ŚLINA SKŁAD I FUNKCJE. Zakład Chemii Medycznej PUM

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ŚLINA SKŁAD I FUNKCJE. Zakład Chemii Medycznej PUM"

Transkrypt

1 ŚLINA SKŁAD I FUNKCJE Zakład Chemii Medycznej PUM 1

2 ROLA ŚLINY Najważniejszy czynnik mający wpływ na zachowanie homeostazy w jamie ustnej Zapewnia prawidłowy przebieg wielu procesów warunkujących utrzymanie równowagi ekologicznej w jamie ustnej (dzięki zawartości składników organicznych i nieorganicznych) Zwilża tkanki jamy ustnej, umożliwiając artykulację, trawienie, połykanie Warunkuje ochronę powierzchni zębów i błon śluzowych przed czynnikami biologicznymi, mechanicznymi i chemicznymi Współuczestniczy w percepcji bodźców smakowych, temperatury i dotyku. 2

3 Ślina jest wydzielana przez: ślinianki przyuszne, podjęzykowe i podżuchwowe małe gruczoły ślinowe rozsiane w błonie śluzowej warg, podniebienia, języka i policzków. 3

4 4 TWORZENIE ŚLINY

5 TWORZENIE ŚLINY I ETAP: ślina pierwotna: wydzielina, która powstaje na poziomie zakończeń przewodów pęcherzykowych jest podobna pod względem zawartości jonów Na +, K +, Cl - i całkowitej osmolarności do płynu pozakomórkowego zawiera większość składników organicznych śliny ostatecznej. 5

6 TWORZENIE ŚLINY I ETAP: W miarę przepływu śliny przez przewody wstawkowe dochodzi do: aktywnego wchłaniania kationów Na +, Ca 2+, anionów Cl -, HPO 4 2- biernego wydzielania anionów HCO 3 - i kationów K + do światła przewodów. wytwarza się gradient osmotyczny i powoduje bierny transport wody. 6

7 TWORZENIE ŚLINY II ETAP: Na poziomie przewodów prążkowanych i wydzielniczych tworzy się wydzielina ostateczna, w której: jony Na + są aktywnie wchłaniane zwrotnie, jony Cl - są transportowane biernie, jony K + aktywnie wydzielane przy udziale Na + /K + ATP-azy aktywnie wydzielany jest anion HCO 3 - podwyższone stężenie HCO 3 - warunkuje wzrost ph śliny przepływającej przez przewody 7

8 II ETAP: Ponieważ: TWORZENIE ŚLINY 1. resorpcja jonów w przewodach gruczołowych odbywa się szybciej niż ich wydzielanie, 2. przenikanie wody jest małe w efekcie końcowym ślina jest hipotoniczna Przy bardzo wysokim przepływie skład śliny ostatecznej zbliża się do składu śliny pierwotnej. 8

9 TWORZENIE ŚLINY Duże gruczoły ślinowe mogą wydzielać ślinę surowiczą albo mieszaną. Ślina pochodząca ze ślinianek przyusznych i językowych (ok. 26% objętości całkowitej) produkowana przez komórki surowicze. jest bardziej wodnista, lekka i przejrzysta Wydzielina pochodząca ze ślinianek podniebiennych i nasady języka (69%) jest gęsta śluzowa i lepka. 9 Pozostałe ślinianki, tj. podżuchwowe, podjęzykowe, wargowe i policzkowe wydzielają ślinę surowiczo-śluzową (5%)

10 TWORZENIE ŚLINY Wydzielanie śliny jest procesem ciągłym. przy braku zewnętrznej stymulacji jest to tzw. ślina spoczynkowa i jej ilość waha się w granicach 0,3 0,5 ml/min intensywne pobudzanie chemiczno-mechaniczne (np. podczas przyjmowania pokarmów) zwiększa ilość wydzieliny do ok. 1,5 2,3 ml/min podczas 8-godzinnego snu wydzielanie jest najmniejsze i wynosi do 0,05 ml/min dziennie dorosły człowiek wytwarza od 1 do 1,5 litra śliny. 10

11 SKŁAD ŚLINY Ślina składa się w 99% z wody. Pozostałą objętość stanowią składniki organiczne i nieorganiczne, które warunkują jej właściwości. ph świeżej śliny wynosi ok. 6,6. Składniki organiczne śliny: białka immunoglobuliny, albuminy, glikoproteiny, enzymy, niebiałkowe substancje azotowe mocznik, kwas moczowy, aminokwasy, kreatynina, lipidy wolne kwasy tłuszczowe, cholesterol, lecytyna, fosfolipidy, hormony steroidy. 11

12 BIAŁKA SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY Glikoproteiny (mucyny) jednymi z ważniejszych białek jamy ustnej w niestymulowanej ślinie stanowią 20 30% całkowitej ilości białek zawierają dużą ilość łańcuchów węglowodanowych, połączone są z polipeptydowym szkieletem wiązaniami kowalencyjnymi wraz ze wzrostem ilości mucyn w objętości śliny, wzrasta gęstość i lepkość z glikoprotein na powierzchni zęba wytrąca się tzw. błonka nabyta, stanowiąca pierwszą warstwę płytki nazębnej glikoproteiny w ślinie umożliwiają uformowanie i połknięcie kęsa pokarmu oraz chronią tkanki miękkie jamy ustnej przed mechanicznymi podrażnieniami. 12

13 BIAŁKA SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY Glikoproteiny (mucyny) aglutyniny - glikoproteiny o dużej masie cząsteczkowej mogą wybiórczo aglutynować paciorkowce próchnicotwórcze. kwaśne glikoproteiny: fosfoproteiny (PRP) mają znaczną liczbę ładunków ujemnych (do 29) i asymetryczną strukturę. zapobiega to wzrostowi kryształów fosforanów wapnia w wysyconej ślinie. dzięki ładunkom ujemnym wiążą jony Ca 2+ i w tej postaci są adsorbowane przez hydroksyapatyt, co prowadzi do hamowania jego wzrostu. 13

14 SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY BIAŁKA Histatyny drobne białka zasadowe o małej masie cząsteczkowej zawierające znaczne ilości aminokwasów zasadowych: histydyny, lizyny, argininy. cząsteczka histatyny zawierająca dodatnie ładunki w łańcuchach bocznych aminokwasów zasadowych wiąże się z ładunkami ujemnymi fosfolipidów błony komórkowej drobnoustroju (bakterii lub grzyba), prowadzi to do utraty integralności błony z komórki drobnoustroju uciekają różne jony i związki organiczne (np. ATP) dochodzi do uszkodzenia i w konsekwencji śmierci komórki drobnoustroju. naturalne inhibitory metaloproteinaz, mają zdolność wiązania jonów Zn 2+ i Cu 2+ - aktywatorów metaloproteinaz (enzymów odpowiedzialnych za degradację macierzy zewnątrzkomórkowej) 14

15 15 BIAŁKA Stateryny SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY białka kwaśne zawierające duże ilości proliny, tyrozyny i fosfoseryny wykazują właściwości hamowania wzrostu hydroksyapatytów i tworzenia kamienia nazębnego, uczestniczą w reminalizacji szkliwa i chronią je przed czynnikami fizycznymi. Cystatyny inhibitory szkodliwych proteinaz cysteinowych, łagodzą przebieg zapaleń w jamie ustnej, hamują wytrącanie się fosforanów wapnia ze śliny. odgrywają ważną rolę w zapobieganiu chorób przyzębia, występują głównie w wydzielinie ślinianek podżuchwowych. Laktoferryna- glikoproteina wykazująca zdolność wiązania jonów Fe 3+. Niektóre bakterie jamy ustnej do swojego wzrostu wymagają obecności tych jonów, więc ich związanie przez laktoferryny ogranicza ich rozwój.

16 BIAŁKA SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY Immunoglobuliny w ślinie występują immunoglobuliny IgA, IgM, IgG określane jako Ig wydzielnicze. Najwyższe stężenie osiąga Ig A. Płyn ustrojowy/ gruczoł IgG mg/100cm 3 IgA mg/100cm 3 IgM mg/100cm 3 Surowica Pełna niestymulowana ślina 1,4 19,4 0,2 Gruczoły ślinowe 0,04 4 0,04 Płyn dziąsłowy

17 SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY BIAŁKA IgA jest produkowana w komórkach plazmatycznych nabłonka wydzielniczego ślinianek i zdrowego nabłonka błony śluzowej jamy ustnej wpływa na fagocytozę paciorkowców przez leukocyty. IgM wydzielane jest częściowo przez śliniankę przyuszną, a część pochodzi z płynu tkankowego IgG dociera do śliny z kieszonki dziąsłowej i z przestrzeni międzykomórkowych poprzez błonę śluzową objętą stanem zapalnym. Ig A i Ig G mają zdolność aglutynacji paciorkowców Streptococcus mutants ułatwiając ich usuwanie z jamy ustnej wraz z połykaną śliną silnie wiążą determinanty antygenowe bakterii jamy ustnej, zwłaszcza te odpowiedzialne za ich adhezję do tkanek wpływają zatem na ograniczenie przylegania bakterii do nabłonka policzków i szkliwa zębów. 17

18 SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY BIAŁKA Lizozym enzym (glikohydrolaza) zbudowany ze 129 reszt aminokwasowych pochodzenie: z dużych gruczołów ślinowych, płynu dziąsłowego oraz strawionych leukocytów. uszkadza błonę komórkową paciorkowca Streptococcus mutants i ziarniaka Neisseria hydrolizuje wiązanie 1,4-β-glikozydowe między kwasem N-acetylomuraminowym i N-acetylo-D-glukozaminą w peptydoglikanach ścian komórkowych bakterii tworzy kompleksy z anionami śliny (SCN -, Cl -, NO 3-, F -,CO 3 2- ), które łącząc się z komponentami ścian bakterii doprowadzają do ich destabilizacji ogranicza metabolizm i wzrost mikroorganizmów: na drodze redukcji przyswajania glukozy oraz produkcji kwasu mlekowego przez bakterie 18

19 BIAŁKA SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY α-amylaza hydrolizuje wiązanie α -1,4 glikozydowe w skrobii bierze udział we wstępnym trawieniu spożytego pokarmu jest pomocna w usuwaniu włókien węglowodanowych znajdujących się między zębami jest odpowiedzialna za tworzenie kompleksu glikoproteinowego błonki nabytej, która tworzy się bezpośrednio na umytych zębach; na błonce tej tworzy się płytka nazębna, która jest odpowiedzialna za większość chorób jamy ustnej (próchnica, zapalenie przyzębia). amylaza ma wysokie powinowactwo do bakterii i wiąże się z nimi. 19

20 BIAŁKA SKŁADNIKI ORGANICZNE ŚLINY System peroksydazy ślinowej Laktoperoksydaza wydzielana przez gruczoł ślinowy utlenia tiocyjan do podcyjaninu z jednoczesną redukcją H 2 O 2 do H 2 O. wytworzony podcyjanin jest toksyczny dla bakterii hamuje aktywność bakteryjnej heksokinazy Mieloperoksydaza jest uwalniana w procesach zapalnych. utlenia chlor do kwasu chlorowego (I) (podchlorawego), który ma właściwości bakteriobójcze i przeciwwirusowe z jednoczesną redukcją H 2 O 2. 20

21 Mocznik NIEBIAŁKOWE SUBSTANCJE AZOTOWE produkt metabolizmu gruczołów ślinowych, ma znaczenie w działaniu układu buforowego w ślinie - z jego rozkładu pochodzi amoniak, który wiąże nadmiar jonów H + Kwas moczowy występuje w stężeniu mm wykazuje działanie antyoksydacyjne, stanowi ok % aktywności oksydacyjnej śliny Kreatynina, aminokwasy mogą pochodzić z krwi, a do śliny przenoszone są przez gruczoły ślinowe 21

22 BEZAZOTOWE SUBSTANCJE ORGANICZNE Węglowodany występują w ślinie w ilościach śladowych, większość węglowodanów ślinowych wiąże się z białkami tworząc glikoproteiny, większe stężenia stwierdza się u cukrzyków Lipidy obojętne i fosfolipidy, cholesterol występują w małych ilościach w wydzielinie gruczołów ślinowych, mogą też pochodzić z błon komórkowych ślinianek Hormony steroidy ich obecność w ślinie i stężenie zależą od stężenia we krwi 22

23 SKŁADNIKI NIEORGANICZNE ŚLINY Zawartość w ślinie nie jest stała. Pochodzą głównie z krwi (z wyjątkiem HCO 3- ) Występują w postaci jonowej 23

24 KATIONY Na + K + SKŁADNIKI NIEORGANICZNE ŚLINY niska ilość w ślinie spoczynkowej wzrasta w stymulowanej biorą udział w transporcie związków aktywnych przez błony komórkowe, obecność Na + w hydroksyapatytach wpływa na zwiększenie rozpuszczalności szkliwa w kwasach Na + jest osmoregulatorem ilość w ślinie stymulowanej stała, transportuje związki aktywne przez błony komórkowe 24

25 SKŁADNIKI NIEORGANICZNE ŚLINY KATIONY Ca 2+ ilość w ślinie stymulowanej nie zmienia się występuje w ślinie w tej samej postaci co w apatycie stanowi budulec tkanek twardych bierze udział w dojrzewaniu szkliwa i remineralizacji początkowych uszkodzeń jest aktywatorem niektórych enzymów śliny. Mg 2+ bierze udział w tworzeniu struktury zębów jest aktywatorem niektórych enzymów zawartość Mg 2+ w hydroksyapatycie zwiększa rozpuszczalność szkliwa w kwasach. 25

26 SKŁADNIKI NIEORGANICZNE ŚLINY ANIONY Cl - - jest osmoregulatorem, aktywuje α-amylazę F - - wpływa na strukturę i procesy remineralizacji szkliwa, działa przeciwbakteryjnie I - odgrywa rolę w mechanizmach obronnych głównie poprzez obecność w systemie peroksydazy HCO 3 - stężenie wzrasta w ślinie pobudzonej, tworzy najsilniejszy w ślinie system buforowy wodorowęglan/kwas węglowy 26

27 SKŁADNIKI NIEORGANICZNE ŚLINY ANIONY PO 4 3-, HPO 4 2-, H 2 PO 4 - stanowią składnik mineralny śliny, występują w tej samej postaci w szkliwie biorą udział w dojrzewaniu szkliwa i remineralizacji początkowych uszkodzeń tworzą układ buforowy fosforan/kwas fosforowy fosforanom przypisuje się dużą rolę w tworzeniu kamienia nazębnego. 27

28 FUNKCJE ŚLINY FUNKCJA OCHRONNA: usuwanie: szkodliwych produktów metabolizmu bakterii, samych bakterii resztek pokarmu z jamy ustnej i powierzchni zębów. szybkość oczyszczania może wynosić od 0,8 do 8 ml/min oczyszczanie jest wolniejsze z powierzchni, które są trudno dostępne dla śliny, gromadzi się tam więcej kariogennej płytki nazębnej, co zwiększa podatność tych rejonów na obecność próchnicy. 28

29 FUNKCJE ŚLINY FUNKCJA OCHRONNA: zwilżanie błony śluzowej i zębów białka śliny pokrywają cienkim płaszczem zwanym błonką nabytą powierzchnię zębów i błon śluzowych, w której skład wchodzą: aminokwasy i białka selektywnie zaabsorbowane na powierzchni zębów w wyniku interakcji między białkami śliny z hydroksyapatytem szkliwa zębów. laktoferryna, lizozym, amylaza. zwilżanie ułatwia formację i przełykanie kęsów, żucie pokarmów ogranicza szkodliwe skutki urazów: mechanicznych, chemicznych, termicznych i biologicznych błon śluzowych. 29

30 FUNKCJA OCHRONNA: FUNKCJE ŚLINY utrzymanie integralności błon śluzowych i tkanek przyzębia jamy ustnej mucyny ochraniają powierzchnię błon śluzowych przed szkodliwym działaniem substancji drażniących i toksyn zawartych w używkach i pokarmie. cystatyny ślinowe łagodzą przebieg zapaleń w jamie ustnej i hamują resorpcję kości. ochrona twardych tkanek zębów przed mechanicznym zużyciem mucyny niewielkie obciążenia (podczas żucia pokarmu) stateryny wzmożone napięcie zgryzowe (bruksizm) 30

31 FUNKCJA OCHRONNA: FUNKCJE ŚLINY udział w procesach gojenia błony śluzowej jamy ustnej czynniki śliny, tj. neutralne ph, optymalna siła jonowa, obecność jonów Ca 2+, Mg 2+ ułatwiają gojenie ran błony śluzowej ważne jest również zwilżanie błon śluzowych zapobiegające dehydratacji i śmierci komórek przyspieszających angiogenezę i usuwanie obumarłych komórek. 31

32 FUNKCJE ŚLINY FUNKCJA OCHRONNA: udział w procesie remineralizacji i hamowania demineralizacji. Przy ph 6,8 7,2 ślina jest przesyconym roztworem fosforanów wapnia, dlatego po niewielkiej demineralizacji utracone składniki mineralne mogą powrócić do tkanek twardych zęba ze śliny. równowaga między śliną a szkliwem zakwaszenie środowiska (np. wskutek fermentacji cukrów przez enzymy) zwiększa rozpuszczalność czyli zmniejsza stopień nasycenia śliny fosforanami wapnia i ślina staje się roztworem nienasyconym. 32

33 FUNKCJE ŚLINY FUNKCJA OCHRONNA: w kwaśnym środowisku grupy fosforanowe hydroksyapatytu mogą przyłączyć proton H + : przyłączenie dwóch H + odpowiada uwolnieniu jednego jonu Ca 2+ z kryształu apatytu i zwiększeniu rozpuszczalności powstałego wodorofosforanu wapnia. efektem jest demineralizacja szkliwa. po wyrównaniu ph wiązanie jonów Ca 2+, PO 4 3-, F - (z pasty do zębów) powoduje powstanie fluoroapatytów odpornych na kwasy w miejsce pierwotnych hydroksyapatytów. zachodzi remineralizacja szkliwa 33

34 FUNKCJA OBRONNA: FUNKCJE ŚLINY Ślina wykorzystuje dwa rodzaje mechanizmów obronnych: 1. swoiste czynniki odpornościowe immunoglobuliny IgA, IgG, IgM (największe znaczenie ma IgA, która wpływa na fagocytozę paciorkowców przez leukocyty. IgA i IgG spowalniają proces osadzania kamienia nazębnego. 2. nieswoiste: fizykochemiczne czynniki obronne, takie jak enzymy i substancje bakteriobójcze - lizozym, laktoferryna, histatyna, mucyny, peroksydaza ślinowa. 34

35 FUNKCJE ŚLINY FUNKCJA OBRONNA: DZIAŁANIE ANTYOKSYDACYJNE ślina stanowi pierwszą linię obrony przez RFT, zawiera wiele biologicznie czynnych substancji, wśród których najważniejszą jest kompleks peroksydazy obejmujący wydzielaną przez gruczoły ślinowe laktoperoksydazę (peroksydazę ślinową) i wytwarzaną przez leukocyty mieloperoksydazę. 35

36 FUNKCJE ŚLINY DZIAŁANIE ANTYOKSYDACYJNE Laktoperoksydaza stanowi zaledwie 0,01% całkowitej zawartości białek w ślinie. katalizuje utlenianie jonu tiocyjankowego SCN - i generuje produkty jego oksygenacji: HOSCN i OSCN - oraz O 2 SCN -, O 3 SCN -, SCN 2, które hamują wzrost i metabolizm wielu mikroorganizmów reakcja ta zachodzi w obecności H 2 O 2, który utlenia jon SCN - do kwasu podtiocyjanowego HOSCN i anionu podtiocyjanowego OSCN - : jon SCN - jest produktem detoksykacji cyjanku wydzielanego przez ślinę kwas HOSCN i jon OSCN- utleniają grupy tiolowe SH enzymów bakteryjnych działanie antybakteryjne peroksydaz. Laktoperoksydaza posiada także zdolność regulowania ilości H 2 O 2 wydzielanego przez bakterie i leukocyty przejmuje wówczas funkcję katalazy. Peroksydaza hamuje także wydzielanie kwasów przez bakterie płytki nazębnej; wykazuje działanie niszczące wobec takich bakterii. 36

37 FUNKCJE ŚLINY DZIAŁANIE ANTYOKSYDACYJNE Mieloperoksydaza wytwarzana przez neutrofile i monocyty, w wyższych stężeniach występuje w stanach zapalnych dziąseł (ma to prawdopodobnie związek ze zwiększoną ilością neutrofili w procesach zapalnych). katalizuje utlenianie jonu Cl - i redukcję H 2 O 2 do kwasu HOCl podchlorawego: kwas podchlorawy tworzy z aminami chloraminy związki o silnych właściwościach bakteriobójczych. przy udziale H 2 O 2 utlenia SCN - do OSCN -. w ślinie występuje również dysmutaza ponadtlenkowa SOD, ale jej funkcja jest nieznaczna, podobnie jak katalazy CAT i reduktazy glutationowej. 37

