Myśleć Śląsk. Myśleć, znaczy wkraczać do labiryntu [...]. Myśleć, znaczy błądzić w przejściach [...]. Cornelius Castoriadis: Durchs Labyrinth

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Myśleć Śląsk. Myśleć, znaczy wkraczać do labiryntu [...]. Myśleć, znaczy błądzić w przejściach [...]. Cornelius Castoriadis: Durchs Labyrinth"

Transkrypt

1

2

3 Myśleć Śląsk Myśleć, znaczy wkraczać do labiryntu [...]. Myśleć, znaczy błądzić w przejściach [...]. Cornelius Castoriadis: Durchs Labyrinth

4 PRACE NAUKOWE UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH NR 2486

5 Aleksandra Kunce Zbigniew Kadłubek Myśleć Śląsk Wybór esejów Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego i Katowice 2007

6 Redaktor serii: Komparatystyka Literacka i Kulturowa Tadeusz Sławek Recenzent Mieczysław Dąbrowski

7 Spis treści W s t ę p ( Tadeusz Sław ek) 7 I. T ra k te m lite ra c k im (Zbigniew Kadłubek) 11 Europejskość śląskiej litera tu ry 13 T rak tem litera ck im 23 B arok na Śląsku 35 II. In te r n a tio n e s (Zbigniew Kadłubek) 41 In tern a tion e s. D w u dziestow ieczn i in telektu aliści śląscy z K atow ic 43 O rganista poeta tłu m acz z G łubczyc 52 Protestan ci na Śląsku ( ) 55 III. O Ś lą sk im o k n ie p a m ięci (Aleksandra Kunce) 59 Okno m entalne 61; O tw arcie subiektyw nych okien pam ięci 65; R o zm y cie 80; G ran ice 82; O kno na śląskiego siebie/nie-siebie 84 IV. J ak sm aku je dom? (.Aleksandra Kunce) 87 Sm ak domu 89; Dom dzieciń stw a - idea u tracona 92; K o n k ret - sm a kuje n ajbardziej 98; K o n k r e t-s m a k u je dalej 120 V. S p o tk a n ia z to żsa m o ścią (Zbigniew Kadłubek) 127 Veni! 129 Vulnus. Przepaść i tożsam ość 133 W drodze do tożsam ości 139

8 V I. P ro b le m y to żs a m o ś cio w e j u k ład a n k i. P u z z le g liw ic k ie (Aleksandra Kunce) 149 Tożsamość 151; Czas 153; Przestrzeń 158; Gra 162; Tożsamość w ruchu (dys)lokacji 166; Spotkanie 169; Obecne/nieobecne 172; Swoje jest sw o im, a obce obcym 176; W ied za tożsam ościow a jest u łu dą 181; P e w ność 183 V II. W p o s zu k iw a n iu ś lą sk ieg o szm a ra gd u (Zbigniew K a dłubek) 189 O uobecnieniu 191 S zm aragd E uropy 199 S zm aragd Europy cią g dalszy 209 Sow a w ruinach 217 L a u d a tio F in is S ile s ia e 222 V III. M y ś le ć Ś ląsk {Aleksandra Kunce) 229 M yśleć Śląsk 231 G rabież codzienności 247 D otknięcie w ęgla 259 Posłow ie {Aleksander N a w a reck i) 271 Indeks osobowy 283 Summary 291 Zusammenfassung 292

9 Wstęp Człowiek jako autonomiczna jednostka, a także jako uczestnik wspólnoty dochodzi swej tożsamości w dialogu z miejscem, które zamieszkuje. Być może to brak troskliwej uwagi poświęconej przestrzeni życia jest po części odpow iedzialny za n iepokojące uczucie płynności (po)nowoczesnego świata. Brak szacunku bowiem wobec miejsca jest dojmującym znakiem tego, co H eidegger nazwałby zapom nieniem Bycia : nie-dbałość, którą zauważamy wokół siebie, nie polega jedynie na dokuczliwościach wynikających z braku codziennej troski bądź z oddziaływania w ielkiego przemysłu. Chodzi o coś więcej niż je dynie o brak staranności w sprzątaniu, oczyszczaniu czy prowadzeniu przem ysłowych inwestycji. Rzecz w tym, aby dbałość stanowiąca serce codziennej krzątaniny nie była mechanizmem wyłączającym dbałość bardziej gruntowną i trwałą. Dbałość wobec tego-co-jest nie może wyłączyć dbałości o to- -co-będzie, która z kolei pozwoli nie lekceważyć, a zatem dbać o to-co-będzie. Dbać o miejsce to kształtować jego obecne w rozumieniu tego, iż to, co mam przed oczami, przesycone jest przeszłością zm ierzając jednocześnie w stronę przyszłości. N ie można zatem dobrze czuć się w miejscu, które pojmujem y wyłącznie w kategoriach czysto instrum entalnych - m iejsce to coś więcej niż tylko adres, miejsce zam ieszkania, pojem nik czy kontener mojego życia. Miejsce rozpoczyna się od świadomości tego, że nie jestem w nim nigdy sam. Są w nim nie tylko inni, ale jest w nim tak

10 że inny czas, inny niż tylko czas mojego teraz. Dociekanie swojego miejsca musi nieuchronnie zakłócić moje dobre samo-poczucie. Dośw iadczenie m iejsca polega w łaśnie na r e fleksji nad jego nie-mojością, na uzm ysłowieniu sobie tego wszystkiego, co jako obce i być może niezrozumiałe kształtuje świat, w którym tylko w bardzo powierzchowny sposób jestem sam. M iejsce to właśnie nie-samo-poczucie, lecz dojm ujące i wymagające ode mnie wysiłku doznanie niebycia samym, poczucia przestrzeni, w której z definicji nie mogę być sam. N ie chodzi tu o doświadczenie tłumności czy zbiorowości. Przeciwnie miejsce może być przeżyte w samotności, ale sam otność ta nie ma nic wspólnego z egocentryzmem: miejsce nie skupia mnie na sobie samym, lecz sprawia, że tracąc pewność siebie, wyostrzam słuch na inne głosy i dostrzegam inne niż zwykle widoki. Słusznie pisze James Houston: G eograf nie może już pozwolić sobie na to, aby mówić o związku człowieka z otoczeniem, nie podejmując poważnej refleksji; jesteśm y bowiem w coraz większym stopniu niepewni naszej tożsamości, a zatem i tożsamości tego, co nas otacza 1. A le to właśnie ta niepewność musi być początkiem w szelkiego dociekania tego, czym jest dla mnie miejsce, które zamieszkuję. Jak już wiemy, nie zam ieszkuję nigdy sam, a ponieważ to, czym miejsce jest, okazuje się zawsze przebiegiem od tego, czym było, do tego, czym będzie, zatem i trudno m iejsce owo sprowadzić do jednego, pozornie dobrze mi znanego wyglądu. Miejsce jest zawsze już m etam orfozą jakiejś przyjętej postaci miejsca. W iedział o tym świetnie wybitny geograf Carl Sauer, który sprzeciw iając się osiem nastowiecznem u m odelowi geografii jako nauki dociekającej wyłącznie fizy cznych przyczyn zm ian kształtu powierzchni ziem i w danym miejscu i przywołując prace geografów francuskich takich, jak Vidal de la Blache, konsekwentnie opowiadał się za w izją ge 1 J. Houston: The Concepts o f Place and Tim e in the Judeo-Christian Tradtion. In: D. L ey, M. Samuels: Humanistic Geography. Prospects and Problems. Chicago 1978, s. 225.

11 ografii jako relacji chorologicznej (chorologic relation). W ykorzystując przestrogę piszącego w 1922 roku de la Blache a przed traktowaniem ziemi wyłącznie jako sceny tworzącej miejsce dla ludzkiej historii, a także korzystając ze wskazówki francuskiego geografa, iż scena ta [...] sama żyje własnym życiem, Sauer pisze: Rozum iem zadanie geografii jako utworzenie krytycznego systemu korzystającego z fenomenologii pejzażu po to, aby uchwycić bogaty i zróżnicowany dramat pewnego miejsca (terrestrial scene) na ziemi w całym jego znaczeniu i we wszystkich jego kolorach -. Śląsk, jak mało która dzielnica Europy, dokumentuje trafność tego opisu. Gdy w lutym 2006 roku dziennikarz N ew York Tim esa pisał o Śląsku, rozpoczynał od polimorficzności jego historii i metamorficzności jego charakteru: Katowice zawierają w sobie trojaką historię. W jednej trzeciej to nowoczesne europejskie miasto, w jednej trzeciej wytwór dziewiętnastowiecznej rewolucji przemysłowej, w jednej trzeciej zaś usiłujący podnieść się z upadku komunistyczny model urbanistyczny. W istocie rzeczy zaś Katowice to w miniskali model Polski znajdującej się w fazie przemiany 3. W istocie chodzi więc o to, co moglibyśmy nazwać psycho-geo- -grafią k u ltu row ą mozolnym i troskliwym dociekaniem istoty miejsca, choros, co Sauer nazywa określaniem osobowości miejsca: O kreślenie osobowość (personality) w odniesieniu do jakiegoś m iejsca ujmuje całą dynam iczną relację ziem i i życia. N ie zajmuje się życiem i ziem ią jako osobnymi zjaw i skami, lecz traktuje określony obszar jako miejsce zam ieszkiwane przez pokolenia ludzi, którzy ocenili jego zasoby z punktu widzenia swego czasu, swych potrzeb i możliwości, którzy rozprzestrzenili się na danym obszarze tak, jak odpowiadało to ich celom, i którzy napełnili owo miejsce swymi dziełam i wyrażającym i właściwy im sposób życia 4. - C.O. Sauer: The Morphology of Landscape. In: I d e m: Life and Land. Berkeley 1963, s :ir. Bernstein: Coal Tells of a Hard History, but the Future Is Here, Too. New York Times, February the 6th, C.O. Sauer: The Morphology..., s. 104.

12 Tak rozumiem wysiłek podjęty przez autorów tej książki, która nie stawia sobie za cel przekonania Czytelnika do ja k ie goś jednego obrazu Śląska, lecz której walor polega na tym, iż dokumentuje rzetelnym wysiłkiem, jak trudnym zadaniem jest zrozumieć miejsce. Zawsze niby serdecznie swoje, lecz jego rodzimość, aby móc stać się naprawdę bliska, musi przem ó wić głosami (a także językam i) innym i niż tylko mój. Tadeusz Sławek

13 niew Kadłubek I Traktem literackim

14

15 Europejskość śląskiej literatury Wierność jako uznanie trwałości. Znajdujemy się tutaj ponad przeciwstawieniem rozumu i uczucia Gabriel Marcel: Być i mieć' Spróbujmy pomyśleć nad pięcioma krótkim i zdaniam i L u dwiga W ittgensteina, sławnego logika i filozofa z W iednia, które pochodzą z jego Brązowego zeszytu: Czy patrząc na znajome przedm ioty zawsze mamy uczucie swojskości? Czy też mamy je zazwyczaj? Kiedy je tak naprawdę mamy? Pomóc może nam pytanie: co przeciwstawiamy uczuciu swojskości? Jedną z takich rzeczy jest zd ziw ien ie2. Z dziw ien ie może być przeciw staw ien iem swojskości. N ie zapomniane uczucie zdziwienia, którego nie sposób zapomnieć ani się go wyprzeć, ogarnęło mnie wtedy, gdy pierwszy raz znalazłem się w tej części Europy, która leży pomiędzy rzeką Łabą a rzeką Tag - niedaleko Lizbony uchodząca do Oceanu A tla n tyckiego; tej części Europy, która zwie się Zachodem. Zjaw iw szy się w obszarze nie-swojskim, cały stałem się zdziwieniem. 1G. Marcel: Być i mieć. Przeł. D. E s k a. Warszawa 1998, s L. Wittgenstein: Niebieski i brązowy zeszyt. Szkice do Dociekań filozoficznych. Przeł. A. Lipszyc i Ł. Sommer. Warszawa 1998, s. 193.

16 A le kiedy tak naprawdę mamy uczucie swojskości? - wraca pytanie W ittgensteina. Świat za Ł a b ą - Europa - był zd ziw ieniem. Mój świat - Śląsk - był swojskością. Sw ojskością bo patrząc na kominy, fam iloki w Chorzowie, hałdy, szyby, zielone pagórki koło Raciborza, park pałacowy w Pszczynie, Katedrę Chrystusa K róla w Katowicach, m iałem w rażenie silnej b liskości tych rzeczy, przenikania w ich głąb, jakby to był jedyny warunek mojej tożsamości, kardynalna zasada utrzym ania je d nolitej świadomości istnienia. Zdziwienie jednak zaczęło mnie po jakimś czasie opuszczać. N ie znaczy to, że świat za Łabą stał się dla mnie swojski. To jest niemożliwe. To moja nowa relacja do tego, co śląskie, niczym pogłębione poczucie synostwa, doprowadziła do osw o jenia tego, co europejskie. Swojskością Śląska przezw yciężałem powoli zdziw ienie Europą. Zaczęło się mozolne uświadamianie sobie zakorzenienia w śląskości, będącej czymś więcej niż tylko kulturą p lebejską rodzajem folkloru. Było to coś in nego niż obraz Śląska, jaki nie bez powodzenia lansują ci, którzy chcą na Górnym Śląsku zastąpić poezję krupniokami. Droga uświadamiania sobie europejskości, o której chcę dalej mówić, wiodła przez śląskość. Trudno zrozum ieć śląskość bez europejskości i europejskość bez śląskości. Albo - wyzbyw szy się tych abstraktów - lepiej rzec: trudno pojąć Europę bez Śląska i na odwrót. Swojskość zaś ja w i się jako patrzenie bez zd ziwienia, ale w zachwycie i z w ielk ą troską. Przym iotnik swojski sugeruje posiadanie czegoś, znaczy mieć coś na własność. Gabriel Marcel zanotował kiedyś, że w gruncie rzeczy wszystko sprowadza się do rozróżnienia pomiędzy tym, co się ma, a tym, czym się jest 3. W moim pojęciu swojskości zaciera się granica pomiędzy tym, co się ma, a tym, czym/kim się jest. Przejawem śląskości jest bycie Ślązakiem; to jest absolutny i konieczny fenomen pojęcia śląskości; zgoda na bycie częścią tego wycinka wszechświata, czyli universum, czegoś, co niełatwo daje się objąć m yślą a tym bardziej pisaniem. 1G. Marcel: Być i mieć..., s. 227.

17 N a początku tych rozw ażań o Europie i Śląsku przyw ołałem W ittgensteina. Vlado Gotovac, pisząc dawno temu esej pt. Widzialna i niewidzialna Europa Środkowa, również nie raz przywołał postać austriackiego logika z Cambridge. K ilkakrotnie - pisze autor - odwoływałem się do W ittgensteina. Przy tym tem acie zabieg to nieunikniony i całkow icie zrozum iały. Bo W ittgen stein jest tym, który w swoim dziele łączy światły racjonalizm z niemą mistyką. ( N ie jest mistyczne to, jak istnieje świat, ale to, że istnieje ). Owa dwoistość niby em blem at p rzy należny do Europy Środkowej stanowi o podziale jej duchowego herbu. Żadnej jedności, tylko równoczesność; żadnej tożsamości, tylko równoprawność; żadnej syntezy, zawsze różnorodność4. Ostatnie słowa szczególnie poruszają mój umysł: [...] żadnej syntezy, zawsze różnorodność. Taka jest bowiem Europa, taki jest Śląsk i jego literatura. W różnorodności jest bowiem rdzeń tego, co Rzym ianie nazywali Universitas. W yraz universum składa się z unus i versus. Unus znaczy jeden, versus zaś to imiesłów czasu przeszłego w stronie biernej od czasownika vertere, który pierwotnie u Rzym ian, którzy zaczynali od tego, że byli rolnikam i, znaczył zawracać pług, a później kierować dokądś, kierować uczucia w czyjąś stronę, skłaniać do czegoś i jeszcze wiele innych znaczeń. U n i versitas to zawracanie w kierunku czegoś jednego, powrót do Jedni, skierowanie pługa w jedną stronę. I takie znaczenie jedności w wielości ma znaczenie Universitas, kiedy tym terminem ogarniamy wszechświat. Universitas to także nazwa miejsca, gdzie studiowano, średniowieczny uniwersytet. Chociaż sztuk uczono tam w iele, septem artes liberales - siedem sztuk wyzwolonych oraz jeszcze innych rzeczy, w pewnym 4 V. Gotovac: Widzialna i niewidzialna Europa Środkowa. Przeł. D.J. Cirlić. Literatura na Świecie 1990, nr 10 (231), s. 103.

18 sensie traktowano je jakby wszystkie mówiły o Jednym, jakby były aspektami tego samego, różnie atoli postrzeganego. Średniowieczna u n iversitas to wspólnota profesorów i studentów poszukujących wspólnie Prawdy. Jacques Derrida, w ygłaszając swój wykład podczas uroczystości wręczenia mu tytułu doctor honoris causa Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, powiedział takie słowa: Chciałbym podkreślić tu i teraz drugą cechę europejskiej universitas: bezwarunkową niezależność, którą współczesny uniwersytet musi - albo powinien - w yk a zywać 5. Derrida mówi o universitas niejako w podwójnym znaczeniu: jako o wszechnicy nauczania i jako o pewnej cesze kultury europejskiej. Cechą tą jest niezależność. Co to jest niezależność? - Trwanie przy swoim. Niezależność to trwanie przy swoim ze świadomością inności. Ale to nie jest trwanie bez ruchu! To również sposób bycia tym, czym się jest napraw dę, rodzaj pokory wobec tradycji i rodzaj pobożności jako czci okazywanej przodkom i ziemi. Europejskość to w ierna dawnym wiekom chęć słuchania w ielojęzycznej teraźniejszości. D zięki m istycznem u p ow in o wactw u filozofów i p isarzy d ziedzictw o europejskie, w k tó rym Polska i Śląsk m ają swoje miejsce bez względu na to, czy chce się dzisiaj o tym pamiętać, czy nie, jest trwającym wschodzeniem 6. Użyłem słów Heideggera trwające wschodzenie, właściwie Heraklitejska Physis. Myślę, że słowa Heideggera dobrze oddają sytuację Europy, która po tragediach XX wieku znowu wschodzi. Physis, jako siła na przecięciu ducha i p rzyrody, dobrze rokuje Europie, w brew zw ą tp ien iu i żalom. Wschodzi bowiem Europa wbrew rozpaczy, która - jeśli się pojaw ia - oczyszcza. N a pytanie, co to jest europejskość, pięknie odpowiedział wielki badacz literatury, autor dzieła pt. Literatura europejska 5 Wykład. Profesora Jacques a Derridy (Materiały z prom ocji Jacques a Derridy na doktora honorowego Uniwersytetu Śląskiego). Katowice 1997, s. 55. UM. Heidegger: Aletheia. W: Drogi Heideggera. Principia T. 20, s. 92.

19 i łacińskie średniowiecze - komparatysta Ernst Robert Curtius, który był Alzatczykiem, a więc rozumiał uwikłanie w w ięcej niż w jedną kulturę i w więcej niż jeden język. W swojej wczesnej książce Französischer Geist im zwanzigsten J a h r hundert napisał takie oto słowa: Ich weiß nur eine A rt ein guter Europäer zu sein: mit Macht die Seele seiner Nation haben, und sie mit Macht nähren von allem, was es Einzigartiges gibt in der Seele der anderen Nationen der befreundeten oder der fein dlichen Znam tylko jeden sposób bycia dobrym Europejczykiem: ze wszystkich sił posiąść duszę swojego narodu i ze wszystkich sił karmić ją tym, co niepowtarzalne w duszy innych narodów, zaprzyjaźnionych lub wrogich7. Takie spojrzenie na dawną poezję, spojrzenie synoptyczne, pozwala uchwycić diachronię i synchronię powstawania oraz funkcjonowania dzieł literackich8. Ta kom paratystyczna m e toda będzie ważna w badaniu literatury w X X I wieku. W często i dość bezbarwnie opiewanych Sudetach, śląskim Parnasie, żyje w przyjaźni z Apollonem i dziew ięcioma Muzami, duch górski zwany Liczykrupa, który Sudety daleko lepiej czyni sławnymi niż wszyscy śląscy poeci razem wzięci9. 7E.R. C u r t i u s: Französischer Geist im zwanzigsten Jahrhundert. Bern 1954, s M. Schmeling: Aspekte einer komparatistischen Methodologie. In: Vergleichende Literaturwissenschaft. Theorie und Praxis. Hrsg. M. Schmeling. Wiesbaden 1981, s. 4. * J.K.A. M u s aus: Rübezahl. Volksmärchen. M it einer Einleitung von K.-H. Ebnet. K ehl-la Flèche 1994, s. 15: Auf den oft und matt besungenen Sudeten, den Parnaß der Schlesier, hauset in friedlicher Eintracht neben Apollo und seinen neun Musen der berufene Berggeist, Rübezahl genannt, der das Riesengebirge traun berühmter gemacht hat als die schlesischen Dichter allzumal [przekład własny].

20 To początek jednej z baśni klasyka niemieckiej baśni ludowej Johanna Karla Augusta Musäusa ( ). Kim byli owi śląscy poeci? Czy można w ogóle mówić o czymś takim jak śląska poezja, śląska literatura? Ktoś powiedział, że poezja pasuje do Śląska jak róża do kożucha. Czy da się temu zaprzeczyć? Jestem przekonany, że się da. O Śląsku mówiono: ein Land des Tuns - kraj czynu. N ie stety praca, ciężka praca stała się jedyną w izytów ką Śląska. M yślę teraz o Górnym Śląsku przede wszystkim. Stereotyp zmienić trudno. A le nie jest to niemożliwe, tym bardziej, że stereotyp ten jest oparty na taniej propagandzie. Śląsk dawny to kraj poetów. Jakże trudno dziś przekonać do takiego obrazu. Zastanawiając się, czy można badać dawną literaturę na Śląsku, dzieląc wszelkie zjawiska literackie według kryterium językow ego, dochodzę do przekonania, które może budzić sprzeciw, że chociaż pisano w kilku językach (łaciński, polski, niemiecki, czeski), mamy do czynienia z jedną lite ra tu rą spojoną zarówno wspólnotą toposów i tematyki, wspólnotą myśli społecznej oraz predylekcji estetycznych - z jedną literaturą śląską. Bo czyż m ożliwy jest pełny i prawdziw y obraz epoki literackiej, w którym pominięto nie tylko okazjonalnych w ie r szopisów, lecz także koryfeuszy literatury na Śląsku, poetów nowołacińskich, piszących również w języku niemieckim lub czeskim? D aw ną literaturę śląską niełatwo badać. Z owym tw ierd zeniem zgadza się wielu badaczy. Spośród głosów, które usiłow ały odpowiedzieć na pytanie: dlaczego niełatwo, albo m ówiły o jakiejś uniwersalnej wykładni metodologicznej - jeden warto przytoczyć ze względu na charakteryzującą go - moim zdaniem - obiektywność, która sięga fundamentalnej przyczyny wym ykania się śląskiej literatury jej historykom: G łów n ą przyczynę w idziałbym [...] w swoistości lite ratury śląskiej. Jej odmienności wobec literatur krajów ościennych. In n ą drogę od momentu rozejścia się uni-

21 wersalnej literatury łacińskiej, z której kształtowała się przez wieki literatura łacińsko-polska, łacińsko-niemiecka, łacińsko-czeska, wykształcając odmienne kręgi i w ew n ętrzn y rytm przeobrażeń. L itera tu ra śląska stanowi więc nie tyle mutację jednej z trzech kultur, ale specyficzną i dla siebie charakterystyczną odmianę, która pojawiła się, wyrosła i ukształtowała na styku trzech narodów: polskiego, czeskiego i niemieckiego, tworząc przy tym nową jakość k u ltu row ą nierzadko odm ienną i nieporównywalną z jakąkolw iek z kultur składowych. Porów nanie więc do jednego kręgu kulturowego powoduje jej znaczne zubożenie, a w wielu wypadkach i przekłamanie. Bo przecież nie zawsze kryterium językowe jest wyróżnikiem decydującym o takiej czy innej przynależności kulturowej. Język nie stanowił dla mieszkańców Śląska bariery nieprzekraczalnej10. Bronisław Chlebowski ( ) w swojej pozytywistycznej propozycji badań literatur regionalnych z 1884 roku, opartej w głównej mierze na modnej podówczas pozytywistycznej teorii Hipolita Taine a, pominął Śląsk. Dopiero w roku 1929 pojawiła się myśl o potrzebie badań literaturoznawczych nad dziedzictwem Śląska, którą sformułował Stanisław Kot w artykule pt. Zaniedbania polskie wobec kulturalnej przeszłości Śląska. Później Tadeusz Mikulski, przeczuwając trudności związane z badaniami nad dawnym piśmiennictwem z obszaru Śląska, pisał: Sama terminologia pełna chwiejności: piśmiennictwo śląskie, literatura polsko-śląska wskazuje, że to teren specjalny, na którym zachodzą zjawiska specyficzne, określane osobliwym przymiotnikiem złożonym: ś 1ą s k o - p o 1s k i e u. J. Malicki: Problemy śląskiej syntezy historycznoliterackiej. Wprowadzenie do dyskusji. W: Metodologiczne aspekty historycznoliterackich badań śląskoznawczych. Red. J. Malicki ie. Gondek. Katowice 1989, s. 15. " T. Mikulski: Zagadnienia literatury śląskiej. W: Stan i potrzeby nauki na Dolnym Śląsku (Referaty wygłoszone na konferencji odbytej dnia 6 kwietnia 1946 roku we Wrocławiu). Katowice-Wroclaw 1947, s. 74.

22 Za poprawne - choć niewątpliwie kontrowersyjne - wolno uznać twierdzenie, że pisarze i poeci dawnego Śląska nie m y śleli narodowo, lecz językowo. A język dzieła nie był w ystarczającym kryterium tożsamościowym. Łaciński przydomek Silesius licznych śląskich twórców nie oznaczał moim zd a niem - jakiegoś rodzaju świadomości narodowej. Był to li tylko symbol jedności z zie m ią bez względu na pochodzenie etniczne, w naturalnej przestrzeni spotkania. Czasem zaś wymóg praktyczny, gdy na przykład pisarzy Ioannesów Langusów żyło w jednym czasie (w X V I w.) kilku, nasz Ioannes Langus z Freistadt w Księstwie Cieszyńskim (dziasiaj Karvina-Frystat) zabezpieczał się przydomkiem Silesius, aby go nie mylono z innymi. Przezorność ta wydaje się w pełni uzasadniona: skoro drukowano jego teksty w Bazylei u sławnego szwajcarskiego drukarza i humanisty Johanna Oporyna, mógł się spodziewać szerszego kręgu czytelników w różnych zakątkach Europy. Poniew aż przyjmuję, że istniała jedna literatura, której fe nomenem była wielojęzyczność, wypada mi podsumować, że istotą tej literatury było niejako zewnętrznie wymuszone współistnienie na jednym obszarze i w tym samym czasie (chronotopia). Taki właśnie sposób powstawania, rozwoju i istnienia literatury proponuję określić mianem literatu ry koincydencjalnej. Literatura koincydencjalna jako literatura spotkania to ogół zjawisk literackich danego regionu (kraju) w danym czasie we wszystkich językach, jakie te zjawiska współtworzyły, bez podziału na tak zwane literatury narodowe, które w gruncie rzeczy za jedyne kryterium narodowości danego tekstu biorą język, dokonując tym samym szkodliwych przewartościowań. Teksty powstają w jednym czasie i na jednym miejscu, jedne określają drugie (m.in. na zasadzie intertekstualności, stylizacji, filiacji, recepcji, im itacji etc.), atoli wszystkie m ają ten sam podmiot - Śląsk. Mimo że mówię tutaj o literaturze koincydencjalnej w odniesieniu do Śląska, a szczególnie starośląskiej literatury, termin ten da się uniwersalnie stosować w odniesieniu do innych regionów i krajów, gdzie dochodziło do spotkań ludzi o różnych językach i odmiennej mentalności.

23 Można się zastanawiać nad tym, czy warto posługiwać się takim term inem historycznoliterackim, jak literatura koincydencjalna. Ważne jest, że dzięki temu term inowi który m ożna traktować jako roboczy - jest szansa stworzenia komparatystycznej metody badawczej, umożliwiającej syntetyczne (globalne) ujęcie całego dziedzictw a literackiego Śląska przez wieki. Metoda komparatystyczno-chronotopiczna, którą dalej będę nazyw ał koincydencjalną jako studium nie tylko filologiczne, próbujące zgłębić mniejsze i większe elem enty składowe literatury, jak: figury retoryczne i stylistyczne, toposy i metafory, wersyfikację, tem atykę i motywy, gatunki poezji, alegorie, sym bole12, w starośląskich badaniach historyczn oliterackich może się przyczynić do oświetlenia wielu zjawisk dotąd słabo znanych (często nieznanych) z pogranicza śląskiej literatury nowołacińskiej i literatury polskiej, śląskiej litera tury nowołacińskiej i litera tu ry niem ieckiej, litera tu ry p olskiej i niemieckiej, polskiej i czeskiej, czeskiej i niemieckiej, a wspomnianych permutacji zapewne istnieje jeszcze więcej. U nikając m etody tradycyjnej, atomizującej zjaw iska litera c kie na Śląsku na właściwe literatury narodowe, można badać różnorakie napięcia tej literatu ry wywołane polilingwicznością odkrywać jej spójną naturę, pozbawioną czasem ku zaskoczeniu historyka literatury, wszelkich kontradykcji. M e toda pozwala widzieć wyraźniej i obiektywniej wkład Śląska w europejskie dziedzictwo kultury. Gwarantuje niem al w yk rycie tych pierw iastków literackich piśm iennictwa śląskiego, które stanow ią o nowych, właściwych tylko Śląskowi jakościach kulturowych. Uniwersalizm tych zjawisk literackich, które występowały na Śląsku, jest niezaprzeczalny. Tutaj tkw i jądro jednolitej wielości, zgody na przyjęcie innego za swoje - to jest europej 12 H. Rüdiger: Grenzen und Aufgaben der Vergleichenden L itera tu r wissenschaft. Eine Einführung. In: Zur Theorie der Vergleichenden Literatur. Mit Beiträgen von G. Bauer, E.Koppen,M. Gsteiger. M it einer Einleitung versehen und herausgegeben von H. Rüdiger. B erlin-new York 1971, s. 7.

24 skość. Na Śląsku - jak w starożytnej Grecji - współistnienie w literaturze wielu dialektów (jońskiego, eolskiego, attyckiego, koiné) prowadziło do niewyczerpanego bogactwa, którego poznanie jest dla nas jeszcze dziś do pewnego stopnia niemożliwe. Literatura śląska to hoi Tantalu kepoi - ogrody Tantala. Badacz tej literatury skazany jest na mękę niezaspokojenia pragnienia jej poznania. Bo choć widzi nad głową - jak ów niepokorny syn Zeusa - najpiękniejsze i najdorodniejsze owoce, nie może ich zerwać: przy każdym wyciągnięciu ręki - ulatują w górę, wym ykają się tuż przed ich dotknięciem. Jest to kara za grzech dzielenia i pychy.

25 Traktem literackim Moje badania dotyczące nowołacińskich tekstów poetyckich z terenu Śląska w dobie baroku zmusiły mnie do postawienia sobie kilku pytań: 1. O sens wydobywania z zapomnienia n ieaktualnych tekstów. 2. O metodologię. 3. O wartość estetyczną dawnych śląskich w ierszy łacińskich. Z tych wędrówek po śląskich duktach (i manowcach!) siedemnastowiecznej literatury, gdzie prowadziła mnie Mnemozyne, Pani Pamięć, zrodziły się pewne refleksje i powstały zapiski, z których później została zredagowana praca pt. Domus Musarum. Tendencje maniery styczne i barokowe w poezji nowołacińskiej na Śląsku. Ta dotąd niewydana książka powstała, żeby ożywić, pogłębić lub odmienić uczucia do dawnych pisarzy, a tym samym - tych pisarzy»uobecnić«13. Proces badawczy był archeologią często trudnych do zrozumienia słów, istnym wykopaliskiem zapomnianej literatury śląskiej. Myślę tutaj przede wszystkim o słowach dawnych poetów ze Śląska. O ich zapomnianej nowołacińskiej poezji. M oje rozw a żanie to skromne itinerarium do zapoznanych słów i wierszy, itin era riu m do pamięci o tym, co minęło w kulturze Śląska. Poezja jest bezbronna. Temu stwierdzeniu trudno zaprzeczyć. Bezbronność ta polega na jej spolegliwości wobec czasu. Łatwo ją - jak tego poetę, o którym pisze Tadeusz Różewicz w w ier 13 A. Malraux: Przemijanie a literatura. Przeł. A. Tatarkiewicz. W arszawa 1982, s. 8.

26 szu pt. Poeta w czasie pisania zaskoczyć, ośmieszyć, przestraszyć 14. Od dawna jednak poezją opiekowała się potężniejsza od śmierci i czasu Mnemozyne, bogini pamięci i matka Muz. Dlatego poezja chociaż wydaje się, że trudno ocalić piękno starzejących się wierszy, szczególnie pisanych w coraz bardziej zapominanym języku, po łacinie - jest jedną z dróg do tego, co byłe; poezja jest panią historii, bo to, co byłe, i to, co przyszłe, w poezji jest ustawicznym Teraz. Poezja jest uobecnieniem m i nionych dni i lat, zmarłych dawno temu poetów, których słowa są czymś ważnym w każdej chwili obecnej, a chwila owa zawsze określa, kim i z kim się jest15. M a więc ta poezja wymiar egzystencjalny, nacechowany kairologią swoistą świadomością znaczenia w tym czasie, w którym się pojawia, tworzenia momentów uniwersalnie ostatecznych dla ludzi wielu pokoleń. R ozw ażania poświęcone poezji nowołacińskiej ze Śląska barokowego dają możliwość ogarnięcia wielu istotnych zagadnień śląskoznawczych w odniesieniu do - nie sposób tu uniknąć patetycznej nieco nuty - m akrowym iaru Domu H istorii 16. Dawne łacińskie wiersze nie są pryw atną sprawą poetów z odległych czasów. Znany germanista i badacz baroku, urodzony w śląskim Boguminie (Oderberg, Bohumin), Herbert Cysarz ( ), przypomina, że»życie indywidualne«, [...] bynajmniej nie jest tylko życiem poszczególnej jednostki, lecz przepełnione jest najżywszym dążeniem do zrastania się z innym i - prow adzi i popiera w alkę tego, co uduchowione, w ysu b limowane, pełne znaczenia [...] 1?. 14T. Różewicz: Poezja. T. 2. Kraków 1988, s J. Bańka: Metafizyka zdarzeń. Recentywizm i henadologia. Katowice 1991, s J. Malicki: W sto lat po ostatniej W ilii X IX wieku. W: S. Smolka: W Wilią Bożego Narodzenia. Pam iątka ostatniej W ilii X IX wieku. Katowice 2000, s H. Cysarz: Historia literatury jako nauka o duchu. Przeł. O. D o b i j a n - k a. W: Teoria badań literackich zagranicą. Antologia. Wybór, rozprawa wstępna, komentarze S. Skwarczyńska. T. 2: Od przełomu pozytywistycznego do roku Cz. 1: Orientacjepoetocentryczne i kulturocentryczne. Kraków 1974, s. 253.

27 Medytacja o podjętych przeze mnie kilka lat temu badaniach jest przeto próbą spojrzenia na dawną kulturę literacką Śląska poprzez nowołacińską poezję od końca X V I wieku aż do początków wieku X V III. Celem badań było odtworzenie fra g mentu poetyckiego świata zapoznanych autorów nowołacińskich, a także przypom nienie i uobecnienie śląskich poetów w dzisiejszej polskiej humanistyce. Ważne miejsce w tych rozważaniach miało zagadnienie czasu, gdyż właśnie problem czasu [...] tkwi w głębi wszystkich problemów m etafizycznych w sposób istotny i nieuchwytny zarazem, wywołując szczególne trudności we wszystkich dziedzinach, w których się pojawia 18. Bez czasu pozbawione byłoby znaczenia uobecnienie, a pamiętanie utraciłoby swój sens. Homer nie potrzebowałby w apostrofie rozpoczynającej Iliadę prosić M uzy o przypom nienie gniewu Achillesa; bez czasu - lub jakiegoś wyobrażenia o nim - nie byłoby poezji. A le skoro czas istnieje, a nasze codzienne życie jest kroczeniem przez równoczesność teraźniejszości i przeszłości 19, uobecnienie nie tylko ma sens, lecz jest koniecznością zadośćuczynieniem, ułaskawieniem. Uobecnienie jest przym ierzem z dawnością. N ie sposób przywołać po im ieniu wszystkich poetów zw ią zanych ze Śląskiem i tworzących poezje w języku łacińskim od czasów późnego renesansu do początków oświecenia: jest to jeszcze dziś niemożliwe ze względu na stan badań i w ielką liczbę dawnych drukowanych tekstów poetyckich20, które w w ięk szości nie zostały dotąd nawet pobieżnie przebadane, a czasem nawet skatalogowane. Gdyby wziąć pod uwagę na p rzykład tylko nowołacińskie druki zaw ierające teksty poetyckie 18 J. G u i 11 o n: Sens czasu ludzkiego. Przeł. W. Sukiennicka. Warszawa 1989, s H.-G. G a d a m e r: Aktualność piękna. Przel. K. Krzemieniowa. Warszawa 1993, s Zob. J. Budzyński: Rola łaciny w kulturze dawnego śląska (Zarys problematyki). W: Śląskie Miscellanea. T. 11. Red. J. Malicki ik. Heska- -K w a ś n i e w i c z. Katowice 1998, s

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013

USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO ROK SZKOLNY: 2012/2013 I LITERATURA 1. Analizując wybrane przykłady, omów funkcjonowanie motywu snu w literaturze różnych epok. 2. Macierzyństwo w literaturze

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 182/09/2013 Senatu UR z 26 września 2013 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i/lub antycznych w literaturze późniejszych epok. 2.

Bardziej szczegółowo

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ

POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ POCZUCIE TOŻSAMOŚCI W KONTEKŚCIE SPOŁECZNOŚCI NARODOWO - PAŃSTWOWEJ Wstęp Żyjemy w świecie wielkich procesów integracji i globalizacji. Z samej swojej istoty są to procesy pozytywne pozwalające wspólnie

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH rok szkolny 2011/2012 I. LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i antycznych

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH W KRZESZOWICACH rok szkolny 2010/2011 I. LITERATURA 1. Przedstaw ideały rycerskie na wybranych tekstach literackich

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

CZESŁAW MIŁOSZ : życie i twórczość (bibliografia w wyborze)

CZESŁAW MIŁOSZ : życie i twórczość (bibliografia w wyborze) PUBLICZNA BIBLIOTEKA PEDAGOGICZNA W KONINIE FILIA W KOLE 62-600 Koło, ul. Toruńska 60 tel. (0-63) 2721261 e-mail kolo@pbpkonin.pl www.pbpkonin.pl CZESŁAW MIŁOSZ : życie i twórczość (bibliografia w wyborze)

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

... podpis przewodniczącego szkolnego zespołu egzaminacyjnego

... podpis przewodniczącego szkolnego zespołu egzaminacyjnego pieczęć szkoły.maj..2013... 3 0 2 7 0 0-0 3 1 A 2 identyfikator szkoły Miejscowość... data Lista ów na egzamin wewnętrzny z...języka polskiego.- literatura... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających

Bardziej szczegółowo

Matura z języka polskiego 2015 Jak przygotować ucznia do nowej formuły egzaminu ustnego? karty pracy

Matura z języka polskiego 2015 Jak przygotować ucznia do nowej formuły egzaminu ustnego? karty pracy do nowej formuły egzaminu ustnego? karty pracy karta zadania Nr 1a polecenie tekst W jaki sposób w utworach literackich można mówić o przemijaniu? omów zagadnienie, odwołując się do załączonego liryku

Bardziej szczegółowo

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 ks. XI 1. Wyznania nie informują Boga, o czym i tak wie, lecz są wyrazem miłości Augustyna do Boga jako Ojca. 2. Augustyn pragnie poznać Prawo

Bardziej szczegółowo

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013

Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny. rok szkolny 2012/2013 Lista tematów z języka polskiego na egzamin wewnętrzny rok szkolny 2012/2013 Literatura 1. Kobiety irytujące i intrygujące w literaturze polskiej. Oceń postawy i zachowania wybranych bohaterek. 2. Poezja

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów.

LITERATURA. 2. Kresy wschodnie w literaturze polskiej. Omów na podstawie wybranych przykładów. TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W ZESPOLE SZKÓŁ PLASTYCZNYCH IM. STANISŁAWA KOPYSTYŃSKIEGO WE WROCŁAWIU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 LITERATURA 1. Analizując wybrane wiersze

Bardziej szczegółowo

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu

Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Tradycja kulturowa literatury - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Tradycja kulturowa literatury Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlD-TRA-2-Ć-S14_pNadGenCYJ15 Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Utwory wybrane

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Utwory wybrane Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Jan Kochanowski Utwory wybrane Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

1. Motyw gry w literaturze. Przedstaw jego funkcje w wybranych utworach literackich.

1. Motyw gry w literaturze. Przedstaw jego funkcje w wybranych utworach literackich. LITERATURA 1. Motyw gry w literaturze. Przedstaw jego funkcje w wybranych utworach literackich. 2.. Przedstaw zjawisko prekursorstwa w literaturze różnych epok, analizując wybrane przykłady literackie.

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Renesans. Charakterystyka epoki

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Renesans. Charakterystyka epoki Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Renesans Charakterystyka epoki Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone.

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2013/2014 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

Albert Camus ( ) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku;

Albert Camus ( ) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku; "Dżuma" Camusa jako powieść paraboliczna Albert Camus (1913 1960) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku; był wybitnym pisarzem (otrzymał Nagrodę

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

gr. zaaw. 180 na ocenę Zaliczenie W 60 greckiej i łacińskiej K 10 Rodzaj zajęć Liczba godzin Ć 180 Ć 180 K 120 Egzamin 8 K 120 Egzamin 8 K 30 K 30

gr. zaaw. 180 na ocenę Zaliczenie W 60 greckiej i łacińskiej K 10 Rodzaj zajęć Liczba godzin Ć 180 Ć 180 K 120 Egzamin 8 K 120 Egzamin 8 K 30 K 30 Program studiów Program studiów licencjackich na kierunku filologia klasyczna i studia śródziemnomorska, specjalność filologia klasyczna Na studiach licencjackich student musi uzyskać minimum 180 pkt.

Bardziej szczegółowo

Estetyka - opis przedmiotu

Estetyka - opis przedmiotu Estetyka - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Estetyka Kod przedmiotu 08.1-WA-AWP-ESKA-W-S14_pNadGen6EBPL Wydział Kierunek Wydział Artystyczny Architektura wnętrz Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

Temat: Czym jest estetyka?

Temat: Czym jest estetyka? Temat: Czym jest? 1. Autor: Łukasz Nysler (IF UWr., ZSO nr 3 we Wrocławiu) 2. Czas realizacji: 90 minut. 3. Poziom edukacyjny: uczniowie gimnazjum i liceum 4. Liczba uczestników: do 20 osób. 5. Metody

Bardziej szczegółowo

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH

DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH DZIEJE LITERATUR EUROPEJSKICH pod redakcją Władysława Fłoryana CZĘŚĆ DRUGA SPIS TREŚCI LITERATURA BUŁGARSKA napisała HENRYKA CZAJKA I. Uwagi wstępne 7 1. Rys historyczny (do końca w. XIV) 7 2. Sztuka 13

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur prof. UŚ Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie

dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur prof. UŚ Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie dr hab. Ewa Ogrodzka-Mazur prof. UŚ Uniwersytet Śląski Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie Realizacja edukacji międzykulturowej w szkołach na pograniczu polsko-czeskim Polsko-czeskie pogranicze

Bardziej szczegółowo

Warsztaty pisania poezji - opis przedmiotu

Warsztaty pisania poezji - opis przedmiotu Warsztaty pisania poezji - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Warsztaty pisania poezji Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlP-PKP-WPL-L-S14_pNadGen23AUL Wydział Kierunek Wydział Humanistyczny Filologiczna

Bardziej szczegółowo

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie Chcę poznać Boga i duszę Filozofowie o Absolucie W jaki sposób można poznać Boga? Jak poznać Kogoś, Kto pozostaje niewidzialny i niepoznawalny? Szukając argumentów na istnienie Boga Świat (np. Teoria Wielkiego

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA ABSOLWENTÓW LITERATURA

LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA ABSOLWENTÓW LITERATURA LISTA TEMATÓW Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA ABSOLWENTÓW NA CZĘŚĆ USTNĄ EGZAMINU MATURALNEGO W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 LITERATURA 1. Obraz Paryża w literaturze zaprezentuj oblicza miasta, odwołując się do utworów

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

Renesans. Spis treści

Renesans. Spis treści Spis treści Rozdział 1) Renesans...3 Rozdział 2) Nazwa...5 Podrozdział 2.1) Ramy czasowe i periodyzacja...5 Podrozdział 2.2) Kontekst historyczno-kulturowy...5 Strona nr 2 z 6 Rozdział 1) Renesans Odrodzenie,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014

SZKOLNA LISTA TEMATÓW 2013/2014 SZKOLNA LISTA TEMATÓW NA MATURĘ USTNĄ Z JĘZYKA POLSKIEGO 2013/2014 LITERATURA 1. Jednostka wobec nieustannych wyborów moralnych. Omów problem, analizując zachowanie wybranych bohaterów literackich 2. Obrazy

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim.

Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Moja mała Ojczyzna Program ścieżki - edukacja regionalna - dziedzictwo kulturowe w regionie rawskim. Program szkoły zakłada wychowanie i przygotowanie człowieka do rozumienia otaczającego go świata. Człowiek

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK POLSKI

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK POLSKI PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK POLSKI Formy aktywności i częstotliwość ich sprawdzania: Lp. Forma aktywności Skrót Częstotliwość (min. w semestrze) 1. odpowiedź ustna o 1 2. czytanie ze zrozumieniem

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Leopold Staff. Wybór wierszy - Część II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Leopold Staff. Wybór wierszy - Część II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Leopold Staff Wybór wierszy - Część II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

LITERATURA. Lista tematów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych tematów

LITERATURA. Lista tematów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych tematów LITERATURA pieczęć szkoły Miejscowość... data... Lista ów na egzamin wewnętrzny z... (przedmiot, poziom) Planowana liczba zdających w roku... Liczba przygotowanych ów... podpis przewodniczącego szkolnego

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Translatio i kultura

Translatio i kultura Uniwersytet Warszawski Wydział Lingwistyki Stosowanej Instytut Lingwistyki Stosowanej Instytut Rusycystyki zapraszają do udziału w Międzynarodowej Konferencji Naukowej nt. Translatio i kultura Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

,,Trzeboś leży na Podkarpaciu"

,,Trzeboś leży na Podkarpaciu Szkoła Podstawowa nr 2 w Trzebosi Program autorski,,trzeboś leży na Podkarpaciu" przeznaczony do realizacji na zajęciach kółka folklorystyczno- teatralnego w ramach 2 godzin lekcyjnych tygodniowo. mgr

Bardziej szczegółowo

MARTIN HEIDEGGER ( )

MARTIN HEIDEGGER ( ) MARTIN HEIDEGGER (1889-1976) Studia teologiczne, potem matematyczne na uniwersytecie we Fryburgu Bryzgowijskim. Asystent Husserla, objął po nim katedrę W 1933 roku wstąpił do NSDAP, przyjął urząd rektora.

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Edytorstwo dzieł dawnych /s,1,muII-III-IV. Wydział Humanistyczny. Instytut Filologii Polskiej i Kulturoznawstwa

OPIS PRZEDMIOTU. Edytorstwo dzieł dawnych /s,1,muII-III-IV. Wydział Humanistyczny. Instytut Filologii Polskiej i Kulturoznawstwa Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 40/2011/2012 Rektora UKW z dnia 10 lutego 2012 r. OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Edytorstwo dzieł dawnych 15.451/s,1,muII-III-IV Wydział Wydział Humanistyczny

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

gr. zaaw. 180 na ocenę Zaliczenie W 60 greckiej i łacińskiej K 10 Rodzaj zajęć Liczba godzin Ć 180 Ć 180 K 120 Egzamin 8 K 120 Egzamin 8 K 30

gr. zaaw. 180 na ocenę Zaliczenie W 60 greckiej i łacińskiej K 10 Rodzaj zajęć Liczba godzin Ć 180 Ć 180 K 120 Egzamin 8 K 120 Egzamin 8 K 30 Program studiów Program studiów licencjackich na kierunku filologia klasyczna i studia śródziemnomorska, specjalność filologia klasyczna Na studiach licencjackich student musi uzyskać minimum 180 pkt.

Bardziej szczegółowo

Religia. wolność czy zniewolenie? Odrzuć wszystko, co sprzeciwia się wolności i poznaj to, co najbardziej człowiekowi potrzebne.

Religia. wolność czy zniewolenie? Odrzuć wszystko, co sprzeciwia się wolności i poznaj to, co najbardziej człowiekowi potrzebne. ks. Zbigniew Paweł Maciejewski Religia wolność czy zniewolenie? Odrzuć wszystko, co sprzeciwia się wolności i poznaj to, co najbardziej człowiekowi potrzebne. Wydawnictwo NATAN Lublin 2013 Copyright by

Bardziej szczegółowo

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Także i August Cieszkowski przejął metodę dialektyczną Hegla Zmierzał do utworzenia filozofii słowiańskiej, niezależnej od filozofii germańskiej Swój

Bardziej szczegółowo

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1. Motyw śmierci w literaturze średniowiecza i baroku. Omów temat

Bardziej szczegółowo

Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka

Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka Filozofia wyobraźni Karola Libelta Dr Magdalena Płotka Karol Libelt (1807-1875), był Poznaniakiem Karol Libelt wskazywał, że jego system związany jest z poglądami Trentowskiego Filozofia Libelta nazywa

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego

ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA. pod redakcją Piotra Korzeniowskiego POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W ŁODZI KOMISJA OCHRONY ŚRODOWISKA ZAGADNIENIA SYSTEMOWE PRAWA OCHRONY ŚRODOWISKA Zagadnienie systemowe prawa ochrony środowiska, którym została poświęcona książka, ma wielkie

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Dwudziestolecie międzywojenne. Wybrane utwory poetów dwudziestolecia międzywojennego

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Dwudziestolecie międzywojenne. Wybrane utwory poetów dwudziestolecia międzywojennego Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Dwudziestolecie międzywojenne Wybrane utwory poetów dwudziestolecia międzywojennego Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Technologia i Zastosowania Satelitarnych Systemów Lokalizacyjnych GPS, GLONASS, GALILEO Szkolenie połączone z praktycznymi demonstracjami i zajęciami na terenie polig onu g eodezyjneg o przeznaczone dla

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

Przedmiot do wyboru: Emigracyjność w literaturze XIX wieku - opis przedmiotu

Przedmiot do wyboru: Emigracyjność w literaturze XIX wieku - opis przedmiotu Przedmiot do wyboru: Emigracyjność w literaturze XIX wieku - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Przedmiot do wyboru: Emigracyjność w literaturze XIX wieku Kod przedmiotu 09.2-WH-FiPlP-EL-S16

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Historia filozofii 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek ) realizującej

Bardziej szczegółowo

Wykaz publikacji w serii Edukacja Międzykulturowa

Wykaz publikacji w serii Edukacja Międzykulturowa Wykaz publikacji w serii Edukacja Międzykulturowa W serii Edukacja Międzykulturowa przygotowywanej w kolejnych latach przez Społeczny Zespół Badań Kultury i Oświaty Pogranicza, Zakład Pedagogiki Ogólnej,

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów

Jerzy Topolski Teoretyczne problemy wiedzy historycznej. Antologia tekstów Antologia tekstów Jerzego Topolskiego Teoretyczne problemy wiedzy historycznej przygotowana została przede wszystkim z myślą o studentach i doktorantach. Zawiera ona prace napisane przystępnym językiem

Bardziej szczegółowo

Antropologia Religii. Wybór esejów. Tom IV

Antropologia Religii. Wybór esejów. Tom IV Antropologia Religii Wybór esejów Tom IV Warszawa 2010 Wybór tekstów: Rafał Fetner, Arkadiusz Sołtysiak Redakcja: Rafał Fetner Korekta: Edyta Ceranowska, Rafał Fetner Skład: Rafał Fetner Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Treny

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Jan Kochanowski. Treny Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Jan Kochanowski Treny Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna

Bardziej szczegółowo

Analizy i interpretacje wybranych wierszy

Analizy i interpretacje wybranych wierszy Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania - Kazimierz Przerwa Tetmajer Analizy i interpretacje wybranych wierszy Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright

Bardziej szczegółowo

Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury

Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach Polszczyzna piękna i bogata wybór literatury Wybór i opracowanie Magdalena Mularczyk Kielce 2015 Korekta Małgorzata Pronobis Redakcja techniczna opracowanie

Bardziej szczegółowo

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ

Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Anna Czyrska ŚMIERĆ MIŁOŚCI, CZYLI (ANTY) PORADNIK O TYM, DLACZEGO BOIMY SIĘ KOCHAĆ Spis treści Wstęp 1. Małżeństwo jako dramat, czyli dlaczego współczesny świat nazywa ciebie singlem 2. Dlaczego nie potrafisz

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia

Uchwała wchodzi w życie z dniem podjęcia UCHWAŁA Nr 44/ 2012 Senatu Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie z dnia 23 maja 2012 r. w sprawie określenia efektów kształcenia na kierunku filologia polska studia pierwszego i drugiego stopnia o

Bardziej szczegółowo

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem

-- prowadzi i dokumentuje działania związane z aktywnością kulturalną i samokształceniem KRYTERIA OCENIANIA OSIĄGNIĘĆ UCZNIA 2 Z PRZEDMIOTU WIEDZA O KULTURZE (opracowane w oparciu o aktualną podstawę programową MEN oraz program nauczania i podręcznik Wydawnictwa Polskiego w Wołominie Wiedza

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA. Studia stacjonarne

FILOZOFIA. Studia stacjonarne FILOZOFIA Studia stacjonarne I stopnia Studia filozoficzne I stopnia na kierunku filozofia prowadzone są w ramach dwóch specjalności: Filozofia teoretyczna Kognitywistyka Studia na każdej specjalności

Bardziej szczegółowo

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU

TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU TEMATY NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO MATURA 2015 IV LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE W GRUDZIĄDZU LITERATURA 1. Motywy animalistyczne w literaturze. Omów zagadnienie na wybranym materiale

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 5. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia polska STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE

Załącznik Nr 5. Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia polska STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Załącznik Nr 5 Standardy nauczania dla kierunku studiów: filologia polska STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku filologia polska trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów).

Bardziej szczegółowo

TEKSTY EPISTOLARNE W POLSKIEJ I EUROPEJSKIEJ PRAKTYCE SZKOLNEJ

TEKSTY EPISTOLARNE W POLSKIEJ I EUROPEJSKIEJ PRAKTYCE SZKOLNEJ KATEDRA FILOLOGII ROMAŃSKIEJ UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO ORAZ INSTYTUT FILOLOGII POLSKIEJ UNIWERSYTETU ZIELONOGÓRSKIEGO MAJĄ ZASZCZYT ZAPROSIĆ PAŃSTWA DO UDZIAŁU W MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI NAUKOWEJ

Bardziej szczegółowo