej, opartej na protestanckiej samodyscyplinie 8. Franklin tak ujmował rzecz w sławetnych Radach dla młodego kupca: Pamiętaj, że czas to pieniądz. Ten, kto mógłby zarobić dziesięć szylingów dziennie swoją pracą, a idzie sobie na pół dnia na spacer [ ] ten, choćby wydał tylko sześć pensów w czasie swojej bezczynności rozrywki, nie powinien uważać tego za swój jedyny wydatek; naprawdę bowiem wydał, a raczej wyrzucił pięć jeszcze szylingów 9. Dominację owej konkurencyjnej orientacji względem czasu trafnie rozpoznał przywoływany już tutaj J. Seabrook, gdy opisywał synonimiczne niemal odczuwanie pojęć czas i pieniądz w nowoczesnych kulturach. Czas może kosztować, czasu brakuje, a więc oszczędzamy czas lub zatrzymujemy czas by go potem spożytkować, zdobywamy i zyskujemy czas, a nawet odzyskujemy owocny czas, trwonimy go lub tracimy, czas ucieka, czas przecieka nam między palcami 10. Zatem nowoczesność opierałaby się w sferze motywacyjnej na dwóch krańcowo odmiennych orientacjach względem czasu (konsumpcyjnej i produktywnej) oraz na wynikających stąd odmiennych postawach: samorealizacji oraz samodyscypliny. Jak możliwe jest, by w społeczeństwie funkcjonowały jednocześnie dwa antagonistyczne etosy: wypoczynku i pracy? Lub też, inaczej stawiając kwestię, w jaki sposób w strukturze motywacyjnej jednostek trwale współistnieją dwa wykluczające się dążenia? Tożsamość w wolnym czasie? Nad tym problemem zastanawiał się Daniel Bell, nota bene twórca pojęcia ery postindustrialnej. W świetle jego doniosłej pracy z 1976 roku o kulturowych sprzecznościach kapitalizmu można sprawę postawić dwojako. Z jednej strony stwierdził w Przedmowie do wydania z 1978 roku, że mamy do czynienia z przesunięciem nacisku z charakteru, będącego jednością kodeksów moralnych i zdyscyplinowanego dążenia do celu, na osobowość, która jest wywyższeniem ja poprzez przymusowe dążenie do 7 Zob. ibidem. 8 Zob. M. Weber, Etyka protestancka a duch kapitalizmu, Lublin 1994, s Ibidem. 10 Por. J. Seabrook, op. cit., s. 68.

4 S. WIERNY: MASA WOLNEGO CZASU 155 wyróżnienia się 11. Wnioski Bella były jednoznaczne: Krótko mówiąc, źródłem satysfakcji i kryterium pożądanego zachowania społecznego przestała być praca, a stał się styl życia 12. W tym miejscu wypada zauważyć, że do zbieżnych konkluzji dochodzili badacze czasu wolnego. Jednak Bellowi nie dawał spokoju problem pogodzenia swojego stanowiska z zauważalną wydajnością pracy w gospodarkach zachodnich, wobec czego, jak stwierdził: W konsekwencji tej sprzeczności [ ] pracownicy korporacji są pracusiami za dnia i latawcami w nocy 13. Okazuję się zatem, że obie postawy (samorealizacji i samodyscypliny) wymagają zbyt dużo czasu by ze sobą współgrać. Na następnych stronicach Daniel Bell błyskotliwie rozwija i przeformułowuje interesujący mnie problem ścierających się orientacji względem czasu (konsumpcyjnej i produktywnej) i znoszących się nawzajem postaw samorealizacji i samodyscypliny. Chodziłoby tu mianowicie o ni mniej ni więcej tylko rozbieżność narzucanej systemowo roli i kreowanej kulturowo osoby. Tworzenie hierarchii wewnątrz organizacji, opisy miejsca pracy, ścisłe określenie odpowiedzialności [ ] wszystko to pogłębia poczucie fragmentacji własnego ja określonego przez rolę, jaką się pełni. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że jako osoby mamy dziś możliwości wyboru, jakich wcześniej nie było. [ ] Życie współczesne prowadzi do oddzielenia roli i osoby, co w przypadku osób wrażliwych powoduje napięcia 14. Aczkolwiek każde słowo powyższego cytatu jest istotne dla poruszanej tu tematyki, to jednak formułując sprzeczności w nowych kategoriach (kryzysu tożsamości) Bell nie do końca rozwiązał problem. Wydaje się bowiem, że sprzeczność między rolą a osobą nie stanowi już adekwatnej formy opisu społeczeństwa, zwłaszcza w warunkach zapowiadanego przez samego Bella postindustrializmu. Dlaczego? Wypada w tym miejscu wrócić do badaczy czasu wolnego. Uznali oni ekspansję czasu wolnego za kluczowy element dla zrozumienia funkcjonowania współczesnych społeczeństw. Stanowisko optujące za kluczowym charakterem czasu wolnego opiera się na badaniach wskazujących, że tożsamość jednostkowa jest w coraz większym stopniu kształtowana i wzmacniana przez odniesienie wobec ról i aktywności podejmowanych w czasie wolnym, czemu towarzyszy wzrastający dystans do ról zawodowych. Z badań J. Dumaziedera 15 oraz L. Lowenthala 16 wynikało, że jednostka internalizuje wartości związane z życiem w czasie wolnym i z nim identyfikuje swoje prawdziwe ja. Czas wolny, nie zaś praca, jest dlań obszarem samorealizacji i punktem odniesienia zarazem. Co więcej, tak rekreacyjnie zorientowane tożsamości mają coraz większe przełożenie na postawy i wartości obecne w życiu prywatnym i zawodowym. Postrzeganie innych sytuacji społecznych i zachowanie się w nich staje się podporządkowane sferze 11 D. Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, Warszawa 1998, s Ibidem. 13 Ibidem, s Ibidem, s J. Dumazedier, Towards a Society of Leisure, New York 1967; [cyt. za:] Roberts, A Society of Leisure, op. cit. 16 L. Lowenthal, Biographies in Popular magazines: From Production Leaders to Consumption Idols, [w:] A. i E. Etzioni (red.) Social Change:Sources, Patterns and Consequences, 1964; ibidem.

5 156 MISHELLANEA IV: NAVKI SPOŁECZNE wartości nabytych w czasie wolnym i w tym sensie czas wolny wywierać może zgeneralizowany wpływ na wzorce życia społecznego. Dosadniej rzecz ujmował Neil Anderson 17 pisząc, że sens życia członków społeczeństwa nowoczesnego sprowadza się do organizowania swojego czasu wolnego. David Riesman w Samotnym tłumie także podtrzymuje opinię, że główną cechą człowieka zewnątrzsterownego jest konsumpcja czasu wolnego, oraz że inne nowoczesne instytucje, jak na przykład szkoła, będą musiały dostosować się do tych nowych orientacji, by nadal efektywnie funkcjonować. W ten sposób tworzyć się miał nowoczesny fenomen society of leisure, w którym źródłem jednostkowych sensów i tożsamości oraz samorealizacji staje się sposób konsumpcji czasu wolnego. Jednak faktycznie daje się coraz częściej zauważyć także tendencję dokładnie przeciwną, mianowicie swoistą profesjonalizację tożsamości. Dla młodych ludzi źródłem prestiżu, a niejednokrotnie jedynym punktem odniesienia, bywa właśnie ich pozycja zawodowa. Prywatnie zadawane pytania w rodzaju co robisz? czy kim jesteś? potrafią się odnosić wyłącznie do życia zawodowego. Co więcej, taka identyfikacja posuwa się do całkowitego zatracenia siebie w życiu zawodowym (osobowość zlewa się z rolą), co zyskało sobie miano pracoholizmu. Nie sądzę jednak wcale, by owa tendencja stała w sprzeczności z ekspansją czasu wolnego, chodzi tu jedynie o znaczące przeobrażenia zarówno sfery pracy jak i sfery czasu wolnego w duchu upadku industrializmu, opierającego się przecież na wyraźnym oddzieleniu tych sfer. Nie świadczy to przecież o upadku czasu wolnego, rozumianego jako fenomen współczesnego życia, który jednostka odczuwa jako obszar względnej wolności. Właśnie dzisiaj okazuje się, że zacieranie się granic między rolą a osobą, między postawami samorealizacji i samodyscypliny nie musi wcale oznaczać zaniku przestrzeni czasu wolnego, wręcz przeciwnie. Owszem, jest coraz więcej pracy w polu czasu wolnego, ale zarazem coraz więcej wolności na polu pracy. Mam tu na myśli, z jednej strony, kreowanie nowoczesnych, tym razem zawodowych, stylów bycia oraz stałe poluzowywanie społecznych ram pracy, wszystko to, co w naukach społecznych określa się jako dystans do roli, a potocznie byciem na luzie. Z drugiej strony, obserwowane zacieranie się granic między osobowością a rolą może przybierać bardzo różne formy. Dostrzeżona przez Senneta personalizacja polityki (demokratyczne wybory stają się konkursem na atrakcyjną osobowość), biznesmeni, którzy w swym czasie wolnym finalizują najważniejsze interesy, to tylko przykłady rozmywania się rygorystycznych dotychczas ról społecznych. Tym bardziej nietrafiona wydaje mi się także uwaga Bella o dziennych pracusiach i nocnych latawcach. Zauważmy, że obecnie coraz częściej u opisywanych przez Bella pracowników korporacji napięcie nie jest już spowodowane hierarchicznością organizacji czy ścisłym określeniem obowiązków lecz raczej z rozmywaniem się hierarchii i odpowiedzialności. Dzisiaj młody pracownik zakłopotany jest tym, że nie wie, co należy do jego obowiązków i jakie jest jego miejsce w organizacji; słyszy tylko, że wszystko czego się od niego oczekuje to bycie mobilną jednostką i twórczą osobowością. Rodzą się w tym miejscu dwie wątpliwości. Po pierwsze, czy daje się jeszcze rozdzielić konsumowanie czasu od jego produktywnego wykorzystywania w opisie współ- 17 N. Anderson, Work and Leisure, 1967.

6 S. WIERNY: MASA WOLNEGO CZASU 157 czesności? Czy, innymi słowy, daje się dziś wyodrębnić czysty obszar konsumpcji wolnego czasu? Z tego wyniknie, jak się okaże, druga wątpliwość: jak opisać ten zagmatwany obraz sprzecznych motywacji i działań, który nazywa się kryzysem współczesnej tożsamości, w kategoriach nie anomicznych i zarazem systemowych (spójnych z procesami w skali makro)? Pierwszym krokiem ku rozwianiu tych wątpliwości niech będzie odwołanie się do kolejnej, tym razem nowszej, koncepcji, dzięki której sprzeczności między orientacją konsumpcyjną a produktywną dają się opisać na gruncie zasadniczo spójnego modelu teoretycznego. Jest to swoista teoria osobowości ponowoczesnej przedstawiona przez Kenetha J. Gergena w książce The Saturated Self ( wysycona jaźń ). Gergen zwrócił uwagę na rolę środków masowego przekazu w kształtowaniu naszej tożsamości., uznał mianowicie technologie społecznego nasycania, jak sam nazywa massmedia, za podstawowy element zachodzącego obecnie procesu zacierania się jednostkowej jaźni. Społeczne nasączanie stało się według tego autora dominującym procesem codziennego życia. W miarę, jak stawaliśmy się coraz ściślej zespoleni z naszym społecznym otoczeniem, zaczęliśmy je sami odzwierciedlać. Na tym polega właśnie zaludnianie jaźni na odzwierciedlaniu tej mieszanki cząstkowych tożsamości nabytych w procesie społecznego nasączania. Drugim, towarzyszącym społecznemu nasączaniu, zjawiskiem jest początek stanu multifrenii (zwielokrotnienia), w którym jednostka zaczyna doświadczać zawrotów głowy wywołanych niczym nie ograniczoną różnorodnością 18. Autor uznaje dalej, że zatłoczenie jaźni oraz stan multifrenii stanowią istotne zapowiedzi nastania nowej świadomości ponowoczesnej. W świetle powyższych wątpliwości ważne wydaje się także zwrócenie uwagi na dwa sproblematyzowane przez Gergena konteksty ekspansji czasu wolnego. Pierwszym jest kontekst społeczeństwa masowego, następnym, ściśle powiązanym, jest kontekst mediów sugestywnej i masowej komunikacji, tzw. massmediów. Uważam, że całkowite niemal niezrozumienie przez badaczy czasu wolnego obu tych kontekstów (szczególnie drugiego) stało się przyczyną rezygnacji z pojęcia czasu wolnego, które wydawało się kompletnie nie przystawać do opisu współczesnych procesów społecznych i kulturowych. Czas wolny dla mas? Życie szlachetne i życie pospolite albo trud i bezczynność tak zatytułował Jose Ortega y Gasset rozdział swojego słynnego eseju Bunt mas z lat 20-tych. Oto ciekawy fragment tego rozdziału: Dlatego też ludzi w ten sposób żyjących nazywamy masą nie tyle ze względu na ich liczbę, ile ze względu na to, że ich życie jest bezwładne i bezwolne 19. Często uderzała mnie odkrywczość i prekursorski charakter myśli hiszpańskiego myśliciela. Obawiam się tylko, czy wynika to stąd, że od jego czasów tak niewiele się zmieniło, czy też stąd, że nauki społeczne w niewielkim stopniu przezwyciężyły jego sposób opisu społeczeństwa masowego? Przyjrzyjmy się jeszcze raz teorii czasu wolnego. 18 K. J. Gergen, The Saturated Self. Dillemas of Identity in Contemporary Life, ss J. Ortega y Gasset, Bunt mas, Warszawa 1995, s. 64.

7 158 MISHELLANEA IV: NAVKI SPOŁECZNE Cytowany przez Robertsa F. Zweig 20 zauważył w 1961 roku nie tylko, że wzory konsumpcji stają się wzorami osobowymi, lecz także, że style życia z nimi związane zaczynają stratyfikować; wobec czego to nie struktura społeczna emituje style życia, jak sądzi dziś na przykład Pierre Bourdieu. Mielibyśmy więc do czynienia z paradoksalną na swój sposób sytuacją, gdzie stratyfikacje społeczne przestają grać rolę w konsumpcji czasu wolnego tylko po to by wzory konsumpcji same stały się wzorotwórcze i stawały się nośnikami statusów społecznych, punktem wyjścia dla nowych stratyfikacji. Gdzie kończy się taka redukcja? Przywoływany już poprzednio Jeremy Seabrook, odwołując się do tytułu słynnej książki Thorstaina Veblena The Theory of the Leisure Class (w polskim przekładzie Teoria klasy próżniaczej ), nazwał swoją krytyczną pracę The Leisure Society, co należało by tłumaczyć jako Społeczeństwo próżniacze. Pośrednio wskazał tam na dychotomię obecną w rozwoju tak pojętego społeczeństwa czasu wolnego. Znowu pozwolę sobie przywołać fragment jego pracy: Kapitalizm nie tyle przeznaczał dobra dla ludzi, ile ludzie w coraz większym stopniu byli przeznaczeni towarom; innymi słowy, charakter, wrażliwość ludzi zostały jako takie przetworzone i przemodelowane po to, żeby można je było z grubsza przyporządkować towarom, przeżyciom, wrażeniom, których sprzedaż starcza już, żeby nadać kształt i znaczenie naszemu życiu 21. Okazuje się więc, że za metafora społeczeństwa wolnego w czasie zasadniczo pokrywałaby się ze znanymi diagnozami stymulowanego i kontrolowanego przez media społeczeństwa konsumpcyjnego. Obszar czasu wolnego staje się więc obszarem wyborów konsumenckich. Trzeba w tym miejscu przypomnieć, że Roberts 22 zwracał uwagę na fakt autonomizacji czasu wolnego także w wymiarze postępującego uniezależniania się zachowań i wyborów w sferze czasu wolnego od sfery prawa, obyczajów, religii czy moralności. Przy czym dodaje, że to uniezależnianie i idąca za tym wolność wyboru mają charakter względny. Nasuwa się tu pytanie o to, jakie instytucje zajmują ich miejsce. Co poszerza tę sferę wolności wyboru dotychczas bezwzględnie regulowaną przez instytucje? Czy jest możliwe, że obszar czasu wolnego rzeczywiście przestaje być regulowany? Wydaje się, że właśnie tutaj rola massmediów jako przewodników po obszarze czasu wolnego (który jest przecież obszarem trudnej wolności) jest nie do przecenienia. Przypomnę, że rozwój massmediów i całego przemysłu kulturowego nieodłącznie towarzyszył procesowi indywidualizacji z jednej strony oraz ekspansji czasu wolnego z drugiej. To media głównie obsługują i projektują coś, co przekornie określić można jako czas wolny dla mas. Massmedia oduczają dawnych nawyków, w zamian proponują nowe, poszerzając w ten sposób sferę jednostkowej wolności. Przejmują funkcje socjalizacyjne tradycyjnych oraz nowoczesnych instytucji (rodziny i szkoły), a tym sposobem prostu przystosowują do życia w nowych realiach społeczeństwa czasu wolnego. To w sferze massmediów wreszcie uobecnia się dzisiaj kontrola społeczna, co dobrze oddaje termin telepanopticon Zob. K. Roberts, A society of leisure, op. cit. 21 J. Seabrook, op. cit., s K. Roberts, op. cit. 23 por. Z. Bauman, Śmierć i nieśmiertelność, Warszawa 1998, s. 233.

8 S. WIERNY: MASA WOLNEGO CZASU 159 Podsumowując ten polemiczny wątek wypada zatem podkreślić, że społeczeństwo czasu wolnego jawi się w tym ujęciu jeszcze raz jako konieczny epifenomen społeczeństwa industrialnego a jednocześnie i masowego. Z jednej bowiem strony przedstawiciele takich profesji jak ksiądz czy nauczyciel akademicki, którzy, jak to ujął Roberts, jeszcze nie odczuli wpływu industrializmu, nie mają wolnego czasu i stale są zajęci, to znaczy w swoim czasie wolnym nie mogą uwolnić się od swoich ról, co dowodzić może mocno aspektowego charakteru pojęcia czas wolny. Rola i osobowość (przypomnijmy Bella) nie mogą być w tym przypadku rozłączone. Zauważmy także, że zazwyczaj czas wolny nie obowiązuje, z grubsza rzecz biorąc, członków elit politycznych, ekonomicznych i kulturowych, co dowodzić może z kolei instrumentalnego charakteru pojęcia society of leisure (przewodniczący AWS, który w czasie powodzi odpoczywał we Włoszech, przez co stracił wiele w oczach opinii publicznej; prezydent ZSRR, który po powrocie z urlopu dowiedział się, że już nim nie jest; szef firmy w czasie wolnym może stracić kontrolę nad biegiem spraw, podobnie jak jego pracownik, dlatego dostaje komórkę, by być dyspozycyjnym o każdej porze dnia i nocy; artysta czujący się w obowiązku by ze swego życia zrobić tworzywo lub kreować swój image to tylko niektóre przykłady stanowisk (?) będących zarazem rolami społecznymi). Przedstawioną w tym rozdziale perspektywę można by rozmaicie interpretować, jak choćby idąc tropem Zygmunta Baumana. Dzieli on ludzi na tych którzy żyją w ustawicznej teraźniejszości [ ] przechodząc od jednego teraz do drugiego [ ] są więc ci ludzie nieustannie zajęci i cierpią na chroniczny brak czasu. Podczas gdy innych przygniata natomiast ciężar obfitego, a nadmiernego i do niczego nie zdatnego czasu, którego nie maja oni czym zapełnić mogą oni tylko zabijać czas i sami są przezeń z wolna i niepostrzeżenie zabijani 24. Czyżby rzeczywiście obietnica industrializmu została niespełniona? Czy naprawdę nie istnieje obecnie ów specyficzny fenomen współczesnego życia, który każda jednostka, niezależnie od swego statusu, odczuwałaby jako obszar względnej wolności wyboru? Na pewno nie, jeśli myślimy o tym w nieadekwatnych kategoriach przestarzałej socjologii czasu wolnego (Roberts, Parker). Na pewno tak, jeśli weźmiemy pod uwagę, że głównym produktem epoki industrialnej, powszechnie obecnym w życiu codziennym ludzkich mas, są właśnie elektroniczne media komunikacji, zwłaszcza telewizja, które ze swej zasady użytkowane być mogą jedynie w czasie wolnym. Okazuje się bowiem, że w praktyce przestrzeń medialna istnieje jako jedyna rzeczywista i powszechnie dostępna forma spędzania czasu wolnego. Co więcej, sam fakt korzystania z takiego medium jak telewizja już na wstępie wymusza automatyczne zrównanie wszystkich korzystających, jako że konsumpcja przekazu sprowadza się wyłącznie do prostego mechanizmu biernej absorpcji obrazu / dźwięku, a więc wymaga jedynie naturalnych kompetencji poznawczych i społecznych. Wszystkie różnice indywidualne, społeczne i kulturowe zostają zatem mechanicznie zniwelowane w procesie 24 Zob. Z. Bauman, Glokalizacja, cyli komu globalizacja a komu lokalizacja, Studia socjologiczne, 1997, 3 (46).

9 160 MISHELLANEA IV: NAVKI SPOŁECZNE oglądania, gdyż doświadczenie oglądania jest w sensie psychologicznym wspólne dla wszystkich 25. Można by powiedzieć, że telewizja prezentuje swoistą scenę pseudopierwotną stosunków społecznych. Oto jak za sprawą techniki wszystkich ludzi w praktyce łączy dziś identyczny sposób konsumpcji czasu wolnego. Czas wolny od mas? W tym miejscu chciałbym napisać o innym ważnym, choć często pomijanym, aspekcie mediów sugestywnego przekazu w społeczeństwie masowym. Gergen w tym kontekście wspomina o narastającym wrażeniu psychicznego zatłoczenia jaźni, ja tymczasem chciałbym zwrócić uwagę, że media, tworząc całkowicie nową przestrzeń, pozwalają właśnie uwolnić się od mas i poczucia stłoczenia. Mam tu jednak na myśli realne masy oraz namacalne poczucie zatłoczenia. Daje się dziś zauważyć, że massmedia do tego stopnia zakorzeniły się w społecznej codzienności, że ich obecność jawi się jako coś naturalnego, wobec czego trudno zdobyć się na doświadczenie obcości. W tym świetle nie dziwi fakt, że w naukach społecznych wykształciły się dwa względnie niezależne paradygmaty ujęcia problemów społeczeństwa masowego. Po jednej stronie ujęcia kultury masowej częstokroć podkreślają rolę massmediów w kreowaniu globalnej wioski, hiperrzeczywistości lub wirtualnej wspólnoty, nie uwzględniając nadal jeszcze realnych problemów społecznego i przestrzennego zagęszczenia. Po drugiej stronie w paradygmacie psychologii tłumu czy socjologii miasta badaczy zajmują wyłącznie problemy anonimowości i dezindywidualizacji czy rozmaite patologie społeczne wynikające z faktu fizycznego stłoczenia. Brakuje tutaj uwzględnienia sfery pośredniej. Nie zauważa się mediacyjnej roli, jaką zgodnie ze swą etymologią wypełniają dziś media masowego przekazu. A przecież mediacyjny potencjał mediów elektronicznych czyni dziś możliwym codzienną ucieczkę od tłumów i od przykrego tłoku w wirtualną przestrzeń obrazu. Właśnie świat mediów staje się schronieniem od społecznego, fizycznego i temporalnego zagęszczenia 26. Jednocześnie obrazy na ekranie bezpiecznie pośredniczą między jednostką a tłumem, oswajają poznawczo z nową rzeczywistością. Przekaz medialny nie dość, że zapobiega poczuciu anonimowości, to wręcz stwarza nowe ramy dla procesów indywidualizacji. Trzeba tu podkreślić, że media takie jak telewizja, ale także internet, pozwalają dziś swobodnie uczestniczyć w życiu społecznym bez narażania się na przykre konsekwencje bezpośredniego kontaktu. Umożliwiając rozmaitego rodzaju symulacje związków społecznych pośredniczą między jednostką a społeczeństwem. Socjalizacja do czasu wolnego? Ortega y Gasset zauważył, że w dobie społeczeństwa masowego ludzie nie zdają sobie sprawy z istnienia cywilizacji, lecz używają jej tak jakby to była przyroda 27. Rzeczywiście, zapominanie o tym, że massmedia funkcjonują w określonym kontekście spo- 25 Przekaz jest przekaźnikiem, jak mawiał McLuhan, ale telewizja z założenia jest zdolna indukować także podobne emocje. 26 Aspekty te wyróżnił L. Kruse w artykule Conceptions of Crowd and Crowding, [w:] S. Moscovici [red.], Changing Conceptions of Crowd Mind and Behaviour, New York 1986; por. także P. G. Zimbardo, F. Ruch, Psychologia społeczna, Warszawa 1996, ss Ortega y Gasset, op. cit., s. 81.

10 S. WIERNY: MASA WOLNEGO CZASU 161 łecznym, a przez to w pewnej przestrzeni, której domenę wyznaczają nasze wybory, mianowicie przestrzeni czasu wolnego, prowadzi do uznania ich za naturalny i nieproblematyczny składnik naszej codzienności. Okazuje się, że metafora świata medialnego jako świata natury może uzyskać także swój realny wymiar. Chciałbym to pokrótce opisać na przykładzie znanym mi z obserwacji. Dwu i pół letnie dziecko mojej młodej sąsiadki (Szymon) nie potrafi jeszcze mówić, faktycznie nie jest w stanie wypowiedzieć ani słowa, nawet tak podstawowego jak mama. Nie rozumie też podstawowych komunikatów jego otoczenia, włączając rodziców, co bywa powodem kpin i żartów ich samych. Natomiast od pierwszego roku życia potrafi znakomicie posługiwać się telewizorem i pilotem, całymi dniami ogląda telewizję. Przy czym ciekawe jest to, że najbardziej upodobał sobie niemiecki program muzyczny Viva, przez co zawsze przełącza rodzicom inne programy, co bywa dla nich irytujące. Co więcej, nie daje się zwieść przez włączenie innej stacji muzycznej; zawsze przełącza MTV, którego najwyraźniej nie cierpi, na Vivę. Przełomową chwilą w tym przypadku wydaje się pewne zdarzenie, które miało miejsce, gdy Szymuś nie miał jeszcze dwóch lat. Jego młoda mama zastawiła go śpiącego, by spotkać się przy kawie z koleżanką, co przedłużyło się do czterech godzin. Zaniepokojona tym, że Szymuś po przebudzeniu będzie (jak to małe dzieci) bezradny i przerażony, gdyż odkryje, że nie ma przy nim mamy i że jest zupełnie sam, pośpiesznie wróciła do niego. Okazało się jednak, że Szymuś świetnie sobie poradził po przebudzeniu; podreptał do dużego pokoju, włączył Vivę i przez kilka godzin siedział sobie grzecznie przed telewizorem. Innym razem sytuacja powtórzyła się, lecz tym razem matka zastała Szymusia kompletnie zapłakanego i wściekle tarzającego się po podłodze dużego pokoju w dziecięcych spazmach. Okazało po prostu, że nie był w stanie znaleźć pilota, który gdzieś się zawieruszył! Dla tego dziecka socjalizacja do uczestnictwa w świecie społecznym przybrała wymiar socjalizacji do wirtualnego uczestnictwa w świecie sugestywnych mediów. Nie przesadzę chyba przyjmując, że świat Vivy jest dla niego światem natury a telewizja odgrywa dlań rolę znaczącego innego. Media czasu wolnego Wydaje się, że teoretycy czasu wolnego nie docenili faktu, że chociaż przestrzeń czasu wolnego jest autonomiczna, to zostaje systematycznie zawłaszczana i zagospodarowywana w sposób substancjalny przez media masowego i sugestywnego przekazu. Pisząc o budżetach czasu wolnego, owszem, uwzględniali telewizję, nie zauważyli jednak, że oglądanie telewizji bezwzględnie zaczyna być podstawowym sposobem spędzania wolnego czasu. Nie chodzi tu wcale o to, ile czasu ludzie deklarują w badaniach przeznaczać na oglądanie telewizji. We współczesnym świecie przekaz telewizyjny ze swej istoty będzie prymarnym składnikiem jednostkowych struktur ważności, ponieważ zasadza się na autorytecie obrazu i na przemocy obrazu. Telewizja oddziałuje nawet jeżeli jej nie oglądać wystarczy, że inni oglądają. Chodzi o to, że telewizja na mocy swego funkcjonowania w ten a nie inny sposób jest podstawową formą spędzania wolnego czasu. Telewizja narzuca globalnie obo-

11 162 MISHELLANEA IV: NAVKI SPOŁECZNE wiązujące przekazy i znaczenia, poza które po prostu nie jesteśmy w stanie wyjść, i których nie możemy zignorować. Struktura obrazu ma bowiem zawsze charakter afirmatywny, potwierdza istnienie takiego a nie innego świata. Zaś przekaz telewizyjny udowadnia nasze istnienie codziennie i sugestywnie, uzależniając od swoich obrazów. Jak wykazał Serge Moscovici 28, reprezentacje społeczne nie są już dziś teoretycznym wymysłem Durkheima, lecz namacalnie istnieją, uobecnione w obrazach emitowanych przez media sugestywnego przekazu a percypowanych przez ludzkie masy. Konsumowanie obrazowych przedstawień świata stanowi potwierdzenie jego istnienia. Daje poczucie uczestnictwa w bezczasowej i ahistorycznej strukturze narracji naszego świata o sobie samym. Jak podkreśla Baudrillard 29, obraz posiada moc symulowania rzeczywistości. Pewnie dlatego, o ile niegdyś wyłącznie praca i szlachetny trud (w sensie Ortegi y Gasseta) zdolne były zapewnić nieśmiertelność, o tyle dziś nieśmiertelność (lecz także śmierć) są wielokrotnie osiągalne na ekranie. Media są władne dowolnie nimi dysponować. Natomiast wolnościowy potencjał czasu wolnego, założony przez badaczy leisure, również znalazł swoje urzeczywistnienie tylko w massmediach, gdzie wolnością staje się prawie nieograniczona możliwość wyboru i gdzie oferuje się coraz większy potencjał obrazów potrzebnych dla kreowania jednostkowych i zbiorowych tożsamości. Pozostaje tylko niejasny lęk o to, czy ten wolny czas jest czasem kreacji czy raczej programowania. Współczesnych niepokojów o sferę wolności na pewno nie podziela Niklas Luhman, słynny niemiecki teoretyk, do którego chciałbym się na koniec odwołać 30. W swojej syntetycznej wizji społeczeństwa jako funkcjonalnie zróżnicowanego sytemu uwzględniał on także problem zagospodarowywania przez kulturę masową przestrzeni więzi społecznej poza intymnością. Doszedł tu do bardzo interesujących wniosków. Zgodził się mianowicie z częstymi zarzutami, że uosobiona w technice kultura masowa jest świadectwem i przyczyną upadku przestrzeni publicznej ale jednocześnie zwracał uwagę, że masowa kultura elektronicznych mediów tworzy dziś jedyną realność poza intymnością, która jest obowiązująca, choć ma charakter fikcyjny. Przecież massmedia, błyskotliwie dowodzi Luhman, nie pustoszą pola społecznej komunikacji, a przeciwnie stwarzają je i systematycznie poszerzają, gdyż pozwalają nam obserwować siebie obserwujących. Wszystko co dziś wiemy o sobie jest obecne w rzeczywistości medialnych wyglądów. Ale właśnie dlatego, w sensie komunikacyjnym, kultura przekazu medialnego jest dziś jedyną poza intymnością sferą pozwalającą się nam odnaleźć wśród innych. Funkcją tej sfery jest minimalizowanie aż zanadto dziś widocznego ryzyka nieudanej komunikacji, dostarcza nam bowiem ona uprawomocnionych tematów do komunikacji codziennej tematów bez ryzyka, gdyż zazwyczaj bez wartości komunikacyjnej. Massmedia powiększają dziś przestrzeń społecznego porozumienia, stosownie do potrzeb masowego społeczeństwa tworzą jego zintegrowany, całościowy obraz samego siebie, którego to zadania sfera publiczna nie była w stanie udźwignąć. Próżnujące niepróżnowanie? 28 S. Moscovici, On social representations, [w:] J. P. Forgas [ed.], Social cognition, J. Baudrillard, Precesja symulakrów, [w:] R. Nycz, Postmodernizm, Kraków M.in. w książce Realität der Masenmedien, 1995.

12 S. WIERNY: MASA WOLNEGO CZASU 163 Na koniec tej pracy pozwolę sobie zauważyć, że mamy dzisiaj do czynienia ze zjawiskiem, które, odwołując się do staropolskiej metafory, nazwałbym próżnującym niepróżnowaniem. Wydawać by się mogło, że jest to demaskacja kolejnej sprzeczności postindustrialnego społeczeństwa, tak jednak nie jest, czas wolny za sprawą mediów niespodziewanie nabiera bowiem nowego wymiaru. Staje się autentyczną przestrzenią społecznej komunikacji a zarazem uczestnictwa w kulturze. Jest zarazem przestrzenią społecznej kontroli oraz funkcjonowania sfery publicznej. Wygląda więc na to, że siedząc przed telewizorem i pozornie nic nie robiąc, w rzeczywistości, chcąc nie chcąc, stajemy się uczestnikami dyskursu publicznego, politycznego czy też kulturowego. Stwierdziłem uprzednio, że obserwowana profesjonalizacja tożsamości nie stoi w sprzeczności z ekspansją czasu wolnego. I rzeczywiście, bowiem massmedia emitują rozmaite przekazy i rozmaicie programują; chyba niewystarczająco docenia się jej edukacyjną i wzorotwórczą rolę. A zarazem na telewizję czas wygospodarować nietrudno, jest to przecież najłatwiejsza i najbardziej dostępna forma spędzenia wolnego czasu. Jednocześnie, i na to chciałbym wskazać jako na konkluzję tych wywodów, teoria społeczna nie może sobie pozwolić na rezygnację z badania ekspandującej przestrzeni czasu wolnego tylko dlatego, że obecnie zawłaszczają ją massmedia. Błędem jest utożsamianie czasu wolnego wyłącznie z przestrzenią massmediów. Z drugiej zaś strony analizowanie samej tylko przestrzeni medialnej lub jedynie mediów prowadzić może do zatracenia czegoś ważnego, mianowicie społecznego kontekstu ich uobecniania, do uznania massmediów za przestrzeń samą dla siebie. Tymczasem, o czym jestem przekonany, potencjał czasu wolnego, tej zdobyczy ery przemysłowej, nie został jeszcze do końca wykorzystany. Trzeba ponawiać pytania o to co współczesny człowiek robi ze swoją wolnością, jakie zjawiska zachodzą na obszarze wolnego czasu, jakie wybory są dokonywane. Społeczeństwo postindustrialne charakteryzuje się zanikaniem pracy w sensie nowoczesnym, ale także czas wolny zanika tylko w tym sensie. Przestrzeń czasu wolnego nadal istnieje, choć stale przeobrażana, a nawet stale poszerzana za sprawą techniki. Można skonstatować, jak Neil Postman 31, że jest to objaw tryumfu techniki nad kulturą ale właśnie z tego powodu nie należy zarzucać samego pojęcia czasu wolnego, wtedy bowiem mocą samospełniajacej się przepowiedni skażemy się na opisywanie człowieka technicznego, przestrzeni medialnej i procesów alienacji. A przecież ludzki wybór, rzec by można, w sposób substancjalny dokonuje się jedynie w czasie wolnym, nigdy zaś w przestrzeni medialnej. Abstract Loads of Leisure Leisure is no longer as widespread field of academic studies as it was during sixties or even seventies. Indeed, it seems now that sociology of leisure is becoming one of the abandoned domains of social sciences. But does it mean that leisure itself is vanishing in social life? Or 31 N. Postman, Technopol. Triumf techniki nad kulturą, 1995.

13 164 MISHELLANEA IV: NAVKI SPOŁECZNE perhaps it means that we have finally entered leisure-society era, as some theorists had claimed? Obviously both answers are fallacious. For, as J. Seabrook noticed, the promise of leisure was an intrinsic part of the industrial society. Hence, the emergence the new postindustrial economy was directly accompanied by the radical changes in the role that leisure had played in social life. However, the theorists, still convinced of the emancipating potential of leisure, evidently didn t appreciate the importance of these processes. Consequently, main conclusions that they reached were somewhat ambiguous: industrial idea of leisure was to form a basis for the post-industrial society. Yet in my opinion the problem of leisure is all the more interesting today, when ambiguity and ambivalence are widely reckoned to be the basics of our postmodern condition. This paper is an attempt to revisit the neglected area of contemporary leisure and, at the same time, to reconsider the very conception of leisure so as to free it from all this ideological sediment. Hence the primary questions to raise are: how has leisure changed and what place it now occupies in social life?, and: do we still the concept of leisure?. To answer these questions one needs to revise the social dimensions of the phenomenon of leisure. I identify six such dimensions to examine: leisure and work, leisurebased identity, leisure for the masses, leisure without the masses, leisure-centred socialisation and leisure via mass media. Throughout these sections the theory of leisure is set against the relevant results of social psychology and of the theories of mass culture and communication. In such a context it becomes evident that although the scope of contemporary leisure is actually expanding, it is not so clearly differentiated institution as the theorists of leisure had claimed. For it turns out that leisure from the outset has been not only catered for by the mass media but has also been systematically possessed by them. Consequently, I may say that watching TV is today the only such popular form of leisure that can be valued for its own sake. That is to say, this activity alone is experienced as pure leisure, because it implies complete disinterestedness. The theorist of leisure obviously did not recognize this crucial role that mass media would play in the field of modern leisure. General conclusions of this paper are not decisive. One has to agree that a promise of leisure has been finally fulfilled. Indeed, the new emerging reality of the mass media is wholly a realization of the industrial era's dreams about world of equality and freedom. After all, the access to this reality is no longer restricted in any way, neither cognitive not even financial. Now, anyone at any time can spend and, at the same time, gain his freedom (free time) there. For, as N. Luhman notices, realities that media communicate, although virtual - are obligatory ones.

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI

WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI WPŁYW ŚRODKÓW MASOWEGO PRZEKAZU NA WYCHOWANIE MŁODZIEŻY W OKRESIE ADOLESCENCJI Autorki: Agnieszka Błyszczek, Magdalena Gołębiewska INFORMACJE O AUTORKACH Doktorantki I roku Pedagogiki, na Wydziale Nauk

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie

Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Mgr Anna Bernacka Mgr Justyna Cherchowska Uniwersytet Warmińsko Mazurski w Olsztynie Obecnie jesteśmy świadkami niespotykanej dynamiki postępu technologicznego, który w głównej mierze tyczy się sposobu

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11

1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 Spis treści Wstęp... 7 1. Organizacje pozarządowe w gospodarce rynkowej... 11 1.1. Interdyscyplinarność badań naukowych organizacji pozarządowych... 11 1.2. Cechy i funkcje organizacji pozarządowych...

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

design i reklama nasz punkt widzenia: a w oczy rzuca się to, co jest inne, ciągle coś widać. my państwa uczymy, jak to się robi. nowe, nieoczekiwane.

design i reklama nasz punkt widzenia: a w oczy rzuca się to, co jest inne, ciągle coś widać. my państwa uczymy, jak to się robi. nowe, nieoczekiwane. biuro rekrutacji szkoła wyższa psychologii społecznej wydział zamiejscowy we wrocławiu ul. ostrowskiego 30 53-238 wrocław tel. 71 750 72 72 faks 71 750 72 70 gadu gadu: 12574469 czynne: poniedziałek piątek

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA Warunki uczenia się Słuchacze odczuwają potrzebę uczenia się Zasady nauczania 1. Nauczyciel ujawnia studentom

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka Aleksandra Mijalska Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno Socjologiczny aleksandra.mijalska@gmail.com Skonsumowane społeczeństwo konsumpcjonizm i konsumpcja jako ważny aspekt w życiu każdego człowieka

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

CO TO JEST SOCJOLOGIA?

CO TO JEST SOCJOLOGIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl CO TO JEST SOCJOLOGIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 1 August COMTE (1798 1857) łac.

Bardziej szczegółowo

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula 1 Spis treści 2 Spis treści Nota o Autorze......5 W pisaniu nie wracam do przeszłości Rozmowa z Markiem Czuku......6 Świat bez telewizji jest możliwy Rozmowa z ks. Krzysztofem Łuszczkiem.... 10 Zapowiada

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia

ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia ZAGADNIENIA NA EGZAMIN DYPLOMOWY LICENCJACKI SOCJOLOGIA I stopnia Zagadnienia kierunkowe: 1. Indywidualizm a idea wspólnego dobra (w świetle etyki społecznej) 2. Pojęcie ponowoczesności we współczesnych

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS. Moduł (typ) przedmiotów: Liczba punktów ECTS za zaliczenie przedmiotu: 4 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Raport z badań: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie.

Raport z badań: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie. Raport z badań: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie. Ewa Kucharczyk Akademia Górniczo - Hutnicza II rok, WH W ankiecie zatytułowanej: Kłamstwo czy prawda? Rozmowy na czacie wzięło udział dokładnie 100

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011

Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Anna Kozłowska, Reklama. Techniki perswazyjne, OW SGH, Warszawa 2011 Ze wstępu do książki Reklama to nieodłączny element naszego życia codziennego - jest obecna wszędzie (na ulicy, w pracy, w szkole, w

Bardziej szczegółowo

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO

Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO Karta Wskazań Efektywnego Partnerstwa Biznes-NGO PREAMBUŁA Przedsięwzięcie społeczne to przede wszystkim wielka odpowiedzialność wobec tych, na rzecz których działamy. To działanie powinno być trwałe i

Bardziej szczegółowo

Present Simple /Czas teraźniejszy prosty

Present Simple /Czas teraźniejszy prosty Present Simple /Czas teraźniejszy prosty UŜywamy go dla sformułowania wyraŝeń o znaczeniu ogólnym takich jak: prawa naukowe, definicje, szeroko pojętych faktów oczywistych. Stosujemy go gdy czynności mają

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY

WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY WPŁYW CZYTANIA NA ROZWÓJ DZIECI I MŁODZIEŻY CZYTANIE W znaczeniu psychofizycznym: techniczne rozpoznawanie znaków. W znaczeniu psychologicznym: zapoznanie się z treścią, rozumienie myśli zawartych w tekście

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE OD A DO Z

WYCHOWANIE OD A DO Z Podstawą skutecznego wychowana bez przemocy jest konsekwentne ustalanie granic, umożliwiające dziecku orientację w otaczającym je świecie. Robert Mc Kenzie Kiedy pozwolić? Kiedy zabronić? WYCHOWANIE OD

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE

SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE SYSTEMY OPERACYJNE I SIECI KOMPUTEROWE WINDOWS 1 SO i SK/WIN 007 Tryb rzeczywisty i chroniony procesora 2 SO i SK/WIN Wszystkie 32-bitowe procesory (386 i nowsze) mogą pracować w kilku trybach. Tryby pracy

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2012/2013 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński. Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010

ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński. Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010 ALEKSY AWDIEJEW Uniwersytet Jagielloński Opublikowano w: Styl, dyskurs, media, red. Barbara Bogołębska, Monika Worsowicz, Łódź 2010 Właściwa teoria reklamy taki model teoretyczny, który w praktyce mógłby

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w pracy Raport z badania sierpień 2013 r. O badaniu Media społecznościowe powoli zmieniają organizacje. Nie dzieje się to tak szybko, jak się spodziewano kilka lat

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Podejmowanie decyzji konsumenckich przez dzieci Magdalena Zientalska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 22 listopada 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Narzędzia coachingowe w edukacji dzieci Dr Małgorzata Kołodziejczak Wydział Zarządzania Uniwersytet Łódzki 17 maja 2015 r. Plan na dzisiejsze spotkanie Co to jest coaching?

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze:

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: Stosunki międzynarodowe, w szczególności: negocjacje międzynarodowe, dyplomacja publiczna, protokół dyplomatyczny, europeistyka, paradygmaty teoretyczne.

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia

Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Sposób dokumentacji efektów kształcenia Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Lp. K_W01 K_W02 K_W06 K_W08 K_W09 Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych zna terminologię używaną w pedagogice a w szczególności w oraz jej zastosowanie

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU Kierunek: FIZJOTERAPIA SYLABUS Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii,

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

MOTORWAY 12x4. 1. Dlaczego warto inwestować w outdoor? 2. Jaki sens ma reklama na trasach? 3. Motorway - ogólnopolska sieć nośników reklamowych 12x4 m

MOTORWAY 12x4. 1. Dlaczego warto inwestować w outdoor? 2. Jaki sens ma reklama na trasach? 3. Motorway - ogólnopolska sieć nośników reklamowych 12x4 m MOTORWAY 12x4 1. Dlaczego warto inwestować w outdoor? 2. Jaki sens ma reklama na trasach? 3. Motorway - ogólnopolska sieć nośników reklamowych 12x4 m DLACZEGO WARTO INWESTOWAĆ W OUTDOOR? Outdoor - prawdziwe

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Por. P. Kotler, H. Kartajaya, I. Setiawan, Marketing 3.0, MT Biznes, Warszawa 2010, s. 20. 2

Por. P. Kotler, H. Kartajaya, I. Setiawan, Marketing 3.0, MT Biznes, Warszawa 2010, s. 20. 2 Inicjatywy społeczne młodzieży poprzez nowe media Tomasz Zacłona W połowie drugiej dekady XXI w. jesteśmy świadkami przemian społecznych zapowiadanych od końca ostatniego stulecia. W turbulentnym otoczeniu

Bardziej szczegółowo

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main.

znajdowały się różne instrukcje) to tak naprawdę definicja funkcji main. Część XVI C++ Funkcje Jeśli nasz program rozrósł się już do kilkudziesięciu linijek, warto pomyśleć o jego podziale na mniejsze części. Poznajmy więc funkcje. Szybko się przekonamy, że funkcja to bardzo

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego

Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego Projekt zrealizowano przy wsparciu finansowym Województwa Małopolskiego , Siła woli potrafi zaskakiwać rozmachem wizji i zdumiewać osiągnięciami po jej urzeczywistnieniu. To właśnie na motywacji, chęci

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do psychologii

Wprowadzenie do psychologii Wprowadzenie do psychologii wychowania Psychologia wychowawcza - pedagogiczna Literatura podstawowa: Brzezińska A. (2000). Psychologia wychowania. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki,

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Podstawy psychologii i socjologii Rok akademicki: 2014/2015 Kod: RAR-1-107-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Inżynierii Mechanicznej i Robotyki Kierunek: Automatyka i Robotyka Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013.

Polscy konsumenci a pochodzenie produktów. Raport z badań stowarzyszenia PEMI. Warszawa 2013. Polscy konsumenci a pochodzenie produktów.. Spis treści Wstęp 3 1. Jak często sprawdzacie Państwo skład produktu na etykiecie? 4 2. Jak często sprawdzacie Państwo informację o kraju wytworzenia produktu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

RELACJE Z PIENIĘDZMI

RELACJE Z PIENIĘDZMI RELACJE Z PIENIĘDZMI Zapewne sprawdziłaś już w quizie, kim jesteś w relacji z pieniędzmi. Chomikiem? Strusiem? Motylem? Czy Mikołajem? Każda z tych osobowości ma swoje słabe i mocne strony: CHOMIK ma przymus

Bardziej szczegółowo

Prawa autorskie, licencje

Prawa autorskie, licencje Prawa autorskie, licencje Wyjaśnienie pojęć oraz tezy do dyskusji Michał Rad 21.10.2015 Przedstawione w dalszej części wykładu tezy są prywatnym poglądem autora i powinne być traktowane jako głos w dyskusji,

Bardziej szczegółowo

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘ MIĘDZYKULTUROWE źródłó: https://www.youtube.com/watch?v=rjqb21rnyf Uczenie sięna różnych poziomach Uczenie się poznawcze oznacza zdobywanie wiedzy lub przyswajanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne * * *

AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne * * * AC/DC zupełnie na nowo zobaczyć kontinuum i/czyli części wspólne Pomiędzy małym a dużym obrazem świata o tym, jak pomocną w rysowaniu KRATKĘ szybko można zmienić w ograniczającą KLATKĘ * * * Pozornie paradoksalna

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI

ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI ZARZĄDZANIE I INŻYNIERIA PRODUKCJI STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Załącznik nr 2 Odniesienie efektów kierunkowych do efektów obszarowych i odwrotnie Załącznik nr 2a - Tabela odniesienia

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Budowanie wizerunku współczesnego polityka. Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie

Budowanie wizerunku współczesnego polityka. Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie Budowanie wizerunku współczesnego polityka Opracowała: mgr Diana Mościcka Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego w Olsztynie Wizerunek wart jest więcej niż tysiąc słów Carlos Ruiz Zafón Współcześnie potencjał

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Cele Firmy a Budżetowanie Tomasz Kanarkowski

Cele Firmy a Budżetowanie Tomasz Kanarkowski Cele Firmy a Budżetowanie Tomasz Kanarkowski Bez jasno nakreślonych w firmie celów i dalekosiężnej wizji trudno jest dokonać rzetelnej oceny naszej działalności. Gdyby firmy poświęciły czas na ich określenie

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej

Efekty kształcenia dla kierunku Edukacja artystyczna w zakresie sztuki muzycznej Załącznik nr 4 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klasy III d 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo