METODY UWZGL DNIENIA CZYNNIKA LUDZKIEGO W ZARZ DZANIU BEZPIECZE STWEM SYSTEMU TRANSPORTU LOTNICZEGO

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "METODY UWZGL DNIENIA CZYNNIKA LUDZKIEGO W ZARZ DZANIU BEZPIECZE STWEM SYSTEMU TRANSPORTU LOTNICZEGO"

Transkrypt

1 P R A C E N A U K O W E P O L I T E C H N I K I W A R S Z A W S K I E J z. 103 Transport 2014 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner Politechnika l ska, Wydzia Transportu METODY UWZGL DNIENIA CZYNNIKA LUDZKIEGO W ZARZ DZANIU BEZPIECZE STWEM SYSTEMU TRANSPORTU LOTNICZEGO R kopis dostarczono: stycze 2014 Streszczenie: Nie jest mo liwe stworzenie uniwersalnego modelu zastosowania wiedzy na temat czynnika ludzkiego w celu zapobiegania katastrofom lotniczym. Zarówno w modelu Reasona, jak i w modelu SHELL, obrazuj cych wykorzystanie czynnika ludzkiego w celu podniesienia poziomu bezpiecze stwa najbardziej zawodnym elementem jest cz owiek. Dowodz one z o ono ci sytuacji zagra aj cej bezpiecze stwu lotniczemu. Wiedz c o mo liwo ci wyst pienia niebezpiecznego zdarzenia zainteresowane osoby mog podj dzia ania zmierzaj ce do wyeliminowania lub zniwelowania negatywnego wp ywu czynnika ludzkiego na poziom bezpiecze stwa lotów. Czynnik ludzki dotyczy nie tylko przyczyn bezpo rednio zwi zanych ze z amaniem procedur bezpiecze stwa. Dotyczy on ogó u czynników wp ywaj cych na czowieka oraz wywieraj cych wp yw na jego dzia anie, jak rodowisko pracy i ycia, kooperacja ze wspó pracownikami, urz dzeniami, procedurami. Czynnik ludzki jest ci le zwi zany z ergonomi. Ju na etapie projektowania statku powietrznego korzysta si z zasad oraz dorobku bada nad ergonomi, by by on jak najbardziej przyjazny w obs udze oraz funkcjonalny, a przez to bezpieczny, zarówno dla za ogi, jak i pasa erów. Kolejnym zagadnieniem czzerpi cym z wiedzy na temat czynnika ludzkiego jest zarz dzanie zasobami za óg lotniczych, czyli Crew Resource Management. Dzi ki niemu mo liwe jest mi dzy innymi pokonywanie barier na poziomie komunikacji mi dzy uczestnikami operacji lotniczej, a tak e wspó dzia anie w sytuacji zagro enia. Równie wa n rol w zapewnieniu bezpiecze stwa odgrywaj zasady zarz dzania bezpiecze stwem Safety Management System. Jest to mo liwe przy zachowaniu odpowiednich proporcji pomi dzy celami okre lonymi przez organizacj a bezpiecze stwem. Obecnie dostrzega si dwie metody niwelowania udzia u czynnika ludzkiego w katastrofach lotniczych. Pierwsz s w a ciwe dzia ania na szczeblu decyzyjnym w sytuacjach zagro enia, szkolenia na temat polepszenia komunikacji i koordynacji w zespole, a tak e medycyny lotniczej. Druga metoda jest to dog bna analiza wypadków w celu wykrycia czynników ryzyka wyst puj cych podczas wykonywania operacji lotniczych oraz ich eliminacja. W celu osi gni cia jak najlepszego wyniku w procesie podnoszenia poziomu bezpiecze stwa w lotnictwie konieczne jest równoczesne rozpatrywanie obu tych metod oraz ich wzajemne uzupe nianie. S owa kluczowe: czynnik ludzki, ergonomia, bezpiecze stwo transportu lotniczego

2 100 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner 1. GENEZA CZYNNIKA LUDZKIEGO W BEZPIECZE STWIE SYSTEMU LOTNICZEGO Niezwykle dynamiczny rozwój transportu spowodowa jednocze nie konieczno zwrócenia wi kszej uwagi na rol cz owieka w tej dziedzinie dzia alno ci. W zwi zku z tym pojawi o si ró nie okre lane poj cie czynnika ludzkiego oraz metody jego uwzgl dnienia, szczególnie w bezpiecze stwie systemu lotniczego. Interdyscyplinarno tego poj cia stanowi przeszkod w jednoznacznym zdefiniowaniu czynnika ludzkiego oraz przyj cia jednolitego modelu. Niew tpliw przeszkod jest przede wszystkim istota natury ludzkiej, stanowi cej przedmiot bada. Podkre li nale y, e poj cie czynnika ludzkiego wprowadzono po raz pierwszy w dwudziestym wieku, w Stanach Zjednoczonych a istotn jest definicja Arthura S. Rebera, e Czynniki ludzkie (Humans Factor) to ogólny termin u ywany najcz ciej jako nazwa specjalno ci zawodowej, która bada relacje cz owiek-maszyna. Skupia si ogólnie na problemach postrzegania psychofizyki, podejmowaniu decyzji i innych aspektach przetwarzania informacji. Niekiedy jest u ywany w odniesieniu do takich elementów (czynników), jak: wyposa enie, rodowisko fizyczne, zadania i osoby, które wykonuj prac [6]. Uwzgl dniaj c powy sz definicj, zasadne jest stwierdzenie, e bezpiecze stwo systemu lotniczego to wypadkowa istotnych podstawowych elementów: stanu technicznego statku powietrznego, sprawno ci funkcjonowania systemów czno ci, nawigacji i dozorowania, sprawno ci s u b zarz dzania przestrzeni powietrzn, naziemnego i lataj cego personelu oraz oddzia ywania rodowiska. Z tego wynika, e bezpiecze stwo to zale y od trzech zasadniczych czynników: ludzkiego (cz owieka) Humans Factor; technicznego; rodowiska. Z przykro ci trzeba stwierdzi, e do niedawna czynnik ludzki nie by w wystarczaj cy sposób brany pod uwag podczas badania przyczyn wypadków lotniczych, jako mog cy doprowadzi do katastrofy. Szkoda, gdy niew tpliwie Humans Factor pe ni wa n rol w bezpiecze stwie systemu lotniczego dlatego, e pod poj ciem cz owiek, nale y rozumie : odpowiedni poziom wiedzy praktycznej i teoretycznej, znajomo statku powietrznego przez za ogi oraz urz dze i systemów przez osoby umo liwiaj ce wykonywanie lotów, zgodnie z przepisami i wiedz techniczn utrzymywanie zdatno ci technicznej statku powietrznego, odpowiednia logistyka i eksploatacja. Wraz z rozwojem procedur badania wypadków lotniczych zacz to dostrzega konieczno wypracowania ogólnego modelu badania czynnika ludzkiego, który by by podstaw nowoczesnej metodologii bada wypadków w transporcie lotniczym. W tym celu opracowano system analizowania i klasyfikowania czynnika ludzkiego (HFACS - Human Factor Analysis and Classification System), który s u y podczas bada zdarze i wypadków lotniczych. Dzi ki mo liwo ci wyci gania ogólniejszych wniosków, a przez to kreowania dzia a dora nych oraz systemowych maj cych za zadanie zmniejszenie ryzyka zwi zanego z obecno ci czynnika ludzkiego, system ten stanowi istotne narz dzie.

3 Metody uwzgl dnienia czynnika ludzkiego w zarz dzaniu bezpiecze stwem systemu 101 Natomiast z przeprowadzonych analiz przyczyn wypadków lotniczych wynika, e udzia czynnika ludzkiego stanowi a 80% (rys. 1), z czego 65% (rys. 2) to b d personelu lataj cego za ogi statku powietrznego. Interesuj cy jest równie procent wypadków lotniczych przypadaj cych na poszczególne fazy lotu (rys. 2). 5% 0% 15% cz owiek 80 % technika 15% rodowisko 5% 80% Rys. 1. Przyczyny wypadków lotniczych Rys. 2. Procent wypadków lotniczych przypadaj cych na poszczególne fazy lotu [14]

4 102 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner 2. WYBRANE MODELE POWSTANIA WYPADKU: MODEL JAMESA REASONA ORAZ MODEL HAWKINSA James Reason, badaj c rol cz owieka w powstawaniu katastrof oraz wypadków lotniczych, stworzy usystematyzowan ide powstawania wypadku lotniczego, któr nazywa si "Modelem Sera Szwajcarskiego" (rys. 3). Opiera si ona na za o eniu, e do zaistnienia katastrofy lotniczej konieczne jest wspó wyst powanie wielu ró norodnych czynników zarówno o charakterze ukrytym jak i jawnym. Nieprawid owo ci na poziomie czynników ukrytych prowadz do dzia ania niebezpiecznego, stanowi cego ostatni element modelu. Model "Sera Szwajcarskiego" dowodzi, e by dosz o do wypadku lotniczego konieczne jest wyst pienie serii czynników wyst puj cych równocze nie. Bardzo istotne znaczenie maj tu czynniki ukryte, których niedostrze enie prowadzi do niebezpiecznego dzia ania pilota oraz wypadku. Niebezpiecze stwo z nimi zwi zane jest tym wi ksze, i mog one przez d u szy czas nie zosta rozpoznane i zaistnie w najmniej prawdopodobnym momencie [9]. Podczas przeprowadzania bada wypadków oraz incydentów lotniczych Komisja Badania Wypadków Lotniczych korzysta w a nie z modelu Jamesa Reason'a [3]. Rys. 3. Model powstania wypadku wg. J. Reason'a [13]

5 Metody uwzgl dnienia czynnika ludzkiego w zarz dzaniu bezpiecze stwem systemu 103 Statystki, którymi obecnie dysponujemy informuj, i b dy pope niane przez cz owieka s g ównym powodem wypadków lotniczych. Zastosowanie modelu Jamesa Reason'a pozwala na okre lenie innych czynników wp ywaj cych na niew asciwe dzia anie za óg lotniczych. S nimi mi dzy innymi niew a ciwy nadzór, niew a ciwe zarz dzanie organizacj lotnicz, niebezpieczne dzia ania za ogi. Dzi ki temu mo liwe jest podj cie dzia a zapobiegawczych zarówno wobec za óg lotniczych, jak i szkolenia, procedur, prawa lotniczego oraz przepisów. Teoria Reason'a pozwala zrozumie dlaczego pomimo ci g ego unowocze niania systemów, ulepszania metod wyboru najodpowiedniejszych kandydatów do zawodu pilota oraz nowych metod szkolenia, a tak e systemów wspomagania za óg podczas lotów, ta sama za oga która wykona a wiele podobnych lotów pope ni a b d prowadz cy do wypadku. Wed ug teorii Reason'a nie tylko za oga samolotu, ale tak e system kierowania oraz system organizacji s odpowiedzialne za bezpiecze stwo rejsów [3]. Na ka dym etapie poprzedzaj cym nieszcz liwy lot mo e zaistnie ukryty czynnik, który zostaje zidentyfikowany po zaistnieniu szczególnych okoliczno ci zapobiegaj cych wyst pieniu jakichkolwiek nieprawid owo ci mog cych doprowadzi do wypadku na pi ciu wyszczególnionych przez Reason'a etapach [3]. Nie tylko James Reason bada wp yw czynnika ludzkiego na bezpiecze stwo lotów. W.T. Singleton uzna, e najwa niejsza w kwestii bezpiecze stwa lotów jest ergonomia. Bardzo popularnym modelem badania oraz zastosowania czynnika ludzkiego jest model SHELL Hawkinsa b d cy rozbudowanym modelem SHEL Edwardsa. Model SHELL opisuje wzajemne oddzia ywanie rodowiska, w którym odbywa si lot oraz czynnika ludzkiego. Bada on wzajemne relacje na etapach cz owiek-statek powietrzny (L-H), cz owiek-procedury szkoleniowe (L-S), czynnik ludzki (L), wspó dzia anie (L-L), cz owiek- rodowisko (L-E). S oznacza niematerialne sk adniki funkcjonowania systemu, H maszyn lotnicz, E rodowisko, L czynnik ludzki oraz wspó dzia anie [4]. Rys. 4. Model powstania wypadku wg Hawkinsa [12]

6 104 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner 3. CZYNNIKI WP YWAJ CE NA POZIOM BEZPIECZE STWA LOTÓW D c do maksymalizacji bezpiecze stwa nale y skupi si na trzech aspektach: bezpiecznym operatorze, bezpiecze stwie systemu oraz bezpiecznym klimacie. Bezpieczny operator oznacza w tym przypadku zminimalizowanie prawdopodobie stwa pope nienia b du przez cz owieka a tak e wzrost mo liwo ci naprawy ju pope nionego b du. Wa ne jest, by zadanie lotnicze wykona mo liwie jak najprecyzyjniej. Niestety na poziom bezpiecze stwa wp ywaj równie rodowisko zewn trzne, zastosowana technika. W sytuacjach negatywnego oddzia ywania rodowiska oraz czynników zewn trznych decyduj ce s zdolno ci operatora. Bezpieczny system oznacza skuteczn wspó prac cz owieka, maszyny oraz rodowiska oraz ich komunikacj. Jest to mo liwe dzi ki wyselekcjonowaniu i treningowi najlepszych za óg lotniczych, w a ciwemu projektowaniu maszyn lataj cych, organizacji lotnictwa, badaniu i wyci ganiu wniosków z zaistnia ych zdarze lotniczych. Bezpieczny klimat jest zale ny w znacznym stopniu od w a ciwej atmosfery pracy stworzonej i podtrzymywanej przez zwierzchników. Realizuje si to mi dzy innymi poprzez podnoszenie poziomu wiedzy na temat bezpiecze stwa i zaanga owaniu w nie, wspó odpowiedzialno ci za poziom bezpiecze stwa, klimat otwarto ci, przekazywanie informacji na temat incydentów i wypadków, wprowadzanie czynno ci profilaktycznych chroni cych przed obni eniem poziomu bezpiecze stwa [4]. 4. WP YW WIADOMO CI RYZYKA NA POZIOM BEZPIECZE STWA LOTÓW Rozwój bada nad zapobieganiem niekorzystnym zdarzeniom lotniczym da menad erom organizacji lotniczych narz dzia, dzi ki którym mo liwe jest okre lenie zmiennych, które sprzyjaj wyst pieniu niebezpiecznych sytuacji. wiadomo istnienia ryzyka daje szans na podj cie dzia a odpowiednich do jego zniwelowania oraz kontroli czynników ryzyka. W tym przypadku równie dynamika oraz zakres przygotowania i realizacji operacji lotniczych, a tak e ich rodowisko, sprawiaj, i pe na kontrola nad czynnikami ryzyka jest niemo liwa. W sytuacji, gdy nie mo na ca kowicie wyeliminowa niebezpiecznych sytuacji w lotnictwie nale y podj dzia ania d ce do zminimalizowania ich cz stotliwo ci i skutków, które ze sob nios. Sprawia to e bezpiecze stwo powinno by rozpatrywane na gruncie teorii prawdopodobie stwa [5]. W a ciwa jest zatem definicja bezpiecze stwa mówi ca, e jest to: "stan, w którym prawdopodobie stwo zranienia osoby, wyst pienia szkody jest obni ane i utrzymywane na lub poni ej akceptowalnego poziomu dzi ki przeprowadzaniu nieustannej identyfikacji zagro enia i zarz dzaniu poziomem ryzyka w bezpiecze stwie lotniczym" [7]. Bazuj c na dotychczas wykonanych operacjach lotniczych oraz wynikach bada przyczyn wypadków lotniczych uznaje si, e cz owiek jest najbardziej niepewnym

7 Metody uwzgl dnienia czynnika ludzkiego w zarz dzaniu bezpiecze stwem systemu 105 elementem organizacji lotnictwa, co powoduje skoncentrowanie na nim uwagi podczas bada nad popraw bezpiecze stwa lotów [5]. Statystyki dotycz ce bezpiecze stwa lotów informuj, e od 50% do nawet 80% wypadków lotniczych spowodowanych jest przez niew a ciwe dzia ania za óg [3]. Procentowy udzia przyczyn katastrof lotniczych, przy rozpatrywaniu jednego czynnika, przedstawia si nast puj co: 13% 5% 17% 10% wina za ogi 55% 55% usterka techniczna samolotu 17% warunki atmosferyczne 13% dzia anie s u b kontroli ruchu lotniczego 5% pozosta e czynniki 10% Rys. 5. Procentowy udzia przyczyn katastrof lotniczych, przy rozpatrywaniu jednego czynnika [2] Na wyst pienie wypadku lotniczego niemal zawsze sk ada si wi cej ni jeden czynnik. Niektóre z tych czynników mog wydawa si ma o wa ne, ale przy wyst pieniu kilku z nich nast puje ci g zdarze, którego wynikiem jest wypadek. By w por zapobiec katastrofie nale y na bie co identyfikowa i wyklucza czynniki, których nawarstwienie mo e wywo a fatalne skutki [2]. Wraz ze wzrostem poziomu techniki wspó czynnik liczby zdarze lotniczych spowodowanych przez urz dzenia techniczne zmala, lecz proporcjonalnie wzros a liczba zdarze, których powodem by czynnik ludzki, co sprawi o, e obecnie cz owiek znajduje si w centrum zainteresowania bada nad bezpiecze stwem lotniczym. Podczas rozpatrywania udzia u czynnika ludzkiego w zdarzeniach lotniczych nale y zada szereg pyta, do których nale mi dzy innymi [2]: 1. Czy konkretna osoba (pilot, kontroler) by a w stanie prawid owo reagowa w zaistnia ej sytuacji? Je eli nie, to dlaczego? Jaki by stan fizyczny i psychiczny danej osoby? 2. Czy pomy ka okaza a si nast pstwem stanu, do którego on sam si doprowadzi, np.: przem czenie, u ywanie rodków o dzia aniu psychotropowym lub alkoholu? 3. Czy poziom wyszkolenia i posiadane umiej tno ci by y adekwatne do zadania, zw aszczaw z o onych warunkach? Czy prze o ony do o y wszelkich stara by zadanie mog o by wykonane bezpiecznie lub zaniechane? 4. Czy za oga lotnicza lub inna osoba zaanga owana w operacje lotnicze by a wystarczaj co przygotowana do tego by znale wyj cie z trudnej sytuacji?

8 106 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner W przeciwnym przypadku, kto jest odpowiedzialny za zaniedbania w przygotowaniu i dlaczego mia o ono miejsce? 5. Czy osobom zaanga owanym w operacje lotnicze by y, w nale yty sposób, przekazane informacje dotycz ce lotu, tak, aby na ich podstawie mo liwe by o podejmowanie prawid owych decyzji? Je eli nie, to kto nie zapewni przekazania tych informacji i dlaczego? 6. Czy osoby zaanga owane w dzia alno lotnicz by y roztargnione i dlatego nie mog y skupi uwagi na wype nianiu swoich obowi zków? Je eli tak, to kto, lub co by o si przyczyn tego roztargnienia i dlaczego? 7. Czy osoby te dysponowa y w danym momencie odpowiednimi narz dziami wspieraj cymi ich dzia ania?. Uwzgl dnienie czynnika ludzkiego wymaga okre lenia sytuacji cz owieka znajduj cego si w rodowisku pracy oraz ycia, jego wspó dzia anie z procedurami, urz dzeniami, to w jaki sposób rodowisko wp ywa na ludzi, a tak e relacje pomi dzy wspó pracownikami zaanga owanymi w wykonywanie operacji lotniczych. W dziedzinie lotnictwa uwzgl dnia si to podczas doboru sposobu jak najlepszego dopasowania zespo u, czynników biologicznych oraz medycznych do struktur lotniczych oraz kontroli ruchu lotniczego [1]. By w pe ni wyja ni przyczyn wyst pienia zdarzenia lotniczego nie mo na zako czy bada na etapie uznania b du ludzkiego za jedyn przyczyn. Nale y zbada, dlaczego ten b d wyst pi, co do niego doprowadzi o, by dzi ki wprowadzeniu dzia a zaradczych opartych na otrzymanych wnioskach z bada zapobiec wyst pieniu podobnej sytuacji w przysz o ci. 5. ZARZ DZANIE ZASOBAMI ZA ÓG LOTNICZYCH ORAZ RUCHEM LOTNICZYM W KONTEK CIE CZYNNIKA LUDZKIEGO Prawdopodobie stwo wyst pienia b du ludzkiego brane jest pod uwag ju na etapie projektowania statku powietrznego. Zastosowanie elementów zapobiegaj cych powstawaniu awarii lub elementów pomocnych do niwelowania skutków zaistnia ej awarii mo liwe jest dzi ki wspó pracy pomi dzy konstruktorami, za ogami oraz specjalistami z zakresu czynnika ludzkiego [2]. Czynnik ludzki nierozerwalnie zwi zany jest z ergonomi. Dzi ki wykorzystaniu zasad ergonomii mo na podj prób doprowadzenia do w a ciwego wspó dzia ania urz dze, narz dzi, technologii oraz ca ego materialnego rodowiska pracy z mo liwo ciami i potrzebami fizycznymi, psychicznymi, spo ecznymi ludzi. Zarz dzanie zasobami za óg lotniczych (Crew Resource Management) zwi zane jest ze wzajemnym zrozumieniem, komunikacj, ustalonym sposobem zachowania w zaistnia ych sytuacjach. Jest to wa ne nie tylko ze wzgl du na u atwienie procesu podejmowania decyzji, rozwi zywania problemów, wiadomo ci wyst powania czynnika ryzyka, ale jest to równie aspekt poprawiaj cy wspó prac w zespole. Je li CRM jest niew a ciwe mo e to doprowadzi do pogorszenia si wspó pracy za ogi ze s u bami lotniskowymi, a nawet wzajemnych stosunków pomi dzy cz onkami jednej za ogi, czego skutkiem jest spadek

9 Metody uwzgl dnienia czynnika ludzkiego w zarz dzaniu bezpiecze stwem systemu 107 poziomu bezpiecze stwa lotów. Sposób zarz dzania organizacj lotnicz ma wp yw na stan psychofizyczny oraz przygotowanie za ogi do czynno ci operacyjnych, a tak e na w a ciwe dzia anie w ka dej zaistnia ej sytuacji. Zarz d organizacji lotniczej zobowi zany jest do stworzenia odpowiednich warunków koniecznych do w a ciwej realizacji zada przez jej pracowników [3]. Kwestia czynnika ludzkiego w systemie Air Traffic Management (ATM) rozpatrywana jest na poziomie kilku problemów, które w negatywny sposób oddzia ywuj na funkcjonowanie tego systemu. Zaliczaj si do nich [2]: 1. Szczególne warunki pracy, stres, praca w grupie, które powoduj mo liwo pope nienia b du, a s nieod cznymi komponentami codziennych dzia a. Warunki pracy w ci g ym napi ciu, maj istotny wp yw na bezpiecze stwo operacji lotniczych i efektywno zarz dzania ruchem lotniczym. Efektywne wykorzystanie nowych instrumentów i procedur w du ej mierze zale y od dobrze zaplanowanego podzia u zada i wspó dzia ania w zespole oraz wykorzystania urz dze technicznych. 2. Niedobór personelu ATC. Wed ug danych EUROCONTROL, niedobór personelu ATC w niektórych krajach jest tak du y, e mimo podejmowanych wysi ków b dzie on istnia jeszcze przez najbli sze pi do siedmiu lat. Instrumenty d ugoterminowego planowania personelu s niezb dne by nie dopu ci do powstania niedoborów i lepiej planowa procesy szkolenia personelu. 3. Zmiana podej cia do pracy, zatrudnienia i mobilno ci. W niektórych cz ciach Europy m odzi ludzie maj bardziej otwarte i elastyczne podej cie do zatrudnienia i ch ci pracy w ró nych rodowiskach i na krótsze okresy czasu ni pozostawanie w jednym rodowisku przez ca e ycie. Zach cenie ich do pracy w ATM jest bardzo trudne. Potrzebny jest wysi ek w propagowaniu mo liwo ci zrobienia kariery i czekaj cych wyzwa. 4. Zmiana ról i odpowiedzialno ci personelu ATM. Wraz z post pem cywilizacyjnym wymagany jest inny rodzaj umiej tno ci, wiedzy i kompetencji, by zapewni bezpieczn i efektywn prac. Zdeterminowane jest to wzrostem automatyzacji, zmianami organizacyjnymi w ATM oraz wp ywem mediów elektronicznych na przetwarzanie informacji. Aby sprosta wyzwaniom konieczne jest samodoskonalenie kontrolerów i innego personelu ATM poprzez kszta cenie ustawiczne. System ATM musi by ukierunkowany na jego u ytkownika oraz oparty na wymaganiach operacyjnych, by w jak najlepszy sposób wykorzysta si oraz mo liwo ci ludzi przy równoczesnym mo liwie jak najwi kszym przezwyci aniu ich ogranicze [10]. Rola czynnika ludzkiego w projektowaniu, przeprowadzaniu oceny oraz wdra aniu ATM jest kluczowa. Wraz ze wzrostaj cym poziomem zautomatyzowania, zaawansowania technologii wyst pi a konieczno, by najszybciej jak to jest mo liwe rozpozna problemy zwi zane z zarz dzaniem oraz wydolno ci ludzkiego organizmu. Podj te w tym celu dzia ania zoptymalizuj poziom wykonywania zada, relacje pomi dzy pracownikami, zastosowane technologie oraz rodowisko pracy, a w efekcie podnios poziom bezpiecze stwa oraz wydajno pracy zatrudnionych [2]. Tworz c system zarz dzania ruchem lotniczym ich autorzy musz stawi czo a wielu zagadnieniom in ynieryjnym powi zanym ze sprz tem oraz oprogramowaniem, a tak e rodowiskiem operacyjnym, w jakim b dzie funkcjonowa jego u ytkownik. Konieczne jest na tym etapie wzi cie pod uwag procedur, zada i czynno ci, które b dzie

10 108 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner wykonywa. Najwa niejszym pytaniem, na które projektanci musz odpowiedzie jest "w jaki sposób mo na optymalnie zaprojektowa urz dzenia oraz oprogramowania, by mog y by w sposób skuteczny oraz wydajny wykorzystywane przez przeszkolonych pracowników operacyjnych [10]. 6. ROLA CZYNNIK LUDZKIEGO W PROCESIE PODNOSZENIA POZIOMU BEZPIECZE STWA POD K TEM PRZEPISÓW EUROCONTROL I SYSTEMU ZARZ DZANIA BEZPIECZE STWEM SMS EUROCONTROL definiuje czynnik ludzki jako wielodyscyplinarny wysi ek ponoszony w celu opracowania oraz wprowadzenia do u ycia wiedzy na temat sposobu funkcjonowania ludzi w pracy a tak e zastosowania tej wiedzy do poprawienia relacji pomi dzy pracownikami, technologiami oraz zadaniami, które przed nimi stoj, a tak e rodowiskiem pracy w celu wykonywania przez nich efektywnej pracy w bezpiecznych warunkach. Jest to z o ona dyscyplina, która rozpatruje kwestie czynników wp ywaj cych na ludzi oraz wydajno systemu. Odzwierciedla si to w okre leniu genezy bada nad czynnikiem ludzkim: ich celem jest lepsze dopasowanie systemu do cz owieka oraz cz owieka do systemu. Wprowadzenie wyników tych bada do systemu ATM daje szersze spojrzenie na wszystkie aspekty czynnika ludzkiego, zwi ksza wydajno pracy, podnosi poziom bezpiecze stwa, a w d u szym okresie czasu obni a koszty stosowania systemu [10]. Kwestia czynnika ludzkiego mo e by wprowadzona do projektu na ka dym etapie jego realizacji. Powinna by prowadzona równolegle do projektu podczas ca ego jego trwania. Najlepszym rozwi zaniem jest wprowadzenie go na jak najwcze niejszym etapie, dzi ki czemu zagro enia mo na przewidzie i sprawnie wyeliminowa. Na podstawie do wiadcze EUROCONTROL wysun a wniosek, e im wcze niej uwzgl dniane s kwestie czynnika ludzkiego, tym lepiej wp ywa to równie na efekt finansowy projektu. Za g ówne zalety wprowadzenia czynnika ludzkiego uznaje si : w a ciw organizacj procesu, wczesne ostrzeganie przed zagro eniami, redukcj opó nie, wymierne wyniki, integracj uczestników oraz to, e jest elastyczny i mo na go atwo dopasowa do konkretnych potrzeb [10]. Zarz dzanie bezpiecze stwem (SMS) realizuje si poprzez zachowanie równowagi pomi dzy celami, a bezpiecze stwem. By osi gn wysoki poziom bezpiecze stwa nale y stworzy w a ciwy klimat dzia ania w organizacji. Odpowiedzialna jest za to filozofia dzia ania kszta tuj ca polityk, która z kolei brana jest pod uwag przy tworzeniu procedur wprowadzanych przez pracowników. Filozofia rozumiana jest tu jako zasady funkcjonowania organizacji. Polityka oznacza metod, któr kierownictwo firmy przyj o za odpowiedni do realizacji zada. Procedury funkcjonuj ce w organizacji wynikaj z prowadzonej przez ni polityki. Za ich pomoc kierownictwo w najsubtelniejszy z mo liwych sposobów wp ywa na poziom bezpiecze stwa lotów. Wprowadzenie w ycie niew a ciwych procedur jest uznawane za

11 Metody uwzgl dnienia czynnika ludzkiego w zarz dzaniu bezpiecze stwem systemu 109 jeden z najwa niejszych czynników, które skutkowa y wypadkami lotniczymi. Znaczne obni enie bezpiecze stwa lotów mo e by wynikiem wprowadzenia zmian w procedurach bez przeprowadzenia analizy wp ywu tej zmiany na poziom bezpiecze stwa operacji lotniczych. By program Safety Management System dzia a poprawnie konieczne jest prowadzenie w a ciwego nadzoru nad funkcjonuj cymi procedurami [3]. Za podstawowy jego cel uznaje si zagwarantowanie oraz podniesienie poziomu bezpiecze stwa w zakresie us ug wiadczonych przez s u by ATM. Pozwala to na stworzenie w a ciwych mechanizmów, które zapewniaj podej cie do zarz dzania bezpiecze stwem w sposób systemowy, czyli zaanga owanie w dzia anie s u b ATM a tak e s u b pomocniczych. W Polsce organizacj odpowiedzialn za bezpiecze stwo zarz dzania ruchem lotniczym jest Polska Agencja eglugi Powietrznej. W ramach swoich obowi zków dba ona, by zachowany zosta wysoki poziom bezpiecze stwa oraz by by on udokumentowany [2]. W Polsce projekt zarz dzania bezpiecze stwem ruchu lotniczego ATMAP (Air Traffic Management Airport Performance) realizowany jest mi dzy innymi przez Port Lotniczy im. F. Chopina w Warszawie. Jego celem jest: "zwi kszenie wykorzystania przepustowo ci pola ruchu naziemnego, odpowiednio do zapotrzebowaniem na prognozowan wielko ruchu lotniczego, z zachowaniem standardów jako ci w sposób zapewniaj cy bezpiecze stwo i rentowno, przy minimalizacji negatywnego wp ywu na rodowisko (ha as i emisja zanieczyszcze ) oraz budowanie i utrzymanie wiadomo ci o efekcie wzajemnego oddzia ywania portów lotniczych [11]. W ramach ATMAP wyszczególniono g ówne obszary dzia alno ci, które wychodz na przeciw wspólnym celom operacyjnym wszystkich s u b korzystaj cych z portu lotniczego. S to ruch lotniczy i zg aszane zapotrzebowanie na ruch lotniczy, przepustowo, wydajno, punktualno, emisja ha asu i zanieczyszcze, elastyczno, przewidywalno (poszczególnych faz wykonywanej operacji lotniczej). W ka dym z obszarów okre lono kluczowe wska niki efektywno ci Key Performance Indicators (KPI), które wykorzystywane s podczas pomiarów efektywno ci g ównych obszarów dzia ania (KPA). Druga faza projektu skoncentrowana b dzie na kontynuowaniu i rozbudowywaniu zakresu prac nad systemem pomiarów efektywno ci operacyjnej lotniska. G ówne cele stawiane w niej przez wykonawców to: wprowadzenie ATMAP w portach nieskoordynowanych, zdefiniowanie i opracowanie metodologii wyznaczania dodatkowych wska ników KPI, w szczególno ci odnosz cymi si do obszarów KPA: elastyczno, emisja ha asu i zanieczyszcze, zintegrowanie danych EUROCONTROL z danymi otrzymywanymi od portów lotniczych uczestnicz cymi w Projekcie, testowanie zdefiniowanych ju wska ników KPI w portach uczestnicz cych w Projekcie, zapewnienie dost pu do repozytorium, w oparciu o baz danych EUROCONTROL PRISME, wszystkim uczestnikom Projektu [11]. W a ciwe planowanie jest czynnikiem decyduj cym o optymalnym wykorzystaniu zasobów ludzkich i materialnych przedsi biorstwa. Zapobiega ono nadmiernemu zm czeniu za óg, a przez to chroni przed wzrostem ryzyka wyst pienia zdarzenia lotniczego. W a ciwe zarz dzanie zasobami decyduje o sukcesie przedsi biorstwa [3]. Coraz powszechniejsza staje si opinia o dwóch metodach niwelowania udzia u czynnika ludzkiego w katastrofach lotniczych. Pierwsza koncentruje si na zoptymalizowaniu procesu decyzyjnego przebiegaj cego w warunkach ryzyka, szkoleniach na temat zwi kszania efektywno ci komunikacji i koordynacji zada w za odze lub

12 110 Ewa Ka u na, Andrzej Fellner zespole, dostarczaniu pilotom wiedzy na temat medycyny lotniczej. Druga droga optuje za jak najdok adniejsz analiz wypadków, dzi ki której mo liwe b dzie zidentyfikowanie najs abszych elementów bezpiecze stwa lotów [9]. Statystyki dotycz ce liczby wypadków lotniczych wskazuj, e automatyzacja kokpitu wp yn a na wzrost ich liczby. Sidney Dekker, zajmuj cy si badaniem wp ywu czynnika ludzkiego uwa a, i wzrost bezpiecze stwa lotów mo liwy b dzie, gdy zarówno cz owiek jak i maszyna rozumiani b d jak jeden system. Potrzebne jest mo liwie jak najlepsze przystosowanie samolotów do wspó pracy z operuj cym nim cz owiekiem: "oprogramowanie zachowuje si wprawdzie tak, jak wymy lili je in ynierowie, ale nie tak, jak oczekuj tego piloci. Setki pasa erów zgin y tylko dlatego, e okre lony wy cznik w ró nych typach samolotów pe ni kompletnie ró ne funkcje. Albo dlatego, e dwa przyciski wygl da y podobnie. Maszyny l dowa y ze schowanym podwoziem, poniewa pilot myli w cznik przewidziany do jego wysuni cia z tym od klap na skrzyd ach" [8]. Jak wida czynnik ludzki jest poj ciem wielokierunkowym. Pocz tkowy niski poziom technologii sprzyja wyst powaniu negatywnych zdarze lotniczych, lecz taki sam skutek przynios o zbyt du e zautomatyzowanie kokpitu przy jednoczesnym pomini ciu najwa niejszego kryterium, którym jest w jaki sposób zmiany te wp yn na funkcjonuj cego w tym zmieniaj cym sie rodowisku cz owieka, który dodatkowo podczas wykonywania swej pracy poddany jest wielorakim wp ywom rodowiska zewn trznego oraz obci eniu psychicznemu wywo anemu przez niekorzystne warunki fizyczne, stres, presj czasu i otoczenia. Bez wzgl du na to, jaki model wp ywu czynnika ludzkiego na funkcjonowanie cz owieka w jego rodowisku pracy zastosujemy w celu obni enia zagro enia wystapieniem niepo danego zdarzenia lotniczego nie b dzie on w stu procentach skuteczny. Ka dy rozbija si o najwa niejsze kwestie, jakimi s psychika i fizjologia cz owieka. Bibliografia 1. Human factor digest nr 1. Fundamental human factors concepts. Circular 216-AN/131, ICAO, Montreal, 1989, s. 2, [w:] J. Kozuba: Impact of human factor on likelihood of aircraft accident, [w:] Archives of Transport System Telematics, vol.4, issue 2, May Ilków A.: Czynnik ludzki w systemie bezpiecze stwa ruchu lotniczego, [w:] Prace Instytutu lotnictwa, nr 211/2011, [w:] Prace Instytutu lotnictwa, nr 211/ Klich E.: Using the James Reason Theory in air Events Study, [w:] Journal of KONBiN, 4(7) Klich E.: "Bezpiecze stwo lotów w transporcie lotniczym", wyd. Instytut Technologii Eksploatacji w Radomiu, Radom Kozuba J.: Impact of human factor on likelihood of aircraft accident, [w:]archives of Transport System Telematics, vol.4, issue 2, May Makarowski R.: "Ryzyko i stres w lotnictwie sportowym", wyd. Difin, Warszawa 2010 s Safety Management Manual (SMM), Doc AN474, wyd. 2, ICAO2009, s.2-2, [w:] J. Kozuba: Impact of human factor on likelihood of aircraft accident, [w:] Archives of Transport System Telematics, vol.4, issue 2, May wiat wiedzy nr 2/ r. Przyczyna katastrofy: cz owiek. 9. Truszy ski O., Biernacki M.: Skalowanie udzia u czynnika ludzkiego w wypadkach lotniczych, "Polski Przegl d Medycyny Lotniczej" nr 1 tom 16, stycze -marzec The Human Factors Case: Guidance for Human Factors Integration, opubl (07/06/22-35) przez EUROCONTROL, wyd. II. 11.

13 Metody uwzgl dnienia czynnika ludzkiego w zarz dzaniu bezpiecze stwem systemu PAP, [w:] METHODS OF CONSIDERATION OF THE HUMAN FACTOR IN AIR TRANSPORT SAFETY MANAGEMENT SYSTEM Summary: It is not possible to create a universal model of the application of knowledge about the human factor in order to prevent air crash. In both Reason and SHELL model illustrating the use of the human factor in purpose of increase the level of safety the most unreliable element is human. They show the complexity of hazardous situations which threaten the air safety. Being aware of the possibility of hazardous event involved person can take operation to eliminate the negative impact of human factor on the level of flight safety. Human factor concerns not only the causes directly associated with fracture of safety procedures. It refers to the total number of factors affecting human affecting its performance like working and living environment, relations with colleagues, devices, procedures. The human factor is closely related to ergonomics. Already at the design stage the principles and achievements of research on ergonomics are used, to make it the most convenient to use and functional and thereby secure as well for the crew as for the passengers. The another issue related to the human factor is Crew Resource Management. Using CRM it is possible to overcoming obstacle at the communication level between the participants of flight operations and cooperation in hazardous situation. Equally significant role in ensuring the safety has the policy of Safety Management System. It is possible while maintain the appropriate proportion between the targets set by organization and safety. Nowadays we recognize two methods of eliminating the participation of the human factor in air crash. The first are appropriate actions at the decisional level at the emergency situation, training on improving communication and coordination in team and aviation medicine. The second method is a accurate analysis of accidents in order to detect risk factors occurring during flight operations and their elimination. In order to achieve the best possible result in processof raising the level of safety in aviation it is necessary to simultaneously consideration both methods and their complementarity. Keywords: human factor, ergonomics, air transport

14

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym

Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym Nadzór nad systemami zarządzania w transporcie kolejowym W ciągu ostatnich lat Prezes Urzędu Transportu Kolejowego zintensyfikował działania nadzorcze w zakresie bezpieczeństwa ruchu kolejowego w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY

ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY ZAKRES OBOWIĄZKÓW I UPRAWNIEŃ PRACODAWCY, PRACOWNIKÓW ORAZ POSZCZEGÓLNYCH JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH ZAKŁADU PRACY Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 8 Obowiązki pracodawcy Podstawowy obowiązek

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1217/2003 z dnia 4 lipca 2003 r. ustanawiające powszechne specyfikacje dla krajowych programów kontroli jakości w zakresie ochrony lotnictwa cywilnego (Tekst mający znaczenie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania

ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania ROZLICZENIA SPO WKP Problemy dot. wdra ania Zespó Instrumentów Inwestycyjnych Zespó Instrumentów Doradczych Dzia ania 2.3 i 2.1 Warszawa, dnia 7 wrze nia 2005r. Statystyka na dzie 31.08.2005r. Ilo onych

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia

ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia ENETOSH Standard kompetencji dla instruktorów i trenerów ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia Pole kompetencji Bezpieczeństwo i higiena pracy Level: 6 Credit: Umiejętności Wiedza 1 Stawia pytania odnośnie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity)

USTAWA. z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy. 1) (tekst jednolity) Dz.U.98.21.94 1998.09.01 zm. Dz.U.98.113.717 art. 5 1999.01.01 zm. Dz.U.98.106.668 art. 31 2000.01.01 zm. Dz.U.99.99.1152 art. 1 2000.04.06 zm. Dz.U.00.19.239 art. 2 2001.01.01 zm. Dz.U.00.43.489 art.

Bardziej szczegółowo

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu

Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu 1 P/08/139 LWR 41022-1/2008 Pan Wrocław, dnia 5 5 września 2008r. Waldemar Szuchta Naczelnik Urzędu Skarbowego Wrocław Fabryczna we Wrocławiu WYSTĄPIENIE POKONTROLNE Na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich

Ankieta dotycz ca klimatu bezpiecze stwa pracy w krajach nordyckich NOSACQ-50- Polish Ankieta dotycz ca klimatu pracy w krajach nordyckich Celem tej ankiety jest zapoznanie z Twoimi pogl dami na temat Tego miejsca pracy. Twoje odpowiedzi zostan komputerowo przetworzone

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE. z dnia 2006 r. w sprawie uprawiania żeglarstwa

ROZPORZĄDZENIE. z dnia 2006 r. w sprawie uprawiania żeglarstwa Projekt z dnia 14 kwietnia 2006 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPORTU 1 z dnia 2006 r. w sprawie uprawiania żeglarstwa Na podstawie art.53a ust.6 ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej ( Dz.

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie.

Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza. Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie. Regulamin organizacyjny spó ki pod firm Siódmy Narodowy Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza Wielkiego Spó ka Akcyjna z siedzib w Warszawie Definicje: Ilekro w niniejszym Regulaminie jest mowa o: a) Funduszu

Bardziej szczegółowo

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.

1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt. 1. Proszę krótko scharakteryzować firmę którą założyła Pani/Pana podgrupa, w zakresie: a) nazwa, status prawny, siedziba, zasady zarządzania (5 pkt.) b) produkt i najważniejsze parametry oraz metodyki

Bardziej szczegółowo

Motywuj świadomie. Przez kompetencje.

Motywuj świadomie. Przez kompetencje. styczeń 2015 Motywuj świadomie. Przez kompetencje. Jak wykorzystać gamifikację i analitykę HR do lepszego zarządzania zasobami ludzkimi w organizacji? 2 Jak skutecznie motywować? Pracownik, który nie ma

Bardziej szczegółowo

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.),

art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.), Istota umów wzajemnych Podstawa prawna: Księga trzecia. Zobowiązania. Dział III Wykonanie i skutki niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych. art. 488 i n. ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

Bardziej szczegółowo

DZIAŁ ÓSMY. Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem

DZIAŁ ÓSMY. Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem DZIAŁ ÓSMY Uprawnienia pracowników związane z rodzicielstwem Art. 176. Nie wolno zatrudniać kobiet przy pracach szczególnie uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia. Rada Ministrów określi, w drodze rozporządzenia,

Bardziej szczegółowo

z dnia 6 lutego 2009 r.

z dnia 6 lutego 2009 r. Pieczęć podłuŝna o treści Burmistrz Lądka Zdroju ZARZĄDZENIE NR 19 /09 Burmistrza Lądka Zdroju z dnia 6 lutego 2009 r. w sprawie ustalenia programu przeprowadzania szkoleń pracowników Urzędu Miasta i Gminy

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne Szkolna interwencja profilaktyczna Szkolna interwencja profilaktyczna Program wczesnej interwencji Profilaktyka selektywna Program adresowany do szkół Opracowanie programu

Bardziej szczegółowo

Absolwent szkoły kształcącej w zawodzie technik hotelarstwa powinien być przygotowany do wykonywania następujących zadań zawodowych:

Absolwent szkoły kształcącej w zawodzie technik hotelarstwa powinien być przygotowany do wykonywania następujących zadań zawodowych: Technik hotelarstwa 422402 1. CELE KSZTAŁCENIA W ZAWODZIE Absolwent szkoły kształcącej w zawodzie technik hotelarstwa powinien być przygotowany do wykonywania następujących zadań zawodowych: 1) prowadzenia

Bardziej szczegółowo

ERGONOMIA Cz. 1. Podstawy

ERGONOMIA Cz. 1. Podstawy ERGONOMIA Cz. 1 Podstawy PODSTAWY ERGONOMII Definicje Ergonomia zajmuje się związkami zachodzącymi pomiędzy człowiekiem a jego zajęciem, sprzętem i otoczeniem (materialnym) w najszerszym znaczeniu, włączając

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA

REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA Załącznik do Zarządzenia Wójta Gminy Limanowa nr 78/2009 z dnia 10 grudnia 2009 r. REGULAMIN OKRESOWYCH OCEN PRACOWNIKÓW URZĘDU GMINY LIMANOWA ORAZ KIEROWNIKÓW JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH GMINY LIMANOWA

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA

DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH. realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA DZIENNIK UCZESTNIKA PRAKTYK ZAWODOWYCH realizowanych dla nauczycieli i instruktorów kształcących w zawodzie TECHNIKA LOGISTYKA HANDEL I REKLAMA W PRAKTYCE PILOTAŻOWY PROGRAM DOSKONALENIA NAUCZYCIELI KSZTAŁCENIA

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne

REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ W TOLKMICKU. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 1 do Zarządzenie Nr4/2011 Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Tolkmicku z dnia 20 maja 2011r. REGULAMIN KONTROLI ZARZĄDCZEJ W MIEJSKO-GMINNYM OŚRODKU POMOCY SPOŁECZNEJ

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki. z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki

ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki. z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki ZARZĄDZENIE NR 11/2012 Wójta Gminy Rychliki z dnia 30 stycznia 2012 r. w sprawie wdrożenia procedur zarządzania ryzykiem w Urzędzie Gminy Rychliki Na podstawie art. 69 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 68

Bardziej szczegółowo

1.5. Program szkolenia wstępnego. Lp. Temat szkolenia Liczba godzin

1.5. Program szkolenia wstępnego. Lp. Temat szkolenia Liczba godzin Załącznik Nr 7 do Zarządzenia Nr 101/2014 Burmistrza Ornety z dnia 26.08.2014 r. PROGRAM SZKOLENIA WSTĘPNEGO I INSTRUKTAśU STANOWISKOWEGO dla pracowników Urzędu Miejskiego w Ornecie opracowany na podstawie

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1253 OBWIESZCZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW z dnia 13 sierpnia 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Ergonomia. Ergonomia stanowiska pracy

Ergonomia. Ergonomia stanowiska pracy Ergonomia Ergonomia stanowiska pracy Definicja ergonomii Istnieje wiele definicji ergonomii jednak wspólnym elementem wszystkich jest człowiek i maszyna. Najprościej ergonomię możemy określić jako dostosowanie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN GMINNEGO ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO d.s. PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE. 1 Postanowienia ogólne

REGULAMIN GMINNEGO ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO d.s. PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE. 1 Postanowienia ogólne Załącznik do Uchwały Nr 42/VI/2011 Rady Miejskiej w Myślenicach z dnia 31 marca 2011r. REGULAMIN GMINNEGO ZESPOŁU INTERDYSCYPLINARNEGO d.s. PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE 1 Postanowienia ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Wyniki badań ankietowych przeprowadzonych przez Departament Pielęgniarek i Położnych wśród absolwentów studiów pomostowych, którzy zakończyli udział w projekcie systemowym pn. Kształcenie zawodowe pielęgniarek

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO

PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO Załącznik nr 4 do Zarządzenia Nr 103/2012 Burmistrza Miasta i Gminy Skawina z dnia 19 czerwca 2012 r. PROGRAM ZAPEWNIENIA I POPRAWY JAKOŚCI AUDYTU WEWNĘTRZNEGO MÓDL SIĘ TAK, JAKBY WSZYSTKO ZALEśAŁO OD

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi.

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015. Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ Młodzieżowego Domu Kultury w Puławach W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 Zarządzanie placówką służy jej rozwojowi. CEL EWALUACJI: PRZEDMIOT EWALUACJI: Skład zespołu: Anna Bachanek

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie BHP

Prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie BHP Prawa i obowiązki pracownika oraz pracodawcy w zakresie BHP Cele wykładu Poznanie: - poznanie obowiązków pracodawcy w zakresie BHP i ich źródło. - poznanie praw i obowiązków pracownika w zakresie BHP i

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398

Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 1 / 7 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:161398-2016:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi skanowania 2016/S 090-161398 Państwowy Instytut Geologiczny Państwowy

Bardziej szczegółowo

Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych.

Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych. doradzamy, szkolimy, rozwijamy Systemy monitoringu wizyjnego Avigilon w zabezpieczeniu obiektów logistycznych. Właściciel tel. 722-529-820 e-mail: biuro@brb-doradztwobiznesowe.pl www.brb-doradztwobiznesowe.pl

Bardziej szczegółowo

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności

DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności WOJEWODA ŁÓDZKI ZK-III.9611.15.2015 Łódź, dnia 17 czerwca 2015 r. DECYZJA w sprawie czasowego zaprzestania działalności Na podstawie art. 34 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej

Bardziej szczegółowo

Procedura działania Punktu Potwierdzającego Profile Zaufane epuap Urzędzie Gminy w Ułężu

Procedura działania Punktu Potwierdzającego Profile Zaufane epuap Urzędzie Gminy w Ułężu Załącznik nr 1 do Zarządzenia Wójta Gminy Ułęż nr 21 z dnia 14 maja 2014r. Procedura działania Punktu Potwierdzającego Profile Zaufane epuap Urzędzie Gminy w Ułężu Spis treści Użyte pojęcia i skróty...

Bardziej szczegółowo

Tychy, 17.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE

Tychy, 17.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE Tychy, 17.03.2015 r. ZAPYTANIE OFERTOWE Miejskie Centrum Kultury w Tychach zaprasza do złożenia na sukcesywne świadczenie usług Inspektora Bezpieczeństwa i Higieny Pracy oraz Ochrony Przeciwpożarowej zgodnie

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XIX/75/2011 Rady Miejskiej w Golinie z dnia 29 grudnia 2011 r. Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY

PROGRAM SZKOLENIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY Załącznik Nr do Regulaminu Pracy Urzędu Gminy Stromiec PROGRAM SZKOLENIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY. Szkolenie w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy prowadzone jest jako: / szkolenie

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014

Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 Oświadczenie o stanie kontroli zarz ądczej Starosty Powiatu Radomszcza ńskiego za rok 2014 (rok, za który sk ładane jest o świadczenie) DzialI Jako osoba odpowiedzialna za zapewnienie funkcjonowania adekwatnej,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 3/2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 29 kwietnia 2015 r.

Uchwała Nr 3/2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 29 kwietnia 2015 r. Uchwała Nr 3/2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Podlaskiego na lata 2014-2020 z dnia 29 kwietnia 2015 r. w sprawie zatwierdzenia Systematyki kryteriów wyboru projektów

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze

Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im. Komisji Edukacji Narodowej w Jaworze Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 9/11/12 dyrektora PCKZ w Jaworze z dnia 30 marca 2012 r. Regulamin organizacji przetwarzania i ochrony danych osobowych w Powiatowym Centrum Kształcenia Zawodowego im.

Bardziej szczegółowo

Matematyka-nic trudnego!

Matematyka-nic trudnego! Dział II Opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia Usługa zarządzania projektem, w charakterze Specjalisty ds. przygotowania wniosków o płatność, w ramach projektu pn.: Matematyka-nic trudnego!

Bardziej szczegółowo

Załącznik 11 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER

Załącznik 11 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER Załącznik 11 Wzór karty oceny merytorycznej wniosku o dofinansowanie projektu konkursowego w ramach PO WER KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ WNIOSKU O DOFINANSOWANIE PROJEKTU KONKURSOWEGO W RAMACH PO WER INSTYTUCJA

Bardziej szczegółowo

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji?

Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? Trwałość projektu co zrobić, żeby nie stracić dotacji? 2 Osiągnięcie i utrzymanie wskaźników Wygenerowany przychód Zakaz podwójnego finansowania Trwałość projektu Kontrola po zakończeniu realizacji projektu

Bardziej szczegółowo

wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr /

wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr / wzór Załącznik nr 5 do SIWZ UMOWA Nr / zawarta w dniu. w Szczecinie pomiędzy: Wojewodą Zachodniopomorskim z siedzibą w Szczecinie, Wały Chrobrego 4, zwanym dalej "Zamawiającym" a nr NIP..., nr KRS...,

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr W.0050.23.2015 Wójta Gminy Siedlce z dnia 1 kwietnia 2015 roku. w sprawie powołania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego.

Zarządzenie Nr W.0050.23.2015 Wójta Gminy Siedlce z dnia 1 kwietnia 2015 roku. w sprawie powołania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego. Zarządzenie Nr W.0050.23.2015 w sprawie powołania Gminnego Zespołu Zarządzania Kryzysowego. Na podstawie art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 26 kwietnia 2007 roku o zarządzaniu kryzysowym (tekst jednolity: Dz.

Bardziej szczegółowo

Instrukcja zarządzania bezpieczeństwem Zintegrowanego Systemu Zarządzania Oświatą

Instrukcja zarządzania bezpieczeństwem Zintegrowanego Systemu Zarządzania Oświatą Załącznik Nr 4 do Zarządzenia Nr 838/2009 Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 21 kwietnia 2009 r. Instrukcja zarządzania bezpieczeństwem Gmina Miejska Kraków 1 1. Ilekroć w niniejszej instrukcji jest mowa

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ Część ogólna Tekst obowiązujący od dnia:. SPIS TREŚCI I.A. Postanowienia ogólne... 3 I.B. Podstawy prawne opracowania IRiESD... 3 I.C. Zakres przedmiotowy

Bardziej szczegółowo

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

ARCHITEKTURA INSTYTUCJI JAKO NARZĘDZIE UŁATWIAJĄCE ZARZĄDZANIE DANYMI

ARCHITEKTURA INSTYTUCJI JAKO NARZĘDZIE UŁATWIAJĄCE ZARZĄDZANIE DANYMI ARCHITEKTURA INSTYTUCJI JAKO NARZĘDZIE UŁATWIAJĄCE ZARZĄDZANIE DANYMI XVIII posiedzenie Rady Infrastruktury Informacji Przestrzennej ZARZĄDZANIE DANYMI PRZESTRZENNYMI UKIERUNKOWANE NA UŻYTKOWNIKA agenda

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJA BUDOWY METODY OCENY NIEPOŻĄDANYCH DZIAŁAŃ LUDZI USYTUOWANYCH W SYSTEMIE ANTROPOTECHNICZNYM I JEGO OTOCZENIU

PROPOZYCJA BUDOWY METODY OCENY NIEPOŻĄDANYCH DZIAŁAŃ LUDZI USYTUOWANYCH W SYSTEMIE ANTROPOTECHNICZNYM I JEGO OTOCZENIU Piotr Bojar Maciej Woropay Łukasz Muślewski Uniwersytet Technologiczno Przyrodniczy w Bydgoszczy PROPOZYCJA BUDOWY METODY OCENY POŻĄDANYCH DZIAŁAŃ LUDZI USYTUOWANYCH W SYSTEMIE ANTROPOTECHNICZNYM I JEGO

Bardziej szczegółowo

Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi

Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi PROJEKT Załącznik do uchwały nr.. Rady Gminy Garbów z dnia. Program Współpracy Gminy Garbów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego

Bardziej szczegółowo

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych

TABELA ZGODNOŚCI. W aktualnym stanie prawnym pracodawca, który przez okres 36 miesięcy zatrudni osoby. l. Pornoc na rekompensatę dodatkowych -...~.. TABELA ZGODNOŚCI Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOMISJI ETYKI BANKOWEJ

REGULAMIN KOMISJI ETYKI BANKOWEJ REGULAMIN KOMISJI ETYKI BANKOWEJ Warszawa kwiecień 2013 Przyjęty na XXV Walnym Zgromadzeniu ZBP w dniu 18 kwietnia 2013 r. 1. Komisja Etyki Bankowej, zwana dalej Komisją, działa przy Związku Banków Polskich

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz Samooceny Kontroli Zarządczej

Kwestionariusz Samooceny Kontroli Zarządczej Załącznik nr 3 do zarządzenia Nr 38 MKiDN z dnia 27. 07. 2011 r. Kwestionariusz Samooceny Kontroli Zarządczej.... (nazwa jednostki/komórki organizacyjnej) 1 2 3 4 Elementy Odpowiedzi kontroli zarządczej

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE MCPFE DO OCENY LASÓW I INNYCH GRUNTÓW LEŚNYCH CHRONIONYCH I ZE STATUSEM OCHRONNYM W EUROPIE

WYTYCZNE MCPFE DO OCENY LASÓW I INNYCH GRUNTÓW LEŚNYCH CHRONIONYCH I ZE STATUSEM OCHRONNYM W EUROPIE Living Forest Summit Czwarta Konferencja Ministerialna w sprawie Ochrony Lasów w Europie 28-30 kwietnia 2003 r., Wiedeń Austria WYTYCZNE MCPFE DO OCENY LASÓW I INNYCH GRUNTÓW LEŚNYCH CHRONIONYCH I ZE STATUSEM

Bardziej szczegółowo

Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela. Warszawa, kwiecień 2013

Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela. Warszawa, kwiecień 2013 Zmiany przepisów ustawy -Karta Nauczyciela Warszawa, kwiecień 2013 1 Harmonogram odbytych spotkań 1. Spotkanie inauguracyjne 17 lipca 2012 r. 2. Urlop dla poratowania zdrowia 7 sierpnia 2012 r. 3. Wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie Załącznik Nr 11 do Uchwały Nr XX/136/2012 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 25 września 2012 r. STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie ROZDZIAŁ I NAZWA I OBSZAR SOŁECTWA 1. Samorząd

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XLIII/356/08 Rady Miejskiej w Staszowie z dnia 23. 12.2008r sprawie przyjęcia Programu współpracy Gminy Staszów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami prowadzącymi działalność

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 - Plan komunikacji

Załącznik nr 5 - Plan komunikacji 9 Plan działania Komunikacja w procesie tworzenia i wdrażania lokalnej strategii rozwoju jest warunkiem nieodzownym w osiąganiu założonych efektów. Podstawowym warunkiem w planowaniu skutecznej jest jej

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA DOSTĘPU. Działanie 2.1,,E-usługi dla Mazowsza (typ projektu: e-administracja, e-zdrowie)

KRYTERIA DOSTĘPU. Działanie 2.1,,E-usługi dla Mazowsza (typ projektu: e-administracja, e-zdrowie) Załącznik nr 1 do Uchwały nr / II / 2015 Komitetu Monitorującego Regionalny Program Operacyjny Województwa Mazowieckiego na lata 201-2020 KRYTERIA DOSTĘPU Działanie 2.1,,E-usługi dla Mazowsza (typ projektu:

Bardziej szczegółowo

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący;

1) Dziekan lub wyznaczony przez niego prodziekan - jako Przewodniczący; Wydział Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL Wydziałowa Komisja ds. Jakości Kształcenia Al. Racławickie 14, 20-950 Lublin, tel. +48 81 445 37 31; fax. +48 81 445 37 26, e-mail: wydzial.prawa@kul.pl

Bardziej szczegółowo

Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka

Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka mł. insp. dr hab. Agata Tyburska Zakład Zarządzania Kryzysowego Wyższa

Bardziej szczegółowo

MUP.PK.III.SG.371-74/08 Lublin, dnia 30.05.2008 r.

MUP.PK.III.SG.371-74/08 Lublin, dnia 30.05.2008 r. MUP.PK.III.SG.371-74/08 Lublin, dnia 30.05.2008 r. Zaproszenie do składania informacji dotyczących organizacji szkolenia Spawanie metodą 111 (ręczne spawanie łukowe) i spawanie metodą 311 (spawanie acetylenowo-tlenowe)

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE

KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr z dnia Dyrektora PCPR w Lublinie KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE ROZDZIAŁ I Zasady ogólne 1 1. Kodeks wyznacza zasady postępowania

Bardziej szczegółowo

UMOWA NR w sprawie: przyznania środków Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS)

UMOWA NR w sprawie: przyznania środków Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS) UMOWA NR w sprawie: przyznania środków Krajowego Funduszu Szkoleniowego (KFS) zawarta w dniu. r. pomiędzy : Powiatowym Urzędem Pracy w Gdyni reprezentowanym przez.., działającą na podstawie upoważnienia

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Akty prawne Konstytucja Rzeczpospolitej Kodeksy Ustawy Rozporządzenia O DOBRĄ JAKOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson

Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson W pogoni za możliwym: Angażowanie rodziców i lokalnej społeczności dla wzmocnienia odpowiedzialności Prof. dr hab. Cynthia A. Tyson Uniwersytet Stanowy Ohio Colubmus, OH- USA Burza mózgu... Opisz dom "typowego"

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 51/2015 Burmistrza Bornego Sulinowa z dnia 21 maja 2015 r.

ZARZĄDZENIE Nr 51/2015 Burmistrza Bornego Sulinowa z dnia 21 maja 2015 r. ZARZĄDZENIE Nr 51/2015 Burmistrza Bornego Sulinowa z dnia 21 maja 2015 r. w sprawie wyznaczenia i określenia zadań Administratora Bezpieczeństwa Informacji i Administratora Systemu Informatycznego w Urzędzie

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01

Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 Odpowiedzi na pytania zadane do zapytania ofertowego nr EFS/2012/05/01 1 Pytanie nr 1: Czy oferta powinna zawierać informację o ewentualnych podwykonawcach usług czy też obowiązek uzyskania od Państwa

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ DLA STANOWISK PRACOWNICZYCH

ARKUSZ OCENY OKRESOWEJ DLA STANOWISK PRACOWNICZYCH Załącznik Nr 5 Do Regulaminu okresowych ocen pracowników Urzędu Miasta Piekary Śląskie zatrudnionych na stanowiskach urzędniczych, w tym kierowniczych stanowiskach urzędniczych oraz kierowników gminnych

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA postępowania w sytuacji naruszenia ochrony danych osobowych w Urzędzie Miasta Ustroń. I. Postanowienia ogólne

INSTRUKCJA postępowania w sytuacji naruszenia ochrony danych osobowych w Urzędzie Miasta Ustroń. I. Postanowienia ogólne Załącznik Nr 5 do Instrukcji zarządzania systemami informatycznymi, słuŝącymi do przetwarzania danych osobowych INSTRUKCJA postępowania w sytuacji naruszenia ochrony danych osobowych w Urzędzie Miasta

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK MASAŻYSTA przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej Priorytet III. Wysoka

Bardziej szczegółowo

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE

Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE Organizacja awansu zawodowego nauczycieli W ZESPOLE SZKÓŁ Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W GŁOGOWIE I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Ilekroć w dalszych przepisach jest mowa bez bliższego określenia o : 1) Szkole

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1

USTAWA. z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Dz. U. z 2015 r. poz. 613 1 (wybrane artykuły regulujące przepisy o cenach transferowych) Dział IIa Porozumienia w sprawach ustalenia cen transakcyjnych

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPORTU 1) z dnia 9 czerwca 2006 r. w sprawie uprawiania żeglarstwa

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPORTU 1) z dnia 9 czerwca 2006 r. w sprawie uprawiania żeglarstwa ROZPORZĄDZENIE MINISTRA SPORTU 1) z dnia 9 czerwca 2006 r. w sprawie uprawiania żeglarstwa Na podstawie art. 53a ust. 6 ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej (Dz. U. z 2001 r. Nr 81, poz.

Bardziej szczegółowo

Program zdrowotny. Programy profilaktyczne w jednostkach samorz du terytorialnego. Programy zdrowotne a jednostki samorz du terytorialnego

Program zdrowotny. Programy profilaktyczne w jednostkach samorz du terytorialnego. Programy zdrowotne a jednostki samorz du terytorialnego Mirosław Moskalewicz 1 z 7 Programy profilaktyczne w jednostkach samorz du terytorialnego Specjalista Zdrowia Publicznego i Medycyny Spo ecznej Specjalista Po o nictwa i Ginekologii Lek. Med. Miros aw

Bardziej szczegółowo

LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE

LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE LKA 4101-07-04/2013 P/13/151 WYSTĄPIENIE POKONTROLNE I. Dane identyfikacyjne kontroli Numer i tytuł kontroli Jednostka przeprowadzająca kontrolę P/13/151 Zapewnienie prawa do jednakowego wynagradzania

Bardziej szczegółowo

1. 1 1. BENEFICJENT 1.1 NAZWA I ADRES BENEFICJENTA

1. 1 1. BENEFICJENT 1.1 NAZWA I ADRES BENEFICJENTA 1. BENEFICJENT 1.1 NAZWA I ADRES BENEFICJENTA 1.2 OSOBA UPOWAŻNIONA DO REPREZENTOWANIA BENEFICJENTA 1.3 TELEFON, FAX, ADRES E-MAIL, STRONA WWW 1.4 NUMER NIP I REGON 1.5 MIEJSCE REALIZACJI PROJEKTU 1.6

Bardziej szczegółowo