GENETYKA. Temat(1-2): Podział mitotyczny komórek mitoza. Komórki potomne powstają w wyniku podziału komórek rodzicielskich.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "GENETYKA. Temat(1-2): Podział mitotyczny komórek mitoza. Komórki potomne powstają w wyniku podziału komórek rodzicielskich."

Transkrypt

1 GENETYKA Temat(1-2): Podział mitotyczny komórek mitoza. Uczeń przedstawia znaczenie biologiczne mitozy i mejozy, rozróżnia komórki haploidalne i diploidalne, opisuje budowę chromosomu(chromatydy, centromer), rozróżnia autosomy i chromosomy płci. Komórki potomne powstają w wyniku podziału komórek rodzicielskich. Podział komórki zaczyna się od podziału jądra komórkowego (kariokineza), które zawiera informację genetyczną dotyczącą budowy komórki i jej funkcji, a kończy wraz z podziałem cytoplazmy 9 cytokineza) i zawartych w niej organelli. Podział komórki jest poprzedzony podwojeniem się, czyli replikacją materiału genetycznego znajdującego się w chromosomach. REPLIKACJA DNA - to proces syntezy DNA prowadzący do powstania dwóch cząsteczek DNA z jednej. Pierwszym etapem tego procesu jest rozkręcenie, a następnie rozdzielenie drabiny DNA na dwie nici (obszar, w którym nici DNA są rozdzielane nosi nazwę widełek replikacyjnych). Podwójna helisa DNA zostaje rozpleciona na pewnym odcinku przez określone enzymy, które przecinają wiązania wodorowe. Do każdej nici zostaje dobudowana nowa nić i następuje skręcenie DNA w spiralę. Ten proces zachodzi z zachowaniem zasady komplementarności,która polega na łączeniu zasad azotowych w pary: A-T, G-C. (Enzym przeprowadzający replikację DNA pracuje bardzo dokładnie. Jeśli nawet omyłkowo wstawi do nowej nici niewłaściwy nukleotyd, prawie zawsze naprawia swój błąd nukleotyd ten zostaje wycięty, a jego miejsce wstawiony odpowiedni. Średnio po replikacji pozostaje jeden błąd na miliard wstawianych nukleotydów. To bardzo mało, lecz niestety oznacza, że po każdym podziale komórki w organizmie człowieka pojawia się kilka błędów.)

2 CHROMOSOM struktura występująca w jądrze komórkowym, która jest nośnikiem czynników dziedzicznych (genów). Chromosom jest zbudowany z DNA i białek histonowych oraz niehistonowych. Komórki ciała ludzkiego zawierają 46 chromosomów :22 pary autosomów i jedną parę chromosomów płci. Liczba, kształty i wielkość chromosomów są stałe, charakterystyczne dla gatunku. Autosomy, w genetyce wszystkie chromosomy człowieka i wielu gatunków zwierząt, oprócz chromosomów płci. Człowiek ma 22 pary autosomów oraz chromosomy płci X i Y (mężczyzna ma układ XY, kobieta - XX). Budowa chromosomu 2 ramiona i centromer. Rysunek:

3 Po replikacji każdy chromosom składa się z dwóch chromatyd. Chromatyda jest kopią chromosomu powstającą w wyniku replikacji DNA, która ma miejsce przed każdym podziałem mejotycznym i mitotycznym. Chromatydy, siostrzane połówki podłużnie podzielonego chromosomu, które pod koniec podziału mitotycznego (mitoza) lub w czasie podziału mejotycznego (mejoza) rozchodzą się, dając początek nowym homologicznym chromosomom. Chromatyna stan chromosomów w fazie międzypodziałowej komórki, chromatyna występuje w jadrze w postaci nitek tworzących siateczkę. Rysunek: MITOZA (PODZIAŁ MIOTYCZNY)- podział jądra prowadzący do powstania komórek potomnych o jądrach zawierających tę samą liczbę i takie same rodzaje chromosomów, jakie miało jądro komórki macierzystej. Jeśli mitozę przejdzie

4 komórka diploidalna powstaną dwie komórki diploidalne, a jeśli haploidalna dwie haploidalne. Zachodzi w komórkach macierzystych - wszystkich komórkach ciała poza płciowymi. Komórka haploidalna (1n) - zawierająca pojedynczy zestaw chromosomów, u człowieka 23 chromosomy, haploidalne są komórki rozrodcze gamety (plemnik i komórka jajowa) (Organizmy zwierzęce, także człowiek, otrzymują od każdego z rodziców po jednym zestawie genów, które są zawarte w pojedynczym zestawie chromosomów. Pojedynczy zestaw chromosomów określamy mianem haploidalnego) Komórki diploidalne (2n) zawierają 2 komplety chromosomów, u człowieka 23 pary, czyli 46 sztuk. Są to wszystkie komórki ciała poza płciowymi tzw. komórki somatyczne. Etapy mitozy Interfaza okres pomiędzy kolejnymi podziałami, proces syntezy DNA, komórka odzyskuje charakterystyczna ilość materiału genetycznego i może ponownie się dzielić. Profaza z siateczki chromatynowej wyodrębniają się chromosomy, które początkowo są długie i cienkie. Stopniowo zachodzi ich skracanie i grubienie w wyniku spiralizacji. W późnej profazie w każdym chromosomie można wyróżnić dwie chromatydy złączone w miejscu zwanym centromerem. Pod koniec profazy zanika błona jądrowa i jąderko, wykształca się wrzeciono kariokinetyczne zbudowane z mikrotubul. Metafaza chromosomy ustawiają się w płaszczyźnie równikowej komórki (wrzeciona podziałowego), a każdy chromosom zbudowany jest z dwóch chromatyd. Anafaza zapoczątkowuje ją podział centromerów, chromatydy oddalają się od siebie do biegunów w wyniku funkcjonowania wrzeciona kariokinetycznego. Pierwsze do bieguna docierają centromery miejsca, którymi chromatydy połączone są z nićmi wrzeciona kariokinetycznego. Telofaza chromosomy ulegają de spiralizacji i tworzą chromatynę, odtwarza się

5 jąderko i błona jądrowa, powstają dwa jądra potomne o tej samej liczbie i tym samym kształcie chromosomów, co komórki macierzyste. (Centriole, cylindryczne organelle komórkowe występujące w cytoplazmie komórek niektórych organizmów eukariotycznych (z wyjątkiem wyższych roślin nagozalążkowych, okrytozalążkowych i większości grzybów), zwykle po 2 (tzw. diplosom). Centriole biorą udział w wytwarzaniu wici i rzęsek oraz tworzeniu się wrzeciona podziałowego (najnowsze badania wskazują, że c.entriole determinują jedynie położenie wrzeciona podziałowego, nie biorąc bezpośrednio udziału w jego tworzeniu). Podczas podziału komórki dookoła nich powstaje kulista centrosfera z odchodzącymi od niej promieniście włókienkami i w ten sposób tworzy się tzw. centrosom, czyli śródciałko (centrum komórkowe).)

6 (Cytoszkielet - sieć struktur białkowych w komórce eukariotycznej, dzięki którym organelle i substancje nie pływają swobodnie w cytoplazmie, ale zajmują pewne przypisane sobie miejsca. Cytoszkielet tworzą włókienka (filamenty) aktynowe (mikroflamenty) oraz mikrotubule zbudowane z innego białka, a mianowicie tubuliny. Filamenty aktynowe są strukturami statycznymi, zaś mikrotubule są tworami dynamicznymi, kurczącymi się i wydłużającymi.) Znaczenie mitozy: Dzięki podziałom mitotycznym rosną i rozwijają się organizmy wielokomórkowe (zwierzęce). Dzięki mitozie są dostarczane nowe komórki w miejsce tych, które obumarły (np. w naskórku, krwi) lub zostały uszkodzone (np. w wyniku zranienia). Organizmy jednokomórkowe tworzą nowe osobniki na drodze mitozy (niezbędna podczas rozmnażania) np. pierwotniaki takie jak ameba, jednokomórkowe zielenice, niektóre grzyby(drożdże). Komórki rozrodcze roślin i grzybów powstają w wyniku mitozy. (u roślin zarodnikowych i nasiennych oraz grzybów komórki rozrodcze powstają w osobnikach lub organach, które są zbudowane z komórek haploidalnych). Temat(3): Podział mejotyczny komórek- mejoza. Chromosomy homologiczne We wszystkich komórkach człowieka poza rozrodczymi są 23 pary chromosomów. Jeden z pary chromosomów pochodzi od matki, drugi - z materiału genetycznego ojca. Chromosomy w takiej parze nazywamy homologicznymi. W chromosomach znajdują się geny zajmujące stałe, to samo miejsce w chromosomie pochodzącym od matki i od ojca.

7 MEJOZA jest podziałem redukcyjnym, gdyż powoduje redukcję liczby chromosomów do polowy. W procesie tym następują po sobie dwa kolejne podziały jądra, co prowadzi do powstania czterech komórek o haploidalnych jądrach. Procesy te nazywamy pierwszym i drugim podziałem mejotycznym. W organizmie człowieka w wyniku mejozy powstają komórki rozrodcze. Podczas mejozy zachodzi rekombinacja genetyczna. (Komórki rozrodcze człowieka nie mogą mieć takiej samej ilości materiału genetycznego, co komórki ciała, ponieważ po zapłodnieniu zygota uzyskiwałaby dwa razy więcej DNA niż komórki ciała rodziców)

8 W wyniku pierwszego podziału mejotycznego z komórki macierzystej powstają dwie komórki o zmniejszonej dwukrotnie liczbie podwojonych chromosomów(są to więc komórki haploidalne). Następnie każda z tych komórek przechodzi drugi podział mejotyczny, w wyniku którego powstają 4 komórki haploidalne o zwartości DNA zmniejszonej dwukrotnie ws stosunku do ilości Dna w komórce macierzystej. Etapy mejozy Podczas pierwszego podziału mejotycznego w płaszczyźnie równikowej komórki ustawiają się nie pojedyncze chromosomy (jak w mitozie), lecz pary chromosomów homologicznych. Do dwóch biegunów komórki rozchodzą się całe chromosomy. Drugi podział mejotyczny przypomina mitozę - w płaszczyźnie równikowej obu komórek ustawiają się podwojone chromosomy, które pękają w obszarze centromerów i do biegunów czterech komórek potomnych wędrują pojedyncze chromosomy.

9 Profaza I Lepto ten znaczne zwiększenie objętości jądra oraz znaczne wydłużenie się chromosomów Zygoten chromosomy homologiczne układają się w pary proces ten nazywa się koniugacją, a utworzone pary chromosomów - biwalentami Pachy ten chromosomy skracają się i wyraźnie oplatają wokół siebie Diploten kończy się przyciąganie chromosomów homologicznych, widoczne są w tym stadium wszystkie cztery chromatydy wchodzące w skład biwalentu Diakineza postępuje proces spiralizacji i chromosomy staja się krótsze i grubsze. Są nadal ułożone w postaci biwalentów luźno rozmieszczonych w jądrze. Pod koniec diplotenu zanika jaderko i błona jądrowa. Zaczyna się tworzyć wrzeciono kariokinetyczne. W profazie pierwszego podziału zachodzi charakterystyczne dla mejozy zjawisko crossing- over polega ono na wymianie odcinków chromatyd między chromosomami homologicznymi. Prowadzi do rekombinacji genetycznej. Zachodzi w I profazie mejozy.

10 Metafaza I biwalenty ustawiają się w płaszczyźnie równikowej wrzeciona podziałowego. Anafaza I każdy z pary chromosomów homologicznych poszczególnych biwalentów przemieszcza się do przeciwległego bieguna komórki. Zachodzi wówczas redukcja liczby chromosomów. Telofaza I powstają dwa jądra potomne o zredukowanej liczbie chromosomów, może zachodzić proces cytokinezy. Drugi podział mejotyczny ma charakter podziału mitotycznego. Profaza II jest krótka, zakłada się wrzecionom kariokinetyczne Metafaz II chromosomy ustawiają się w płaszczyźnie równikowej wrzeciona Anafaza II do biegunów przemieszczają się chromatydy Telofaza II tworzą się cztery jądra komórkowe, zachodzi proces cytokinezy, ostatecznie z jednej komórki powstają cztery o zredukowanej do polowy liczbie chromosomów (haploidalne). Znaczenie biologiczne mejozy: 1) Redukuje zawartość materiału genetycznego w komórkach rozrodczych. 2) Podczas mejozy zachodzi proces rekombinacji genetycznej. W jego wyniku mieszają się geny otrzymane od ojca i od matki, powstaje więc ich nowa kombinacja. Rekombinacja genetyczna odgrywa zasadniczą rolę w ewolucji, przyczynia się do zmienności genetycznej. (Podczas mejozy następuje losowy rozdział do gamet chromosomów z par chromosomów homologicznych i wymiana odcinków chromosomów w parze chromosomów homologicznych, podczas zapłodnienia powstaje niepowtarzalny zestaw genów po połączeniu plemnika z komórką jajową).

11 (U roślin mejoza zachodzi podczas wytwarzania zarodników, a nie gamet. Z zarodnika wyrasta haploidalne pokolenie rośliny lub grzyba, wytwarzające gamety na drodze mitozy.) Ciekawostka: Powstawanie plemników u mężczyzn rozpoczyna się w momencie dojrzewania. W jajnikach noworodków płci żeńskiej znajdują się komórki macierzyste komórek jajowych zatrzymane na etapie pierwszego podziału mejotycznego. Dokończenie podziału zachodzi dopiero w okresie dojrzałości kobiety. Przedłużona w czasie mejoza jest m.in. przyczyna wzrastającego wraz z wiekiem matki prawdopodobieństwa uszkodzeń genetycznych płodu. Komórka macierzysta komórki jajowej przez kolejne lata oczekiwania jest bowiem narażona na mutacje genetyczne, a podczas dokończenia mejozy po latach przerwy może dochodzić do nieprawidłowości w liczbie oraz jakości chromosomów przekazywanych komórce jajowej. Temat(4):Podstawowe pojęcia genetyczne. Prawa Mendla. Uczeń przedstawia zależność pomiędzy genem a cechą Uczeń przedstawia dziedziczenie cech jednogenowych posługując się podstawowymi pojęciami genetyki (fenotyp, genotyp,, gen, allel, Homozygota, heterozygota,, dominacja, recesywność. Genetyka nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia cech i zmienności organizmów. Dziedziczenie to przekazywanie z pokolenia na pokolenie informacji genetycznej dotyczącej cech budowy i czynności życiowych indywidualnych charakterystycznych dla poszczególnych osobników jak i ogólnych charakterystycznych dla poszczególnych gatunków. Cecha gatunkowa to cecha, dzięki której odróżnia się gatunki należące do tego samego rodzaju. Wszystkie cechy gatunkowe są dziedziczone z pokolenia na

12 pokolenie. Cecha indywidualna nabyta to ceche, która pojawia się u osobnika danego gatunku i nie została odziedziczona po rodzicach. Jest ona efektem oddziaływania na organizm różnych czynników środowiska. Nie jest przekazywana potomstwu np. wysportowana sylwetka, otyłość. Cecha indywidualna wrodzona to cecha, która pojawia się u osobnika danego gatunku i powstała w wyniku zmian (np. mutacji) w odziedziczonym od rodziców materiale genetycznym. Jest przekazywana potomstwu np. barwa sierści zwierząt. O cechach organizmu decydują białka, z których są zbudowane komórki naszego organizmu, o białkach decydują geny zawarte w DNA, a ponieważ każdy z nas ma inne DNA, stąd róże białka i cechy organizmu. DNA gen >białko cechy organizmu Gen fragment DNA określający budowę konkretnego białka. Podstawy genetyki stworzył czeski zakonnik Grzegorza Jan Mendel, który zbadał mechanizmy dziedziczenia cech. Dyscyplinę uprawiana przez Mendla określa się mianem genetyki klasycznej. Szczególnie intensywny rozwój genetyki nastąpiło odkryciu w 1953 roku przez Amerykanin Jamesa Watsona i Anglika Francisa Cricka budowy DNA i ustaleniu, w jaki sposób w cząsteczce tego związku są kodowane cechy oraz jak informacja o tym jest przekazywana z pokolenia na pokolenie. Badania Mendla Mendel krzyżował różne odmiany roślin, głównie groch zwyczajnego, obserwował wybrane cechy, zawsze skupiał się na jednej z nich (np. żółte i zielone nasiona). Zauważył pewne prawidłowości w dziedziczeniu cech, nazwane później prawami mendla. Stwierdził także, że istnieją zawiązki cech, czyli czynniki dziedziczne, które dziś nazywamy genami. Krzyżówka:

13 Każdy gen może występować w postaci różnych alleli. Allele są to odmiany tego samego genu warunkujące określoną cechę (np. barwę nasion grochu żółtą i zieloną) Np. Aa A allel warunkujące żółte nasiona A allel warunkujący zielone nasiona Homozygota - osobnik, który ma dwa takie same allele danego genu, warunkujące określoną cechę np. AA lub aa Heterozygota - - osobnik, który ma dwa różne allele danego genu warunkujące określoną cechę np. Aa Cecha dominująca jest to ta z pary przeciwstawnych cech (np. żółta i zielona barwa nasion), która jako jedyna ujawnia się w pokoleniu potomnym, warunkuje ją Alle dominujący, zapisujemy go wielka literą. Cecha recesywna jest to ta z pary przeciwstawnych cech, która nie ujawnia się (jest maskowana) w pokoleniu potomnym. Warunkuje ją allel recesywny, zapisujemy go mała literą. Homozygota recesywna to taka, która ma dwa allele recesywne np. aa Homozygota dominująca - to taka, która ma dwa allele dominujące np. AA. Genotyp skład genów (alleli) danego osobnika np. AA, Aa, aa Fenotyp zespół cech osobnika (wygląd) będący wynikiem współdziałania genów i środowiska. Osobniki o różnym genotypie np. AA i Aa mogą mieć ten sam fenotyp (żółte nasiona) Kariotyp zestaw chromosomów charakterystyczny dla gatunku, u człowieka 46. Pierwsze prawo Mendla, zwane prawem segregacji lub czystości gamet stwierdza, że każdy osobnik ma dwa allele danego genu, a do gamety trafi tylko jeden z nich. (Prawo to opisuje zatem rozdzielenie chromosomów homologicznych podczas mejozy, choć badacz nie znał tego procesu.

14 Drugie prawo Mendla, zwane prawem niezależności segregacji cech, głosi, że zawiązki różnych cech dziedziczą się niezależnie od siebie. (W XX wieku stwierdzono, że drugie prawo jest słuszne w stosunku do tych genów, które SA zlokalizowane na różnych chromosomach lub w odpowiednio dużej odległości od siebie na tym samym chromosomie. Krzyżówka genetyczna zapis obrazujący prawdopodobieństwo wystąpienia u potomstwa określonych cech. Może mieć formę wykresu lub tabeli. W pierwszym wierszu tabeli wpisuje się allele danego genu jednego rodzica, a w pierwszej kolumnie allele tego samego genu drugiego rodzica. Pozwala na rozpisanie alleli, jakie się mogą znaleźć w komórkach rozrodczych organizmów rodzicielskich i możliwość ich połączenia w powstających zygotach. Krzyżówka genetyczna wskazuje wyłącznie na prawdopodobieństwo zdarzeń. Cechy każdego dziecka kształtują się niezależnie od cech występujących u pozostałego potomstwa tych samych rodziców, ponieważ każde zapłodnienie jest niezależnym zdarzeniem. Praw genetyki sprawdzają się procentowo, jeśli w badaniach bierze się pod uwagę bardzo dużą liczbę organizmów. Przykładowa krzyżówka: Czysta linia jest to odmian, której konkretne cechy utrzymują się z pokolenia na pokolenie. Pokolenie rodzicielskie para organizmów czystych linii, które się krzyżują, oznaczamy P. Pierwsze pokolenie potomne to potomstwo pokolenia rodzicielskiego, oznaczamy F1. Reguła dominacji Mendla u mieszańców w pokoleniu F1, allel jednego z rodziców maskuje ujawnienie się allelu drugiego z rodziców. Ten allel, który się ujawnia nosi nazwę dominującego, a ten, który jest maskowany recesywnego. Zmienność genetyczna to zróżnicowanie tych samych cech występujących pomiędzy osobnikami jednego gatunku. Ze względu na możliwość dziedziczenia tych

15 cech wyróżnia się zmienność dziedziczną i niedziedziczną. Zmienność dziedziczna, czyli genetyczna- jest wynikiem różnic w materiale genetycznym między osobnikami. Źródłem zmienności genetycznej są mutacje w komórkach rozrodczych, dzięki którym powstają nowe allele. Zmienność niedziedziczna jest efektem oddziaływania pewnych czynników środowiska na organizmy (np. ilość pokarmu, dostęp światła, drobnoustroje chorobotwórcze, pasożyty, wilgotność). Jej efektem jest na przykład otłuszczenie ciała i stopień opalenia skóry u człowieka, a także blizny. Temat(5): Informacja genetyczna j jej odczytywanie. Uczeń przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA i wykazuje jej rolę w przechowywaniu informacji genetycznej i powielaniu(replikacji)dna. Przedstawia sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej(kolejność nukleotydów w DNA, kod genetyczny); wyjaśnia różnicę pomiędzy informacją genetyczną a kodem genetycznym. Przypomnienie budowy i roli DNA, zwrócenie uwagi na cechę zwaną komplementarnością tzn. kolejność zasad w jednej nici wyznacza ustawienie zasad w drugiej nici, gdyż adenina łączy się zawsze z tyminą a guanina z cytozyną. Przypomnienie budowy i roli RNA, rodzaje RNA mrna i trna powstają w jądrze po czym wędrują do cytoplazmy. Przypomnienie definicji genu jako odcinka DNA kodującego jedno białko. Informacja dziedziczna - zapis właściwości dziedzicznych organizmu, zawartych we wszystkich jego genach. Informacja genetyczna, zapisywana w cząsteczkach DNA i przekazywana z pokolenia na pokolenie, dotyczy budowy białek. Kodują ją ustawione w odpowiedniej kolejności w nici DNA nukleotydy, a dokładniej zasady azotowe. Ustawienie zasad w DNA określa kolejność aminokwasów we wszystkich cząsteczkach białek, jakie w danym organizmie mogą powstać. W organizmie człowieka jest kilkadziesiąt tysięcy genów. W komórkach różnych tkanek i narządów ciała człowieka znajdują się takie same geny. Niektóre z nich są aktywne we wszystkich komórkach, np. geny kodujące enzymy niezbędne do przeprowadzenia oddychania komórkowego każda komórka zdobywa w ten sposób potrzebna jej energię. Inne geny działają tylko w wybranych grupach komórek, np. gen zawierający informacje o enzymie, dzięki któremu powstaje przekaźnik nerwowy, jest aktywny w Neronach, a gen kodujący hormon wzrostu, który jest białkiem w komórkach przysadki mózgowej. Kod genetyczny sposób zapisywania informacji o budowie białka w kwasie nukleinowym.

16 Kodon jednostka kodująca jeden aminokwas składająca się z trzech nukleotydów. Istnieją 64 możliwości ustawienia czterech nukleotydów w trzech pozycjach kodonu. Ponieważ kodowanych aminokwasów jest 20, niekiedy kilka trójek nukleotydów oznacza ten sam aminokwas. Spośród 64 kodonów, 61 koduje aminokwasy, a trzy tzw. KODONY STOP oznaczają koniec zapisu budowy jednej cząsteczki białka. Cechy kodu genetycznego: 1) Jest trójkowy 3 nukleotydy to jeden kodon, a dalej 1 aminokwas, 2) Uniwersalny taki sam sposób zapisu informacji w cały świecie ożywionym, 3) Jednoznaczny jeden kodon wyznacza tylko jeden aminokwas, 4) Zdegenerowany jeden aminokwas może być zapisany za pomocą kilku różnych kodonów, 5) Bezprzecinkowy między kodonami nie ma żadnych znaków przestankowych ani wolnych nukleotydów a informacja odczytywana jest ciągiem. 6) Niezachodzący jeden kodon nie zachodzi na sąsiedni, nie ma możliwości, żeby np. trzeci nukleotyd jednego kodonu był jednocześnie pierwszym następnego. Zależność między genem a cechą: Gen koduje enzym (związek chemiczny z grupy białek), który uaktywnia i przyspiesza określone reakcje chemiczne, które zachodzą w organizmie żywym. Enzymy przyczyniają się do budowy innych białek i substancji niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Np. DNA---->gen enzym(decyduje o produkcji barwnika, który nadaje barwę skórze) -----> barwnik w komórkach skóry (zróżnicowane komórki tworzą cechę organizmu)..>barwa skóry(cecha organizmu) Biosynteza białka to proces zachodzący w komórkach wszystkich organizmów. Polega na tworzeniu łańcucha białkowego w rybosomie z aminokwasów dostarczanych przez trna. O tym, jaka jest kolejność aminokwasów w białku, decyduje mrna, które po przepisaniu informacji genetycznej zawartej w DNA przechodzi do rybosomu i tam rozpoczyna współpracę z trna. DNA znajduje się w jądrze, a białka są tworzone w cytoplazmie na rybosomach. Musi zatem istnieć pośrednik, przenoszący fragment informacji genetycznej z jądra na rybosomy. Jest nim mrna. Odczytywanie informacji genetycznej komórce obejmuje dwa etapy: transkrypcję i translację.

17 1) Transkrypcja przepisywanie informacji z DNA na mrna, w komórkach eukariotycznych zachodzi w jadrze komórkowym. (Wówczas podwójna helisa zostaje rozpleciona na pewnym odcinku i do jednej z nici jest dobudowana zgodnie z regułą komplementarności jednoniciowa cząsteczka mrna. Ma ona taką sama kolejność nukleotydów, co druga nić helisy dna, z tą różnicą, że zamiast tyminy występuje w niej uracyl. mrna z jądra przez pory przemieszcza się do cytoplazmy na rybosomy, gdzie odbywa się drugi etap odczytywania informacji genetycznej (biosyntezy białek ) translacja. 2) Translacja tłumaczenie informacji zawartej w mrna na kolejność aminokwasów w białku. Proces ten jest nazywany biosyntezą białka. Nić mrna przesuwa się wzdłuż rybosomy, a wówczas na podstawie kolejności kodonów do rybosomy trafiają odpowiednie aminokwasy, które łączą się ze sobą wiązaniami peptydowymi, tworząc cząsteczkę białka. Gotowe białko odłącza się do rybosomy, zwija w bryłę i rozpoczyna działanie, najczęściej w roli enzymu. Temat(6):Podstawowe zasady dziedziczenia. Uczeń wyjaśnia dziedziczenie krwi u człowieka Przedstawia dziedziczenie płci u człowieka i podaje przykłady cech człowieka sprzężonych z płcią (hemofilia, daltonizm) DZIEDZICZENIE JEDNOGENOWE u człowieka istnieje wiele cech, które zależą od jednego genu np. zdolność zwijania języka w rurkę (cecha dominująca), albinizm, grupa krwi. Stosunek fenotypowy 3:1 jest typowy dla krzyżówki dwóch heterozygot.: W krzyżówce dwóch heterozygot zawsze, jeśli jeden gen odpowiada całkowicie za rozwój badanej cechy i gdy występuje pełna dominacja jednego z alleli stosunek fenotypowy jest 3:1 (75%;25%), a stosunek genotypowy 1:2:1 (25%:50%:25%) A a A AA Aa a Aa aa

18 Stosunki fenotypowe i genotypowe w innych krzyżówkach A A a Aa Aa a Aa Aa Fenotypy i genotypy w 100% identyczne. A a a Aa aa a Aa aa Fenotyp i genotyp 2:2 Niektóre geny nie wykazują pełnej dominacji. W dominowaniu niezupełnym heterozygota wykazuje fenotyp pośredni między homozygotami. Niekiedy allel dominujący nie ujawnia się w pełni. Heterozygota różni się wtedy fenotypowo od homozygoty dominującej, wykazując cechy pośrednie między homozygota dominującą a homozygota recesywną. Jeśli np. czerwona barwa kwiatu jest wyznaczona przez dominujący ballel A, a barwa biała przez allel recesywny a, to przy niepełnej dominacji rośliny będą homozygotami dominującymi (o genotypie AA) mają kwiaty czerwone, homozygoty recesywne (aa) mają kwiaty białe, a heterozygoty (Aa) kwiaty różowe. W podobny sposób jest dziedziczone umaszczenie wielu zwierząt w tym kotów. Zadania genetyczne

19 Dziedziczenie grup krwi W dziedziczeniu grup krwi bierze udział więcej, niż dwa allele, ale konkretny osobnik ma zawsze dwa allele genu takie same lub różne. Grupy krwi u człowieka: A, B, AB, 0 są warunkowane przez trzy allele: A, B oraz 0. Jeden (0)jest recesywny, dwa (A oraz B)są dominujące i równorzędne jeden nie dominuje nad drugim. Genotypy i fenotypy grup krwi. Grupa krwi Genotyp homozygota Genotyp - heterozygota A AA A0 B BB B0 AB AB Zadania dotyczące dziedziczenia grup krwi.

20 Dziedziczenie wielogenowe - w dziedziczeniu wielogenowym kilka genów ma taki sam wpływ na powstawanie danej cechy. Przykładem jest dziedziczenie barwy skóry u człowieka. Barwa skóry jest zależna od wielu genów, ale dla uproszczenia przyjmujemy, że od 3. Oznaczamy je literami d,e,f. Każdy z tych genów może wystąpić w postaci jednego z dwóch alleli, przy czym allel dominujący oznaczamy wielką literą warunkuje występowanie ciemniejszej skóry. Osoba, która ma układ genów ddeeff, jest homozygota recesywną względem wszystkich 3 cech i ma białą skórę. Potrójna homozygota dominująca DDEEFF ma czarną skórę. Mulatem jest osoba, która ma trzy allele recesywne i trzy dominujące. Może mieć genotyp DdEeFf, ale także np. DDeeFf czy ddeeff. Ten sposób dziedziczenia barwy skóry u człowieka wyjaśnia, dlaczego potomstwo osób o skórze białej zawsze ma skórę białą, potomstwo osób o skórze czarnej jest zawsze czarne, natomiast w potomstwie mulatów mogą wystąpić dzieci o różnych odcieniach skóry od białej do czarnej, z przewagą ilościową mulatów. Dziedziczenie płci u człowieka pleć człowieka jest warunkowana obecnością chromosomów płci: XX u kobit i XY u mężczyzn. Wśród 46 chromosomów dwa maja charakter szczególny, są to tzw, chromosomy płci, wyznaczające pleć człowieka w chwili zapłodnienia. U kobiet występują dwa takie chromosomy X, u mężczyzn jeden chromosom X i jeden Y. U kobiet we wszystkich komórkach jajowych występują 22 autosomy i jeden chromosom X, a u mężczyzn w połowie plemników oprócz 22 autosomów, występuje chromosom X, a w drugiej Y.

21 Prawdopodobieństwo urodzenia chłopca i dziewczynki. X Y X XX XY X XX XY Stosunek fenotypów (i genotypów) 1:1 50%:50% Cechy człowieka załeżą od genów i warunków środowiska. Zmienność genetyczna to zróżnicowanie tych samych cech występujących pomiędzy osobnikami jednego gatunku. Ze względu na możliwość dziedziczenia tych cech wyróżnia się zmienność dziedziczną i niedziedziczną. Zmienność dziedziczna, czyli genetyczna- jest wynikiem różnic w materiale genetycznym między osobnikami. Źródłem zmienności genetycznej są mutacje w komórkach rozrodczych, dzięki którym powstają nowe allele. Zmienność niedziedziczna jest efektem oddziaływania pewnych czynników środowiska na organizmy (np. ilość pokarmu, dostęp światła, drobnoustroje chorobotwórcze, pasożyty, wilgotność). Jej efektem jest na przykład otłuszczenie ciała i stopień opalenia skóry u człowieka, a także blizny. Dziedziczenie cech sprzężonych z płcią. Cechy sprzężone z płcią to te, które są warunkowane przez geny znajdujące się w chromosomie X. Chromosom Y jest pusty, nie zawiera żadnych genów poza genami kształtującymi męskie cechy płciowe, dlatego cechy sprzężone z płcią ujawniają się znacznie częściej u mężczyzn. Do najbardziej znanych cech sprzężonych z płcią należy hemofilia i daltonizm. Mężczyzna mający allel recesywny warunkujący te choroby jest od razu chory, gdyż w chromosomie Y nie ma allelu dominującego

22 U kobiet choroby te występują znacznie rzadziej. Żeby tak się stało, kobieta musiałaby odziedziczyć allel recesywny wraz z chromosomem X zarówno od matki jak i od ojca. Jeżeli odziedziczy od jednego z rodziców jest nosicielką. Zadania dotyczące dziedziczenia cech sprzężonych z płcią. Genom człowieka to haploidalny zestaw chromosomów złożony u człowieka z ponad trzech miliardów par zasad (nukleotydów). Liczba genów w DNA człowieka wynosi prawdopodobnie około czterdziestu tysięcy, a większość naszego DNA nie stanowią geny, lecz odcinki o nieznanych funkcjach. Genetycy zdołali ustalić budowę i rolę tylko nielicznych genów.

23 Temat(7): Choroby genetyczne. Uczeń podaje ogólną definicję mutacji oraz wymienia przyczyny ich wystąpienia (mutacje spontaniczne i wywołane przez czynniki mutagenne); podaje przykłady czynników mutagennych. Rozróżnia mutacje genowe (punktowe)i chromosomowe oraz podaje przykłady chorób człowieka warunkowanych takimi mutacjami (mukowiscydoza, zespół Downa) Choroby genetyczne to grupa chorób spowodowana mutacjami genowymi i chromosomowymi. Objawiają się różnorodnymi zaburzeniami czynności organizmu. Znajomość reguł dziedziczenia tych chorób pozwala ustalić prawdopodobieństwo urodzenia się w określonym związku potomstwa obarczonego chorobą dziedziczną. Mutacja to nagła zmiana w strukturze materiału genetycznego w komórkach somatycznych lub rozrodczych. Może dotyczyć budowy konkretnych genów mutacja genowa lub chromosomów mutacja chromosomowa. 1) Mutacja genowa zmian kolejności nukleotydów w genie. Mogą powstawać samorzutnie bądź w wyniku działania czynników mutagennych. 2) Mutacja chromosomowa zmiana kolejności genów w chromosomie lub zmian liczby chromosomów, powstają w wyniku zmian struktury chromosomów występujących w organizmie, np. usunięcia, podwojenia, lub przemieszczenia fragmentu chromosomu. Czynniki mutagenne(mutageny)- to chemiczne, fizyczne lub biologiczne czynniki, które wpływają na występowanie mutacji. 1) Fizyczne- promieniowanie ultrafioletowe (UV), jonizujące, rentgenowskie 2) Chemiczne związki zawarte w dymie tytoniowym, spalinach samochodowych, wyziewach przemysłowych, w przypalonych potrawach (np. benzopiren, dioksyny, azbest, alkohol) 3) Biologiczne wirusy, grzyby pleśniowe Mutacja spontaniczna to błędne wstawienie nukleotydu do powstającej nici DNA w czasie replikacji. Choroby spowodowane przez mutacje genowe: 1) Mukowiscydoza wywołana przez allel recesywny, ujawnia się tylko u homozygot recesywnych

24 Spowodowana brakiem białka odpowiedzialnego za transport jonów w organizmie, Wywołuje między innymi zaburzenia wydzielania płynów, zwłaszcza w układzie oddechowym, śluz gromadzący się w oskrzelach utrudnia oddychanie i jest pożywką dla bakterii dochodzi do stanów zapalnych oskrzeli i płuc, Choroba dotyka także inne narządy np. trzustkę, jądra, Chorzy przyjmują leki rozpuszczające śluz oraz poddają się zabiegom mechanicznego usuwania śluzu. 2) Fenyloketonuria wywołana przez allel recesywny Jeden z aminokwasów fenyloalanina przekształca się w toksyczny produkt, który uszkadza układ nerwowy. Prowadzi do znacznego upośledzenia umysłowego. Wczesne wykrycie choroby (u noworodków) umożliwia zastosowanie specjalnej diety, zapobiegającej rozwojowi choroby. 3) Pląsawica Huntingtona wywołana przez allel dominujący, dotyka osoby, które otrzymały od jednego z rodziców zmutowany allel. Przejawia się m.in. niepodlegającymi kontroli skurczami mięśni i zmianami umysłowymi, Pierwsze objawy choroby ujawniają się w wieku dojrzałym, gdy niekorzystne allele najczęściej są już przekazane potomstwu chorego. 4) Albinizm wywołane przez allel recesywny istota schorzenia polega na niemożności wytwarzania barwnika - melaniny. Komórki go produkujące, czyli melanocyty, obecne są, np. w skórze, a ich budowa jest prawidłowa, jednak najprawdopodobniej nie ma jakiegoś enzymu lub też działa inny mechanizm blokujący produkcję barwnika, w konsekwencji powodując chorobę objawy: jasna, różowa skóra, co jest spowodowane przeświecaniem naczyń krwionośnych, nadwrażliwe na światło słoneczne, włosy są białe lub biało-żółte, tęczówki różowe, a źrenice czerwone. 5) Anemia sierpowata - jest to rodzaj wrodzonej anemii (niedokrwistości) polegającej na wadzie budowy hemoglobiny. Pod wpływem mutacji dochodzi do zmiany struktury białkowej Kształt krwinek czerwonych przypomina kształt sierpowaty, Następstwem takiej zmiany erytrocytów jest ich skłonność do rozpadu, czyli do hemolizy Choroba najczęściej występuje u Mulatów i Murzynów.

25 Choroby sprzężone z płcią 6) Daltonizm wywołana przez allel recesywny, który zlokalizowany jest w chromosomie X Polega między innymi na nierozpoznawaniu barwy czerwonej i zielonej Przyczyną jest brak enzymu odpowiadającego za produkcję substancji biorących udział w odbieraniu tych barw na siatkówce. 7) Hemofilia wywołana przez allel recesywny Jej przyczyną jest brak prawidłowej formy produkowanego w wątrobie białka będącego czynnikiem krzepnięcia krwi, Objawia się brakiem krzepnięcia krwi. 8) Dystrofia mięśniowa Duchenne a obumierają włókna mięśniowe, co prowadzi do paraliżu poszczególnych grup mięśni, najczęściej po kilkunastu latach osoba umiera. Terapia genowa, metoda leczenia chorób genetycznych polegająca na oddziaływaniu na materiał genetyczny pacjenta. Uszkodzone geny mogą zostać zastąpione prawidłowo działającymi genami wprowadzonymi do komórek pacjenta, a ich produkty - białka, pozwalają na przywrócenie właściwych funkcji komórek. Ponadto do komórek pacjenta można dostarczyć inne geny, których produkty przeciwdziałają rozwojowi choroby. Nośnikami genów mogą być wirusy (pozbawione genów umożliwiających ich namnażanie. Wirus może posłużyć jako wektor wprowadzający prawidłowy allel do komórek. Choroby spowodowane przez mutacje chromosomowe: 1) Zespół Downa przyczyną jest nieprawidłowa liczba chromosomów w 21 parze zamiast 2 są 3 chromosomy, najczęściej wywołana błędami podczas mejozy prowadzącej do wytworzenia komórki jajowej. Objawy: charakterystyczny wygląd i opóźnienie w rozwoju umysłowym, rozbudowane potrzeby uczuciowe. Prawdopodobieństwo wystąpienia w potomstwie zespołu Downa i innych schorzeń wynikających z nieprawidłowej liczny chromosomów wzrasta z wiekiem matki, przypuszcza się, że przyczyną jest długoie oczekiwanie komórki jajowej na dokończenie podziału w jajniku. Choroby spowodowane nieprawidłową liczbą chromosomów płci: 2) Zespół Klinefeltera - Charakteryzuje się obecnością jednego chromosomu Y oraz dwóch chromosomów X (XXY).Obecność dodatkowego chromosomu płci, sprawia, że u mężczyzn

26 występuje niedorozwój gonad męskich, kobieca budowa niektórych części ciała, bezpłodność, wysoki wzrost. 3) Zespół Turnera - Charakteryzuje się obecnością tylko jednego chromosomy X i brakiem chromosomu Y (X0).Spowodowany brakiem jednego chromosomu. Kobiety z zespołem Turnera charakteryzują się: niskim wzrostem, brakiem cech żeńskich, bezpłodnością, nisko osadzoną głową, infantylizmem. 4) Zespół XYY - Przyczyną tej choroby jest dodatkowy chromosom Y. Chorzy mężczyźni mają wysoki wzrost i wykazują skłonności do trądziku. 5) Zespół XXX - Jak nazwa wskazuje sprawcą tej choroby jest dodatkowy chromosom X. Kobiety z zespołem XXX nie ulegają fizycznym zaburzeniom. Ze strony psychicznej wykazują niewielką tendencję do zaburzeń. Prawdopodobieństwo wystąpienia chorób genetycznych. Obecnie bardzo duży nacisk kładzie się, aby przeprowadzać dokładne badania (tzw. prenatalne) jeszcze przed urodzeniem dziecka. Jeżeli zachodzą podejrzenia zmian genetycznych płodu wykonuje się takie badania jak: 1. Amniopunkcja, która polega na pobraniu próbki płynu owodniowego, owodniowego komórki, które się w nim znajdują poddawane są badaniom. 2. Testy DNA płodu. Badają one materiał genetyczny płodu, korzystając z płynu owodniowego, pobranego poprzez amniopunkcję. 3. Ultrasonografia - która może wykryć nieprawidłowości w budowie zewnętrznej płodu. Temat(8): Biotechnologia i inżynieria genetyczna. Biotechnologia to dziedzina nauki zajmująca się wykorzystaniem organizmów i ich procesów życiowych w procesach przemysłowych. Zastosowanie biotechnologii: Drobnoustroje od dawna wykorzystuje się w procesach technologicznych, m. in. w:

27 Przemyśle spożywczym do : otrzymywania alkoholi w fermentacji alkoholowej drożdży, produkcji octu przy udziale bakterii, wytwarzania serów pleśniowych, w czym biorą udział pewne szczepy grzybów, produkcji serów miękkich i twardych, otrzymywania kefirów i jogurtów oraz kiszonek, produkcji pieczywa; Przemyśle farmaceutycznym do otrzymywania antybiotyków wytwarzanych przez niektóre grzyby i bakterie Przemyśle paliwowym do otrzymywania alkoholu etylowego Biologicznych oczyszczalniach ścieków do rozkładu odpadów przez mikroorganizmy na proste związki nieorganiczne. Podział biotechnologii: Zielona stosowana w rolnictwie, np. w procesie produkcji nawozów sztucznych; Biała - stosowana w przemyśle spożywczym, np. w procesach produkcji alkoholu, przetworów mlecznych, wyrobów piekarniczych; Czerwona stosowana w medycynie np. do otrzymywania antybiotyków i witamin. Procesy biotechnologiczne; Biosynteza to wytwarzanie różnych produktów żywnościowych, pasz, produktów przemysłowych (np. serwatki z twarogu, melasy z buraków, rozpuszczalników, enzymów piorących i leków.) Biodegradacja to rozkład niepotrzebnych lub zagrażających środowisku substancji ścieków domowych, rolniczych (gnojowica), przemysłowych (ropa naftowa wylana z rozbitych tankowców). Ten proces wykorzystuje się również do produkcjo biogazu (metanu). Biotransformacja to przetwarzanie produktów z użyciem enzymów jako katalizatorów. Proces jest stosowany między innymi przy produkcji witaminy C oraz leków sterydowych. Bioakumulacja to gromadzenie przez organizmy żywe substancji w stężeniu większym niż w środowisku. Przykładem jest mikrobiologiczna przeróbka rozproszonych rud metali, których zasoby już się kończą lub są trudne do eksploatacji. Biokonwersja to przekształcanie przez zmodyfikowane genetycznie drobnoustroje obcych komórce substancji chemicznych, które są gromadzone poza organizmami drobnoustrojów. Mogą np. w ten sposób wytwarzać paliwo węglowodory gazowe i plynne. Najstarszym przemysłowym procesem biokonwersji jest przekształcanie etanol udo kwasu octowego przy udziale bakterii z rodzaju Acetobacter. Tę metodę wykorzystuje się również do produkcji aminokwasów i antybiotyków.

28 Inżynieria genetyczna to techniki mające na celu trwałą zmianę właściwości dziedzicznych organizmu w wyniku wprowadzenia do niego obcych genów. Polega na bezpośrednim manipulowaniu materiałem genetycznym. Umożliwia tworzenie nowych, nieznanych dotąd odmian najczęściej o korzystnych dla człowieka właściwościach. Podstawowym narzędziem inżynierii genetycznej są enzymy restrykcyjne grupa enzymów wytwarzanych przez bakterie, zdolnych do przecinania DNA. Umożliwiają one wyodrębnienie wybranych fragmentów DNA z materiału genetycznego danego organizmu. Inne enzymy ligazy pozwalają połączyć dwie cząsteczki DNA pochodzące z różnych organizmów w jedną. Wykorzystanie metod inżynierii genetycznej Inżynieria genetyczna została bezpośrednio użyta w procesach biotechnologicznych. Dzięki niej wiele ważnych białek ludzkich można otrzymywać w komórkach mikroorganizmów, w roślinach i ostatnio w organizmach zwierzęcych np. produkcja insuliny w komórkach zwierzęcych. Pozwala na przeprowadzanie prób terapii genowej. Bank genów to ośrodek naukowy, w którym zbiera się i przechowuje żywe organizmy(najczęściej rośliny) oraz tkanki w celu ochrony cennego materiału genetycznego. Te banki tworzy się, by chronić różnorodność biologiczną na poziomie genetycznym i gatunkowym.

29 Temat(9); Organizmy modyfikowane genetycznie. Organizmy modyfikowane genetycznie(gmo) to wszystkie organizmy uzyskane metodami inżynierii genetycznej Organizm transgeniczny to organizm, który w swoim materiale genetycznym ( we wszystkich komórkach) zawiera obce- pochodzące od innego gatunku geny, które decydują o pojawieniu się nowych cech, geny te mogą być przekazywane potomstwu. A zatem np. człowiek poddany terapii genowej nie jest organizmem transgenicznym, ponieważ wprowadzony gen nie znajduje się w jego wszystkich komórkach, a w szczególności w komórkach rozrodczych. Zwierzęta transgeniczne otrzymuje się głównie poprzez wprowadzenie obcego DNA do zapłodnionej komórki jajowej. Otrzymanie zwierząt transgenicznych jest bardzo trudne ze względu na wczesne wyodrębnianie się w rozwoju zarodkowym komórek linii płciowej. Stąd geny należy wprowadzać albo do komórek jajowych w trakcie zapłodnienia, albo do zarodków na wczesnym etapie rozwoju. Tylko u nielicznych osobników powstają zmodyfikowane genetycznie komórki rozrodcze, o czym można się przekonać dopiero po wyhodowaniu kolejnego pokolenia. Już udało się uzyskać krowy, w których mleku są zawarte przydatne dla człowieka

30 białka. Prowadzi się zaawansowane prace nad świniami transgenicznymi, których narządy mogłyby służyć do przeszczepów. Rośliny transgeniczne uzyskuje się między innymi poprzez umieszczenie obcego DNA w tkankach roślinnych. Do wprowadzenia obcego DNA do komórek roślinnych wykorzystuje się pewien gatunek bakterii, który ma naturalną zdolność wprowadzania do tych organizmów fragmentów własnego DNA. Wśród roślin transgenicznych są odmiany odporne na szkodniki (znaczenie dla ochrony środowiska, gdyż nie trzeba stosować niekorzystnych dla środowiska środków ochrony roślin), odmiany o zwiększonej zawartości białek, czy tłuszczów, a także odmiany, których owoce długo się nie psują np. ogórki i pomidory o opóźnionym dojrzewaniu owoców, soja i rzepak odporne na działanie herbicydów (środków służących do zwalczania chwastów) czy ziemniaki wytwarzające substancję trującą dla stonki (lecz nie dla ludzi), dzięki czemu uzyskuje się dobre plony. Bakterie transgeniczne bakterie, do których materiału genetycznego wprowadzono obcy gen dzieląc się przekazują go wraz ze swoim DNA potomstwu np. ludzki gen, produkują zakodowane w nim białko. Dzięki temu można na masową skalę otrzymywać wiele białek o leczniczym znaczeniu dla człowieka np. czynniki krzepnięcia krwi dla chorych na hemofilię, czy hormony białkowe: insulinę lub hormon wzrostu. Za organizmami transgenicznymi Organizmy transgeniczne tworzy się w celu otrzymania nowych odmian lub szczepów mających pożądane cechy. Są to np. szczepy bakterii produkujących na skalę przemysłową ludzkie hormony, rośliny odporne na choroby, szkodniki i niekorzystne warunki atmosferyczne oraz zwierzęta o wysokiej produktywności mięsnej i mlecznej. Przeciw organizmom transgenicznym Organizmy transgeniczne budzą wiele kontrowersji: nie wiemy, jak wprowadzony gen będzie działał w środowisku innych genów i czy nie powstaną np. toksyczne dla człowieka produkty uboczne. Z kolei wprowadzenie do roślin uprawnych genów dających szczególną odporność na szkodniki rodzi potencjalne niebezpieczeństwo przeniesienia tych genów do innych roślin, w tym do chwastów, co mogłoby wpłynąć na ich znaczne rozprzestrzenienie się. Organizmy transgeniczne można wykorzystać także do celów zbrodniczych, np. produkowania śmiercionośnych szczepów organizmów. Temat(10): Klonowanie organizmów. Klonowanie to uzyskiwanie organizmów mających taki sam materiał genetyczny bez procesu płciowego. Celem klonowania jest otrzymanie osobników o ściśle

31 określonych cechach, głównie korzystnych hodowli. Zakłada się, że klonowanie może pomóc w uratowaniu przed wyginięciem zagrożonych gatunków, a nawet odtwarzaniu gatunków już wymarłych. Intensywnie bada się możliwość klonowania terapeutycznego. Polega ono na pobieraniu z organizmu tak zwanych komórek macierzystych (komórek zdolnych do rozwoju w każdym rodzaju tkanki). Do klonowania roślin stosuje się metodę In vitro (hodowla w szkle), która polega na rozwoju całego okazu z niewielkiego fragmentu tkanki w odpowiedniej pożywce. Klonowanie roślin jest stosunkowo proste i wykorzystywane od lat w ogrodnictwie i rolnictwie. Klonowani zwierząt polega na usunięciu jądra z komórki jajowej, a następnie wprowadzenie jądra uzyskanego z komórki somatycznej i doprowadzenie do jej rozwoju w organizmie matki zastępczej. Klon organizm identyczny pod względem genetycznym z innym organizmem. Kolonami są komórki powstałe w wyniku podziału mitotycznego a także bliźnięta jednojajowe. Klony mogą więc powstawać także w naturze. Celem klonowania organizmów jest uzyskanie wielu kopii osobników o takich samych, korzystnych z punktu widzenia człowieka cechach. Sklonowanie przez zespół naukowców pod kierunkiem Iana Wilmutha w 1997 roku dorosłego ssaka owcy Dolly było przełomem w biologii. Od wybranej owcy (A) pobrano komórkę, której diploidalne jądro komórkowe pobrane z komórki ciała wprowadzono do komórki jajowej innej owcy (B), po uprzednim usunięciu z gamety jej jądra, i pobudzono zarodek do rozwoju. Zarodek umieszczono w macicy kolejnej owcy (C), którą nazwano matką zastępczą. Urodzona przez nią owca Dolly jest genetycznym klonem owcy, od której pobrano jądro z komórki ciała (owca A). Niestety Dolly nie była zdrowa i na początku 2003 roku musiała zostać uśpiona. Być może dlatego, że od początku jej materiał genetyczny był starszy. Później sklonowano także inne ssaki np. mysz, kozę, świnię, kota. Klonowanie ludzi budzi wiele zastrzeżeń natury etycznej: Klon miałby tylko jednego genetycznego rodzica tego którego byłby kopią, obecnie każdy człowiek jest niepowtarzalną indywidualnością dlatego, że ma dwoje rodziców, których geny mieszają się podczas zapłodnienia. Klonowanie w celu wymiany uszkodzonych narządów na zdrowe Możliwa choroba klonów Klonowanie w celu uzyskania własnego potomstwa, a na świecie miliony dzieci Czekaja na adopcję.

32 Transplantacja narządów to przeszczep narządów polegający na usunięciu źle funkcjonującego lub niefunkcjonującego narządu i zastąpienie go narządem zdrowym. Tradycyjnie narząd do transplantacji otrzymuje się od innego człowieka dawcy. Jednak im dalszy stopień pokrewieństwa pomiędzy dawcą a biorcą, tym większe niebezpieczeństwo odrzucenia przeszczepu przez organizm biorcy. Obecnie dzięki biotechnologii można hodować narządy, których możliwość odrzucenia przez biorcę jest niewielka. Również trwają badania dotyczące wykorzystania zmodyfikowanych genetycznie narządów zwierząt, co także da szanse przyjęcia się przeszczepów organizmie biorcy. Genetyczny odcisk palca to popularne określenie badań DNA pozwalających na odróżnienie osobników tego samego gatunku. Badania genetycznych odcisków palców stosuje się między innymi w kryminalistyce, a także do ustalania ojcostwa. 1) Z materiału biologicznego izoluje się materiał genetyczny (DNA). 2) Za pomocą enzymów rozcina się łańcuch DNA na mniejsze fragmenty. 3) W polu elektrycznym cząsteczki DNA umieszczone w żelu wędrują od ujemnie do dodatnio naładowanej elektrody. 4) W wysokiej temperaturze i środowisku zasadowym następuje denaturacja(rozkład łańcucha DNA na pojedyncze nici). Nici są przenoszone na specjalny filtr. 5) Radioaktywne cząstki(sonda molekularna) rozpoznają i łączą się z poszczególnymi sekwencjami genów. 6) Na błonie fotograficznej jest widoczny obraz odcinków DNA pasujących do sondy charakterystyczny dla badanej osoby.

33 Ewolucjonizm Uczeń wyjaśnia pojęcie ewolucji organizmów i przedstawia źródła wiedzy o jej przebiegu. Wyjaśnia na odpowiednich przykładach, na czym polega dobór naturalny i sztuczny oraz podaje różnice między nimi. Przedstawia podobieństwa i różnice między człowiekiem a innym naczelnymi jako wynik procesów ewolucyjnych. Temat: Istota, dowody i teorie procesu ewolucji. Ewolucja to proces stale zachodzących, stopniowych zmian, których wynikiem jest przekształcanie się jednych form organizmów w inne. Powstanie życia na Ziemi. Ziemia powstała około 4,5 mld lat temu po wybuchu wielkiej gwiazdy, której szczątki utworzyły Układ Słoneczny. Życie na Ziemi pojawiło się około 3,8 mld lat temu, gdy procesy formujące jej powierzchnię stały się mniej gwałtowne, a temperatura spadła poniżej 100C. Pierwsze formy życia na Ziemi były prawdopodobnie prymitywnymi jednokomórkowymi organizmami, które [przypominały najprostsze współczesne bakterie. Od czasu pojawienia się pierwotnych komórek organizmy żujące na Ziemi w ciągu trwania kolejnych pokoleń ulegają powolnym, lecz nieustannym zmianom. Wszystkie obecnie żyjące organizmy jedno- i wielokomórkowe roślinne i zwierzęce są efektem stopniowego nagromadzenia się tych zmian. Dowody ewolucji: A. Bezpośrednie Skamieniałości to zachowane w skałach szczątki organizmów np. Szczątki praptaka odkryte w XIX w. (paleontologia nauka o wymarłych organizmach) Odciski to odciśnięte między warstwami skał kształty roślin lub zwierząt np. odciski piór praptaka. Odlewy to wypełnione masą mineralną puste jamy otoczone twardymi częściami (np. wnętrza muszli i pancerzy).

34 Żywe skamieniałości to przedstawiciele niewielu współcześnie żyjących gatunków, których ewolucja przebiegała tak powoli, że nie różnią się one od swoich przodków żyjących w bardzo odległych epokach geologicznych (np. miłorząb dwuklapowy, hatteria, latimeria). B. Pośrednie Organy szczątkowe to narządy o uproszczonej budowie w porównaniu do ich odpowiedników u innych organizmów, a szczególnie u przodków. Przyczyną uwstecznienia budowy tych narządów jest ich nieużywanie. Narządami szczątkowymi u człowieka są wyrostek robaczkowy, zęby mądrości, mięśnie poruszające uchem. Rozwój zarodkowy kręgowców w początkowej fazie rozwoju wszystkich kręgowców zarodki są do siebie bardzo podobne. Narządy homologiczne - to narządy o wspólnym pochodzeniu, choć niekoniecznie pełniące tę samą funkcję np. płetwa delfina, ręka człowieka, skrzydło nietoperza lub liście i kolce. Teoria doboru naturalnego (darwinizm) to teoria stworzona w XIX wieku przez Karola Darwina wyjaśnia przyczyny ewolucji. Jej podstawowe założenia są następujące: Dziedziczna zmienność osobniki jednego gatunku różnią się od siebie. Zatem te same cechy mogą przybierać różną postać. Nadmierna rozrodczość organizmy na ogół wydaja więcej potomstwa, niż może przeżyć w warunkach środowiska. Walka o byt konkurencja między organizmami m.in. o pokarm i miejsce do życia. Przeżywanie najlepiej dostosowanych w wyniku konkurencji przeżywają osobniki najlepiej przystosowane, czyli mające najkorzystniejsze cechy w środowisku. Wydają one potomstwo, które dziedziczy po nich te cechy. Ten proces zachodzi nieustannie. Jeżeli na dwie populacje jednego gatunku działają różne czynniki (dobór naturalny), to należące do nich organizmy będą się stopniowo różnić od przodków, przystosują się do nowych warunków. Pogłębiające się różnice między populacjami mogą doprowadzić do powstania dwóch odrębnych gatunków. Dobór naturalny to najważniejszy proces warunkujący ewolucję. Polega na tym, że osobniki o cechach najbardziej korzystnych w danych warunkach środowiska mają największą szansę na przeżycie i wydanie potomstwa. Wskutek tego w następnym pokoleniu rośnie liczba osobników o cechach korzystnych, a osobniki o cechach niekorzystnych powoli wymierają. Np. gdy w Wielkiej Brytanii zaczął rozwijać się przemysł, na drzewach obumarły

GIMNAZJUM SPRAWDZIANY SUKCES W NAUCE

GIMNAZJUM SPRAWDZIANY SUKCES W NAUCE GIMNAZJUM SPRAWDZIANY BIOLOGIA klasa III SUKCES W NAUCE II GENETYKA CZŁOWIEKA Zadanie 1. Cechy organizmu są warunkowane przez allele dominujące i recesywne. Uzupełnij tabelę, wykorzystując poniższe określenia,

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko...kl...

Imię i nazwisko...kl... Gimnazjum nr 4 im. Ojca Świętego Jana Pawła II we Wrocławiu SPRAWDZIAN GENETYKA GR. A Imię i nazwisko...kl.... 1. Nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia to: (0-1pkt) a) cytologia b) biochemia c)

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

Materiały dydaktyczne do kursów wyrównawczych z przedmiotu biologia

Materiały dydaktyczne do kursów wyrównawczych z przedmiotu biologia Człowiek najlepsza inwestycja Materiały dydaktyczne do kursów wyrównawczych z przedmiotu biologia Autor: dr inż. Anna Kostka Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY

BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY M A Ł G O R Z A T A Ś L I W I Ń S K A 60 µm 1. KOMÓRKI SĄ ZBYT MAŁE, BY OBSERWOWAĆ JE BEZ POWIĘKSZENIA Wymiary komórek podaje się w mikrometrach (µm): 1 µm = 10-6 m; 1000

Bardziej szczegółowo

Interfaza to niemal 90% cyklu komórkowego. Dzieli się na 3 fazy: G1, S i G2.

Interfaza to niemal 90% cyklu komórkowego. Dzieli się na 3 fazy: G1, S i G2. W wyniku podziału komórki powstaje komórka potomna, która ma o połowę mniej DNA od komórki macierzystej i jest o połowę mniejsza. Aby komórka potomna była zdolna do kolejnego podziału musi osiągnąć rozmiary

Bardziej szczegółowo

Komórka stuktura i funkcje. Bogusław Nedoszytko. WSZPIZU Wydział w Gdyni

Komórka stuktura i funkcje. Bogusław Nedoszytko. WSZPIZU Wydział w Gdyni Komórka stuktura i funkcje Bogusław Nedoszytko WSZPIZU Wydział w Gdyni Jądro komórkowe Struktura i funkcje Podziały komórkowe Jądro komórkowe 46 chromosomów 2,6 metra DNA 3 miliardy par nukleotydów (A,T,G,C)

Bardziej szczegółowo

6. Uzupełnij zdanie, wstawiajac w odpowiednie miejsce wyrażenie ujawni się lub nie ujawni się :

6. Uzupełnij zdanie, wstawiajac w odpowiednie miejsce wyrażenie ujawni się lub nie ujawni się : ID Testu: 9S6C1A4 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Allelami nazywamy A. takie same formy jednego genu. B. różne formy różnych genów. C. takie same formy różnych genów. D. różne formy jednego genu.

Bardziej szczegółowo

Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej

Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Seminarium 1 część 1 Konspekt do zajęć z przedmiotu Genetyka dla kierunku Położnictwo dr Anna Skorczyk-Werner Katedra i Zakład Genetyki Medycznej Genom człowieka Genomem nazywamy całkowitą ilość DNA jaka

Bardziej szczegółowo

I. Genetyka. Dział programu Lp. Temat konieczny podstawowy rozszerzający

I. Genetyka. Dział programu Lp. Temat konieczny podstawowy rozszerzający I. Genetyka 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów wyjaśnia, że jego podobieństwo do rodziców jest wynikiem dziedziczenia cech definiuje pojęcia genetyka oraz

Bardziej szczegółowo

6. Z pięciowęglowego cukru prostego, zasady azotowej i reszty kwasu fosforowego, jest zbudowany A. nukleotyd. B. aminokwas. C. enzym. D. wielocukier.

6. Z pięciowęglowego cukru prostego, zasady azotowej i reszty kwasu fosforowego, jest zbudowany A. nukleotyd. B. aminokwas. C. enzym. D. wielocukier. ID Testu: F5679R8 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Na indywidualne cechy danego osobnika ma (maja) wpływ A. wyłacznie czynniki środowiskowe. B. czynniki środowiskowe i materiał genetyczny. C. wyłacznie

Bardziej szczegółowo

Konkurs szkolny Mistrz genetyki etap II

Konkurs szkolny Mistrz genetyki etap II onkurs szkolny istrz genetyki etap II 1.W D pewnego pierwotniaka tymina stanowi 28 % wszystkich zasad azotowych. blicz i zapisz, jaka jest zawartość procentowa każdej z pozostałych zasad w D tego pierwotniaka.

Bardziej szczegółowo

Podział komórkowy u bakterii

Podział komórkowy u bakterii Mitoza Podział komórkowy u bakterii Najprostszy i najszybszy podział komórkowy występuje u bakterii, które nie mają jądra komórkowego, lecz jedynie pojedynczy chromosom tzw. chromosom bakteryjny. Podczas

Bardziej szczegółowo

Podziały komórkowe cz. I

Podziały komórkowe cz. I Podziały komórkowe cz. I Tam gdzie powstaje komórka, musi istnieć komórka poprzednia, tak samo jak zwierzęta mogą powstawać tylko ze zwierząt, a rośliny z roślin. Ta doktryna niesie głębokie przesłanie

Bardziej szczegółowo

CYKL KOMÓRKOWY I PODZIAŁY KOMÓRKOWE

CYKL KOMÓRKOWY I PODZIAŁY KOMÓRKOWE CYKL KOMÓRKOWY I PODZIAŁY KOMÓRKOWE 1. Cykl komórkowy. Każda komórka powstaje z już istniejącej komórki. Nowe komórki powstają więc z podziału innych, tzw. komórek macierzystych. Po powstaniu komórki rosną,

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ gamety matczyne Genetyka

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

TERMINY BIOLOGICZNE. ZADANIE 5 (3 pkt) Na podstawie ryc. 2 wykonaj polecenia: B. Ustal, w którym etapie cyklu tej komórki kaŝdy

TERMINY BIOLOGICZNE. ZADANIE 5 (3 pkt) Na podstawie ryc. 2 wykonaj polecenia: B. Ustal, w którym etapie cyklu tej komórki kaŝdy KARTA PRACY Porównanie mitozy i mejozy ZADANIE 1 (1 pkt) Zaznacz odpowiedź opisującą efekt podziału mitotycznego komórki zawierającej 16 chromosomów. a). 2 komórki zawierające po 8 chromosomów; b). 2 komórki

Bardziej szczegółowo

Spis treści CYKL KOMÓRKOWY

Spis treści CYKL KOMÓRKOWY Spis treści 1 CYKL KOMÓRKOWY 1.1 Faza M 1.2 Faza G1 (część interfazy) 1.3 Faza S (część interfazy) 1.4 Faza G2 (część interfazy) 1.5 Faza G0 2 MITOZA (podział pośredni) 2.1 Profaza 2.2 Metafaza 2.3 Anafaza

Bardziej szczegółowo

dostateczny oraz: wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad przedstawia graficznie regułę

dostateczny oraz: wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad przedstawia graficznie regułę WYMAGANIA EDUKACYJNE Z BIOLOGII ZAKRES PODSTAWOWY KLASA I Dział Zakres wymagań na poszczególne oceny szkolne programowy dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry celujący Od genu do cechy określa rolę

Bardziej szczegółowo

Genetyka w nowej podstawie programowej

Genetyka w nowej podstawie programowej Genetyka w nowej podstawie programowej Dział Genetyka - III etap edukacyjny Rzetelna realizacja tego działu w gimnazjum jest kluczowa ze względu na to, że biotechnologia i inżynieria genetyczna jest omawiana

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA zakres podstawowy biologia na czasie

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA zakres podstawowy biologia na czasie WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA zakres podstawowy biologia na czasie Dział programu Lp. Temat Poziom wymagań dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry I. Od genu do cechy 1 Budowa i funkcje kwasów nukleinowych

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Dział programu Temat Poziom wymagań konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzający (R) dopełniający (D) I. Od genu do cechy Budowa i funkcje kwasów

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Dział programu Lp. Temat Poziom wymagań konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzający (R) dopełniający (D) I. Od genu do cechy 1 Budowa i funkcje

Bardziej szczegółowo

a) Zapisz genotyp tego mężczyzny... oraz zaznacz poniżej (A, B, C lub D), jaki procent gamet tego mężczyzny będzie miało genotyp ax b.

a) Zapisz genotyp tego mężczyzny... oraz zaznacz poniżej (A, B, C lub D), jaki procent gamet tego mężczyzny będzie miało genotyp ax b. W tomie 2 zbioru zadań z biologii z powodu nieprawidłowego wprowadzenia komendy przenoszenia spójników i przyimków do następnej linii wystąpiła zamiana samotnych dużych liter (A, I, W, U) na małe litery.

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie szkolne dla przedmiotu biologia. Klasa I Liceum Ogólnokształcącego poziom podstawowy

Wymagania na poszczególne stopnie szkolne dla przedmiotu biologia. Klasa I Liceum Ogólnokształcącego poziom podstawowy Wymagania na poszczególne stopnie szkolne dla przedmiotu biologia Klasa I Liceum Ogólnokształcącego poziom podstawowy Dział programu Lp Poziom wymagań na poszczególne stopnie szkolne Temat Ocena dopuszczająca

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA NA CZASIE, ZAKRES PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA NA CZASIE, ZAKRES PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA NA CZASIE, ZAKRES PODSTAWOWY Dział programu I. Od genu do cechy Lp. Temat Poziom wymagań konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzający (R) dopełniający (D) 1 Budowa i funkcje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014

Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014 Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014 Dział programu I. Od genu do cechy Lp. Temat Poziom wymagań dopuszczający

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy przedmiot biologia nauczana dwujęzycznie poziom podstawowy klasa Ib i Ic

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy przedmiot biologia nauczana dwujęzycznie poziom podstawowy klasa Ib i Ic Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy przedmiot biologia nauczana dwujęzycznie poziom podstawowy klasa Ib i Ic Dział programu Lp. Temat Poziom wymagań konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzający

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii- zakres podstawowy: kl 1 ZSZ, 1LO

Wymagania edukacyjne z biologii- zakres podstawowy: kl 1 ZSZ, 1LO Wymagania edukacyjne z biologii- zakres podstawowy: kl 1 ZSZ, 1LO Dział programu I. Od genu do cechy Lp. Temat Poziom wymagań konieczny (K) dopuszczający podstawowy (P) dostateczny rozszerzający (R) dobry

Bardziej szczegółowo

Napisz, który z przedstawionych schematycznie rodzajów replikacji (A, B czy C) ilustruje replikację semikonserwatywną. Wyjaśnij, na czym polega ten

Napisz, który z przedstawionych schematycznie rodzajów replikacji (A, B czy C) ilustruje replikację semikonserwatywną. Wyjaśnij, na czym polega ten Napisz, który z przedstawionych schematycznie rodzajów replikacji (A, B czy C) ilustruje replikację semikonserwatywną. Wyjaśnij, na czym polega ten proces. Na schemacie przedstawiono etapy przekazywania

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Program wykładu 1. Jakie

Bardziej szczegółowo

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz WYMAGANIA EGZAMINACYJNE ROK SZKOLNY 2015/2016 Semestr jesienny TYP SZKOŁY: liceum ogólnokształcące PRZEDMIOT: biologia SEMESTR: II LICZBA GODZIN W SEMESTRZE: 15 PROGRAM NAUCZANIA: Program nauczania biologii

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

definiuje pojęcia: inżynieria genetyczna, replikacja DNA wyjaśnia regułę komplementarności

definiuje pojęcia: inżynieria genetyczna, replikacja DNA wyjaśnia regułę komplementarności Wymagania programowe na poszczególne stopnie przygotowane w oparciu o podstawę programową oraz treści podręcznika : Biologia na czasie zakres podstawowy (Wydawnictwo Nowa Era) Opracowała: Anna Wojdan Dział

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii w klasie pierwszej, zakres podstawowy. Podręcznik Biologia na czasie - Wyd. Nowa Era

Wymagania edukacyjne z biologii w klasie pierwszej, zakres podstawowy. Podręcznik Biologia na czasie - Wyd. Nowa Era Wymagania edukacyjne z biologii w klasie pierwszej, zakres podstawowy. Podręcznik Biologia na czasie - Wyd. Nowa Era Poziom wymagań konieczny ocena dopuszczająca - podstawowy ocena dostateczna - rozszerzający

Bardziej szczegółowo

Technikum Nr 2 im. gen. Mieczysława Smorawińskiego w Zespole Szkół Ekonomicznych w Kaliszu

Technikum Nr 2 im. gen. Mieczysława Smorawińskiego w Zespole Szkół Ekonomicznych w Kaliszu Technikum Nr 2 im. gen. Mieczysława Smorawińskiego w Zespole Szkół Ekonomicznych w Kaliszu Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych

Bardziej szczegółowo

Praca klasowa waga 3. Sprawdzian waga 3. Kartkówka waga 2. Odpowiedź waga 1. Aktywność waga 1

Praca klasowa waga 3. Sprawdzian waga 3. Kartkówka waga 2. Odpowiedź waga 1. Aktywność waga 1 1 Przepisy ogólne 2 3 Praca klasowa waga 3 Sprawdzian waga 3 Kartkówka waga 2 Odpowiedź waga 1 Aktywność waga 1 4 Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie klasa 1 LO, poziom podstawowy

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie klasa 1 LO, poziom podstawowy SZCZEGÓŁOWE WYMAGANIA EDUKACYJNE klasa 1 PLO Zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA BIOLOGIA POZIOM ROZSZERZONY Opracowany w oparciu o program DKOS /02 KLASA III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA BIOLOGIA POZIOM ROZSZERZONY Opracowany w oparciu o program DKOS /02 KLASA III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA BIOLOGIA POZIOM ROZSZERZONY Opracowany w oparciu o program DKOS 4015 5/02 ZAKRES WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE KLASA III DZIAŁ PROGRAMOWY I. Informacja genetyczna II. Przekazywanie

Bardziej szczegółowo

[ IMIĘ I NAZWISKO:. KLASA NR.. ] Zadania genetyczne

[ IMIĘ I NAZWISKO:. KLASA NR.. ] Zadania genetyczne Zadanie 1. (2 pkt). Ciemnooki mężczyzna, którego ojciec miał oczy piwne a matka niebieskie, poślubił ciemnooką kobietę. Syn tej pary jest niebieskooki. Przyjmując oznaczenia: allel dominujący (barwnik

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Dział programu Lp. Temat ocena dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca I. Od genu do cechy 1 Budowa i funkcje kwasów nukleinowych

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT Ćwiczenia 1 mgr Magda Kaczmarek-Okrój magda_kaczmarek_okroj@sggw.pl 1 ZAGADNIENIA struktura genetyczna populacji obliczanie frekwencji genotypów obliczanie frekwencji alleli

Bardziej szczegółowo

a. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia

a. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia Wymagania edukacyjne dla klasy I LO-kształcenie w zakresie podstawowym zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika

Bardziej szczegółowo

Mutacje. Michał Pszczółkowski

Mutacje. Michał Pszczółkowski Mutacje Michał Pszczółkowski IIIc Mutacja to nagła,trwała zmiana w materiale genetycznym komórki, który może być dziedziczny. Jest ona zjawiskiem losowym-może pojawić się w dowolnym miejscu nici DNA. Termin

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii (zakres podstawowy) na poszczególne stopnie szkolne dla klas pierwszych w Zespole Szkół nr1 w Ełku.

Wymagania edukacyjne z biologii (zakres podstawowy) na poszczególne stopnie szkolne dla klas pierwszych w Zespole Szkół nr1 w Ełku. Wymagania edukacyjne z biologii (zakres podstawowy) na poszczególne stopnie szkolne dla klas pierwszych w Zespole Szkół nr1 w Ełku. Wymagania zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne

Wymagania edukacyjne. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres podstawowy. Jest on

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne dla klasy I LO. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne

Wymagania edukacyjne dla klasy I LO. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne Wymagania edukacyjne dla klasy I LO zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres podstawowy.

Bardziej szczegółowo

Zadania maturalne z biologii - 2

Zadania maturalne z biologii - 2 Koło Biologiczne Liceum Ogólnokształcące nr II w Gliwicach 2015-2016 Zadania maturalne z biologii - 2 Zadania: Zad. 1(M. Borowiecki, J. Błaszczak 3BL) Na podstawie podanych schematów określ sposób w jaki

Bardziej szczegółowo

Profaza I wykształcenie się wrzeciona podziałowego, kondensacja chromatyny do chromosomów jest długa i składa się z 5 stadiów:

Profaza I wykształcenie się wrzeciona podziałowego, kondensacja chromatyny do chromosomów jest długa i składa się z 5 stadiów: Cykl komórkowy Podział komórki - proces zachodzący u wszystkich żywych organizmów, w którym komórka macierzysta dzieli się na dwie lub więcej komórek potomnych. Najpierw następuje podział jądra komórkowego

Bardziej szczegółowo

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne

Wymagania edukacyjne. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres podstawowy. Jest on

Bardziej szczegółowo

Podstawy biologii. Informacja genetyczna. Co to jest ewolucja.

Podstawy biologii. Informacja genetyczna. Co to jest ewolucja. Podstawy biologii Informacja genetyczna. Co to jest ewolucja. Historia } Selekcja w hodowli zwierząt, co najmniej 10 000 lat temu } Sztuczne zapłodnienie (np. drzewa daktylowe) 1000 lat temu } Podobne

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY GENETYKI. Prowadzący wykład: prof. dr hab. Jarosław Burczyk

PODSTAWY GENETYKI. Prowadzący wykład: prof. dr hab. Jarosław Burczyk PODSTAWY GENETYKI Prawa Mendla (jako punkt wyjścia) Epistaza (interakcje między genami) Sprzężenia genetyczne i mapowanie genów Sprzężenie z płcią Analiza rodowodów Prowadzący wykład: prof. dr hab. Jarosław

Bardziej szczegółowo

Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr V

Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr V Praca kontrolna z biologii LO dla dorosłych semestr V Poniższa praca składa się z 15 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź. Za rozwiązanie zadań

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki. ESPZiWP 2010

Podstawy genetyki. ESPZiWP 2010 Podstawy genetyki ESPZiWP 2010 Genetyka - nauka o dziedziczności i zmienności organizmów, wyjaśniająca prawa rządzące podobieństwami i różnicami pomiędzy osobnikami spokrewnionymi przez wspólnego przodka

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum Dział Czym jest genetyka? genetyka jako nauka o dziedziczeniu cech oraz zmienności organizmów cechy dziedziczne i niedziedziczne cechy gatunkowe

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe z biologii na poziomie podstawowym.

Wymagania programowe z biologii na poziomie podstawowym. Wymagania programowe z biologii na poziomie podstawowym. ział programu I. Od genu do cechy Materiał nauczania udowa i funkcje kwasów nukleinowych N jako materiał genetyczny budowa N rodzaje zasad azotowych

Bardziej szczegółowo

KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI:

KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI: KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI: 1. Szczeble organizacji materii żywej (komórki, tkanki roślinne i zwierzęce, narządy i układy narządów). 2. Budowa chemiczna

Bardziej szczegółowo

podstawowy. Jest on niezastąpiony przy obiektywnej ocenie postępów ucznia w nauce.

podstawowy. Jest on niezastąpiony przy obiektywnej ocenie postępów ucznia w nauce. Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie zakres podstawowy. Jest on

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii nauczanej dwujęzycznie. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne

Wymagania edukacyjne z biologii nauczanej dwujęzycznie. Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia. Stopnie szkolne Wymagania edukacyjne z biologii nauczanej dwujęzycznie zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z BIOLOGII W KLASIE III GIMNAZJUM. Program nauczania biologii w gimnazjum PULS ŻYCIA

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z BIOLOGII W KLASIE III GIMNAZJUM. Program nauczania biologii w gimnazjum PULS ŻYCIA WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z BIOLOGII W KLASIE III GIMNAZJUM Program nauczania biologii w gimnazjum PULS ŻYCIA autor: Anna Zdziennicka Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: I. Genetyka Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 Materiał nauczania L.g. Czym jest genetyka? genetyka jako nauka o dziedziczeniu cech oraz zmienności

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii zakres podstawowy 2017/2018

Wymagania edukacyjne z biologii zakres podstawowy 2017/2018 Wymagania edukacyjne z biologii zakres podstawowy 2017/2018 Wymagania edukacyjne zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji

Bardziej szczegółowo

2. Rozdział materiału genetycznego w czasie podziałów komórkowych - mitozy i mejozy

2. Rozdział materiału genetycznego w czasie podziałów komórkowych - mitozy i mejozy Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I (GENETYKA) dla kierunku Lekarskiego, rok I 2017/2018 Ćwiczenie nr 1 (09-10.10.2017) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć

Bardziej szczegółowo

Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: I. Genetyka Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Nauczyciel- Ewa Baran Po każdym dziale programowym odbędzie się sprawdzian poprzedzony powtórzeniem

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Biologia Poziom podstawowy

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Biologia Poziom podstawowy KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Biologia Poziom podstawowy Listopad 2013 W niniejszym schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe poprawne odpowiedzi. W tego

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z biologii - zakres podstawowy. Biologia na czasie

Plan wynikowy z biologii - zakres podstawowy. Biologia na czasie Plan wynikowy z biologii - zakres podstawowy iologia na czasie ział programu Lp. Temat ocena dopuszczający dostateczny dobry bardzo dobry I. Od genu do cechy 1 udowa i funkcje kwasów nukleinowych określa

Bardziej szczegółowo

Biologia Liceum Ogólnokształcące zakres podstawowy

Biologia Liceum Ogólnokształcące zakres podstawowy Zespół Szkół im. Ignacego Łukasiewicza w Policach PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Biologia Liceum Ogólnokształcące zakres podstawowy I. Formy i metody sprawdzania i oceniania osiągnięć ucznia: Osiągnięcia

Bardziej szczegółowo

... Zadanie 7 (2 pkt.). Antykodon wskazuje strzałka oznaczona literą... Opisz funkcję pełnioną przez antykodon w trna.

... Zadanie 7 (2 pkt.). Antykodon wskazuje strzałka oznaczona literą... Opisz funkcję pełnioną przez antykodon w trna. Zadanie 1. (2 pkt.) W tabeli przedstawiono kodony kodu genetycznego. Poniżej przedstawiono dwie sekwencje nukleotydów w mrna. Ustal czy koduja takie same czy inne odcinki polipeptydów. Uzasadnij jednym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej I. Genetyka Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum oparte na Programie nauczania biologii Puls życia autorstwa Anny Zdziennickiej 1. Zapoznanie z PSO, zasadami BHP na lekcjach biologii.czym

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który:

Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum. Ocenę dostateczną otrzymuje uczeń, który: Wymagania edukacyjne z biologii dla klasy III gimnazjum Dział progra mu I. Genetyka Lp. Temat Ocenę dopuszczającą otrzymuje 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów

Bardziej szczegółowo

Zapis w nowej podstawie programowej. Proponowane procedury osiągania celów. Proponowane środki dydaktyczne. Dział programu.

Zapis w nowej podstawie programowej. Proponowane procedury osiągania celów. Proponowane środki dydaktyczne. Dział programu. Rozkład materiału Dział programu I. Od genu do cechy Treści nauczania 1. Budowa i funkcje kwasów nukleinowych DNA jako materiał genetyczny budowa DNA rodzaje zasad azotowych komplementarność zasad azotowych

Bardziej szczegółowo

GENETYKA. Genetyka. Dziedziczność przekazywanie cech rodziców potomstwu Zmienność występowanie różnic pomiędzy różnymi osobnikami tego samego gatunku

GENETYKA. Genetyka. Dziedziczność przekazywanie cech rodziców potomstwu Zmienność występowanie różnic pomiędzy różnymi osobnikami tego samego gatunku GENETYKA Genetyka Nauka o dziedziczności i zmienności organizmów, wyjaśniająca prawa rządzące podobieństwami i różnicami pomiędzy osobnikami spokrewnionymi przez wspólnego przodka Dziedziczność przekazywanie

Bardziej szczegółowo

Zestaw 1 Genetyka. Zadanie 2.(1pkt) Schemat przedstawia rodowód genetyczny pewnej rodziny. Kółko oznacza kobietę, kwadrat oznacza mężczyznę.

Zestaw 1 Genetyka. Zadanie 2.(1pkt) Schemat przedstawia rodowód genetyczny pewnej rodziny. Kółko oznacza kobietę, kwadrat oznacza mężczyznę. Zestaw 1 Genetyka Zadanie 1. (3pkt) Praworęczność i leworęczność są cechami dziedzicznymi, przy czym tendencja do używania prawej ręki jest cechą dominującą. Gen warunkujący tę cechę jest zlokalizowany

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17

Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD. 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Rozkład materiału z biologii dla klasy III AD zakres rozszerzony LO 7 godz / tyg rok szkolny 2016/17 Biologia na czasie 2 zakres rozszerzony nr dopuszczenia 564/2/2012 Biologia na czasie 3 zakres rozszerzony

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału Biologia Zakres podstawowy

Rozkład materiału Biologia Zakres podstawowy Grażyna Kurzawa Rok szkolny 2017/18 Rozkład materiału Biologia Zakres podstawowy Do programu nauczania biologii w zakresie podstawowym dla szkół ponadgimnazjalnych Biologia na czasie autorstwa Marka Kaczmarzyka.

Bardziej szczegółowo

GENETYCZNE PODSTAWY ZMIENNOŚCI ORGANIZMÓW ZASADY DZIEDZICZENIA CECH PODSTAWY GENETYKI POPULACYJNEJ

GENETYCZNE PODSTAWY ZMIENNOŚCI ORGANIZMÓW ZASADY DZIEDZICZENIA CECH PODSTAWY GENETYKI POPULACYJNEJ GENETYCZNE PODSTAWY ZMIENNOŚCI ORGANIZMÓW ZASADY DZIEDZICZENIA CECH PODSTAWY GENETYKI POPULACYJNEJ ZMIENNOŚĆ - występowanie dziedzicznych i niedziedzicznych różnic między osobnikami należącymi do tej samej

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt

ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI. Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt ZARZĄDZANIE POPULACJAMI ZWIERZĄT 1. RÓWNOWAGA GENETYCZNA POPULACJI Fot. W. Wołkow Prowadzący: dr Wioleta Drobik Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierząt POPULACJA Zbiór organizmów żywych, które łączy

Bardziej szczegółowo

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski

Znaczenie genetyki. Opracował A. Podgórski Znaczenie genetyki Opracował A. Podgórski InŜynieria genetyczna InŜynieria genetyczna ingerencja w materiał genetyczny organizmów, w celu zmiany ich właściwości dziedzicznych. Istota inŝynierii genetycznej

Bardziej szczegółowo

Plan wykładów z genetyki ogólnej

Plan wykładów z genetyki ogólnej Plan wykładów z genetyki ogólnej 01 Metody genetyki klasycznej 02 Metody analizy DNA 03 Metody analizy genomu 04 Genomy prokariontów 05 Genomy eukariontów 06 Zmienność genomów w populacjach 07 Genomy a

Bardziej szczegółowo

Ochrona przyrody Ocena dopuszczająca: wymienia poziomy różnorodności biologicznej wymienia przykłady gatunków zagrożonych wyginięciem

Ochrona przyrody Ocena dopuszczająca: wymienia poziomy różnorodności biologicznej wymienia przykłady gatunków zagrożonych wyginięciem BIOLOGIA ZSZ nr7 KRYTERIA WYMAGAŃ EDUKACYJNYCH Sposoby sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów. W oparciu o program Biologia na czasie zakres podstawowy Marek Kaczmarzyk Od genu do cechy Ocena dopuszczająca:

Bardziej szczegółowo

-definiuje pojęcia: klon, hemizygota, linia czysta, szachownica Punneta -wykazuje zależność między genotypem a fenotypem

-definiuje pojęcia: klon, hemizygota, linia czysta, szachownica Punneta -wykazuje zależność między genotypem a fenotypem Wymagania edukacyjne z biologii (poziom podstawowy 1 godz. na tydzień) dla klasy Ia, Ib LO, Ii, Il, IIi, Iil T, rok szkolny 2017/2018. Oparte na programie Marka Kaczmarzyka Biologia na czasie zakres podstawowy.

Bardziej szczegółowo

Zadania zamknięte wyboru wielokrotnego. Za każdą poprawną odpowiedź uczestnik otrzymuje 1 punkt. D B C C D D A C D D B A C C C B D A D B

Zadania zamknięte wyboru wielokrotnego. Za każdą poprawną odpowiedź uczestnik otrzymuje 1 punkt. D B C C D D A C D D B A C C C B D A D B Nie przyznaje się połówek punktów. WOJEWÓDZKI KONKURS BIOLOGICZNY MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT PUNKTOWANIA Zadania zamknięte wyboru wielokrotnego. Za każdą poprawną odpowiedź uczestnik otrzymuje 1 punkt.

Bardziej szczegółowo

GENETYKA POPULACJI. Ćwiczenia 1 Biologia I MGR /

GENETYKA POPULACJI. Ćwiczenia 1 Biologia I MGR / GENETYKA POPULACJI Ćwiczenia 1 Biologia I MGR 1 ZAGADNIENIA struktura genetyczna populacji obliczanie frekwencji genotypów obliczanie frekwencji alleli przewidywanie struktury następnego pokolenia przy

Bardziej szczegółowo

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II TEST Z CYTOLOGII GRUPA II Zad. 1 (4p.) Rysunek przedstawia schemat budowy pewnej struktury komórkowej. a/ podaj jej nazwę i określ funkcję w komórce, b/ nazwij elementy oznaczone cyframi 2 i 5 oraz określ

Bardziej szczegółowo

października 2013: Elementarz biologii molekularnej. Wykład nr 2 BIOINFORMATYKA rok II

października 2013: Elementarz biologii molekularnej. Wykład nr 2 BIOINFORMATYKA rok II 10 października 2013: Elementarz biologii molekularnej www.bioalgorithms.info Wykład nr 2 BIOINFORMATYKA rok II Komórka: strukturalna i funkcjonalne jednostka organizmu żywego Jądro komórkowe: chroniona

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny do cyklu Ciekawa biologia

Wymagania na poszczególne oceny do cyklu Ciekawa biologia Wymagania na poszczególne oceny do cyklu Ciekawa biologia Klasa III Nr i temat lekcji Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena

Bardziej szczegółowo

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie:

Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3. Wymagania podstawowe uczeń poprawnie: I. Genetyka Wynikowy plan nauczania z biologii dla klasy III gimnazjum oparty na podręczniku Puls życia 3 ział zym jest genetyka? genetyka jako nauka o dziedziczeniu cech oraz zmienności organizmów cechy

Bardziej szczegółowo

CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A. imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :.

CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A. imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :. CORAZ BLIŻEJ ISTOTY ŻYCIA WERSJA A imię i nazwisko :. klasa :.. ilość punktów :. Zadanie 1 Przeanalizuj schemat i wykonaj polecenia. a. Wymień cztery struktury występujące zarówno w komórce roślinnej,

Bardziej szczegółowo

Zmienność. środa, 23 listopada 11

Zmienność.  środa, 23 listopada 11 Zmienność http://ggoralski.com Zmienność Zmienność - rodzaje Zmienność obserwuje się zarówno między poszczególnymi osobnikami jak i między populacjami. Różnice te mogą mieć jednak różne podłoże. Mogą one

Bardziej szczegółowo

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach

Ewolucjonizm NEODARWINIZM. Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Ewolucjonizm NEODARWINIZM Dr Jacek Francikowski Uniwersyteckie Towarzystwo Naukowe Uniwersytet Śląski w Katowicach Główne paradygmaty biologii Wspólne początki życia Komórka jako podstawowo jednostka funkcjonalna

Bardziej szczegółowo

1. Na podanej sekwencji przeprowadź proces replikacji, oraz do obu nici proces transkrypcji i translacji, podaj zapis antykodonów.

1. Na podanej sekwencji przeprowadź proces replikacji, oraz do obu nici proces transkrypcji i translacji, podaj zapis antykodonów. mrna 1. Na podanej sekwencji przeprowadź proces replikacji, oraz do obu nici proces transkrypcji i translacji, podaj zapis antykodonów. GGA CGC GCT replikacja CCT GCG CGA transkrypcja aminokwasy trna antykodony

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne śródroczne z biologii dla klasy III gimnazjum

Wymagania edukacyjne śródroczne z biologii dla klasy III gimnazjum I. Genetyka Wymagania edukacyjne śródroczne z biologii dla klasy III gimnazjum 1. Czym jest genetyka? wymienia cechy gatunkowe i indywidualne podanych organizmów wyjaśnia, że jego podobieństwo do rodziców

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo