Biosynteza erytrytolu z glicerolu przez drożdże Yarrowia lipolytica

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Biosynteza erytrytolu z glicerolu przez drożdże Yarrowia lipolytica"

Transkrypt

1 Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Wydział Nauk o Żywności Marta Marcinkiewicz Biosynteza erytrytolu z glicerolu przez drożdże Yarrowia lipolytica Praca doktorska wykonana po kierunkiem prof. dr hab. Waldemara Rymowicza w Katedrze Biotechnologii i Mikrobiologii Żywności Wrocław 2011

2 Niniejsza praca została wykonana w ramach projektu pn. Biotechnologiczna konwersja glicerolu do polioli i kwasów dikarboksylowych PO IG /09-00 Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Wrocław 2011 Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu Katedra Biotechnologii i Mikrobiologii Żywności Biuro Partnera Projektu ZIELONA CHEMIA Wrocław, ul. Chełmońskiego 37/41 tel fax

3 Panu prof. dr hab. Waldemarowi Rymowiczowi chciałabym serdecznie podziękować za cierpliwość i życzliwość, cenne uwagi i wskazówki otrzymane podczas dyskusji naukowych oraz za wszelką pomoc podczas pisania tej rozprawy

4 STRESZCZENIE Celem pracy było przygotowanie podstaw dla procesu biosyntezy erytrytolu z glicerolu przez drożdże Y. lipolytica. W pierwszym etapie badań, spośród 15 szczepów drożdży należących do tego gatunku, na podstawie wyników uzyskanych w hodowlach okresowych, prowadzonych w podłożach zawierających glicerol odpadowy lub techniczny, wybrano szczep Y. lipolytica Wratislavia K1, który w podłożu z glicerolem odpadowym charakteryzował się najwyższą wydajnością erytrytolu, szybkością objętościową i właściwą produkcji erytrytolu równymi Y ERY = 0,53 g/g; Q ERY = 1,01 g/lh; q ERY = 0,068 g/gh. Dla wybranego szczepu zbadano wpływ poszczególnych składników podłoża produkcyjnego oraz ich stężenia na proces biosyntezy erytrytolu. Analizowano źródła węgla, azotu i fosforu, a także obecność chlorków metali, jonów Cu +2 i Mn +2. Najefektywniejszy proces biosyntezy erytrytolu przebiegał w podłożu zawierającym następujące składniki [g/l]: glicerol odpadowy- 150, NH 4 Cl- 2, KH 2 PO 4-0,25, NaCl- 30, CuSO 4-0,5 mg/l, MnSO 4 xh 2 O- 20 mg/l. Początkowe ciśnienie osmotyczne towarzyszące optymalnemu stężeniu substratu i NaCl wynosiło: 7,19 (dla 150 g/l glicerolu odpadowego) i 5,91 MPa (dla 30 g/l NaCl). W kolejnym etapie badano wpływ warunków hodowlanych na proces produkcji erytrytolu z glicerolu przez wybrany mikroorganizm. Najkorzystniejsze warunki dla procesu biosyntezy tego związku były: temperatura- 30ºC, ph- 3,0 i szybkość obrotowa mieszadła- 800 rpm. Dodatkowo w przypadku różnych szybkości obrotów oceniono kształt komórek pod mikroskopem, który nie uległ znacznym zmianom. W ostatnim etapie badań dokonano szczegółowej charakterystyki procesu biosyntezy erytrytolu z glicerolu przez Y. lipolytica Wratislavia K1, w której analizowano przebieg produkcji erytrytolu, ciśnienie osmotyczne i stopień nasycenia tlenem podłoża w trakcie trwania hodowli. W trakcie tej hodowli powstało 100 g/l erytrytolu ze 150 g/l glicerolu odpadowego, a cały proces trwał 110 h. Wysoka selektywność tego procesu była możliwa dzięki obecności 30 g/l chlorku sodu, a biomasę po zakończeniu hodowli poddano analizie pod kątem zawartości białka, tłuszczu i składu kwasów tłuszczowych. Stężenia tych substancji w biomasie wynosiły odpowiednio: białko- 17,5%, tłuszcz wewnątrzkomórkowy- 7% z największym udziałem estrów kwasu oleinowego (45%) i linolowego (23,5%).

5 SPIS TREŚCI 1. PRZEGLĄD LITERATURY Właściwości i występowanie erytrytolu Właściwości chemiczne i fizyczne Właściwości fizjologiczne i odżywcze Występowanie erytrytolu i jego spożycie z naturalnych źródeł Zastosowanie erytrytolu Bezpieczeństwo spożywania i zastosowanie w przemyśle spożywczym Zastosowanie erytrytolu i jego pochodnych w pozostałych gałęziach przemysłu Produkcja erytrytolu Dane ekonomiczne Produkcja chemiczna Produkcja biotechnologiczna Mikroorganizmy Analiza składników podłoża do produkcji erytrytolu i wpływ ciśnienia osmotycznego Szlak biochemiczny powstawania erytrytolu w komórkach drożdżowych z udziałem dwóch rodzajów substratów Warunki hodowli, systemy hodowlane, skala produkcji i oczyszczanie erytrytolu Glicerol Właściwości, zastosowanie, metody produkcji Problemy z zagospodarowaniem glicerolu odpadowego z produkcji biopaliw Glicerol jako substrat w procesach biotechnologicznych Biotechnologiczne znaczenie niekonwencjonalnych drożdży Y. lipolytica Utylizacja różnych substratów Możliwości aplikacyjne CEL PRACY MATERIAŁY I METODY BADAŃ Mikroorganizmy Podłoża hodowlane i surowce Substrat Składniki glicerolu odpadowego Podłoże inokulacyjne- YM Podłoża do selekcji Y. lipolytica Podłoże do doboru źródła azotu Podłoże do doboru źródła fosforu Podłoże do doboru chlorków metali Podłoże do doboru substratu Podłoże do optymalizacji składu Podłoże do optymalizacji stężenia substratu Podłoże do optymalizacji warunków hodowlanych Pochodzenie składników podłoża Warunki hodowli Metody analityczne HPLC Oznaczenie biomasy Ciśnienie osmotyczne Natlenienie Zdjęcia mikroskopowe Oznaczenie zawartości białka w biomasie po produkcji erytrytolu... 53

6 3.4.7 Oznaczenie zawartości tłuszczu i kwasów tłuszczowych w biomasie po produkcji erytrytolu Oznaczenie zawartości tłuszczu wewnątrzkomórkowego Oznaczenie zawartości kwasów tłuszczowych Wykaz skrótów i wzorów użytych do obliczeń OMÓWIENIE WYNIKÓW Wybór szczepu drożdży Y.lipolytica do biosyntezy erytrytolu z glicerolu Dobór składników podłoża Dobór źródła azotu Dobór źródła fosforu Dobór chlorków metali Dobór jonów Cu +2 i Mn Wpływ stężenia poszczególnych składników podłoża Wpływ stężenia NH 4 Cl jako źródła azotu Wpływ stężenia KH 2 PO 4 jako źródła fosforu Wpływ stężenia NaCl Wpływ stężenia jonów Cu +2 i Mn Wpływ stężenia substratu Stosunek węgla do azotu (C/N) Biosynteza erytrytolu z udziałem różnych substratów Wpływ warunków hodowli Wpływ temperatury Wpływ odczynu środowiska hodowlanego Wpływ szybkości obrotów mieszadła Charakterystyka procesu biosyntezy erytrytolu przez Y. lipolytica Wratislavia K1 w warunkach optymalnego składu podłoża i warunków hodowlanych DYSKUSJA WYNIKÓW WNIOSKI BIBLIOGRAFIA SPIS TABEL I RYSUNKÓW Tytuł tabeli Str. Tabela 1. Porównanie właściwości fizycznych i chemicznych różnych polioli i 11 sacharozy Tabela 2. Efekt przeczyszczający poszczególnych polioli 13 Tabela 3. Występowanie erytrytolu w żywności 14 Tabela 4. Redukcja kalorii dla poszczególnych środków spożywczych poprzez 16 zastąpienie tradycyjnych substancji słodzących erytrytolem Tabela 5. Spożycie erytrytolu w Europie i Chinach w poszczególnych latach 19 Tabela 6. Struktura sprzedaży oraz informacja o zakładach firmy Binzhou-Sanyuan- 22 Biotechnology Tabela 7. Źródła izolacji mikroorganizmów produkujących erytrytol 25 Tabela 8. Skład chemiczny odpadowego glicerolu produkowanego przez włoską firmę 35 NOVAOL Tabela 9. Konwersja odpadowego glicerolu do cennych produktów na drodze 38 beztlenowego metabolizmu poszczególnych gatunków bakterii Tabela 10. Szczepy drożdży Y.lipolytica użyte w badaniach 46 Tabela 11. Skład glicerolu odpadowego (LOTOS) 48 Tabela 12. Wykaz składników standardów z poszczególnymi parametrami związanymi z 52 chromatografią Tabela 13. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 59 wybrane szczepy Y. lipolytica

7 Tytuł tabeli Str. Tabela 14. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 62 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających różne źródła azotu Tabela 15. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 64 Y. lipolytica Wratislavia K1 w podłożach zawierających różne źródła fosforu Tabela 16. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 65 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających różne chlorki metali Tabela 17. Porównanie ciśnienia osmotycznego w hodowlach zawierających różne 66 chlorki metali w podłożu Tabela 18. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 68 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających jony Cu +2 i Mn +2 Tabela 19. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 70 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających różne stężenia NH 4 Cl Tabela 20. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 71 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających różne stężenia KH 2 PO 4 Tabela 21. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 73 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających różne stężenia NaCl Tabela 22. Zależność pomiędzy ciśnieniem osmotycznym panującym na początku i na 74 końcu hodowli a stężeniem NaCl w podłożu produkcyjnym Tabela 23. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 77 Y. lipolytica Wratislavia K1 w podłożach zawierających różne stężenia: a) CuSO 4 i b) MnSO 4 Tabela 24. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 79 Y. lipolytica Wratislavia K1w podłożach zawierających różne stężenia substratu Tabela 25. Zależność pomiędzy ciśnieniem osmotycznym panującym w podłożu na 80 początku i na końcu hodowli, a stężeniem początkowym substratu Tabela 26. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 83 Y. lipolytica Wratislavia K1 w podłożach zawierających różne substraty Tabela 27. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 86 Y. lipolytica Wratislavia K1 w hodowlach prowadzonych w różnych temperaturach Tabela 28. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 88 Y. lipolytica Wratislavia K1 w hodowlach prowadzonych w różnym ph Tabela 29. Porównanie szybkości produkcji i wydajności erytrytolu z glicerolu przez 90 Y. lipolytica Wratislavia K1 w hodowlach prowadzonych przy różnych szybkościach obrotowych mieszadła Tabela 30. Selektywność, całkowita szybkość produkcji i wydajność erytrytolu z 94 glicerolu w hodowli periodycznej Y. lipolytica Wratislavia K1 Tabela 31. Zawartość białka i tłuszczu zawartych w biomasie drożdży Y. lipolytica 95 Wratislavia K1 po produkcji erytrytolu Tabela 32. Udział poszczególnych kwasów tłuszczowych zawartych w biomasie 96 drożdży Y. lipolytica Wratislavia K1 po produkcji erytrytolu Tabela 33. Porównanie produkcji erytrytolu z udziałem różnych mikroorganizmów i 110 podłoży hodowlanych Tabela 34. Porównanie produkcji erytrytolu z udziałem różnych mikroorganizmów i 117 warunków hodowlanych Tabela 35. Produkcja erytrytolu z udziałem różnych mikroorganizmów 121 Tytuł rysunku Str. Rys. 1 Wzór strukturalny erytrytolu [(2R,3S)-butano-1,2,3,4-tetraol] 10 Rys. 2 Wzór strukturalny treitolu [(2R,3R)-butano-1,2,3,4-tetraol] 10 Rys. 3 Pochodne erytrytolu wykorzystywane w przemyśle chemicznym i 18 farmaceutycznym Rys. 4 Produkcja chemiczna erytrytolu z udziałem różnych substratów 23

8 Tytuł rysunku Str. Rys. 5 Aktywny transport mannitolu u C. halophila 27 Rys. 6 Szlak produkcji erytrytolu z glukozy 29 Rys. 7 Hipotetyczny szlak produkcji erytrytolu i produktów ubocznych (mannitol, 31 arabitol) z glicerolu przez drożdże Y. lipolytica Rys. 8 Zakres badań- schemat 45 Rys.9 Przykładowy chromatogram standardu na kanale zawierającym odpowiedź z detektora RI Rys. 10 Biosynteza erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez wybrane szczepy Y. lipolytica na glicerolu: a) odpadowym b) technicznym Rys. 11 Wpływ źródła azotu na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 12 Wpływ źródła fosforu na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1. Rys. 13 Wpływ chlorków metali na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 14 Wpływ jonów Cu +2 i Mn +2 na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 15 Wpływ stężenia NH 4 Cl na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 16 Wpływ stężenia KH 2 PO 4 na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 17 Wpływ stężenia NaCl na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 18 Wpływ stężenia jonów: a) Cu +2 i b) Mn +2 w podłożu z dodatkiem chlorku sodu na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 19 Wpływ stężenia początkowego substratu na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 20 Porównanie parametrów produkcji erytrytolu z glicerolu przez Y. lipolytica Wratislavia K1 przy różnym stosunku węgla do azotu (C/N) Rys. 21 Wpływ rodzaju substratu na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 22 Wpływ temperatury na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 23 Wpływ ph na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 24 Wpływ szybkości obrotowej mieszadła na produkcję erytrytolu, biomasy i produktów ubocznych przez Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 25 Wpływ szybkości obrotów mieszadła na stopień nasycenia tlenem podłoża produkcyjnego w procesie biosyntezy erytrytolu z glicerolu przez drożdże Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 26 Utylizacja glicerolu, wzrost i tworzenie produktów ubocznych podczas biosyntezy erytrytolu z udziałem szczepu Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 27 Porównanie wydajności i szybkości produkcji w czasie procesu biosyntezy erytrytolu z glicerolu przez szczep Y. lipolytica Wratislavia K1 Rys. 28 Ciśnienie osmotyczne i stopień nasycenia tlenem podłoża mierzone w trakcie produkcji erytrytolu z udziałem szczepu Y. lipolytica Wratislavia K1 Zdjęcia Str. Fot. 1 Produkty firmy FITO PHARM zawierające erytrytol 20 Fot.2 Stan fizjologiczny komórek drożdży Y. lipolytica Wratislavia K1 pochodzących z 92 hodowli o różnych szybkościach obrotowych mieszadła

9 Przegląd literatury 1. PRZEGLĄD LITERATURY W ostatnich latach nastąpił wzrost zainteresowania żywnością specjalnego przeznaczenia, między innymi o obniżonej kaloryczności oraz dla diabetyków. Konsumenci coraz częściej zdają sobie sprawę z tego, że regularne spożywanie cukrów prostych, głównie sacharozy, powoduje duże szkody w organizmie. Prowadzą one do nadwagi, zaburzają gospodarkę cukrowo-lipidową, zwiększają ryzyko chorób układu krążenia (zawał serca, udar mózgu, nadciśnienie tętnicze) i sprzyjają występowaniu cukrzycy typu II (Kowalowski i wsp. 2004; Pregiel i wsp. 2010). Najskuteczniejszym sposobem ograniczenia energii pochodzącej z sacharozy jest stosowanie innych środków słodzących. Taka zmiana w składzie surowcowym produktów spożywczych może przyczynić się do poprawy zwyczajów żywieniowych. Bardzo popularne do tej pory słodziki, takie jak aspartam, acesulfan czy sacharyna obarczone są podejrzeniem o powodowanie groźnych chorób, dlatego obecnie poszukuje się obojętnych dla organizmu zamienników sacharozy (Pregiel i wsp. 2010). Jednym z takich związków jest erytrytol- niskokaloryczny słodzik z grupy polioli, który jako jedyny z nielicznych tego typu substancji produkowany jest metodami naturalnymi i posiada w stosunku do nich konkurencyjne właściwości. Dzięki temu znajduje on zastosowanie nie tylko jako substancja słodząca, ale także bardzo obiecujące wydaje się być zapotrzebowanie na erytrytol ze strony innych gałęzi przemysłu. W niniejszej dysertacji przedstawiono innowacyjny sposób otrzymywania erytrytolu z glicerolu przy udziale drożdży Yarrowia lipolytica. Podkreślenia wymaga fakt, że zarówno substrat (glicerol) jak i mikroorganizm nie były w zasadzie brane wcześniej pod uwagę przy tego rodzaju biosyntezie. Ponadto zastosowanie w takim procesie taniego surowca, jakim jest niewątpliwie odpadowy glicerol pochodzący z produkcji biopaliw, może w znacznym stopniu obniżyć koszty związane z wytworzeniem tego słodzika. Opracowanie technologii produkcji erytrytolu z taniej gliceryny przez drożdże Y. lipolytica jest uzasadnione i ważne zarówno od strony ekonomicznej jak i prozdrowotnej. 9

10 Przegląd literatury 1.1 Właściwości i występowanie erytrytolu Właściwości chemiczne i fizyczne Erytrytol jest alkoholem cukrowym należącym do grupy polioli i posiadającym cztery atomy węgla, z których każdy zawiera grupę hydroksylową. Ze względu na symetryczność swojej cząsteczki występuje tylko w formie mezo- i jest diastereoizomerom treitolu (rys. 1, 2). Rys. 1 Wzór strukturalny erytrytolu [(2R,3S)-butano-1,2,3,4-tetraol] Rys. 2 Wzór strukturalny treitolu [(2R,3R)-butano-1,2,3,4-tetraol] Związek ten jest niehigroskopijny, bardzo łatwo i szybko ulega krystalizacji. Jego bezwodne kryształy charakteryzują się słodkim smakiem, bez żadnych obcych nieprzyjemnych posmaków. Forma krystaliczna odznacza się białym kolorem i wyglądem zbliżonym do kryształów sacharozy. Po rozpuszczeniu w wodzie forma ta będzie tworzyć bezbarwne i pozbawione lepkości roztwory. Kryształy topią się w 122ºC przekształcając się w formę, która także jest pozbawiona koloru i lepkości. Chemiczne właściwości erytrytolu są podobne w stosunku do innych polioli dzięki braku obecności grup redukujących, co zapewnia znakomitą termostabilność, a także odporność na środowisko o odczynie kwaśnym. Różnice wynikają przede wszystkim z różnej rozpuszczalności, którą erytrytol ma zbliżoną do mannitolu (Gossens i Gonze 1996). Ze względu na wysoce ujemne ciepło rozpuszczania, erytrytol przyczynia się do ochłodzenia danego układu, którego jest składnikiem ( Przejawia się to w jego delikatnie chłodzącym smaku. W stosunku do pozostałych polioli, stosowanych jako zamienniki cukru, ma on najmniejszą masę cząsteczkową i dzięki temu posiada szereg interesujących właściwości takich jak: wysoką aktywność wody i ciśnienie osmotyczne w roztworze. Podsumowanie tych właściwości i porównanie ich w stosunku do innych polioli oraz sacharozy przedstawiono w tab

11 Tabela 1. Porównanie właściwości fizycznych i chemicznych różnych polioli i sacharozy (Źródło: Erytrytol Treitol Xylitol Mannitol Sorbitol Maltitol Palatynit Lactitol Sacharoza Ilość atomów węgla [nº] Masa cząsteczkowa [g/mol] Kaloryczność [kcal/g] 0,2-2,4 1,6 2,6 2,1 2,0 2,0 4,0 Słodkość w stosunku do sacharozy 0,7-1 0,4-0,5 0,4-0,5 0,9 0,45 0,3 1,0 Efekt chłodzenia dobry - bardzo dobry dobry dobry brak brak słaby brak Punkt topnienia [ºC] Temperatura krystalizacji [ºC] 53,3-46, ,5 34,5 35,5-32 Ciepło rozpuszczania [cal/g] -43, ,5-28,5-26,5-19, ,3 Termostabilność [ºC] >160 - >160 >160 >160 >160 >160 > Stabilność ph >3 hydroliza Długość cząsteczki [Å] 8,0-9,3-9,6-9,9 10,1-10, Przegląd literatury Szerokość cząsteczki [Å] 3,1-3,2-3,2-3,3 3, Lepkość bardzo niska - bardzo niska niska średnia średnia wysoka bardzo niska niska Higroskopijność bardzo niska - wysoka niska średnia średnia niska średnia średnia Rozpuszczalność w 25ºC [% w/w] Rozpuszczalność w 50ºC [% w/w]

12 Przegląd literatury Właściwości fizjologiczne i odżywcze Większość ważnych właściwości odżywczych i fizjologicznych, które wyróżniają erytrytol spośród pozostałych substancji słodzących, wynika z małego rozmiaru jego cząsteczki. Należy również zdawać sobie sprawę, że są one niezmiernie atrakcyjne dla jego konsumentów. Związek ten posiada podobny profil smakowy w stosunku do sacharozy. W przeliczeniu na masę daje to około 60-70% uczucia słodkiego smaku spowodowanego przez sacharozę. Oznacza to, że np. dla uzyskania słodkości powodowanej przez 5g sacharozy konieczne jest spożycie około 6,5-7 g erytrytolu (Tatoń i wsp. 2009). W odróżnieniu od pozostałych tego typu substancji nie pozostawia on obcych posmaków, dlatego też jest bardzo często mieszany z innymi słodzikami (m in. stewiozydy, taumatyna, aspartam), aby zamaskować ich niepożądany smak i poprawić słodkość. Dzięki takiemu zabiegowi będzie ona wyższa w przypadku mieszaniny erytrytolu i danej substancji słodzącej, niż sumy poszczególnych składników (Gossens i Gonze 1996). Kaloryczność erytrytolu odpowiada ok. 5% wartości sacharozy i wynosi 0,2-0,4 kcal/g. Wartość ta jest zdecydowanie najniższa wśród wszystkich polioli i środków słodzących, dlatego też większość krajów, w tym Unia Europejska (dopiero w 2008 r.), uznała za dopuszczalne podawanie informacji dotyczących braku kalorii na produktach zawierających tę substancję. Dostępność energii dla organizmu stanowi tylko 10% kaloryczności erytrytolu. Niski ciężar cząsteczkowy tego związku i brak enzymów odpowiedzialnych za jego degradację w organizmie sprawia, że około 80% tej substancji wydalane jest w niezmienionej formie wraz z moczem. Natomiast z pozostałych 20% tylko połowa jest przekształcana do wolnych kwasów tłuszczowych w okrężnicy (van Es 1987). Dzięki prawie całkowitemu braku obecności tych niezaabsorbowanych związków i gazów z reguły nie dochodzi w organizmie do wzdęć ani biegunek (Oku i Noda 1990). W przypadku trawienia pozostałych słodzików następuje degradacja tych substancji, które następnie są fermentowane przez mikroflorę przewodu pokarmowego (de Groot 1974). Tym samym, efekt przeczyszczający pozostałych polioli jest znacznie wyższy niż erytrytolu, co przedstawia tab. 2. Wartości dla erytrytolu są dwukrotnie wyższe w stosunku do maltitolu, ksylitolu i izomaltu i pięciokrotnie dla sorbitolu. 12

13 Przegląd literatury Tabela 2. Efekt przeczyszczający poszczególnych polioli (Źródło: de Cock i Bechert 2002) Maksymalna dawka nie powodująca efektu Poliol przeczyszczającego u [g/kg masy ciała]: Mężczyzn Kobiet Erytrytol 0,66 0,80 Sorbitol 0,17 0,24 Maltitol 0,30 0,30 Izomalt 0,30 - Xylitol 0,30 0,30 Indeks glikemiczny erytrytolu wynosi zero. Oznacza to, że nie wpływa na poziom glukozy i insuliny we krwi, zatem może być bez przeszkód stosowany przez osoby cierpiące na cukrzycę (Bornet i wsp. 1996). Ponadto może hamować proces fermentacji niektórych cukrów przez bakterie w jamie ustnej głównie z rodzaju Streptococcus i tym samym ograniczyć możliwości rozwoju próchnicy zębów (de Cock i Bechert 2002). Innym efektem stosowania erytrytolu jest spadek masy ciała w wyniku redukcji wartości kalorycznej diety zawierającej erytrytol zamiast sacharozy (Tatoń i wsp. 2009). Ze względu na obecność grup hydroksylowych związek ten może również pełnić funkcję antyoksydacyjną, dzięki której będzie łączyć się z wolnymi rodnikami i chronić w ten sposób komórkę przed ich szkodliwym działaniem (de Cock i Bechert 2002; den Hartog i wsp. 2010) Występowanie erytrytolu i jego spożycie z naturalnych źródeł Erytrytol po raz pierwszy został wyizolowany z porostów (Huneck i wsp. 1967) oraz alg morskich (Lamy 1852; Bamberger i Landsiedl 1900). Oprócz tego występuje również w: pyłkach kwiatów; owocach takich jak: melony, gruszki i winogrona (Shindou i wsp. 1989); grzybach kapeluszowych (Yoshida i wsp. 1984); fermentowanych napojach takich jak: wino (Dubernet i wsp. 1974), sake (Masuda i wsp. 1967); zupa i pasta Miso na bazie fasoli, a także w starterach serowarskich (Shindou i Ishizuka 1996) i sosie sojowym (Onishi i Saito 1959). Zawartość erytrytolu w poszczególnych produktach spożywczych przedstawia tab

14 Przegląd literatury Tabela 3. Występowanie erytrytolu w żywności (Źródło: Goossens i Gonze 1996) Żywność Ilość erytrytolu [mg/kg,l*] Melony Gruszki 0-40 Winogrona 0-42 Wino * Sos sojowy 910* Pasta fasolowa Miso 1310 Jego spożycie z naturalnych źródeł (głównie ser i wino) wynosi 1,3 mg/kg masy ciała/ dobę w Stanach Zjednoczonych, natomiast w Japonii 0,7 mg/kg masy ciała/dobę (Bernt i wsp. 1996). W organizmie człowieka oraz zwierząt substancja ta występuje w tkankach wchodzących w skład soczewki oka (Tomana i wsp. 1984) i płynach ustrojowych takich jak: osocze (1,2 mg/l) (Niwa i wsp. 1993), krew (Britton i wsp. 1967), sperma (ok. 69 mg/l) (Storset i wsp. 1978), mocz ( mg/l) (Imanari i wsp. 1975), płyn mózgowo-rdzeniowy (Servo i wsp. 1977) i owodniowy (Roberts i wsp. 1976) Zastosowanie erytrytolu Erytrytol został uznany za zamiennik sacharozy czwartej generacji po sorbitolu (pierwszej generacji), izomalcie (drugiej generacji) i preparacie zawierającym ekstrakty roślinne o nazwie Alveosweet (trzeciej generacji) (Clarke 1995) Bezpieczeństwo spożywania i zastosowanie w przemyśle spożywczym Erytrytol był przedmiotem obszernych badań metabolicznych, toksykologicznych i klinicznych mających ocenić bezpieczeństwo jego stosowania w żywności (Bernt i wsp. 1996). W tym celu przeprowadzono liczne badania dotyczące oceny metabolizmu i toksyczności ostrej, podprzewlekłej i przewlekłej u myszy, szczurów i psów, a także u ludzi. We wszystkich badaniach substancja ta była dobrze tolerowana, nawet w bardzo dużych dawkach nie wykazywała efektów toksycznych. Nie stwierdzono działania kancerogennego, mutagennego czy teratogennego. Poza tym 14

15 Przegląd literatury wiele badań wykazało, że nie wpływa ona na reprodukcję czy płodność. W żadnych badaniach nie zanotowano histologicznych dowodów toksyczności erytrytolu dla takich narządów jak wątroba czy nerki (Munro i wsp. 1998; Tatoń i wsp. 2009). Uznano, że wszystkie działania uboczne tego poliola stanowią fizjologiczną odpowiedź na aktywność osmotyczną podawanego związku, a nie są znaczącym efektem toksycznym. Potwierdziła to Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) w swoim specjalnym oświadczeniu i uznała erytrytol za całkowicie bezpieczny dodatek do żywności (WHO Setting ADI. In Principles for the Safety Assessment of Food Additives and Contaminants in Foods, 1987). W USA w roku 1997 związek ten otrzymał status GRAS (Generally Recognized As Safe), ponadto monografia erytrytolu znajduje się w Farmakopei Europejskiej- European Pharmacopoeia Monographs- Erythritol. Związek ten został zaakceptowany do zastosowania w żywności także w innych krajach w latach: 1990 (Japonia); 1999 (Australia, Nowa Zelandia, Tajwan); 2000 (Singapur, Korea Południowa); 2001 (Rosja, Izrael, Republika Południowej Afryki, Chiny); 2002 (Meksyk); 2004 (Urugwaj, Filipiny, Kanada); 2005 (Paragwaj, Argentyna, Brazylia). W Polsce Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 18 września 2008 roku w sprawie dozwolonych substancji dodatkowych erytrytol (E968) został dopuszczony do stosowania, jako dodatek do żywności zgodnie z Dyrektywą 2006/52/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Europy z dnia 5 lipca 2006 roku w sprawie substancji słodzących używanych w środkach spożywczych. Na mocy tego rozporządzenia w Polsce może być on stosowany w różnego rodzaju deserach jajecznych, opartych na zbożach lub tłuszczach, śniadaniowych przetworach zbożowych, lodach, dżemach, galaretkach, marmoladach, owocach kandyzowanych oraz preparatach owocowych. Ponadto może być dodawany do wyrobów cukierniczych: opartych na skrobi lub owocach suszonych, produktów kakaowych, produktów do smarowania pieczywa opartych na kakao lub mleku, suszonych owocach lub tłuszczach; pieczywa cukierniczego i wyrobów ciastkarskich. Znajduje również zastosowanie jako dodatek do gum do żucia, musztard, środków specjalnego żywieniowego przeznaczenia, a także suplementów diety (Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 września 2008 roku w sprawie dozwolonych substancji dodatkowych). Obniżenie kaloryczności w poszczególnych produktach spożywczych przy zastosowaniu erytrytolu przedstawia tab

16 Przegląd literatury Tabela 4. Redukcja kalorii dla poszczególnych środków spożywczych poprzez zastąpienie tradycyjnych substancji słodzących erytrytolem (Źródło: Gossens i Gonze 1996) Produkt spożywczy Obniżenie kaloryczności [%] Słodzik stołowy 90 Twarde karmelki 90 Suplement diety 85 Guma do żucia 85 Pomada 65 Krem do ciast na bazie tłuszczu 36 Czekolada 34 Krem do ciast typu instant 31 Ciasto biszkoptowe 25 W Stanach Zjednoczonych i w Azji Południowo-Wschodniej erytrytol może być również stosowany jako zamiennik substancji słodzących w napojach i jogurtach, jednakże Unia Europejska jak do tej pory nie wyraziła zgody na taką aplikację. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) po raz kolejny dokonał przeglądu i analizy nowych testów m in. dotyczących tolerancji pokarmowej u dzieci pod kątem rozszerzenia zezwolenia na stosowanie erytrytolu w napojach. Mimo wszystko w opinii opublikowanej 9 lipca 2010 r. Urząd stwierdził, że wciąż istnieją wątpliwości odnośnie bezpieczeństwa erytrytolu używanego do napojów w celach innych niż słodzenie na zaproponowanym poziomie 2,5% ( Oprócz funkcji słodzącej związek ten może znaleźć zastosowanie w produktach spożywczych: jako wzmacniacz lub nośnik aromatu; substancja wypełniająca lub absorbująca jony i zapobiegająca zmianom smaku, konsystencji i barwy produktu; przy utrzymywaniu wilgotności, stabilizacji i zagęszczeniu produktu (Dyrektywa 2006/52/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej 2006 r.) Zastosowanie erytrytolu i jego pochodnych w pozostałych gałęziach przemysłu Erytrytol wykorzystywany jest także w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym i chemicznym. W przemyśle farmaceutycznym stosowany jest do 16

17 Przegląd literatury produkcji osłonek cukrowych na tabletki (Ohmori i wsp. 2004), ale przede wszystkim jest prekursorem dla wszelkiego rodzaju substancji chiralnych, tzw. building blocks, o czterech atomach węgla (Pottie i wsp. 1994). Jego optycznie czynny izomer- treitol jest substancją wyjściową dla szeregu leków cytostatycznych (Bemis i Chaturvedi 1997). Pochodne nitrowe erytrytolu, takie jak tetraazotan pentaerytrytolu (rys. 3a), rozszerzają naczynia wieńcowe i są składnikami środków przeciwko dusznicy bolesnej (Angina pectoris) (Röper i Gossens 1993). Estry kwasu galusowego i erytrytolu (rys. 3b) wykazują właściwości antymutagenne (Romert i wsp. 1994) oraz przeciwnowotworowe (Gali i wsp. 1993). Oprócz tego związki te mogą być wykorzystane w przemyśle tekstylnym podczas obróbki skór. Jest to technologia korzystna dla środowiska, gdyż przyczynia się do eliminacji soli chromianowych z tego procesu (Tang i wsp. 2003). W kosmetologii erytrytol z powodzeniem może być stosowany jako zamiennik gliceryny w celach ochraniających kosmetyki przed zepsuciem, gdyż większość mikroorganizmów nie ma zdolności do utylizacji tego związku ( Jako składnik kremów utrzymuje właściwą wilgotność w rogowej warstwie naskórka ( W przemyśle chemicznym stosowane są głównie pochodne erytrytolu lub jego polimery. Poliestry i polietery 1,4-anhydroerytrytolu (rys. 3c,d,e) używane są do produkcji tworzyw sztucznych takich jak: żywice epoksydowe będące składnikami farb (Kasumi 1995), pianki poliuretanowe (Li i wsp. 2003) oraz filmy będące składnikami materiałów optoelektronicznych (diody LED, fotokomórki) (Ouyang i wsp. 2005). Ponadto związki te mogą służyć jako dodatki podczas stabilizacji lub plastyfikatory podczas redukcji skrobi i celulozy (Bippes 2007). Natomiast pochodne erytrytolu mogą być wykorzystywane jako: prekursory dla innych związków chemicznych m.in. bicyklicznych dioksanów (Jensen i wsp. 1975) i sulfonianów (Halila i wsp. 2002), materiały wybuchowe (Tarver i wsp. 2003), rozpuszczalniki w elektrycznych izolatorach (Röper i Gossens 1993). Ze względu na swoją wysoka temperaturę topnienia erytrytol może być elementem materiałów zmiennofazowych (tzw. PCM), które mogą magazynować ciepło utajone (Hidaka i wsp. 2004) lub wchodzić w skład cieczowych kolektorów słonecznych (Sharma i wsp. 2005). Natomiast badania Kuroda i wsp. (2008) wykazały, że ten poliol wpływa na przyspieszenie wzrostu u niektórych roślin i grzybów, dlatego może znaleźć zastosowanie w rolnictwie jako regulator wzrostu. Na uwagę zasługuje również fakt, iż erytrytol może być także substratem w procesach mikrobiologicznych, w których powstają cenne produkty. Mogą nimi być 17

18 Przegląd literatury mannozyloerytrytololipidy (rys. 3f), które tworzą się na drodze mikrobiologicznej konwersji z udziałem Pseudozyma aphidis (Rau i wsp. 2005). Substancje te stosowane są: w leczeniu schizofrenii, jako zmienniki dopamin (Vértesy i wsp. 2002), przy oczyszczaniu białek (Im i wsp. 2003) i jako antyaglomeranty podczas krystalizacji lodu (Kitamoto i wsp. 2001). Natomiast w wyniku przekształcenia erytrytolu z udziałem bakterii z rodzaju Gluconobacter powstaje erytruloza, która może być cennym składnikiem kosmetyków nadających skórze brązową barwę (tzw. samoopalacze) (Shreier i Jermann 2000) lub też prekursorem w produkcji m in. butanotriolu, kwasu 4- amino-3-hydroksymasłowego oraz biotyny (Imfeld i wsp. 2001; de Wilde i wsp. 1987; van der Eycken i wsp. 1987). a) b) Tetranitroerytrytol Ester kwasu galusowego i erytrytolu c) d) 1,4- cisanhydroerytrytol Polieter erytrytolu e) f) Poliuretan polieteru erytrytolu Lipid mannolzyloerytrytolowy Rys. 3 Pochodne erytrytolu wykorzystywane w przemyśle chemicznym i farmaceutycznym (Źródło: Bippes 2007) 18

19 Przegląd literatury 1.3. Produkcja erytrytolu Dane ekonomiczne Jak podaje portal internetowy Food-Navigator ( w roku 2005 najwięcej alkoholi cukrowych spożywali Amerykanie- około ton, co stanowiło 79% globalnej produkcji tych słodzików. W ogólnodostępnych źródłach nie znaleziono informacji odnośnie samego erytrytolu. Wiadomo natomiast, że konsumpcja tego związku w Chinach w roku 2012 wzrośnie szacunkowo 6-krotnie w stosunku do roku 2002 (tab. 5). W przypadku Europy nie jest to zjawisko na tak wysoką skalę, ale obserwuje się w ostatnich latach wzrost spożycia tego słodzika w Europie Zachodniej o 1,5%, natomiast w Europie Wschodniej o 5% (tab. 5). Najwięcej tego związku w Europie spożywają Brytyjczycy (około ton). Tabela 5. Spożycie erytrytolu w Europie i Chinach w poszczególnych latach (Źródło: Euromonitor International Report 2008) Europa Chiny Rok Wschodnia Zachodnia [tony] [tony] [tony] 2002 brak akceptacji Unii Europejskiej brak ogólnodostępnych prognoz 634 Z uwagi na rosnącą popularność erytrytolu szacuje się, że jego światowa produkcja będzie stale wzrastać z 20 tysięcy ton w roku 2006 do spodziewanych 23 tysięcy ton w 2011 (Frost i Sullivan 2007; Moon i wsp. 2010). Do czołowych producentów tego związku należą m.in. Bolak Corporation (Washung, Kyungki-do, Korea Południowa), Baolingbao Biotechnology Co.,Ltd (Shandong, Chiny), Titanbiotech (Dehli, Indie), Cargill Food & Pharm Specialities (Blair, Nebraska, USA) i Mitsubishi Chemical Corporation (Tokyo, Japonia). Jedyną firmą produkującą ten związek w Europie jest Jungbunzlauer (Bazylea, Szwajcaria). W chwili obecnej na polskim rynku pojawiły się 2 produkty o nazwach Ekstra-Line i Diabex (FITO PHARM 19

20 Przegląd literatury Sp. z o.o., Mysiadło, powiat Piaseczno) zawierające erytrytol w swoim składzie. Ich ceny wahają się w granicach około 10-15zł za 125g produktu ( -niskokaloryczny-cukier-dla-zabierzow_ html). Fot. 1 Produkty firmy FITO PHARM zawierające erytrytol (Źródło: Według raportu Frost i Sullivan (2007) wzrastające zapotrzebowanie na żywność niskokaloryczną poszerzyło możliwości aplikacji alkoholi cukrowych i pozytywnie wpłynęło na ich wzrost produkcji w Europie. Spowodowało to również, że na europejskim rynku polioli zaznaczyła się rosnąca konkurencja ze strony azjatyckich producentów, co wywarło znaczący wpływ na cenę tych produktów. Autorzy tego raportu podkreślają, że koncentrując się na jakości, obsłudze klienta i nowych produktach, europejscy producenci polioli będą w stanie sprostać konkurencji wynikającej z tanich produktów oferowanych przez firmy azjatyckie. Według tego raportu w przyszłości ma zachodzić jeszcze większa intensyfikacja tej konkurencji, dlatego też, producenci z Europy będą musieli szukać tańszych surowców w celu obniżenia kosztów produkcji. Jak podaje chiński Instytut Shandong Food & Fermentation Industry na swojej stronie internetowej ( cena erytrytolu wynosi ok. 6,5-7 tyś. dolarów/tonę, natomiast koszt produkcji jednej tony wynosi 2,5 tyś. dolarów. Przy rocznej produkcji 5 tysięcy ton można osiągnąć dochód w wysokości 35 mln. dolarów, przy czym zysk wynosi 22 mln. dolarów. Warto także 20

21 Przegląd literatury podkreślić, że według tych kalkulacji koszty produkcji erytrytolu stanowią około jedną trzeciej ceny tego związku. Dokładna analiza ekonomiczna związana z biosyntezą erytrytolu z sacharozy została przedstawiona przez Bippesa (2007). Otóż według tego badacza koszty produkcji 1 tony erytrytolu wynoszą około 2,5 tyś. euro (co odpowiada około 3,5 tyś. dolarów), zakładając roczną produkcję na poziomie 5 tyś. ton. Dogłębna analiza kosztów zużycia materiałów i energii wykazała, że 80% tych kosztów stanowią składniki podłoża, natomiast 20% koszty związane z energią. Wśród składników podłoża najdroższymi okazały się substrat- sacharoza, której cena (450 euro/tonę) stanowiła 74% kosztów, a także ekstrakt drożdżowy (20%). Oprócz tych kosztów największy wpływ na cenę erytrytolu miały także: czas fermentacji, stężenie substratu, produktu oraz wydajność jego tworzenia. Stąd autor podkreśla, że znaczącą rolę w realizacji tego typu inwestycji mają badania uwzględniające wyżej wymienione aspekty i głównie należy obniżyć koszty związane ze składnikami podłoża. Idealnym rozwiązaniem wydaje się być zastąpienie węglowodanowego substratu tanim i łatwo dostępnym surowcem, jakim niewątpliwie może być glicerol odpadowy. Jak podaje portal cena odpadowego glicerolu w Europie w 2010 roku wahała się w granicach euro/tonę czyli była o połowę niższa niż cena sacharozy. Analizując dane z tab. 6 można zaobserwować jak wygląda struktura sprzedaży, wielkość zakładów i struktura zatrudnienia w firmie Binzhou Sanyuan Biotechnology, która posiada najnowsze i największe zakłady produkujące erytrytol w Chinach. Oceniając materiały promocyjne zamieszczone na stronie internetowej można zauważyć, że strategia reklamy dla produktów zawierających erytrytol opiera się w głównej mierze na jego doskonałych właściwościach odżywczych oraz naturalności czyli naturalnym pochodzeniu i metodzie produkcji. 21

22 Przegląd literatury Tabela 6. Struktura sprzedaży oraz informacja o zakładach firmy Binzhou-Sanyuan- Biotechnology, Binzhou, Chiny (Źródło: Sprzedaż Główne rynki sprzedaży Sprzedaż roczna Ameryka Północna, Południowa, Europa Zachodnia, Azja Południowo- Wschodnia, Afryka, Oceania, Środkowy Wschód, Azja Zachodnia, Europa Wschodnia 5-10 mln dolarów Eksport 81%-90% Informacje o zakładach Wielkość m 2 Liczba linii produkcyjnych 4 Liczba pracowników pracujących umysłowo Liczba pracowników pracujących fizycznie Systemy zarządzania jakością HACCP ISO 9001:2000 ISO 14001: Produkcja chemiczna Erytrytol można uzyskać różnymi metodami chemicznymi. Jedną z możliwości syntezy erytrytolu na drodze chemicznej jest reakcja chlorowcowania 2-buten-1,4-diolu z uwodnionym węglanem w środowisku alkalicznym. Końcowy etap to reakcja zmydlania powstającej erytro-2-chlorohydryny z alkalicznym węglanem sodu (rys. 4a). Proces ten stanowi alternatywę dla reakcji bromowania tego substratu, po którym następuje rozdzielenie bromianów i przekształcenie w środowisku wodnym dioksybutadienu w erytrytol. Metoda ta jest droższa, bardziej skomplikowana i odznacza się gorszą wydajnością (Reppe i Schnabel 1943). Erytrytol może również powstać w wyniku redukcji dialkiloestru kwasu winowego w obecności katalizatora miedziowo-chromianowego. Jednak drugim tworzącym się produktem jest odpowiedni alkohol alkilowy, który występuje w ilościach dwukrotnie większych w stosunku do erytrytolu (rys. 4b) (Trenner i Bcher 1951). Hydratacja samego kwasu winowego przy udziale katalizatora niklowego Raneya prowadzi natomiast do powstania mieszaniny 22

23 Przegląd literatury erytrytolu i treitolu, która wymaga rozdzielenia lub też katalitycznej izomeryzacji (rys. 4c) (Elseviers i wsp. 1998). Kolejną metodą jest hydroliza skrobi dialdehydowej do równomolowej mieszaniny erytrytolu i glikolu etylenowego (rys. 4d). W tym przypadku substrat wymaga odpowiedniego przygotowania polegającego na zastosowaniu wysokich temperatur ( ºC) i wysokiego ciśnienia (12-14 MPa), a także użyciu odpowiedniego katalizatora niklowego (Sloan i wsp. 1957; Pfeifer i wsp. 1960). a) b) Buten-2-1,4-diol Erytrolo-2- Erytrytol chlorohydryna c) d) Dialkiloester kwasu winowego Erytrytol Kwas winowy Treitol Erytrytol Skrobia Erytrytol Glikol dialdehydowa etylenowy Rys. 4 Produkcja chemiczna erytrytolu z udziałem różnych substratów (Źródło: Bippes 2007) Reasumując, produkcja chemiczna erytrytolu jest całkowicie nieopłacalna w procesie przemysłowym ze względu na: wysokie koszty energii i substratów, problemy z rozdziałem dodatkowych produktów, a także obecność szkodliwych substancji powstających lub towarzyszących temu procesowi. Tym samym jedynym prostym rozwiązaniem wydaje się być użycie do tego celu metod biologicznych z użyciem mikroorganizmów Produkcja biotechnologiczna Erytrytol jako jedyny ze wszystkich alkoholi wielowodorotlenowych jest produkowany na skalę przemysłową w procesie biotechnologicznym, w którym 23

24 Przegląd literatury wykorzystuje się zdolność niektórych drożdży oraz grzybów, szczególnie gatunków osmofilnych, do nadprodukcji tego związku. W roku 1953 Binkley i Wolform po raz pierwszy zasugerowali, że erytrytol może być produkowany przez drożdże na podstawie analizy śladowych jego ilości znajdujących się w melasie po procesie fermentacji. W kolejnych latach Spencer i Sallans (1956) oraz Onishi (1960, 1961) w swoich badaniach wykazali, iż to głównie osmofilne drożdże są zdolne do produkcji polioli, w tym erytrytolu. Od tamtego czasu trwają intensywne badania nad selekcją mikroorganizmów i doskonaleniem procesu biosyntezy tego związku. W opracowaniach naukowych wiele uwagi poświęcono izolacji i udoskonalaniu szczepów (Ishizuka i wsp. 1989), optymalizacji składu podłoża i warunków hodowlanych (Hajny i wsp. 1964, Ishizuka i wsp. 1989, Park i wsp. 1998a) Mikroorganizmy Uzdolnienia do nadprodukcji erytrytolu zaobserwowano u osmofilnych drożdży należących do rodzajów Pichia, Zygopichia, Candida, Debaryomyces, Moniliella, Torula, Torulopsis, Trigonopsis, Trichosporon, Trichosporonoides, Pseudozyma (Onishi i wsp. 1960; Chida i Ochiai 1998; Suh i wsp. 1999a; Lin i wsp. 2002; Park i wsp. 2005; Jeya i wsp. 2009), a także u niektórych grzybów (Aspergillus, Penicillium, Beauveria, Ustilago) (JL Yuill 1948; Hirata i wsp. 1999; Lee i Lim 2003; Tarocco i wsp. 2005) i bakterii np. Leuconostoc oenos (Veiga-Da-Cunha i wsp. 1992). Według Hattori i Suzuki (1974) oraz Dezeeuw i Tynan (1973) takie predyspozycje wykazują również drożdże Y. lipolytica. W procesie przemysłowym wykorzystywany jest szczep Trichosporonoides megachiliensis SN-G42 (dawniej Aureobasidium sp. SN-G42), który może produkować erytrytol z 335 g/l glukozy z wydajnością 0,47 g/g i szybkością objętościową równą 2 g/lh, czas trwania tego procesu to 96 godzin (Sawada i wsp. 2009). W zależności od danego szczepu jak i jego warunków wzrostu oprócz erytrytolu mogą tworzyć się w różnych proporcjach inne poliole, stanowiące produkty uboczne, takie jak: glicerol, rybitol, arabitol lub mannitol. W badaniach nad produkcją erytrytolu stosowano zarówno szczepy pochodzące z różnych kolekcji (m in. American Type Culture Collection, Korean Culture Center for Microorganism, Central Bureau voor Shimmelcultures- Holandia, National Institute of Bioscience and Technology, Ministry 24

25 Przegląd literatury of Trade and Industry- Japonia) jak i szczepy dzikie. Źródła ich izolacji przedstawiono w tab. 7. Ilość wyizolowanych szczepów zdolnych do produkcji erytrytolu spośród wszystkich izolatów wahała się w granicach od 0,3 (Wako i wsp. 1988) do 5,47% (Aoki i wsp. 1993). Większość z tych mikroorganizmów odznaczała się wysoką osmotolerancyjnością ze względu na środowisko występowania. W celu poprawy tych predyspozycji, zmniejszenia zdolności do tworzenia piany i w efekcie poprawienia wydajności całego procesu biosyntezy, dokonywano mutacji wyizolowanych szczepów promieniami UV, środkami chemicznymi (głównie NTG- N-metylo-N-nitrozoguanidyna) (Ishizuka i wsp. 1989; Lee i Lim 2003) lub za pomocą fuzji protoplastów (Liu i wsp 2008). Zazwyczaj stosowano metody polegające na łączeniu obu rodzajów mutacji i ich wielokrotnym powtarzaniu (Park i wsp. 2005, Abe i Morioka 1999). Tabela 7. Źródła izolacji mikroorganizmów produkujących erytrytol Źródło izolacji Mikroorganizm Literatura owoce świeże i kandyzowane miód plastry miodu pyłki kwiatów roztwory sacharozy pasta fasolowa Miso sos sojowy Moniliella sp. Lin i wsp. (2002) Moniliella sp. Trichosporon sp. Trichosporonoides sp. Trichosporon sp. Candida sp. Moniliella sp. Trichosporon sp. Trichosporonoides sp. Ustilago sp. Torula sp. Pichia sp. Pichia miso, Debaryomyces mogii P. mogii Pichia sp. Debaryomyces hansenii Lin i wsp. (2002) Aoki i wsp. (1993) Aoki i wsp. (1993) Park i wsp. (1998b) Kim i wsp. (1996) Lin i wsp. (2002) Aoki i wsp. (1993) Aoki i wsp. (1993) Hirata i wsp. (1999) Kim i wsp. (1999) Cho i wsp. (1999a) Mogi (1939) Ohara i Nonomura (1954) Onishi (1961) ścieki z cukrowni Moniliella sp. Lin i wsp. (2002) szlamy Pseudozyma tsukubaensis Jeya i wsp. (2009) gleba po uprawie: a) trzciny cukrowej w Okinawie b) kukurydzy Aureobasidium sp. Penicillum sp. Ishizuka i wsp. (1989) Lee i wsp. (1997) 25

26 Przegląd literatury Analiza składników podłoża do produkcji erytrytolu i wpływ ciśnienia osmotycznego Okazuje się, że skład podłoża produkcyjnego może mieć kluczowe znaczenie w biosyntezie erytrytolu przez drożdże. Produkcja tego zamiennika sacharozy zależy między innymi od: wysokiego stężenia substratu, odpowiedniego źródła azotu i fosforu, a także dodatkowych substancji takich jak: chlorki czy jony miedzi i manganu. Głównymi substratami biorącymi udział w procesie tworzenia erytrytolu przez drożdże są: glukoza, fruktoza, sacharoza, czy hydrolizaty skrobiowe (Aoki i wsp. 1993; Yang i wsp. 1999; Yu i wsp. 2006). Próbowano także zastosować inne substraty takie jak glicerol (Jeya i wsp. 2009) oraz n-alkany (Hattori i Suzuki 1974a), ale produkcja z ich udziałem nie była na tyle korzystna niż w przypadku węglowodanów. W podłożach produkcyjnych najczęściej stosowane były organiczne źródła azotu takie jak: ekstrakt drożdżowy, słodowy, namok kukurydziany, mocznik lub pepton (Sasaki i wsp. 1990; Horikita i wsp. 1990; Burschäpers i wsp. 2002). Pozostałe składniki podłoża, zawierające inne pierwiastki biogenne takie jak fosfor czy siarkę, dodawane były do podłoża w postaci połączeń nieorganicznych pod postacią wodorofosforanu potasu i siarczanu magnezu. Jedynym alternatywnym źródłem fosforu w stosunku do KH 2 PO 4, który przyczynił się do polepszenia produkcji erytrytolu był kwas fitynowy (Lee i wsp a). W oparciu o dane literaturowe do większości podłoży hodowlanych dodawano ekstrakt drożdżowy, który jest bogatym i pełnowartościowym źródłem witamin dla drożdży. Oceniono także wpływ poszczególnych witamin, zwłaszcza z grupy B i wśród tego rodzaju związków największe znaczenie dla produkcji erytrytolu miała tiamina (Sawada i wsp. 2009). Ponadto badacze zaobserwowali, że wysokie stężenie substratu lub jony chlorkowe mogą powodować wzrost ciśnienia osmotycznego w podłożu, które wywołuje w komórkach drożdżowych akumulację polioli, w tym erytrytolu (Kayingo i wsp. 2001, van Eck i wsp. 1993). Związek ten jest produkowany w odpowiedzi na stres osmotyczny komórki, a następnie akumulowany w jej wnętrzu jako roztwór chroniący przed wyciekiem wody. Do tego rodzaju substancji należą również glicerol i inne poliole takie jak: arabitol, sorbitol i mannitol (Canh i wsp. 1975). Jednakże ze względu na swój niski ciężar cząsteczkowy erytrytol, podobnie jak glicerol są uważane za bardziej skuteczne w regulacji ciśnienia osmotycznego, niż związki o wyższym ciężarze takie jak np. mannitol (Hallsworth i Magan 1996). Roztwory te nie mogą być dla komórki toksyczne nawet w wysokich stężeniach, niezbędnych podczas równowagi osmotycznej. Transport tego rodzaju związków w komórkach drożdżowych może 26

27 Przegląd literatury przebiegać w różny sposób w zależności od gatunku, a także rodzaju substancji uczestniczącej w osmoregulacji. U drożdży S. cerevisiae funkcję osmoregulacyjną pełni glicerol. Jest on transportowany na zasadzie dyfuzji ułatwionej za pomocą specjalnych białek transportujących, które po aktywacji umożliwiają wyciek glicerolu oraz jonów z komórki aż do obniżenia poziomu regulacyjnego (Chamberlin i Strange 1989). Kanały białkowe otwierają się w warunkach hipoosmotycznych, a zamykają w warunkach hiperosmotycznych tak, aby kontrolować wyciek bądź gromadzenie tego alkoholu (Luyten i wsp. 1995, Tamás i wsp. 1999). Inne poliole takie jak: ksylitol, rybitol, arabinitol, mannitol, sorbitol i galaktitol, nie są utylizowane przez te drożdże, ale mogą być transportowane na zasadzie dyfuzji prostej poprzez pory w membranie. Inaczej natomiast jest przenoszony erytrytol, gdyż jest on wychwytywany przez komórkę i zamykany tuż przy powierzchni błony (Canh i wsp. 1975). U drożdży Rhodotorula gracilis, Torulopsis candida i Candida intermedia zaobserwowano natomiast aktywny transport polioli (Klöppel i Höfer 1976; Haškovec i Kotyk 1973; Loureiro-Dias 1987). U R. gracilis były to dwa systemy transportujące: konstytucyjny o niskim powinowactwie i charakterystyczny dla pentitoli indukcyjny o wysokim powinowactwie (Klöppel i Höfer 1976). W komórkach C. intermedia dochodziło do aktywnego transportu polioli (sorbitol, xylitol, arabinitol i mannitol) na zasadzie specyficznego systemu symportu H + -poliol (Loureiro-Dias 1987). Według Silva-Graça (2004) u halofilnych drożdży C. halophila aktywny transport mannitolu odbywa się przypuszczalnie także na zasadzie symportu (rys. 5), który wykazuje słabe powinowactwo w stosunku do mannitolu, odbywa się bez wycieku protonów i jest wysoce specyficzny w stosunku do zewnątrzkomórkowego ph. Rys. 5 Aktywny transport mannitolu u C. halophila (Źródło: Silva-Graça 2004) 27

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA

BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA BIOTECHNOLOGIA OGÓLNA 1. Wprowadzenie do biotechnologii. Rys historyczny. Zakres i znaczenie nowoczesnej biotechnologii. Opracowanie procesu biotechnologicznego. 7. Produkcja biomasy. Białko mikrobiologiczne.

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

Słodziki - aspekty żywieniowe i zdrowotne

Słodziki - aspekty żywieniowe i zdrowotne WSZECHNICA ŻYWIENIOWA SGGW Słodziki - aspekty żywieniowe i zdrowotne dr inż. Elżbieta Wierzbicka Katedra Żywienia Człowieka SGGW Warszawa, 21 maja 2014 r. 1 Stosowanie substancji słodzących-regulacje prawne

Bardziej szczegółowo

Naturalne słodziki dla diabetyka

Naturalne słodziki dla diabetyka Naturalne słodziki dla diabetyka 1. Ksylitol-cukier brzozowy To alkohol cukrowy naturalnie występujący we włóknistych jarzynach, owocach, kukurydzy oraz niektórych drzewach liściastych np. brzozie. Ksylitol

Bardziej szczegółowo

(notyfikowana jako dokument nr C(2016) 1419) (Jedynie tekst w języku duńskim jest autentyczny)

(notyfikowana jako dokument nr C(2016) 1419) (Jedynie tekst w języku duńskim jest autentyczny) L 70/22 DECYZJA WYKONAWCZA KOMISJI (UE) 2016/375 z dnia 11 marca 2016 r. zezwalająca na wprowadzenie do obrotu lakto-n-neotetraozy jako nowego składnika żywności zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 258/97

Bardziej szczegółowo

PL 216012 B1. UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU, Wrocław, PL 11.10.2010 BUP 21/10

PL 216012 B1. UNIWERSYTET PRZYRODNICZY WE WROCŁAWIU, Wrocław, PL 11.10.2010 BUP 21/10 PL 216012 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 216012 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 391223 (22) Data zgłoszenia: 14.05.2010 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści

Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy. Dział Zakres treści Anna Kulaszewicz Plan dydaktyczny z chemii klasa: 2TRA 1 godzina tygodniowo- zakres podstawowy lp. Dział Temat Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania i wymaganiami edukacyjnymi z

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA SKŁADU CHEMICZNEGO KŁACZKÓW IZOLOWANYCH Z ZAKWASZONYCH ROZTWORÓW CUKRU. dr inż. Ilona Błaszczyk dr inż.

CHARAKTERYSTYKA SKŁADU CHEMICZNEGO KŁACZKÓW IZOLOWANYCH Z ZAKWASZONYCH ROZTWORÓW CUKRU. dr inż. Ilona Błaszczyk dr inż. CHARAKTERYSTYKA SKŁADU CHEMICZNEGO KŁACZKÓW IZOLOWANYCH Z ZAKWASZONYCH ROZTWORÓW CUKRU dr inż. Ilona Błaszczyk dr inż. Joanna Biernasiak Plan prezentacji Zdolność cukru do tworzenia kłaczków - kryterium

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE w klasie III

WYMAGANIA EDUKACYJNE w klasie III WYMAGANIA EDUKACYJNE w klasie III Nr lekcji Temat lekcji Treści nauczania (pismem pogrubionym zostały zaznaczone treści Podstawy Programowej) Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania i kryteria ocen Uczeń:

Bardziej szczegółowo

3b Do dwóch probówek, w których znajdowały się olej słonecznikowy i stopione masło, dodano. 2. Zaznacz poprawną odpowiedź.

3b Do dwóch probówek, w których znajdowały się olej słonecznikowy i stopione masło, dodano. 2. Zaznacz poprawną odpowiedź. 3b 1 PAWEŁ ZYCH IMIĘ I NAZWISKO: KLASA: GRUPA A 1. Do dwóch probówek, w których znajdowały się olej słonecznikowy i stopione masło, dodano roztworu manganianu(vii) potasu. Napisz, jakich obserwacji można

Bardziej szczegółowo

FESTIWAL NAUKI PYTANIA Z CHEMII ORGANICZNEJ

FESTIWAL NAUKI PYTANIA Z CHEMII ORGANICZNEJ FESTIWAL NAUKI PYTANIA Z CHEMII ORGANICZNEJ Agata Ołownia-Sarna 1. Chemia organiczna to chemia związków: a) Węgla, b) Tlenu, c) Azotu. 2. Do związków organicznych zaliczamy: a) Metan, b) Kwas węglowy,

Bardziej szczegółowo

WĘGLOWODORY. Uczeń: Przykłady wymagań nadobowiązkowych Uczeń:

WĘGLOWODORY. Uczeń: Przykłady wymagań nadobowiązkowych Uczeń: WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów nasyconych; zna pojęcie: szereg homologiczny; zna ogólny

Bardziej szczegółowo

Nowe surowce konsekwencje technologiczne Edyta Kordialik-Bogacka

Nowe surowce konsekwencje technologiczne Edyta Kordialik-Bogacka Nowe surowce konsekwencje technologiczne Edyta Kordialik-Bogacka Politechnika Łódzka Wydział Biotechnologii i Nauk o Żywności Instytut Technologii Fermentacji i Mikrobiologii Piwo Jęczmień browarny Duża

Bardziej szczegółowo

I. Węgiel i jego związki z wodorem

I. Węgiel i jego związki z wodorem NaCoBeZU z chemii dla klasy 3 I. Węgiel i jego związki z wodorem 1. Poznajemy naturalne źródła węglowodorów wymieniam kryteria podziału chemii na organiczną i nieorganiczną wyjaśniam, czym zajmuje się

Bardziej szczegółowo

Składniki podłoża hodowlanego

Składniki podłoża hodowlanego Składniki podłoża hodowlanego 35-40 pierwiastków niezbędne w odżywianiu drobnoustrojów Makroelementy: C, O, H, N, P, S, K i Mg stanowią 98% s.s. bakterii i grzybów Mikroelementy niezbędne: Zn, Mn, Fe,

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Fosfor w żywności i żywieniu

Fosfor w żywności i żywieniu Wydział Nauk o Żywności SGGW Fosfor w żywności i żywieniu Prof. dr hab. Mirosław Słowiński Zakład Technologii Mięsa Wydział Nauk o Żywności Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

WYKAZ WYMAGAŃ, JAKIE MUSZĄ SPEŁNIAĆ ŚRODKI SPOŻYWCZE STOSOWANE W RAMACH ŻYWIENIA ZBIOROWEGO DZIECI I MŁODZIEŻY W JEDNOSTKACH SYSTEMU OŚWIATY 1

WYKAZ WYMAGAŃ, JAKIE MUSZĄ SPEŁNIAĆ ŚRODKI SPOŻYWCZE STOSOWANE W RAMACH ŻYWIENIA ZBIOROWEGO DZIECI I MŁODZIEŻY W JEDNOSTKACH SYSTEMU OŚWIATY 1 WYKAZ WYMAGAŃ, JAKIE MUSZĄ SPEŁNIAĆ ŚRODKI SPOŻYWCZE STOSOWANE W RAMACH ŻYWIENIA ZBIOROWEGO DZIECI I MŁODZIEŻY W JEDNOSTKACH SYSTEMU OŚWIATY 1 W żywieniu zbiorowym dzieci i młodzieży w jednostkach systemu

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne Pierwiastki, nazewnictwo i symbole. Budowa atomu, izotopy. Przemiany promieniotwórcze, okres półtrwania. Układ okresowy. Właściwości pierwiastków a ich położenie w

Bardziej szczegółowo

Przemiana materii i energii - Biologia.net.pl

Przemiana materii i energii - Biologia.net.pl Ogół przemian biochemicznych, które zachodzą w komórce składają się na jej metabolizm. Wyróżnia się dwa antagonistyczne procesy metabolizmu: anabolizm i katabolizm. Szlak metaboliczny w komórce, to szereg

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie dekstranu w sokach cukrowniczych

Oznaczanie dekstranu w sokach cukrowniczych Oznaczanie dekstranu w sokach cukrowniczych mgr inż. Aneta Antczak Instytut Chemicznej Technologii Żywności Specjalistyczne Laboratorium Analityki Cukrowniczej Instytut Chemicznej Technologii Żywności

Bardziej szczegółowo

BIOSYNTEZA I NADPRODUKCJA AMINOKWASÓW. Nadprodukcja podstawowych produktów metabolizmu (kwas cytrynowy, enzymy aminokwasy)

BIOSYNTEZA I NADPRODUKCJA AMINOKWASÓW. Nadprodukcja podstawowych produktów metabolizmu (kwas cytrynowy, enzymy aminokwasy) BIOSYNTEZA I NADPRODUKCJA AMINOKWASÓW Nadprodukcja podstawowych produktów metabolizmu (kwas cytrynowy, enzymy aminokwasy) KTÓRE AMINOKWASY OTRZYMYWANE SĄ METODAMI BIOTECHNOLOGICZNYMI? Liczba aminokwasów

Bardziej szczegółowo

Co to jest FERMENTACJA?

Co to jest FERMENTACJA? Co to jest FERMENTACJA? FERMENTACJA - rozkład niektórych monosacharydów, np. glukozy, pod wpływem enzymów wydzielanych przez drożdże lub bakterie. czyli tzw. biokatalizatorów. Enzymy (biokatalizatory)

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

ŚRODKI SŁODZĄCE. Alicja Krajowska-Kukiel

ŚRODKI SŁODZĄCE. Alicja Krajowska-Kukiel ŚRODKI SŁODZĄCE Alicja Krajowska-Kukiel Sztuczny środek słodzący Powody użycia (słodzik) Cena - substytuty cukru są często tańsze Pomoc w odchudzaniu- mają bardzo niską wartość energetyczną lub nie mają

Bardziej szczegółowo

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie)

GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) 1. Czym jest GDA? GDA (Guideline Daily Amount = Wskazane Dzienne Spożycie) to wartości poziomu spożycia poszczególnych składników odżywczych w codziennej diecie zostały wyznaczone przez naukowców dla przeciętnego

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2015/2016 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 12 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

CHEMIA. Treści nauczania- wymagania szczegółowe. Substancje i ich właściwości. Uczeń: Wewnętrzna budowa materii. Uczeń:

CHEMIA. Treści nauczania- wymagania szczegółowe. Substancje i ich właściwości. Uczeń: Wewnętrzna budowa materii. Uczeń: CHEMIA Treści nauczania- wymagania szczegółowe Substancje i ich właściwości. Uczeń: Podaje przykłady zastosować chemii w życiu codziennym Nazywa wybrane szkło i sprzęt laboratoryjny oraz określa jego przeznaczenie

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

Naturalna Pasza Karobowa

Naturalna Pasza Karobowa Naturalna Pasza Karobowa Carob Powder NATURAL CAROB FEED Karob to owoc pozyskiwany ze strąków drzewa karobowego (Ceratonia siliqua), należącego do rodziny roślin strączkowych i pochodzącego z regionu Morza

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

BIOSYNTEZA ACYLAZY PENICYLINOWEJ. Ćwiczenia z Mikrobiologii Przemysłowej 2011

BIOSYNTEZA ACYLAZY PENICYLINOWEJ. Ćwiczenia z Mikrobiologii Przemysłowej 2011 BIOSYNTEZA ACYLAZY PENICYLINOWEJ Ćwiczenia z Mikrobiologii Przemysłowej 2011 Acylaza penicylinowa Enzym hydrolizuje wiązanie amidowe w penicylinach Reakcja przebiega wg schematu: acylaza Reszta: fenyloacetylowa

Bardziej szczegółowo

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 29 grudzień 2016

Grupa SuperTaniaApteka.pl Utworzono : 29 grudzień 2016 ODCHUDZANIE I UJĘDRNIANIE > Model : 8688701 Producent : - SKUTECZNY SPOSÓB NA ORZEŹWIAJĄCE ODCHUDZANIE! Idealna propozycja na nadchodzące lato Mrożona kawa o pysznym waniliowym smaku. Sprawdzona kompozycja

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli

Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle Pomagają zachować sprawność Poprawiają odporność Wspomagają pracę żołądka

Bardziej szczegółowo

8.2. Wartość odżywcza produktów spożywczych Czynniki kształtujące wartość odżywczą produktów spożywczych...185

8.2. Wartość odżywcza produktów spożywczych Czynniki kształtujące wartość odżywczą produktów spożywczych...185 SpiS treści 1. Znaczenie nauki o żywieniu człowieka...9 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu...9 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka...9 1.3. Problemy żywieniowe Polski i świata...11 1.4. Organizacje

Bardziej szczegółowo

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13

1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 Spis treści Przedmowa 11 1. Biotechnologia i inżynieria genetyczna zagadnienia wstępne 13 1.1. Wprowadzenie 13 1.2. Biotechnologia żywności znaczenie gospodarcze i społeczne 13 1.3. Produkty modyfikowane

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR

ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 27.7.2013 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 202/11 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 724/2013 z dnia 26 lipca 2013 r. zmieniające rozporządzenie (UE) nr 231/2012 w odniesieniu do specyfikacji kilku polioli

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli... XIII VII Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów i symboli................... XIII 1. Wprowadzenie............................... 1 1.1. Definicja i rodzaje biopaliw....................... 1 1.2. Definicja biomasy............................

Bardziej szczegółowo

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010

Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Rejestr produktów podlegających zgłoszeniu do Głównego Inspektora Sanitarnego 2007-2010 Analiza rejestru powiadomień o pierwszym wprowadzeniu do obrotu środków spożywczych Środki spożywcze specjalnego

Bardziej szczegółowo

WYKRYWANIE ZANIECZYSZCZEŃ WODY POWIERZA I GLEBY

WYKRYWANIE ZANIECZYSZCZEŃ WODY POWIERZA I GLEBY WYKRYWANIE ZANIECZYSZCZEŃ WODY POWIERZA I GLEBY Instrukcja przygotowana w Pracowni Dydaktyki Chemii Zakładu Fizykochemii Roztworów. 1. Zanieczyszczenie wody. Polska nie należy do krajów posiadających znaczne

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 3 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Węgiel i jego związki. określa, czym zajmuje się chemia organiczna definiuje

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

a) proces denaturacji białka następuje w probówce: b) proces zachodzący w probówce nr 1 nazywa się:

a) proces denaturacji białka następuje w probówce: b) proces zachodzący w probówce nr 1 nazywa się: Zadanie 1. (4 pkt) Zaprojektuj doświadczenie chemiczne, za pomocą którego można wykryć siarkę w związkach organicznych. a) opisz przebieg doświadczenia b) zapisz przewidywane spostrzeżenia c) napisz równanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne. Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny śródroczne i roczne Z CHEMII W KLASIE III gimnazjum Program nauczania chemii w gimnazjum autorzy: Teresa Kulawik, Maria Litwin Program realizowany przy pomocy

Bardziej szczegółowo

VIII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2015/2016

VIII Podkarpacki Konkurs Chemiczny 2015/2016 III Podkarpacki Konkurs Chemiczny 015/016 ETAP I 1.11.015 r. Godz. 10.00-1.00 Uwaga! Masy molowe pierwiastków podano na końcu zestawu. Zadanie 1 (10 pkt) 1. Kierunek której reakcji nie zmieni się pod wpływem

Bardziej szczegółowo

(Dz.U. L 55 z , str. 22)

(Dz.U. L 55 z , str. 22) 1996L0008 PL 20.06.2007 001.001 1 Dokument ten służy wyłącznie do celów dokumentacyjnych i instytucje nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jego zawartość B DYREKTYWA KOMISJI 96/8/WE z dnia 26 lutego

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

(Dz.U. L 237 z , str. 3)

(Dz.U. L 237 z , str. 3) 1994L0035 PL 15.08.2006 004.002 1 Dokument ten służy wyłącznie do celów dokumentacyjnych i instytucje nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jego zawartość B DYREKTYWA 94/35/WE PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO

Bardziej szczegółowo

BIOSYNTEZA ERYTRYTOLU Z GLICEROLU PRZEZ SZCZEP YARROWIA LIPOLYTICA WRATISLAVIA K1-UV21 W RÓŻNYCH SYSTEMACH HODOWLANYCH 1

BIOSYNTEZA ERYTRYTOLU Z GLICEROLU PRZEZ SZCZEP YARROWIA LIPOLYTICA WRATISLAVIA K1-UV21 W RÓŻNYCH SYSTEMACH HODOWLANYCH 1 Acta Sci. Pol., Biotechnologia 12 (1) 2013, 37-50 ISSN 1644 065X (print) ISSN 2083 8654 (on-line) BIOSYNTEZA ERYTRYTOLU Z GLICEROLU PRZEZ SZCZEP YARROWIA LIPOLYTICA WRATISLAVIA K1-UV21 W RÓŻNYCH SYSTEMACH

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Realizacja Przedmiot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza podstawę

Bardziej szczegółowo

Zadanie: 1 (1pkt) Zadanie: 2 (1 pkt)

Zadanie: 1 (1pkt) Zadanie: 2 (1 pkt) Zadanie: 1 (1pkt) Stężenie procentowe nasyconego roztworu azotanu (V) ołowiu (II) Pb(NO 3 ) 2 w temperaturze 20 0 C wynosi 37,5%. Rozpuszczalność tej soli w podanych warunkach określa wartość: a) 60g b)

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli

Spis treści. Wykaz ważniejszych skrótów i symboli Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów i symboli XIII 1. Wprowadzenie 1 1.1. Definicja i rodzaje biopaliw 1 1.2. Definicja biomasy 3 1.3. Metody konwersji biomasy w biopaliwa 3 1.4. Biopaliwa 1. i 2. generacji

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE. Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji)

TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE. Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji) TECHNIKI SEPARACYJNE ĆWICZENIE Temat: Problemy identyfikacji lotnych kwasów tłuszczowych przy zastosowaniu układu GC-MS (SCAN, SIM, indeksy retencji) Prowadzący: mgr inż. Anna Banel 1 1. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych

Dział 9. Węglowodory. Wymagania na ocenę. dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą. Przykłady wymagań nadobowiązkowych Dział 9. Węglowodory rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach występuje węgiel w przyrodzie; pisze wzory sumaryczne, zna nazwy czterech początkowych węglowodorów

Bardziej szczegółowo

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS

PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS PRODUKTY PLUS FIRMY TIENS TIENS POLSKA PRZEDSTAWIA NOWĄ SERIĘ PRODUKTÓW PLUS 5000 lat chińskiej tradycji i wiedzy połączone z najnowszą technologią z Europy PRODUTY PLUS FIRMY

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(Tekst mający znaczenie dla EOG) L 230/8 PL 25.8.2016 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) 2016/1413 z dnia 24 sierpnia 2016 r. zmieniające rozporządzenie (UE) nr 432/2012 ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności,

Bardziej szczegółowo

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego:

1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 1. Określ, w którą stronę przesunie się równowaga reakcji syntezy pary wodnej z pierwiastków przy zwiększeniu objętości zbiornika reakcyjnego: 2. Określ w którą stronę przesunie się równowaga reakcji rozkładu

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

RSM+S z Puław NAWÓZ XXI WIEKU

RSM+S z Puław NAWÓZ XXI WIEKU RSM+S z Puław NAWÓZ XXI WIEKU Puławy 2012 Zasobność gleb w siarkę Prawie 60% gleb w Polsce jest ubogich w siarkę. Niedobór siarki ogranicza zawartość i jakość białka i tłuszczu, ogranicza gromadzenie się

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem

Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem Wymagania na poszczególne oceny z chemii w klasie III VII. Węgiel i jego związki z wodorem 1 Uczeń: wyjaśnia, czym zajmuje się chemiaorganiczna (2) definiuje pojęcie węglowodory (2) wymienia naturalne

Bardziej szczegółowo

PIWA SPECJALNE KIERUNKI BADAŃ I ROZWOJU

PIWA SPECJALNE KIERUNKI BADAŃ I ROZWOJU PIWA SPECJALNE KIERUNKI BADAŃ I ROZWOJU PIWA SPECJALNE Brak prostej definicji piw specjalnych Nowe awngardowe piwa Piwa rzemieślnicze Niespotykane dodatki smakowe Niekonwencjonalny sposób fermentacji PIWA

Bardziej szczegółowo

Układ wydalniczy (moczowy) Osmoregulacja to aktywne regulowanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych w celu utrzymania homeostazy.

Układ wydalniczy (moczowy) Osmoregulacja to aktywne regulowanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych w celu utrzymania homeostazy. Układ wydalniczy (moczowy) Osmoregulacja to aktywne regulowanie ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych w celu utrzymania homeostazy. Wydalanie pozbywanie się z organizmu zbędnych produktów przemiany

Bardziej szczegółowo

Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka

Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka 1 / 5 Zdań na temat czy unikać, czy wręcz przeciwnie, postawić na węglowodany w naszej diecie, jest mnóstwo. Kwestie żywienia są zawsze względne i zależne od sytuacji w jakiej się

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z chemii kl VII

Kryteria oceniania z chemii kl VII Kryteria oceniania z chemii kl VII Ocena dopuszczająca -stosuje zasady BHP w pracowni -nazywa sprzęt laboratoryjny i szkło oraz określa ich przeznaczenie -opisuje właściwości substancji używanych na co

Bardziej szczegółowo

METODY PRZECHOWYWANIA I UTRWALANIA BIOPRODUKTÓW SUSZENIE PODSTAWY TEORETYCZNE CZ.1

METODY PRZECHOWYWANIA I UTRWALANIA BIOPRODUKTÓW SUSZENIE PODSTAWY TEORETYCZNE CZ.1 METODY PRZECHOWYWANIA I UTRWALANIA BIOPRODUKTÓW SUSZENIE PODSTAWY TEORETYCZNE CZ.1 Opracował: dr S. Wierzba Katedra Biotechnologii i Biologii Molekularnej Uniwersytetu Opolskiego Suszenie mikroorganizmów

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY

PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY PRZYKŁADOWE ZADANIA WĘGLOWODANY Zadanie 1216 (2 pkt) Przeczytaj poniższy tekst i zapisz poniżej nazwy cukrów X i Y, o których mowa. Kwasy nukleinowe są długimi łańcuchami poliestrowymi, zbudowanymi z połączonych

Bardziej szczegółowo

Potencjał metanowy wybranych substratów

Potencjał metanowy wybranych substratów Nowatorska produkcja energii w biogazowni poprzez utylizację pomiotu drobiowego z zamianą substratu roślinnego na algi Potencjał metanowy wybranych substratów Monika Suchowska-Kisielewicz, Zofia Sadecka

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III:

Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III: Chemia Szczegółowe kryteria oceniania po pierwszym półroczu klasy III: Dopuszczający: Ocenę otrzymuje uczeń/ uczennica, który: rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich postaciach

Bardziej szczegółowo

Publikacja jest dostępna w Internecie na stronach: www.ibuk.pl, www.ebscohost.com Czasopismo jest indeksowane w bazie AGRO http://agro.icm.edu.

Publikacja jest dostępna w Internecie na stronach: www.ibuk.pl, www.ebscohost.com Czasopismo jest indeksowane w bazie AGRO http://agro.icm.edu. NAUKI INŻYNIERSKIE I TECHNOLOGIE ENGINEERING SCIENCES AND TECHNOLOGIES Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2012 Redaktor Wydawnictwa: Barbara Majewska Redaktor techniczny: Barbara

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1179 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 24 kwietnia 2014 r. Nazwa i adres NUSCANA

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie ŁÓDZKIE CENTRUM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI I KSZTAŁCENIA PRAKTYCZNEGO kod Uzyskane punkty..... WOJEWÓDZKI KONKURS PRZEDMIOTOWY Z CHEMII... DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW - rok szkolny 2011/2012 eliminacje wojewódzkie

Bardziej szczegółowo

African Mango - recenzja, opis produktu

African Mango - recenzja, opis produktu African Mango - recenzja, opis produktu African mango to popularne obecnie suplementy diety wspomagające odchudzanie, stworzone na bazie pestek afrykańskiego mango. Skutecznie pomagają w utracie nadmiaru

Bardziej szczegółowo

Kuratorium Oświaty w Lublinie

Kuratorium Oświaty w Lublinie Kuratorium Oświaty w Lublinie KOD UCZNIA ZESTAW ZADAŃ KONKURSOWYCH Z CHEMII DLA UCZNIÓW GIMNAZJÓW ROK SZKOLNY 2014/2015 ETAP WOJEWÓDZKI Instrukcja dla ucznia 1. Zestaw konkursowy zawiera 11 zadań. 2. Przed

Bardziej szczegółowo

Adsorpcja wybranych jonów metali ciężkich na biowęglu pochodzącym z komunalnych osadów ściekowych

Adsorpcja wybranych jonów metali ciężkich na biowęglu pochodzącym z komunalnych osadów ściekowych Adsorpcja wybranych jonów metali ciężkich na biowęglu pochodzącym z komunalnych osadów ściekowych mgr Ewelina Ślęzak Opiekun pomocniczy: dr Joanna Poluszyńska Opiekun: prof. dr hab. inż. Piotr Wieczorek

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne:

Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne: Wymagania edukacyjne niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych CHEMIA klasa III Oceny śródroczne: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: -określa, co to są

Bardziej szczegółowo

Autorki: Asia Pieczyńska Anna Parus Angelika Kolbertowicz Patrycja Banaś

Autorki: Asia Pieczyńska Anna Parus Angelika Kolbertowicz Patrycja Banaś Autorki: Asia Pieczyńska Anna Parus Angelika Kolbertowicz Patrycja Banaś Substancja bezpieczna Zalecana ostrożność Lepiej uważać Dodaje się ją do wyrobów cukierniczych, przetworów owocowych. Zapobiega

Bardziej szczegółowo

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Ideą stworzenia marki AgroYeast było długotrwałe doświadczenie w pracy z drożdżami piwowarskimi Saccharomyces cerevisiae i ich oddziaływaniem

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej

Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej Zagadnienia z chemii na egzamin wstępny kierunek Technik Farmaceutyczny Szkoła Policealna im. J. Romanowskiej 1) Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 2) Roztwory (zadania rachunkowe zbiór zadań Pazdro

Bardziej szczegółowo

Czekolada- co to jest?

Czekolada- co to jest? Czekolada- co to jest? Wyrób cukierniczy sporządzany z miazgi kakaowej, tłuszczu kakaowego (masła kakaowego), środka słodzącego i innych dodatków. Według dyrektywy 2000/36/WE czekoladę definiuje się jako

Bardziej szczegółowo

Niestandardowe wykorzystanie buraków cukrowych

Niestandardowe wykorzystanie buraków cukrowych Niestandardowe wykorzystanie buraków cukrowych Stanisław Wawro, Radosław Gruska, Agnieszka Papiewska, Maciej Stanisz Instytut Chemicznej Technologii Żywności Skład chemiczny korzeni dojrzałych buraków

Bardziej szczegółowo

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny

Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Flavopharma. Studium przypadku spółki spin-off. Flawopiryna roślinna alternatywa dla przeciwpłytkowego zastosowania aspiryny Tomasz Przygodzki Pomysł (analiza rynku) Projekt B+R Próba komercjalizacji rezultatów

Bardziej szczegółowo

(Tekst mający znaczenie dla EOG)

(Tekst mający znaczenie dla EOG) L 143/6 PL 15.5.2014 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (UE) NR 497/2014 z dnia 14 maja 2014 r. zmieniające załącznik II do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1333/2008 oraz załącznik do rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

3b 2. przedstawione na poniższych schematach. Uzupełnij obserwacje i wnioski z nich wynikające oraz równanie zachodzącej reakcji.

3b 2. przedstawione na poniższych schematach. Uzupełnij obserwacje i wnioski z nich wynikające oraz równanie zachodzącej reakcji. 3b 2 PAWEŁ ZYCH IMIĘ I NAZWISKO: KLASA: GRUPA A 1. W celu zbadania właściwości sacharozy wykonano dwa doświadczenia, które zostały przedstawione na poniższych schematach. Uzupełnij obserwacje i wnioski

Bardziej szczegółowo

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 15

PL Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej. 13/t. 15 454 31996L0008 L 55/22 DZIENNIK URZĘDOWY WSPÓLNOT EUROPEJSKICH 6.3.1996 DYREKTYWA KOMISJI 96/8/WE z dnia 26 lutego 1996 r.w sprawie żywności przeznaczonej do użycia w dietach o obniżonej energetyczności

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia firmy Unilever w zakresie stosowania oświadczeń zdrowotnych odnośnie tłuszczów do smarowania

Doświadczenia firmy Unilever w zakresie stosowania oświadczeń zdrowotnych odnośnie tłuszczów do smarowania Doświadczenia firmy Unilever w zakresie stosowania oświadczeń zdrowotnych odnośnie tłuszczów do smarowania Paweł Badowski Regulatory Affairs Manager Unilever Polska Oświadczenia zdrowotne w teorii i praktyce

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

Planowanie Projektów Odnawialnych Źródeł Energii Biomasa (odpady fermentowalne)

Planowanie Projektów Odnawialnych Źródeł Energii Biomasa (odpady fermentowalne) Slajd 1 Lennart Tyrberg, Energy Agency of Southeast Sweden Planowanie Projektów Odnawialnych Źródeł Energii Biomasa (odpady fermentowalne) Prepared by: Mgr inż. Andrzej Michalski Verified by: Dr inż. Andrzej

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE CHEMIA KLASA 3 GIMNAZJUM Dział 9. WĘGLOWODORY Wymagania na ocenę dopuszczającą dostateczną dobrą bardzo dobrą rozumie pojęcia: chemia nieorganiczna, chemia organiczna; wie, w jakich

Bardziej szczegółowo

Znaczenie kultur bakteryjnych w produkcji serów i twarogów

Znaczenie kultur bakteryjnych w produkcji serów i twarogów Znaczenie kultur bakteryjnych w produkcji serów i twarogów mgr inż. Grzegorz Pabis www.gappoland.com Kom. 606-436-513 Drobnoustroje czyli bakterie, drożdże i pleśnie odgrywają w mleczarstwie istotną rolę.

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian 1. CHEMIA. Przed próbną maturą (poziom rozszerzony) Czas pracy: 90 minut Maksymalna liczba punktów: 30. Imię i nazwisko ...

Sprawdzian 1. CHEMIA. Przed próbną maturą (poziom rozszerzony) Czas pracy: 90 minut Maksymalna liczba punktów: 30. Imię i nazwisko ... CHEMIA Przed próbną maturą 2017 Sprawdzian 1. (poziom rozszerzony) Czas pracy: 90 minut Maksymalna liczba punktów: 30 Imię i nazwisko... Liczba punktów Procent 2 Zadanie 1. Chlor i brom rozpuszczają się

Bardziej szczegółowo

TIENS SKONCENTROWANY EKSTARKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH

TIENS SKONCENTROWANY EKSTARKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH TIENS SKONCENTROWANY EKSTARKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH TIENS SKONCENTROWANY EKSTRAKT Z DAKTYLI CHIŃSKICH Główny surowiec Skoncentrowanego Ekstraktu z Daktyli Chińskich TIENS to najwyższej jakości owoce głożyny

Bardziej szczegółowo

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA

SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA SZYBKOŚĆ REAKCJI CHEMICZNYCH. RÓWNOWAGA CHEMICZNA Zadania dla studentów ze skryptu,,obliczenia z chemii ogólnej Wydawnictwa Uniwersytetu Gdańskiego 1. Reakcja między substancjami A i B zachodzi według

Bardziej szczegółowo

DOSKONAŁA SUCHA KARMA DLA KOTÓW

DOSKONAŁA SUCHA KARMA DLA KOTÓW DOSKONAŁA SUCHA KARMA DLA KOTÓW DOSKONAŁA SUCHA KARMA DLA KOTÓW MATISSE Linia Matisse oferuje pełną gamę karm o wysokiej jakości dostosowanych do wszystkich ras kotów. Główne cechy linii Matisse to: Doskonały

Bardziej szczegółowo