38 FUNKCJE ŚLINY DZIAŁANIE ANTYOKSYDACYJNE Oprócz enzymów antyoksydacyjnych w ślinie obecne są również antyoksydanty niskocząsteczkowe: kwas moczowy występuje w stężeniu µm, co stanowi 70-80% jej aktywności antyoksydacyjnej. Pełni on rolę zmiatacza rodnika hydroksylowego OH. i anionorodnika ponadtlenkowego O 2-. kwas askorbinowy występuje w stężeniu ok. 10 µm. Poziom w ślinie w chronicznych stanach zapalnych przyzębia jest trzykrotnie większy niż w osoczu krwi. Pełni rolę zmiatacza wolnych rodników tlenowych i bierze udział w regeneracji α-tokoferolu z rodnika tokoferylowego. glutation GSH γ-glutamylocysteinyloglicyna stężenie w ślinie wynosi ok. 2 µm. W reakcji z wolnymi rodnikami utlenia swoją grupę tiolową przechodząc w glutation utleniony GSSG 38

39 FUNKCJE ŚLINY DZIAŁANIE ANTYOKSYDACYJNE albuminy zawartość w ślinie ok. 10 µm zawierają grupy SH, poprzez które wychwytują wolne rodniki tlenowe i wiążąc jony Cu 2+ magazynują je białka: transferyna, laktoferryna, ceruloplazmina (5-10% całkowitej aktywności antyoksydacyjnej śliny) wyłapują jony metali przejściowych, uniemożliwiając tym samym ich udział w reakcji Fentona i Habera-Weissa. 39

40 FUNKCJA BUFOROWA FUNKCJE ŚLINY Układy buforowe utrzymują równowagę kwasowo-zasadową poprzez neutralizację kwasów organicznych: zawartych w pokarmach oraz produkowanych przez bakterie próchnico twórcze. Bufory utrzymują ph śliny spoczynkowej między 5,7 a 6,2. Po stymulacji gruczołów ślinowych ph może wzrastać do 8. Najważniejszą rolę spełnia bufor wodorowęglanowy (głównie przy dużym przepływie śliny), który działa wg schematu: CO 2 + H 2 O H 2 CO 3 HCO H + 40

41 FUNKCJA BUFOROWA FUNKCJE ŚLINY CA II CO 2 + H 2 O H 2 CO 3 HCO H + reakcja jest katalizowana przez anhydrazę węglanową II i VI. w środowisku kwaśnym wodorowęglan HCO - 3 wiąże jony H +. jak długo w ślinie są obecne jony HCO - 3 tak długo ph śliny nie ulega zmianie równowaga jest zachowana dzięki przesunięciu w lewą stronę reakcji co prowadzi do uwolnienia CO 2 w postaci gazu. stężenie HCO - 3 zmienia się od ok. 1 mmol/l w ślinie niestymulowanej do 15 mmol/l podczas żucia gumy, osiągając prawie 60 mmol/l przy dużej szybkości przepływu. w ślinie niestymulowanej bufor wodorowęglanowy nie jest efektywnym buforem. Pozwala to jednak na odczuwanie smaku, gdyż spadek ph w jamie ustnej w wyniku pojawienia się kwasu stymuluje receptory smakowe. CA VI 41

42 FUNKCJE ŚLINY FUNKCJA BUFOROWA Drugi układ tworzy bufor fosforanowy działający wg reakcji: H 2 PO 4 - HPO H + bufor fosforanowy ma niewielkie znaczenie w buforowaniu śliny stymulowanej ze względu na niewysokie stężenie fosforanów. w przypadku śliny niestymulowanej stężenie fosforanów osiąga wartość 10 mmol/l, co jest istotne ze względu na jednoczesne niskie stężenie HCO - 3. przy dużym przepływie, stężenie H 2 PO - 4 i HPO 2-4 ulega obniżeniu co jest niekorzystne dla zębów, gdyż zmniejsza nasycenie śliny i zwiększa demineralizację zębów. zjawisko to przyczynia się jednocześnie do wzrostu stężenia PO 3-4 podczas stymulacji śliny i sprzyja remineralizacji zębów. 42

43 FUNKCJA BUFOROWA FUNKCJE ŚLINY bufor białczanowy ze względu na niewielkie stężenie białek ma znacznie mniejsze znaczenie pojemność buforowa śliny związana jest głównie z buforem wodorowęglanowym w przypadku niewystarczającej zdolności buforowej śliny względem kwasów może dojść do rozwoju próchnicy, czyli do rozpuszczenia hydroksyapatytu. przesycenie śliny jonami Ca 2+ i HPO 4 2- prowadzi do remineralizacji szkliwa białka ślinowe wiążą się z jonami Ca 2+, które są wykorzystywane do naprawy początkowych uszkodzeń szkliwa zębów z drugiej strony Ca 2+ związany poprzez białka ślinowe utrzymuje równowagę między hydroksyapatytem a Ca 2+ śliny. 43

44 ŚLINA JAKO MATERIAŁ DIAGNOSTYCZNY dostępność śliny i nieinwazyjny sposób jej pobrania to ważne zalety śliny jako materiału diagnostycznego. ilość wydzielanej śliny, jej zdolności buforowe oraz zawartość bakterii to wskaźniki pomocne w określaniu stopnia ryzyka próchnicy. badanie tych parametrów określanych jako testy ślinowe pozwala na uzyskanie pełnego obrazu jamy ustnej. do testów ślinowych zaliczamy: badanie ilości wydzielanej śliny spoczynkowej i stymulowanej badanie pojemności buforowej badanie zawartości drobnoustrojów w ślinie ślina może być wykorzystywana zamiast surowicy do oznaczania związków, których stężenie w ślinie odzwierciedla ich stężenie w organizmie. dotyczy to tylko takich związków, które do śliny przechodzą w wyniku dyfuzji (szybkość dyfuzji zależy od masy, wielkości cząsteczki, od charakteru cząsteczkipolarność, ilość grup zjonizowanych). 44

45 ŚLINA JAKO MATERIAŁ DIAGNOSTYCZNY Ślina wykorzystywana jest do oznaczania stężenia: hormonów steroidowych (kortyzol, progesteron, estriol, estradiol, testosteron) leków (benzodiazepiny, teofiliny, cyklosporyny) w toksykologii do oznaczania stężenia metali: litu, kadmu, galu Jako materiał diagnostyczny do stwierdzenia lub wykluczenia nietrzeźwości kierowcy (korelacja między stężeniem alkoholu w ślinie i w surowicy), również do stwierdzenia obecności narkotyków (kokaina). W niektórych chorobach nowotworowych w ślinie są obecne specyficzne markery komórek nowotworowych jamy ustnej (w raku jajnika marker CA 125 w ślinie wykazuje większą specyficzność niż w surowicy). 45

ŚLINA SKŁAD I FUNKCJE. Zakład Chemii Medycznej PUM

ŚLINA SKŁAD I FUNKCJE. Zakład Chemii Medycznej PUM ŚLINA SKŁAD I FUNKCJE Zakład Chemii Medycznej PUM 1 ROLA ŚLINY Najważniejszy czynnik mający wpływ na zachowanie homeostazy w jamie ustnej Zapewnia prawidłowy przebieg wielu procesów warunkujących utrzymanie

Bardziej szczegółowo

Fluor a ubytki próchnicze

Fluor a ubytki próchnicze 10 Fluor a ubytki próchnicze 10.1. Wstęp Już w 1959 roku Jenkins zwrócił uwagę na dwie teorie wyjaśniające zjawisko redukcji ubytków próchniczych przez fluorki: była to teoria rozpuszczalności i teoria

Bardziej szczegółowo

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM

Równowaga kwasowo-zasadowa. Zakład Chemii Medycznej PUM Równowaga kwasowozasadowa Zakład Chemii Medycznej PUM Teorie kwasów i zasad Teoria dysocjacji elektrolitycznej Arheniusa: podczas rozpuszczania w wodzie wodzie kwas: dysocjuje z odszczepieniem kationu

Bardziej szczegółowo

Cewka śluzowa. przeciwwirusowe. Zbiorczy schemat odcinków. wydzielniczych. i przewodów wyprowadzających ślinianek. Pół księżyc

Cewka śluzowa. przeciwwirusowe. Zbiorczy schemat odcinków. wydzielniczych. i przewodów wyprowadzających ślinianek. Pół księżyc JAMA USTNA jest zwilżana wydzieliną (ślina) produkowaną przez drobne gruczoły ślinowe (omówione uprzednio) oraz wydzieliną dużych gruczołów ślinowych (ŚLINIANEK). ŚLINIANKI STAW SKRONIOWO-ŻUCHWOWY Duża

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową

Układ pokarmowy. czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową Układ pokarmowy czyli jak bułeczka przekracza barierę jelitową Układ pokarmowy jest zbudowany z przewodu pokarmowego oraz gruczołów dodatkowych czyli narządów wspomagających jego pracę. Przewód pokarmowy:

Bardziej szczegółowo

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi

Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Jama ustna Karty pracy dla grup Przykładowe odpowiedzi Karta pracy I 1. Wykonaj schematyczny rysunek zęba i podpisz jego najważniejsze części. 2. Uzupełnij tabelę. Zęby Rozdrabnianie pokarmu Język Gruczoły

Bardziej szczegółowo

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie

Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Białka wiążące tlen Geometria wiązania hemu w oksymioglobinie Hem Hb A tetrametr zbudowany z dwóch identycznych łańcuchów α (141 reszt aminokwasowych, N koniec stanowi walina, a C koniec arginina) i dwóch

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy

Układ pokarmowy. Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy Układ pokarmowy przekształca pokarm spożywany przez psa, dostarczając jego organizmowi energii i składników odżywczych, których potrzebuje do spełnienia różnorodnych funkcji

Bardziej szczegółowo

Spis treści Przedmowa Układ pokarmowy 1.1. Czucie smaku i węchu 1.2. Procesy trawienne zachodzące w przewodzie pokarmowym

Spis treści Przedmowa Układ pokarmowy 1.1. Czucie smaku i węchu 1.2. Procesy trawienne zachodzące w przewodzie pokarmowym Spis treści Przedmowa... 9 1. Układ pokarmowy... 11 1.1. Czucie smaku i węchu... 11 Ćwiczenia... 13 I Rozmieszczenie receptorów smakowych na języku człowieka... 13 II Próba na daltonizm smakowy... 14 III

Bardziej szczegółowo

KSEROSTOMIA. Kserostomia może być prawdziwa lub rzekoma:

KSEROSTOMIA. Kserostomia może być prawdziwa lub rzekoma: KSEROSTOMIA Kserostomia zwana potocznie suchością jamy ustnej to zespół objawów będących efektem redukcji lub braku wytwarzania śliny. Objawy kserostomii są wynikiem uszkodzenia, niechronionych przez wystarczającą

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Stanisław Poprzęcki, Adam Zając PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE WODOROWĘGLANU SODU W SPORCIE

Stanisław Poprzęcki, Adam Zając PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE WODOROWĘGLANU SODU W SPORCIE Stanisław Poprzęcki, Adam Zając PRAKTYCZNE ZASTOSOWANIE WODOROWĘGLANU SODU W SPORCIE [H + ] M 10 0 Silnie kwaśne 10-1 10-2 10-3 10-4 10-5 10-6 10-7 10-8 ph Większość żywych komórek ma wąską tolerancję

Bardziej szczegółowo

Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014

Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014 Program zajęć z biochemii dla studentów kierunku weterynaria I roku studiów na Wydziale Lekarskim UJ CM w roku akademickim 2013/2014 S E M E S T R II Tydzień 1 24.02-28.02 2 03.03-07.03 3 10.03-14.03 Wykłady

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie wybranych badań fizykochemicznych śliny w diagnostyce stomatologicznej na podstawie piśmiennictwa

Wykorzystanie wybranych badań fizykochemicznych śliny w diagnostyce stomatologicznej na podstawie piśmiennictwa Czas. Stomatol., 2008, 61, 5, 353-358 2008 Polish Dental Society http://www.czas.stomat.net Wykorzystanie wybranych badań fizykochemicznych śliny w diagnostyce stomatologicznej na podstawie piśmiennictwa

Bardziej szczegółowo

SERIA PRODUKTÓW TIENS DO HIGIENY JAMY USTNEJ. Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech!

SERIA PRODUKTÓW TIENS DO HIGIENY JAMY USTNEJ. Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech! SERIA PRODUKTÓW TIENS DO HIGIENY JAMY USTNEJ Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech! Znaczenie opieki stomatologicznej Światowy Dzień Zdrowia Jamy Ustnej 12 września Zęby mają wpływ na: Rozdrabnianie pokarmu Poprawność

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM

TAF TEMPERATURE ADAPTED FEEDS. - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS TM TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku TEMPERATURE ADAPTED FEEDS - Odpowiednia pasza na daną porę roku Ryby to organizmy zmiennocieplne. Temperatura środowiska wpływa na pobieranie

Bardziej szczegółowo

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów)

ParoCheck. Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) ParoCheck Oznaczanie bakterii odpowiedzialnych za chorobę przyzębia (periopatogenów) JAK POWSTAJE CHOROBA PRZYZĘBIA? Zapalenie przyzębia jest chorobą infekcyjną tkanek podtrzymujących ząb. Nawet w zdrowej

Bardziej szczegółowo

Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych

Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych Trawienie i wchłanianie substancji odżywczych Człowiek, aby mógł się rozwijać, wzrastać i wykonywać podstawowe funkcje życiowe musi się odżywiać. Poprzez ten proces każda komórka organizmu otrzymuje niezbędne

Bardziej szczegółowo

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07

Subiektywne objawy zmęczenia. Zmęczenie. Ból mięśni. Objawy obiektywne 2016-04-07 Zmęczenie to mechanizm obronny, chroniący przed załamaniem funkcji fizjologicznych (wyczerpaniem) Subiektywne objawy zmęczenia bóle mięśni, uczucie osłabienia i wyczerpania, duszność, senność, nudności,

Bardziej szczegółowo

Seria do pielęgnacji jamy ustnej TIENS

Seria do pielęgnacji jamy ustnej TIENS [bbbbbbbkkk [bbbbbbbkkk Zdrowe zęby, wspaniały uśmiech Seria do pielęgnacji jamy ustnej TIENS R&D Center Product Management Dept. Znaczenie opieki stomatologicznej Czy wiesz kiedy jest dzień zdrowych zębów?

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

A l i n a. G ę b s k a

A l i n a. G ę b s k a A l i n a G ę b s k a UZYSKIWANIE WCZESNYCH POSTACI PRÓCHNICY SZKLIWA ZĘBÓW LUDZKICH METODAMI IN VITRO Rozprawa doktorska na stopień doktora nauk medycznych Zakład Mikrobiologii Jamy Ustnej Katedry Mikrobiologii

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Czynność wątroby. Fizjologia człowieka

Czynność wątroby. Fizjologia człowieka Czynność wątroby Fizjologia człowieka Wątroba (hepar) Jest największym gruczołem, Zbudowana jest w 80% z komórek miąższowych hepatocytów, w 16% z komórek siateczkowo-śródbłonkowych gwieździstych Browicza-Kupffera

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie nr 3. Bufory. Repetytorium. Repetytorium. 1. Woda i przestrzenie wodne. Różnica w składzie jonowym płynów ustrojowych

Ćwiczenie nr 3. Bufory. Repetytorium. Repetytorium. 1. Woda i przestrzenie wodne. Różnica w składzie jonowym płynów ustrojowych Repetytorium Ćwiczenie nr dr Bożena Kuran Bufory 1. Woda i przestrzenie wodne. Różnice w składzie jonowym płynów ustrojowych.. Osmoza i ciśnienie osmotyczne.. Bufory, pojemność buforowa, obliczanie p i

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk

WODA I OGIEŃ. Prezentacja Mileny Oziemczuk WODA I OGIEŃ Prezentacja Mileny Oziemczuk Ogień Ogień - suma obserwowalnych zjawisk towarzyszących na ogół fizykochemicznemu procesowi spalania,, a przede wszystkim: emisja promieniowania widzialnego -światła

Bardziej szczegółowo

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia

MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO. Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia MIRELA BANY studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO Aktywność fizyczna podstawowy warunek zdrowia Aktywność fizyczna - jest to dowolna forma ruchu ciała

Bardziej szczegółowo

Gruczołami wspomagającymi proces trawienia są: ślinianki, wątroba i trzustka.

Gruczołami wspomagającymi proces trawienia są: ślinianki, wątroba i trzustka. Spis treści: 1.Budowa układu pokarmowego człowieka. 2.Jama ustna. 3.Budowa zęba. 4.Ślinianki. 5.Gardło i przełyk. 6.Żołądek. 7.Jelito cienkie. 8.Jelito grube. 9.Trzustka. 10.Wątroba. 11.Trawienie pokarmu.

Bardziej szczegółowo

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku

Próchnica zębów. Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Antonina Kawecka PSSE w Kamieniu Pomorskim 2015roku Rodzaje zębów Zęby (łac. dens ząb, l.mn. dentes) złożone, twarde twory anatomiczne w jamie ustnej. Stanowią element układu trawienia i służą do rozdrabniania

Bardziej szczegółowo

Active Filter Media filtracyjne przyszłości

Active Filter Media filtracyjne przyszłości Active Filter Media filtracyjne przyszłości Potężne media biologiczno-chemiczne, 400 razy większa zdolność rozkładu, doskonała, przepuszczalna dla wody struktura, długi hydrauliczny czas retencji (HRT)

Bardziej szczegółowo

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby?

Ryzyko próchnicy? Nadwrażliwość zębów? Choroby dziąseł? Profilaktyka u dzieci. Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? 3M ESPE Skuteczna ochrona jamy ustnej Ryzyko próchnicy? Choroby dziąseł? Nadwrażliwość zębów? Profilaktyka u dzieci Co może dać Ci profilaktyczne dbanie o zęby? Drogi Pacjencie, Czy odczuwasz ból podczas

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

UWA Umwelt-Wasser-Analityk Biuro techniczne HENGL-KEG. 2560 Berndorf. Hauptstrasse Nr.75 Tel. 0043 676 5652257

UWA Umwelt-Wasser-Analityk Biuro techniczne HENGL-KEG. 2560 Berndorf. Hauptstrasse Nr.75 Tel. 0043 676 5652257 SPRAWOZDANIE Z BADAŃ W ramach badań laboratoryjnych, pobrano z miejscowej sieci instalacji wodociągowych wodę pitną i poddano ją następującym badaniom: Poz.1 Jako próbka 1 Woda wodociągowa bez żadnego

Bardziej szczegółowo

Układ pokarmowy człowieka

Układ pokarmowy człowieka Układ pokarmowy człowieka Odżywianie się, a więc proces pobierania i asymilowania pokarmu, jest jedną z podstawowych funkcji życiowych, od których zależy funkcjonowanie całego organizmu. Zespół narządów

Bardziej szczegółowo

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych

Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Wpływ alkoholu na ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

WITAMINY DLA DIABETYKÓW

WITAMINY DLA DIABETYKÓW WITAMINY DLA DIABETYKÓW Witaminy dla diabetyków: zestaw witamin i składników mineralnych dostosowany ilościowo i jakościowo do potrzeb osób chorych na cukrzycę jako uzupełnienie codziennej diety. Energia

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

Metabolizm białek. Ogólny schemat metabolizmu bialek

Metabolizm białek. Ogólny schemat metabolizmu bialek Metabolizm białek Ogólny schemat metabolizmu bialek Trawienie białek i absorpcja aminokwasów w przewodzie pokarmowym w żołądku (niskie ph ~2, rola HCl)- hydratacja, homogenizacja, denaturacja białek i

Bardziej szczegółowo

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.)

protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) Białka 1 protos (gr.) pierwszy protein/proteins (ang.) cząsteczki życia materiał budulcowy materii ożywionej oraz wirusów wielkocząsteczkowe biopolimery o masie od kilku tysięcy do kilku milionów jednostek

Bardziej szczegółowo

Ocena jakościowa reakcji antygen - przeciwciało. Mariusz Kaczmarek

Ocena jakościowa reakcji antygen - przeciwciało. Mariusz Kaczmarek Ocena jakościowa reakcji antygen - przeciwciało Mariusz Kaczmarek Antygeny Immunogenność - zdolność do wzbudzenia przeciwko sobie odpowiedzi odpornościowej swoistej; Antygenowość - zdolność do reagowania

Bardziej szczegółowo

Reakcje zachodzące w komórkach

Reakcje zachodzące w komórkach Reakcje zachodzące w komórkach W każdej sekundzie we wszystkich organizmach żywych zachodzi niezliczona ilość reakcji metabolicznych. Metabolizm (gr. metabole - przemiana) to przemiany materii i energii

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Wszystkie prawa zastrzeżone

Wszystkie prawa zastrzeżone Wszystkie prawa zastrzeżone CALIVITA INTERNATIONAL-POLSKA 2006 NIE MA śycia BEZ ENZYMÓW dr Edward Howell ENZYMY TRAWIENNE ENZYMY PRODUKOWANE PRZEZ ŚLINIANKI, śołądek, TRZUSTKĘ I KOMÓRKI JELITA CIENKIEGO,

Bardziej szczegółowo

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1)

grupa a Klasa 7. Zaznacz prawidłowe zakończenie zdania. (0 1) grupa a Regulacja nerwowo-hormonalna 37 pkt max... Imię i nazwisko Poniższy test składa się z 20 zadań. Przy każdym poleceniu podano liczbę punktów możliwą do uzyskania za prawidłową odpowiedź.... Za rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu. DTS MG Co., Ltd.

Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu. DTS MG Co., Ltd. Specjalna Terapia Szyi i Dekoltu DTS MG Co., Ltd. Objawy starzenia się skóry szyi i dekoltu Podwójny podbródek Głębokie zmarszczki Pigmentacja Fotostarzenie Odwodnienie i suchość Powody starzenia się okolic

Bardziej szczegółowo

HORMONY STERYDOWE I PODOBNIE DZIAŁAJĄCE

HORMONY STERYDOWE I PODOBNIE DZIAŁAJĄCE HORMONY STERYDOWE I PODOBNIE DZIAŁAJĄCE Są to związki należące do grupy steroidów, które charakteryzują się wykazywaniem istotnych aktywności biologicznych typu hormonalnego. Docierając do komórki docelowej,

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swój uśmiech z pastami TianDe

Zadbaj o swój uśmiech z pastami TianDe Zadbaj o swój uśmiech z pastami TianDe Według stanu uzębienia można określić wiek i stan zdrowia nie tylko u konia Śnieżnobiały hollywoodzki uśmiech oznaka niskiego poziomu hemoglobiny; Mlecznobiały kolor

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Wprowadzenie: Większość lądowych organizmów kręgowych część jonów amonowych NH + 4, produktu rozpadu białek, wykorzystuje w biosyntezie

Bardziej szczegółowo

II. III. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Środki dydaktyczne formularz testu. Przebieg lekcji

II. III. Scenariusz lekcji. I. Cele lekcji. Metoda pracy rozwiązywanie testu. Środki dydaktyczne formularz testu. Przebieg lekcji Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: zna pojęcia: trawienie, odżywianie, enzymy wymienia narządy układu pokarmowego (jama ustna, przełyk, żołądek, wątroba, trzustka, jelito) zna funkcje

Bardziej szczegółowo

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU

DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU DEZYNFEKCJA WODY CHLOROWANIE DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WPROWADZENIE Ostatnim etapem uzdatniania wody w procesie technologicznym dla potrzeb ludności i przemysłu jest dezynfekcja. Proces ten jest niezbędny

Bardziej szczegółowo

Łukasz Czupkałło Ocena systemu RANK/RANKL/OPG w płynie dziąsłowym u kobiet w ciąży fizjologicznej oraz pacjentek ciężarnych z chorobą przyzębia.

Łukasz Czupkałło Ocena systemu RANK/RANKL/OPG w płynie dziąsłowym u kobiet w ciąży fizjologicznej oraz pacjentek ciężarnych z chorobą przyzębia. Łukasz Czupkałło Ocena systemu RANK/RANKL/OPG w płynie dziąsłowym u kobiet w ciąży fizjologicznej oraz pacjentek ciężarnych z chorobą przyzębia. STRESZCZENIE Choroba przyzębia jest procesem zapalnym polegającym

Bardziej szczegółowo

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju

SLIMXL. Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju SLIMXL Trójfazowy system odchudzania: oczyszcza organizm i redukuje wahania nastroju GRUPA DOCELOWA SlimXL to suplement diety przeznaczony dla kobiet: - z nadwagą i otyłością - które chcą tygodniowo zrzucić

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Oś podwzgórze przysadka gonada

Oś podwzgórze przysadka gonada Oś podwzgórze przysadka gonada podwzgórze gonadoliberyna (GnRH) dekapeptyd wydzielany pulsacyjnie co 90-120 min przysadka gonadotropiny: FSH, LH glikoproteiny zbudowane z dwóch podjednostek: i FSH h. folikulotropowy

Bardziej szczegółowo

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA

CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA CHLOROWANIE WODY DO PUNKTU PRZEŁAMANIA WYKREŚLANIE KRZYWYCH PRZEBIEGU CHLOROWANIA DLA WODY ZAWIERAJĄCEJ AZOT AMONOWY. 1. WPROWADZENIE Chlor i niektóre jego związki po wprowadzeniu do wody działają silnie

Bardziej szczegółowo

Silna kość dla pięknych zębów

Silna kość dla pięknych zębów INFORMACJA DLA PACJENTA Rekonstrukcja kości z zastosowaniem preparatów Bio-Oss oraz Bio-Gide Silna kość dla pięknych zębów 1 Spis treści Uśmiech to najlepszy sposób na pokazanie własnych zębów 3 Jakie

Bardziej szczegółowo

Instrukcja do ćwiczenia WŁAŚCIWOŚCI WYBRANYCH ANIONÓW.

Instrukcja do ćwiczenia WŁAŚCIWOŚCI WYBRANYCH ANIONÓW. Instrukcja do ćwiczenia WŁAŚCIWOŚCI WYBRANYCH ANIONÓW. CHEMIA ANIONÓW W ROZTWORACH WODNYCH Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z właściwościami chemicznymi wybranych anionów pierwiastków I oraz II okresu

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia. Poziom rozszerzony. Listopad 2014

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM. Chemia. Poziom rozszerzony. Listopad 2014 Vademecum Chemia KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM nowa vademecum MATURA 205 CHEMIA zakres rozszerzony Chemia Poziom rozszerzony KOD WEWNĄTRZ Zacznij przygotowania do matury już dziś

Bardziej szczegółowo

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA mgr Katarzyna Liptak Nauczyciel wych. wczesnoszkolnego, Trener Wellness Co to jest ODŻYWIANIE? To proces życiowy polegający na pozyskiwaniu przez organizm ze środowiska

Bardziej szczegółowo

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii!

Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Chemia klasa II kwasy Drogi uczniu zostań Mistrzem Chemii! Cała Twoja kariera szkolna zależy tak naprawdę od Ciebie. Jeśli chcesz poszerzyć swoją wiedzę i umiejętności z zakresu chemii lub powtórzyć określoną

Bardziej szczegółowo

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH

TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH 1 REAKCJA CHEMICZNA: TYPY REAKCJI CHEMICZNYCH REAKCJĄ CHEMICZNĄ NAZYWAMY PROCES, W WYNIKU KTÓREGO Z JEDNYCH SUBSTANCJI POWSTAJĄ NOWE (PRODUKTY) O INNYCH WŁAŚCIWOŚCIACH NIŻ SUBSTANCJE WYJŚCIOWE (SUBSTRATY)

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów

Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów Profilaktyka próchnicy u kobiet ciężarnych zalecenia dla lekarzy stomatologów W 2014 roku, z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Stomatologii Dziecięcej i firmy Colgate powołany został Polski Oddział Sojuszu

Bardziej szczegółowo

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne

Węglowodany (Cukry) Część 3. Związki wielofunkcyjne Węglowodany (Cukry) Część 3 Związki wielofunkcyjne Glikozydy Monosacharydy Ryboza, Deoksyryboza: - wzory - funkcje biologiczne, pochodne Disacharydy Sacharoza, Celobioza, Maltoza,Laktoza - wzór - właściwości

Bardziej szczegółowo

Część I Choroba próchnicowa 1. Rozdział 1 Kliniczna kariologia i stomatologia zachowawcza w XXI wieku 3

Część I Choroba próchnicowa 1. Rozdział 1 Kliniczna kariologia i stomatologia zachowawcza w XXI wieku 3 Spis treści [Kolorowe tablice zamieszczone są po stronach 78 i 302] Przedmowa: wskazówki redaktorów dotyczące korzystania z książki Przedmowa do wydania polskiego Autorzy XI XVI XVII Część I Choroba próchnicowa

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Biologiczne oczyszczanie ścieków

Biologiczne oczyszczanie ścieków Biologiczne oczyszczanie ścieków Ściek woda nie nadająca się do użycia do tego samego celu Rodzaje ścieków komunalne, przemysłowe, rolnicze Zużycie wody na jednego mieszkańca l/dobę cele przemysłowe 4700

Bardziej szczegółowo

ZAPOBIEGANIE CHOROBIE PRÓCHNICOWEJ

ZAPOBIEGANIE CHOROBIE PRÓCHNICOWEJ 128 neralizowaną. Zmiana chorobowa może przejść fenomen dojrzewania, a zatem dochodzi do jej remineralizacji. Prawdopodobnie jest to spowodowane tym, że ten obszar powierzchni zębów wystawiony jest na

Bardziej szczegółowo

Czy produkcja żywności to procesy fizyczne i reakcje chemiczne?

Czy produkcja żywności to procesy fizyczne i reakcje chemiczne? Czy produkcja żywności to procesy fizyczne i reakcje chemiczne? Co to jest przemiana fizyczna? Podaj przykład przemiany fizycznej? Co to jest przemiana chemiczna? Podaj przykład przemiany chemicznej? Doświadczenie

Bardziej szczegółowo

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia.

Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. Aktywuj geny młodości. Badanie genetyczno-biochemiczne dotyczące własnych możliwości organizmu do spowolnienia procesów starzenia. mgr Konrad Tomaszewski Dział Nauki, Badań i Rozwoju Marinex International

Bardziej szczegółowo

Budowa i klasyfikacja lipidów

Budowa i klasyfikacja lipidów Egzamin 3 pytania testowe na każdy temat (3 x 10 x 1 pkt) 5 pytań opisowych dot. całego zakresu (5 x 4 pkt) W sumie można uzyskać 50 pkt Zaliczenie egzaminu od 26 pkt Budowa i klasyfikacja lipidów Klasyfikacja

Bardziej szczegółowo

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek

Instytut Sportu. Biochemiczne wskaźniki przetrenowania. Zakład Biochemii. mgr Konrad Witek Instytut Sportu Zakład Biochemii Biochemiczne wskaźniki przetrenowania Przetrenowanie (overtraining)- długotrwałe pogorszenie się dyspozycji sportowej zawodnika, na skutek kumulowania się skutków stosowania

Bardziej szczegółowo

Wszystko o jamie ustnej i jej higienie

Wszystko o jamie ustnej i jej higienie Wszystko o jamie ustnej i jej higienie Jama ustna początkowy odcinek przewodu pokarmowego człowieka wyznaczany przez szparę ust, podniebienie twarde, podniebienie miękkie i cieśń jamy ustnej. Funkcje jamy

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA 1. Wprowadzenie do biotechnologii. Rys historyczny. Zakres i znaczenie nowoczesnej biotechnologii. Opracowanie procesu biotechnologicznego. 7. Produkcja biomasy. Białko mikrobiologiczne.

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

ph roztworu (prawie) się nie zmieniło. Zawiesina soi ma ph obojętne (lekko kwaśne). Zapach nie zmienił się.

ph roztworu (prawie) się nie zmieniło. Zawiesina soi ma ph obojętne (lekko kwaśne). Zapach nie zmienił się. Ureaza - dodatek krajowy 1. Odniesienie do podstawy programowej (starej) Kształcenie w zakresie podstawowym Odżywianie się człowieka - budowa i funkcja układu pokarmowego, główne składniki pokarmowe i

Bardziej szczegółowo

a) Sole kwasu chlorowodorowego (solnego) to... b) Sole kwasu siarkowego (VI) to... c) Sole kwasu azotowego (V) to... d) Sole kwasu węglowego to...

a) Sole kwasu chlorowodorowego (solnego) to... b) Sole kwasu siarkowego (VI) to... c) Sole kwasu azotowego (V) to... d) Sole kwasu węglowego to... Karta pracy nr 73 Budowa i nazwy soli. 1. Porównaj wzory sumaryczne soli. FeCl 2 Al(NO 3 ) 3 K 2 CO 3 Cu 3 (PO 4 ) 2 K 2 SO 4 Ca(NO 3 ) 2 CaCO 3 KNO 3 PbSO 4 AlCl 3 Fe 2 (CO 3 ) 3 Fe 2 (SO 4 ) 3 AlPO 4

Bardziej szczegółowo

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły

V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I ... ... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły V KONKURS CHEMICZNY 23.X. 2007r. DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Etap I...... Imię i nazwisko ucznia ilość pkt.... czas trwania: 90 min Nazwa szkoły... maksymalna ilość punk. 33 Imię

Bardziej szczegółowo

Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego Płyn do usuwania tapet ATLAS ALPAN

Karta charakterystyki preparatu niebezpiecznego Płyn do usuwania tapet ATLAS ALPAN Identyfikacja przedsiębiorstwa Nazwa i adres firmy: 1. Wytwórnia Klejów i Zapraw Budowlanych ATLAS Grzelak i wspólnicy spółka jawna 91-222 Łódź, ul. Św. Teresy105 Numer telefonu: (042) 631 89 45 Numer

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM

STRES OKSYDACYJNY WYSIŁKU FIZYCZNYM Agnieszka Zembroń-Łacny Joanna Ostapiuk-Karolczuk STRES OKSYDACYJNY W WYSIŁKU FIZYCZNYM STRES OKSYDACYJNY zaburzenie równowagi między wytwarzaniem a usuwaniem/redukcją reaktywnych form tlenu i azotu RONS

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

i delikatna szczęka Mini Medium Maxi Giant Yorkshire teriery charakteryzują się delikatną szczęką oraz szerokimi, mocnymi zębami

i delikatna szczęka Mini Medium Maxi Giant Yorkshire teriery charakteryzują się delikatną szczęką oraz szerokimi, mocnymi zębami 3 Mocne zęby i delikatna szczęka Yorkshire teriery charakteryzują się delikatną szczęką oraz szerokimi, mocnymi zębami Zależność pomiędzy wagą psa oraz stosunkiem wysokości żuchwy (D) do wysokości pierwszego

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 Odczynniki biochemiczne do oznaczania substratów i enzymów na analizator Konelab 30 ise Prime.

Załącznik nr 3 Odczynniki biochemiczne do oznaczania substratów i enzymów na analizator Konelab 30 ise Prime. Załącznik nr 3 Odczynniki biochemiczne do oznaczania substratów i enzymów na analizator Konelab 30 ise Prime. Nr kat. Opis przedmiotu zamówienia Wielkość opak. (ilość fiolek x ilość ) Odczynniki do kolorymetrycznej

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo