Ciemna materia i ciemna energia. Andrzej Oleś

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ciemna materia i ciemna energia. Andrzej Oleś"

Transkrypt

1 Ciemna materia i ciemna energia Andrzej Oleś Wstęp Dlaczego ma istnieć ciemna materia Idea pomiaru MOND Modified Newtonian Dynamics? Ciemna energia i przyszłość Wszechświata? Wstęp Obecnie przypuszcza się, że Wszechświat zbudowany jest z następujących cząstek: Rodzaj materii Typowe cząstki Liczba cząstek Wkład do masy Dowody istnienia Wszechświata ( około ) Zwykła-barionowa protony % Bezpośrednie elektrony obserwacje Promieniowanie fotony % Obserwacje Gorąca c. materia neutrina % Detekcja neutrin Zimna c. materia cząstki % Wnioskowanie supersymetryczne? z dynamiki galaktyk Ciemna energia cząstki skalarne % Wnioskowanie z ekspansji Wszechświata Dlaczego ma istnieć ciemna materia? Ciemnej materii nie umiemy obserwować bezpośrednio. Argumentu za istnieniem tego składnika Wszechświata dostarczają obserwacje orbitalnych prędkości gwiazd w dyskach galaktyk. Prędkości te uzyskujemy z obserwacji przesunięcia dopplerowskiego w widmie promieniowania emitowanego przez gwiazdę. Wyliczana siła dośrodkowa, która utrzymuje gwiazdy na orbitach jest wielokrotnie większa od grawitacji wszystkich świecących składników galaktyki. Podobnie sprawa wygląda, gdy przechodzimy do obserwacji w większej skali w gromadach galaktyk.

2 Rys.1. Wyliczona zależność prędkości gwiazdy od odległości od centrum galaktyki ( disk ). Punkty pomiarowe świadczą o stałej prędkości dla różnych odległości, co narzuca obecność ciemnej materii w postaci halo. Rysunek 1 przedstawia wyliczoną zależność prędkości gwiazdy od jej odległości od centrum galaktyki.( krzywa z maksimum ). W tym przypadku uwzględniono grawitację jedynie świecącej materii. Kwadraciki odtwarzają wyniki konkretnych pomiarów. Jak widać konieczna jest jeszcze duża niewidoczna masa stanowiąca halo galaktyki. Tak więc ciemna materia otacza znaną nam świecącą materię.

3 Rys.2. Soczewka grawitacyjna z uwzględnieniem halo ciemnej materii. Z kolei rys. 2 ilustruje działanie soczewki grawitacyjnej. Promieniowanie biegnące od bardzo odległego kwazara doznaje ugięcia w polu grawitacyjnym galaktyki. Silny efekt wymaga obecności wielkich mas zawartych w nie świecącym halo galaktyki. Jednym z argumentów przemawiającym za istnieniem ciemnej materii jest zbyt krótki czas, poczynając od Wielkiego Wybuchu ( 13,7 mld lat ), aby wytworzyły się galaktyki. Przyjęcie obecności ogromnej masy ciemnej materii usuwa trudności. Obserwacje kosmologiczne, w połączeniu z dobrze znanym prawem grawitacji narzucają konieczność przyjęcia istnienia ciemnej materii. Co więcej, przeprowadzone szacunki sugerują, że jest jej znacznie więcej ( 25% ) od zwykłej materii barionowej ( 5% ). Teoretyczny model tzw. supersymetrii przyjmuje możliwość istnienia ciemnych cząstek ( tzw. neutralin ) o bardzo wielkiej masie, które mogą niezwykle słabo oddziaływać z barionami ( tzn. ze znaną nam postacią materii ). Pojawia się możliwość badania bezpośrednio na ziemi tajemniczej ciemnej materii. Idea pomiaru Nasz układ słoneczny obiega centrum galaktyki z prędkością 220 km/s. Gaz ciemnej materii owiewa nas zatem z ogromną prędkością. Wobec ruchu Ziemi wokół Słońca należy do wymienionej prędkości dodać w lecie 15 km/s a w zimie tę wartość odjąć. Jest to rezultat czysto geometrycznych rozważań. Tak więc idea pomiaru polega na wykryciu powyższych oscylacji. Cała trudność sprowadza się do znalezienia detektora, który umożliwi rejestrację niezwykle rzadkich przypadków oddziaływania neutalina z jądrem atomowym. Gdy taki

4 rzadki przypadek zachodzi, w wyniku zderzenia cząstki z jądrem atomowym, to ostatnie doznaje odrzutu i uderza w sąsiednie atomy wyzwalając energię w formie ciepła lub światła. Cały problem polega na odróżnieniu tej energii od energii wydzielanej w innych pasożytniczych procesach np. rozpadzie promieniotwórczym ( świat zaśmiecony izotopami radioaktywnymi ). Niewątpliwie pomiary muszą być dokonywane na dużych głębokościach pod ziemią aby uchronić się przed promieniowaniem kosmicznym. W chwili obecnej prowadzi się 11 tego typu pomiarów w dużych zespołach międzynarodowych. Wyróżnia się głównie następujące detektory: kriogeniczne i jonizacyjno scyntylacyjne. Detektory kriogeniczne wykorzystują energię termiczną wydzielaną przy zderzeniu neutralin z jądrami atomowymi. Stosuje się tu czysty Ge lub Si w temperaturze ~ 25 mk. Do pomiaru wzrostu temperatury służą termistory. Ponadto korzysta się z nadprzewodnictwa i przekroczenia temperatury krytycznej w chwili wydzielania ciepła. W przypadku drugiego rodzaju detektorów korzystamy z tego, że w procesie zderzenia neutralin z jądrami atomowymi mogą być wybijane elektrony z sąsiednich atomów i powstają ekscymery. Po jakimś czasie jądra te wychwytują elektrony. co powoduje scyntylacje w gazach szlachetnych. I tak np. w ciekłym ksenonie błysk jest bardzo silny. Celem zabezpieczenia się przed tłem elektromagnetycznym korzysta się z detektorów nie tylko scyntylacyjnych, ale scyntylacyjno jonizacyjnych. Scyntylacje zachodzące np. w ciekłym ksenonie rejestrowane są przez fotopowielacze. Natomiast w komorze zawierającej gazowy ksenon ( w górnej części detektora ) dokonuje się ( w koincydencji ) rejestracji zachodzącej jonizacji. Jakie wyniki dotychczasowych badań? W jednym przypadku współpracy grupy włosko - chińskiej ( tzw. DAMA ) uzyskano w ciągu czterech lat pomiarów efekt oscylacji lato zima. Niemniej wyniki przyjmowane są z dużą rezerwą powszechnie uważa się, że pojawiły się tu pasożytnicze efekty.

5 Rys. 3. Przekrój czynny na oddziaływanie cząstki ciemnej materii z barionem w zależności od jej masy. Wyrysowane krzywe określają granice czułości detektorów stosowanych przez różne międzynarodowe grupy badawcze. O stopniu trudności wymownie informuje rys. 3. Przedstawia on prawdopodobieństwo oddziaływania neutrlina z jądrem atomowym w zależności od jego masy. Na rysunku zaznaczono granice wykrywalności efektu przez detektory konstruowane przez różne zespoły badawcze, W Wielkiej Brytanii projektowany detektor zawierający 10 ton Xe. MOND Modified Newtonian Dynamics Astronomowie szacują ilość materii we Wszechświecie na dwa sposoby. Po pierwsze, zliczają wszystko, co widać. Po drugie, wyznaczają jak szybko poruszają się widoczne ciała, i na podstawie praw fizycznych wyliczają, jakiej masy potrzeba, aby wytworzyć grawitację konieczną do ich powiązania.. Niestety obie metody dają odmienne wyniki. Na ogół wyciągają z tego wniosek o istnieniu ciemnej materii.

6 Rys. 4. Proponowana w MOND modyfikacja II Zasady Newtona. Pojawiła się idea ( M. Milgram ), że może problem tkwi nie w ilości materii a w prawach fizyki. Autor zaproponował modyfikację drugiej zasady dynamiki Newtona ( rys. 4 ). Modyfikacja ta, znana jako MOND, radzi sobie ze wspomnianymi danymi obserwacyjnym. Napotyka jednak również na poważne trudności. Wymieńmy choć dwa zastrzeżenia : - Jest to model fenomenologiczny nie opiera się na zasadach fundamentalnych. - Nie stosuje się w przypadku, gdy a < a o, ( a o = 1 A/s 2 ) a jednak występują bardzo wielkie prędkości.. Ciemna energia i przyszłość Wszechświata? W astronomii przyjmuje się jako tzw. wzorcowe świece supernowe typu 1a, których jasność określa ich odległość. Są to wybuchy naturalnych bomb termojądrowych, które pojawiają się, gdy gwiazdy wygasają. Supernowa osiąga maksymalną jasność po trzech tygodniach a następnie rozpoczyna się trwający kilka miesięcy zanik jasności. Jaśniejsze wybuchy trwają trochę dłużej niż słabsze. Ponadto przesunięcie dopplerowskie rejestrowanego widma informuje o prędkości oddalania się. Z obserwacji odległych wybuchających supernowych wynika, że Wszechświat rozszerza się coraz szybciej. Może to oznaczać, że rozpycha go nieznana, egzotyczna forma energii. Już w 1998 r. zaczęto podejrzewać, że Wszechświat rozszerza się coraz szybciej. Obserwując jeszcze dalsze supernowe odkryto, że przed fazą przyspieszenia ekspansji Wszechświat przeszedł przez fazę jej spowalniania tak jak to przewidzieli kosmolodzy. Jak twierdzą kosmolodzy, dokładne

7 określenie momentu, w którym skończyło się zwalnianie, a zaczęło przyspieszanie, pozwoli poznać naturę ciemnej energii oraz przyszłe losy Wszechświata. Teoretycy twierdzą, ze tzw. pusta przestrzeń w rzeczywistości wypełniona jest cząstkami elementarnymi, które pojawiają się i znikają zbyt szybko, aby można je było bezpośrednio wykryć. Ich obecność jest efektem działania podstawowej zasady mechaniki kwantowej w połączeniu ze szczególną teorią względności: nic nie jest dokładne, nawet nicość. Sumaryczna energia związana z tymi wirtualnymi cząstkami wywierałaby, podobnie jak inne formy energii, siłę grawitacyjną przyciągającą albo odpychająca w zależności od praw fizycznych, których jeszcze nie udało się nam zrozumieć. W skalach makroskopowych energia ta działałaby jak stała kosmologiczna zaproponowana przez Alberta Einsteina. Rys. 5. Krzywe określające przyszłe losy Wszechświata. Dla względnej gęstości materii Q > 1 przewidywany kolaps; dla Q = 1 znany nam Wszechświat płaski ; dla Q < 1 rosnący Wszechświat; t o chwila obecna. Górna krzywa przerywana uwzględnia wzrost ekspansji.. W tym miejscu należy nawiązać do modeli Friedmana ( rys. 5 ). Przyspieszenie ekspansji wskazuje, że nie grozi nam ponownie kolaps Wszechświata do jednego punktu. Raczej należy oczekiwać ciągłej, ekspansji, a w dalekiej przyszłości będą już zapewne tylko fotony.

8

9

10 tylko fotony.

11

Ekspansja Wszechświata

Ekspansja Wszechświata Ekspansja Wszechświata Odkrycie Hubble a w 1929 r. Galaktyki oddalają się od nas z prędkościami wprost proporcjonalnymi do odległości. Prędkości mierzymy za pomocą przesunięcia ku czerwieni efekt Dopplera

Bardziej szczegółowo

Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN

Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN Podróż do początków Wszechświata: czyli czym zajmujemy się w laboratorium CERN mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż. Łukasz Graczykowski - lgraczyk@cern.ch Zakład Fizyki Jądrowej, Wydział

Bardziej szczegółowo

FIZYKA IV etap edukacyjny zakres podstawowy

FIZYKA IV etap edukacyjny zakres podstawowy FIZYKA IV etap edukacyjny zakres podstawowy Cele kształcenia wymagania ogólne I. Wykorzystanie wielkości fizycznych do opisu poznanych zjawisk lub rozwiązania prostych zadań obliczeniowych. II. Przeprowadzanie

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne zostały sporządzone z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Teoria Wielkiego Wybuchu FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ

Teoria Wielkiego Wybuchu FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ Teoria Wielkiego Wybuchu Epoki rozwoju Wszechświata Wczesny Wszechświat Epoka Plancka (10-43 s): jedno podstawowe oddziaływanie Wielka Unifikacja (10-36 s): oddzielenie siły grawitacji od reszty oddziaływań

Bardziej szczegółowo

Soczewkowanie grawitacyjne

Soczewkowanie grawitacyjne Soczewkowanie grawitacyjne Obserwatorium Astronomiczne UW Plan Ugięcie światła - trochę historii Co to jest soczewkowanie Punktowa masa Soczewkowanie galaktyk... kwazarów... kosmologiczne Mikrosoczewkowanie

Bardziej szczegółowo

GRAWITACJA I ELEMENTY ASTRONOMII

GRAWITACJA I ELEMENTY ASTRONOMII MODUŁ 1 SCENARIUSZ TEMATYCZNY GRAWITACJA I ELEMENTY ASTRONOMII OPRACOWANE W RAMACH PROJEKTU: FIZYKA ZAKRES PODSTAWOWY WIRTUALNE LABORATORIA FIZYCZNE NOWOCZESNĄ METODĄ NAUCZANIA. PROGRAM NAUCZANIA FIZYKI

Bardziej szczegółowo

Materia i jej powstanie Wykłady z chemii Jan Drzymała

Materia i jej powstanie Wykłady z chemii Jan Drzymała Materia i jej powstanie Wykłady z chemii Jan Drzymała Przyjmuje się, że wszystko zaczęło się od Wielkiego Wybuchu, który nastąpił około 15 miliardów lat temu. Model Wielkiego Wybuch wynika z rozwiązań

Bardziej szczegółowo

Tworzenie protonów neutronów oraz jąder atomowych

Tworzenie protonów neutronów oraz jąder atomowych Tworzenie protonów neutronów oraz jąder atomowych kwarki, elektrony, neutrina oraz ich antycząstki anihilują aby stać się cząstkami 10-10 s światła fotonami energia kwarków jest już wystarczająco mała

Bardziej szczegółowo

PROJEKT KOSMOLOGIA PROJEKT KOSMOLOGIA. Aleksander Gendarz Mateusz Łukasik Paweł Stolorz

PROJEKT KOSMOLOGIA PROJEKT KOSMOLOGIA. Aleksander Gendarz Mateusz Łukasik Paweł Stolorz PROJEKT KOSMOLOGIA Aleksander Gendarz Mateusz Łukasik Paweł Stolorz 1 1. Definicja kosmologii. Kosmologia dział astronomii, obejmujący budowę i ewolucję wszechświata. Kosmolodzy starają się odpowiedzieć

Bardziej szczegółowo

Soczewki grawitacyjne narzędziem Kosmologii

Soczewki grawitacyjne narzędziem Kosmologii Zjazd P.T.A. Kraków 14-18.09.2009 Sesja Kosmologiczna Soczewki grawitacyjne narzędziem Kosmologii Marek Biesiada Zakład Astrofizyki i Kosmologii Instytut Fizyki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Filary

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z FIZYKI - ZAKRES PODSTAWOWY

ROZKŁAD MATERIAŁU Z FIZYKI - ZAKRES PODSTAWOWY ROZKŁAD MATERIAŁU Z FIZYKI - ZAKRES PODSTAWOWY AUTORZY PROGRAMU: MARCIN BRAUN, WERONIKA ŚLIWA NUMER PROGRAMU: FIZP-0-06/2 PROGRAM OBEJMUJE OKRES NAUCZANIA: w kl. I TE, LO i ZSZ LICZBA GODZIN PRZEZNACZONA

Bardziej szczegółowo

mgr Roman Rusin nauczyciel fizyki w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Kwidzynie

mgr Roman Rusin nauczyciel fizyki w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Kwidzynie Indywidualny plan nauczania z przedmiotu Fizyka, opracowany na podstawie programu,,ciekawi świata autorstwa Adama Ogazy, nr w Szkolnym Zestawie Programów Nauczania 12/NPP/ZSP1/2012 dla kl. I TL a na rok

Bardziej szczegółowo

Astronomia. Znając przyspieszenie grawitacyjne planety (ciała), obliczyć możemy ciężar ciała drugiego.

Astronomia. Znając przyspieszenie grawitacyjne planety (ciała), obliczyć możemy ciężar ciała drugiego. Astronomia M = masa ciała G = stała grawitacji (6,67 10-11 [N m 2 /kg 2 ]) R, r = odległość dwóch ciał/promień Fg = ciężar ciała g = przyspieszenie grawitacyjne ( 9,8 m/s²) V I = pierwsza prędkość kosmiczna

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne z fizyki do nowej podstawy programowej.

Szczegółowe wymagania edukacyjne z fizyki do nowej podstawy programowej. Szczegółowe wymagania edukacyjne z fizyki do nowej podstawy programowej. Zagadnienie podstawowy Uczeń: ponadpodstawowy Uczeń: Numer zagadnienia z Podstawy programowej ASTRONOMIA I GRAWITACJA Z daleka i

Bardziej szczegółowo

FIZYKA KLASA I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO

FIZYKA KLASA I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO 2016-09-01 FIZYKA KLASA I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO ZAKRES PODSTAWOWY SZKOŁY BENEDYKTA 1. Cele kształcenia i wychowania Ogólne cele kształcenia zapisane w podstawie programowej dla zakresu podstawowego

Bardziej szczegółowo

Metody wyznaczania masy Drogi Mlecznej

Metody wyznaczania masy Drogi Mlecznej Metody wyznaczania masy Drogi Mlecznej Nasz grupa : Łukasz Bratek, Joanna Jałocha, Marek Kutschera, Szymon Sikora, Piotr Skindzier IFJ PAN, IF UJ Dla poznania masy Galaktyki, kluczową sprawą jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5

Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5 Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 17.III.2010 Oddziaływania: elektromagnetyczne i grawitacyjne elektromagnetyczne i silne (kolorowe) Biegnące stałe sprzężenia:

Bardziej szczegółowo

Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich. Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN

Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich. Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA Z FIZYKI SZKOŁA PONADGIMNAZJALNA ZAKRES PODSTATOWY

PROGRAM NAUCZANIA Z FIZYKI SZKOŁA PONADGIMNAZJALNA ZAKRES PODSTATOWY PROGRAMY NAUCZANIA Z FIZYKI REALIZOWANE W RAMACH PROJEKTU INNOWACYJNEGO TESTUJĄCEGO Zainteresowanie uczniów fizyką kluczem do sukcesu PROGRAM NAUCZANIA Z FIZYKI SZKOŁA PONADGIMNAZJALNA ZAKRES PODSTATOWY

Bardziej szczegółowo

FIZYKA KLASA I LO LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO wymagania edukacyjne

FIZYKA KLASA I LO LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO wymagania edukacyjne FIZYKA KLASA I LO LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO wymagania edukacyjne TEMAT (rozumiany jako lekcja) 1.1. Kinematyka ruchu jednostajnego po okręgu 1.2. Dynamika ruchu jednostajnego po okręgu 1.3. Układ Słoneczny

Bardziej szczegółowo

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie.

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. TEMATY I ZAKRES TREŚCI NAUCZANIA Fizyka klasa 3 LO Nr programu: DKOS-4015-89/02 Moduł Dział - Temat L. Zjawisko odbicia i załamania światła 1 Prawo odbicia i

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z fizyki dla klas pierwszych

Wymagania edukacyjne z fizyki dla klas pierwszych Zagadnienie Poziom Numer zagadnienia z Podstawy podstawowy ponadpodstawowy programowej Uczeń: Uczeń: ASTRONOMIA I GRAWITACJA Z daleka i z bliska porównuje rozmiary i odległości we Wszechświecie (galaktyki,

Bardziej szczegółowo

Skala jasności w astronomii. Krzysztof Kamiński

Skala jasności w astronomii. Krzysztof Kamiński Skala jasności w astronomii Krzysztof Kamiński Obserwowana wielkość gwiazdowa (magnitudo) Skala wymyślona prawdopodobnie przez Hipparcha, który podzielił gwiazdy pod względem jasności na 6 grup (najjaśniejsze:

Bardziej szczegółowo

Zderzenie galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną

Zderzenie galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną Zderzenie galaktyki Andromedy z Drogą Mleczną Katarzyna Mikulska Zimowe Warsztaty Naukowe Naukowe w Żninie, luty 2014 Wszyscy doskonale znamy teorię Wielkiego Wybuchu. Wiemy, że Wszechświat się rozszerza,

Bardziej szczegółowo

Metody badania kosmosu

Metody badania kosmosu Metody badania kosmosu Zakres widzialny Fale radiowe i mikrofale Promieniowanie wysokoenergetyczne Detektory cząstek Pomiar sił grawitacyjnych Obserwacje prehistoryczne Obserwatorium słoneczne w Goseck

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

fizyka w zakresie podstawowym

fizyka w zakresie podstawowym mi edukacyjne z przedmiotu fizyka w zakresie podstawowym dla klasy pierwszej szkoły ponadgimnazjalnej Poziom Kategoria celów Zakres Poziom podstawowy - Uczeń opanował pewien zakres WIADOMOŚCI Poziom ponadpodstawowy

Bardziej szczegółowo

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi?

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Świat pod lupą materia: 10-4 m kryształ: 10-9 m ρ=2 3 g/cm 3 atom: 10-10 m jądro: 10-14 m nukleon: 10-15 m (1fm) ρ=10

Bardziej szczegółowo

Mariusz P. Dąbrowski (IF US)

Mariusz P. Dąbrowski (IF US) NATURALNY REAKTOR JĄDROWY OKLO W AFRYCE A HISTORIA WSZECHŚWIATA Mariusz P. Dąbrowski (IF US) http://www.ptf.ps.pl Szczecińska Grupa Kosmologiczna http://cosmo.fiz.univ.szczecin.pl Ludzie sądzą, że wiele

Bardziej szczegółowo

Czarne dziury. Rąba Andrzej Kl. IVTr I

Czarne dziury. Rąba Andrzej Kl. IVTr I Czarne dziury Rąba Andrzej Kl. IVTr I CZYM JEST CZARNA DZIURA Czarna dziura jest tworem grawitacji, której podlegają zarówno cząstki o małych, jak i o dużych masach, a nawet światło. Największe i najjaśniejsze

Bardziej szczegółowo

MODEL WIELKIEGO WYBUCHU

MODEL WIELKIEGO WYBUCHU MODEL WIELKIEGO WYBUCHU JAKO TEORIA POWSTANIA WSZECHŚWIATA OPRACOWANIE Poznań 2007 Teoria Wielkiego Wybuchu Wstęp "WIELKI WYBUCH gwałtowna eksplozja bardzo gorącego i bardzo skondensowanego Wszechświata

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA MATERII PO WIELKIM WYBUCHU

STRUKTURA MATERII PO WIELKIM WYBUCHU Wykład I STRUKTURA MATERII -- -- PO WIELKIM WYBUCHU Człowiek zajmujący się nauką nigdy nie zrozumie, dlaczego miałby wierzyć w pewne opinie tylko dlatego, że znajdują się one w jakiejś książce. (...) Nigdy

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

Gwiazdy neutronowe. Michał Bejger,

Gwiazdy neutronowe. Michał Bejger, Gwiazdy neutronowe Michał Bejger, 06.04.09 Co to jest gwiazda neutronowa? To obiekt, którego jedna łyżeczka materii waży tyle ile wszyscy ludzie na Ziemi! Gwiazda neutronowa: rzędy wielkości Masa: ~1.5

Bardziej szczegółowo

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Neutrina i ich mieszanie

Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW. Neutrina i ich mieszanie Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 12 21.12.2010 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Neutrina i ich mieszanie Neutrinos: Ghost Particles of the Universe F. Close polecam wideo i audio

Bardziej szczegółowo

Odległość mierzy się zerami

Odległość mierzy się zerami Odległość mierzy się zerami Jednostki odległości w astronomii jednostka astronomiczna AU, j.a. rok świetlny l.y., r.św. parsek pc średnia odległość Ziemi od Słońca odległość przebyta przez światło w próżni

Bardziej szczegółowo

FIZYKA-egzamin opracowanie pozostałych pytań

FIZYKA-egzamin opracowanie pozostałych pytań FIZYKA-egzamin opracowanie pozostałych pytań Andrzej Przybyszewski Michał Witczak Marcin Talarek. Definicja pracy na odcinku A-B 2. Zdefiniować różnicę energii potencjalnych gdy ciało przenosimy z do B

Bardziej szczegółowo

Rozmycie pasma spektralnego

Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Rozmycie pasma spektralnego Z doświadczenia wiemy, że absorpcja lub emisja promieniowania przez badaną substancję występuje nie tylko przy częstości rezonansowej, tj. częstości

Bardziej szczegółowo

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Elementy astronomii w nauczaniu przyrody dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Szkic referatu Krótki przegląd wątków tematycznych przedmiotu Przyroda w podstawie MEN Astronomiczne zasoby

Bardziej szczegółowo

ASTRONOMIA Klasa Ia Rok szkolny 2012/2013

ASTRONOMIA Klasa Ia Rok szkolny 2012/2013 1 ASTRONOMIA Klasa Ia Rok szkolny 2012/2013 NR Temat Konieczne 1 Niebo w oczach dawnych kultur i cywilizacji - wie, jakie były wyobrażenia starożytnych (zwłaszcza starożytnych Greków) na budowę Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Spotkanie 3 Porównanie modeli rozpraszania do pomiarów na Wielkim Zderzaczu Hadronów LHC i przyszłość fizyki cząstek Rafał Staszewski Maciej Trzebiński

Bardziej szczegółowo

fizyka w zakresie podstawowym

fizyka w zakresie podstawowym Plan wynikowy z wymaganiami edukacyjnymi przedmiotu fizyka w zakresie podstawowym dla klasy pierwszej szkoły ponadgimnazjalnej W trakcie nauczania fizyki w szkole realizujemy założone na początku cele

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 2

Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 2 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 2 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW Jak badamy cząstki elementarne? 2010/11(z) Ewolucja Wszech'swiata czas,energia,temperatura Detekcja cząstek

Bardziej szczegółowo

Synteza jądrowa (fuzja) FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ

Synteza jądrowa (fuzja) FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ Synteza jądrowa (fuzja) Cykl życia gwiazd Narodziny gwiazd: obłok molekularny Rozmiary obłoków (Giant Molecular Cloud) są rzędu setek lat świetlnych. Masa na ogół pomiędzy 10 5 a 10 7 mas Słońca. W obłoku

Bardziej szczegółowo

Galaktyki aktywne I. (,,galaktyki o aktywnych jądrach'') (,,aktywne jądra galaktyk'') ( active galactic nuclei =AGN)

Galaktyki aktywne I. (,,galaktyki o aktywnych jądrach'') (,,aktywne jądra galaktyk'') ( active galactic nuclei =AGN) Galaktyki aktywne I (,,galaktyki o aktywnych jądrach'') (,,aktywne jądra galaktyk'') ( active galactic nuclei =AGN) System klasyfikacji Hubble a (1936) Galaktyki normalne / zwyczajne -różnoraka morfologia

Bardziej szczegółowo

Soczewki Grawitacyjne

Soczewki Grawitacyjne Klub Dyskusyjny Fizyków 26 września 2013 Soczewki Grawitacyjne Marek Biesiada Zakład Astrofizyki i Kosmologii Instytut Fizyki Uniwersytetu Śląskiego Katowice Soczewki grawitacyjne Istota zjawiska Optyka

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum klasy I-III

Gimnazjum klasy I-III Tytuł pokazu /filmu ASTRONAWIGATORZY doświadczenia wiąże przyczynę ze skutkiem; - uczeń podaje przybliżoną prędkość światła w próżni, wskazuje prędkość światła jako - nazywa rodzaje fal elektromagnetycznych;

Bardziej szczegółowo

LIV Olimpiada Astronomiczna 2010 / 2011 Zawody III stopnia

LIV Olimpiada Astronomiczna 2010 / 2011 Zawody III stopnia LIV Olimpiada Astronomiczna 2010 / 2011 Zawody III stopnia 1. Wskutek efektów relatywistycznych mierzony całkowity strumień promieniowania od gwiazdy, która porusza się w kierunku obserwatora z prędkością

Bardziej szczegółowo

Badanie schematu rozpadu jodu 128 J

Badanie schematu rozpadu jodu 128 J J8A Badanie schematu rozpadu jodu 128 J Celem doświadczenie jest wyznaczenie schematu rozpadu jodu 128 J Wiadomości ogólne 1. Oddziaływanie kwantów γ z materią (1,3) a/ efekt fotoelektryczny b/ efekt Comptona

Bardziej szczegółowo

Energetyka jądrowa. Energetyka jądrowa

Energetyka jądrowa. Energetyka jądrowa Energetyka jądrowa Zasada zachowania energii i E=mc 2 Budowa jąder atomowych i ich energia wiązania Synteza: z gwiazd na Ziemię... Neutrony i rozszczepienie jąder atomowych Reaktory: klasyczne i akceleratorowe

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z fizyki dla klasy I liceum

Wymagania edukacyjne z fizyki dla klasy I liceum Wymagania edukacyjne z fizyki dla klasy I liceum Wymagania ogólne uczeń: wykorzystuje wielkości fizyczne do opisu poznanych zjawisk lub rozwiązania prostych zadań obliczeniowych, przeprowadza doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski Witamy w CERN Co to jest CERN? CERN European Organization for Nuclear Research oryg. fr Conseil Europeén pour la Recherche Nucléaire Słowo nuclear (Jadrowy) czysto historyczne. W czasie, gdy zakładano

Bardziej szczegółowo

organizmy, cząsteczki, atomy, jądra atomowe) posługuje się pojęciem roku świetlnego X podaje definicję roku świetlnego X skali

organizmy, cząsteczki, atomy, jądra atomowe) posługuje się pojęciem roku świetlnego X podaje definicję roku świetlnego X skali 135 6 Plan wynikowy (propozycja) R treści nadprogramowe Plan wynikowy (propozycja), obejmujący treści nauczania zawarte w podręczniku Spotkania z fizyką, część 4 (a także w programie nauczania), jest dostępny

Bardziej szczegółowo

1 Maków Podhalański r. Wymagania edukacyjne z fizyki - kurs podstawowy - rok szkolny 2016/ dla klasy I technikum

1 Maków Podhalański r. Wymagania edukacyjne z fizyki - kurs podstawowy - rok szkolny 2016/ dla klasy I technikum 1 Maków Podhalański. 1.09.2016 r. Wymagania edukacyjne z fizyki - kurs podstawowy - rok szkolny 2016/2017 - dla klasy I technikum Temat lekcji O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo

Bardziej szczegółowo

Wpływ pól magnetycznych na rotację materii w galaktykach spiralnych. Joanna Jałocha-Bratek, IFJ PAN

Wpływ pól magnetycznych na rotację materii w galaktykach spiralnych. Joanna Jałocha-Bratek, IFJ PAN Wpływ pól magnetycznych na rotację materii w galaktykach spiralnych. Joanna Jałocha-Bratek, IFJ PAN c Czy pola magnetyczne mogą wpływać na kształt krzywych rotacji? W galaktykach spiralnych występuje wielkoskalowe,

Bardziej szczegółowo

Wykład FIZYKA I. 5. Energia, praca, moc. http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/fizyka1.html. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak

Wykład FIZYKA I. 5. Energia, praca, moc. http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/fizyka1.html. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Wykład FIZYKA I 5. Energia, praca, moc Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Instytut Fizyki Politechniki Wrocławskiej http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/fizyka1.html ENERGIA, PRACA, MOC Siła to wielkość

Bardziej szczegółowo

Elementy Fizyki Jądrowej. Wykład 5 cząstki elementarne i oddzialywania

Elementy Fizyki Jądrowej. Wykład 5 cząstki elementarne i oddzialywania Elementy Fizyki Jądrowej Wykład 5 cząstki elementarne i oddzialywania atom co jest elementarne? jądro nukleon 10-10 m 10-14 m 10-15 m elektron kwark brak struktury! elementarność... 1897 elektron (J.J.Thomson)

Bardziej szczegółowo

Neutrina. Źródła neutrin: NATURALNE Wielki Wybuch gwiazdy atmosfera Ziemska skorupa Ziemska

Neutrina. Źródła neutrin: NATURALNE Wielki Wybuch gwiazdy atmosfera Ziemska skorupa Ziemska Neutrina X Źródła neutrin.. Zagadki neutrinowe. Neutrina słoneczne. Neutrina atmosferyczne. Eksperymenty neutrinowe. Interpretacja pomiarów. Oscylacje neutrin. 1 Neutrina Źródła neutrin: NATURALNE Wielki

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z FIZYKI DO KLASY PIERWSZEJ SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ DO CYKLU ŚWIAT FIZYKI

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z FIZYKI DO KLASY PIERWSZEJ SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ DO CYKLU ŚWIAT FIZYKI WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z FIZYKI DO KLASY PIERWSZEJ SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ DO CYKLU ŚWIAT FIZYKI Lp. 1 Trochę historii, czyli o odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. O Newtonie

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania z fizyki w klasie I L.O. Wymagania konieczne i podstawowe- ocena dopuszczająca i dostateczna

Szczegółowe wymagania z fizyki w klasie I L.O. Wymagania konieczne i podstawowe- ocena dopuszczająca i dostateczna 12 Szczegółowe wymagania z fizyki w klasie I L.O. Wymagania konieczne i podstawowe- ocena dopuszczająca i dostateczna Wymagania rozszerzone i dopełniające- ocena dobra, bardzo dobra i celująca 1.Grawitacja

Bardziej szczegółowo

Co ma wspólnego czarna dziura i woda w szklance?

Co ma wspólnego czarna dziura i woda w szklance? Co ma wspólnego czarna dziura i woda w szklance? Czarne dziury są obiektami tajemniczymi i fascynującymi, aczkolwiek część ich właściwości można oszacować przy pomocy prostych równań algebry. Pokazuje

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie.

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie. Witamy w CERNie Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie bolek.pietrzyk@cern.ch 4 lipca 2012 Joe Incandela (CMS) Fabiola Gianotti (ATLAS) Première rencontre

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z przedmiotu fizyka dla klas pierwszych

Przedmiotowy system oceniania z przedmiotu fizyka dla klas pierwszych Przedmiotowy system oceniania z przedmiotu fizyka dla klas pierwszych Zasady ogólne Wymagania na każdy stopień wyższy niż dopuszczający obejmują również wymagania na stopień poprzedni. Na podstawowym poziomie

Bardziej szczegółowo

CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN WYNIKOWY

CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN WYNIKOWY 1.Grawitacja Lp. Temat lekcji Treści konieczne 1 O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji T1 (3,7) CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN WYNIKOWY opowiedzieć o odkryciach

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z FIZYKI. Nauczyciel: mgr Magdalena Wieprzowska. VI LO im. J. Dąbrowskiego w Częstochowie.

Przedmiotowy system oceniania z FIZYKI. Nauczyciel: mgr Magdalena Wieprzowska. VI LO im. J. Dąbrowskiego w Częstochowie. Przedmiotowy system oceniania z FIZYKI Nauczyciel: mgr Magdalena Wieprzowska VI LO im. J. Dąbrowskiego w Częstochowie Zasady ogólne Wymagania na każdy stopień wyższy niż dopuszczający obejmują również

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

Neutrina z supernowych. Elementy kosmologii

Neutrina z supernowych. Elementy kosmologii Neutrina z supernowych Obserwacja neutrin z SN1987A Kolaps grawitacyjny Własności neutrin z kolapsu grawitacyjnego Elementy kosmologii Rozszerzający się Wszechświat Wielki Wybuch (Big Bang) Nukleosynteza

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA FIZYKI DLA SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH ZAKRES PODSTAWOWY

PROGRAM NAUCZANIA FIZYKI DLA SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH ZAKRES PODSTAWOWY PROGRAM NAUCZANIA FIZYKI DLA SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH ZAKRES PODSTAWOWY WSTĘP Fizyka jest nauką przyrodniczą i w takim kontekście powinna być nauczana w szkole. Jako przedmiot szkolny ma charakter ogólnokształcący

Bardziej szczegółowo

FIZYKA III MEL Fizyka jądrowa i cząstek elementarnych

FIZYKA III MEL Fizyka jądrowa i cząstek elementarnych FIZYKA III MEL Fizyka jądrowa i cząstek elementarnych Wykład 6 cząstki elementarne i oddzialywania atom co jest elementarne? jądro nukleon 10-10 m 10-14 m 10-15 m elektron kwark brak struktury! elementarnośd...

Bardziej szczegółowo

Oblicz częstotliwość z jaką obracają się koła samochodu jadącego z prędkością 72 ich promień 0,3 m.

Oblicz częstotliwość z jaką obracają się koła samochodu jadącego z prędkością 72 ich promień 0,3 m. Grawitacja Zad.1. Uzupełnij zdania: Metoda...wykorzystuje fakt przesuwania się gwiazd bliższych na tle dalszych....to odległość do gwizdy, której paralaksa półroczna wynosi 1 sekundę łuku. unkt na eliptycznej

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA ŚLĄSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY OZNACZANIE AKTYWNOŚCI, OKRESU PÓŁTRWANIA I MAKSYMALNEJ ENERGII PROMIENIOWANIA

POLITECHNIKA ŚLĄSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY OZNACZANIE AKTYWNOŚCI, OKRESU PÓŁTRWANIA I MAKSYMALNEJ ENERGII PROMIENIOWANIA POLITECHNIKA ŚLĄSKA WYDZIAŁ CHEMICZNY KATEDRA FIZYKOCHEMII I TECHNOLOGII POLIMERÓW OZNACZANIE AKTYWNOŚCI, OKRESU PÓŁTRWANIA I MAKSYMALNEJ ENERGII PROMIENIOWANIA Opiekun ćwiczenia: Jerzy Żak Miejsce ćwiczenia:

Bardziej szczegółowo

VI. CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN WYNIKOWY

VI. CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN WYNIKOWY 12 1. Grawitacja 1 O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji VI. CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN WYNIKOWY opowiedzieć o odkryciach Kopernika, Keplera i Newtona, opisać

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA

WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA WYMAGANIA EDUKACYJNE I KRYTERIA OCENIANIA PRZEDMIOT: FIZYKA TYP SZKOŁY: PONADGIMNAZJALNA IV ETAP EDUKACYJNY ZAKRES: PODSTAWOWY 1. grawitacja Lp. Temat lekcji Uczeń potrafi: CELE OPERACYJNE, CZYLI PLAN

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe z fizyki na poszczególne oceny

Wymagania programowe z fizyki na poszczególne oceny 1. Grawitacja Lp. Temat lekcji 1. O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji Wymagania programowe z fizyki na poszczególne oceny opowiedzieć o odkryciach Kopernika,

Bardziej szczegółowo

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi.

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi. ETAP II Konkurencja I Ach te definicje! (każda poprawnie ułożona definicja warta jest aż dwa punkty) Astronomia to nauka o ciałach niebieskich zajmująca się badaniem ich położenia, ruchów, odległości i

Bardziej szczegółowo

Model Standardowy i model Higgsa. Sławomir Stachniewicz, IF PK

Model Standardowy i model Higgsa. Sławomir Stachniewicz, IF PK Model Standardowy i model Higgsa Sławomir Stachniewicz, IF PK 1. Wstęp. Model Standardowy to obecnie obowiązująca teoria cząstek elementarnych, które są składnikami materii. Model Higgsa to dodatek do

Bardziej szczegółowo

Mikrosoczewkowanie grawitacyjne. Dr Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytet Wrocławski

Mikrosoczewkowanie grawitacyjne. Dr Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytet Wrocławski Mikrosoczewkowanie grawitacyjne Dr Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytet Wrocławski Ogólna teoria względności OTW została ogłoszona w 1915. Podstawowa idea względności: nie możemy mówid o takich

Bardziej szczegółowo

Wirtualny Hogwart im. Syriusza Croucha

Wirtualny Hogwart im. Syriusza Croucha Wirtualny Hogwart im. Syriusza Croucha Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. EGZAMIN STANDARDOWYCH UMIEJĘTNOŚCI MAGICZNYCH ASTRONOMIA LISTOPAD 2013 Instrukcja dla

Bardziej szczegółowo

Skąd wiemy, że Wszechświat się rozszerza? Zmierz sam stałą Hubble'a!!!

Skąd wiemy, że Wszechświat się rozszerza? Zmierz sam stałą Hubble'a!!! Logo designed by Armella Leung, www.armella.fr.to Skąd wiemy, że Wszechświat się rozszerza? Zmierz sam stałą Hubble'a!!! Jean-Christophe Mauduit & Pacôme Delva Université Pierre et Marie Curie Paryż, Francja

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

Paradoksy mechaniki kwantowej

Paradoksy mechaniki kwantowej Wykład XX Paradoksy mechaniki kwantowej Chociaż przewidywania mechaniki kwantowej są w doskonałej zgodności z eksperymentem, interpretacyjna strona teorii budzi poważne spory. Przebieg zjawisk w świecie

Bardziej szczegółowo

Tajemnicze neutrina Agnieszka Zalewska

Tajemnicze neutrina Agnieszka Zalewska Tajemnicze neutrina Agnieszka Zalewska Dzień otwarty IFJ, Polecam: Krzysztof Fiałkowski: Opowieści o neutrinach, wydawnictwo Zamiast korepetycji http://wwwlapp.in2p3.fr/neutrinos/aneut.html i strony tam

Bardziej szczegółowo

Fizyka i astronomia FIZYKA I ASTRONOMIA. TOM 3 MARIANA KOZIELSKIEGO PROPOZYCJA PLANU WYNIKOWEGO DO PRZEDMIOTU. AUTOR: Ewa Strugała

Fizyka i astronomia FIZYKA I ASTRONOMIA. TOM 3 MARIANA KOZIELSKIEGO PROPOZYCJA PLANU WYNIKOWEGO DO PRZEDMIOTU. AUTOR: Ewa Strugała AUTOR: Ewa Strugała PROPOZYCJA PLANU WYNIKOWEGO DO PRZEDMIOTU Fizyka i astronomia DLA SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH KSZTAŁCENIE W ZAKRESIE ROZSZERZONYM NA PODSTAWIE PODRĘCZNIKA FIZYKA I ASTRONOMIA. TOM 3 MARIANA

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych 5.07.2013 Grzegorz Wrochna 1 Wielkie urządzenia badawcze Wielkie urządzenia badawcze są dziś niezbędne do badania materii na wszystkich poziomach: od wnętrza

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Lesiak. Dynamika punktu materialnego: Praca i energia; zasada zachowania energii

Tadeusz Lesiak. Dynamika punktu materialnego: Praca i energia; zasada zachowania energii Mechanika klasyczna Tadeusz Lesiak Wykład nr 4 Dynamika punktu materialnego: Praca i energia; zasada zachowania energii Energia i praca T. Lesiak Mechanika klasyczna 2 Praca Praca (W) wykonana przez stałą

Bardziej szczegółowo

1. Grawitacja. O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji

1. Grawitacja. O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji 1. Grawitacja lp Temat lekcji O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji Treści konieczne opowiedzieć o odkryciach Kopernika, Keplera i Newtona, opisać ruchy planet,

Bardziej szczegółowo

Program zajęć wyrównawczych z fizyki dla studentów Kierunku Biotechnologia w ramach projektu "Era inżyniera - pewna lokata na przyszłość"

Program zajęć wyrównawczych z fizyki dla studentów Kierunku Biotechnologia w ramach projektu Era inżyniera - pewna lokata na przyszłość Program zajęć wyrównawczych z fizyki dla studentów Kierunku Biotechnologia w ramach projektu "Era inżyniera - pewna lokata na przyszłość" 1. Informacje ogólne Kierunek studiów: Profil kształcenia: Forma

Bardziej szczegółowo

Modele i teorie w kosmologii współczesnej przykładem efektywnego wyjaśniania w nauce

Modele i teorie w kosmologii współczesnej przykładem efektywnego wyjaśniania w nauce Modele i teorie w kosmologii współczesnej przykładem efektywnego wyjaśniania w nauce ks. Paweł Tambor Wydział Filozofii, Katedra Fizyki Teoretycznej Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Przyrodoznawstwo

Bardziej szczegółowo

Galaktyki i Gwiazdozbiory

Galaktyki i Gwiazdozbiory Galaktyki i Gwiazdozbiory Co to jest Galaktyka? Galaktyka (z gr. γαλα mleko) duży, grawitacyjnie związany układ gwiazd, pyłu i gazu międzygwiazdowego oraz niewidocznej ciemnej materii. Typowa galaktyka

Bardziej szczegółowo

Ciemna energia i ciemna masa a obserwowalna rzeczywistość Autor tekstu: Ryszard Parosa

Ciemna energia i ciemna masa a obserwowalna rzeczywistość Autor tekstu: Ryszard Parosa Ciemna energia i ciemna masa a obserwowalna rzeczywistość Autor tekstu: Ryszard Parosa Świat agnostyka odc. 11 Obserwacje astronomiczne wskazujące na dominującą obecność we Wszechświecie ciemnej energii"

Bardziej szczegółowo

J8 - Badanie schematu rozpadu jodu 128 I

J8 - Badanie schematu rozpadu jodu 128 I J8 - Badanie schematu rozpadu jodu 128 I Celem doświadczenie jest wytworzenie izotopu 128 I poprzez aktywację w źródle neutronów próbki zawierającej 127 I, a następnie badanie schematu rozpadu tego nuklidu

Bardziej szczegółowo

Czy niebarionowa ciemna materia. jest potrzebna? Sławomir Stachniewicz 1 XII 2009

Czy niebarionowa ciemna materia. jest potrzebna? Sławomir Stachniewicz 1 XII 2009 Czy niebarionowa ciemna materia jest potrzebna? Sławomir Stachniewicz 1 XII 2009 1. Wstęp Obecnie w kosmologii zdecydowanie najbardziej popularny jest tzw. Uzgodniony Model Kosmologiczny (Cosmological

Bardziej szczegółowo

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości Marek Pfützner Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytet Warszawski Tydzień Kultury w VIII LO im. Władysława IV, 13 XII 2005 Instytut Radowy w Paryżu

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Krystalografii specjalizacja: Fizykochemia związków nieorganicznych

Laboratorium z Krystalografii specjalizacja: Fizykochemia związków nieorganicznych Uniwersytet Śląski - Instytut Chemii Zakład Krystalografii ul. Bankowa 14, pok. 133, 40-006 Katowice tel. 0323591197, e-mail: izajen@wp.pl opracowanie: dr Izabela Jendrzejewska Laboratorium z Krystalografii

Bardziej szczegółowo

FIZYKA. dr inż. Janusz Tomaszewski.

FIZYKA. dr inż. Janusz Tomaszewski. FIZYKA dr inż. Janusz Tomaszewski Centrum Nauczania Matematyki i Fizyki PŁ Budynek C3 ( Akwarium ) pokój nr 504 tel. 42 6313654 e-mail: jtomasz@p.lodz.pl http://cmf.p.lodz.pl/jtomasz WYKŁAD Cele, metody

Bardziej szczegółowo

PRZED WIELKIM WYBUCHEM I STWORZENIEM WSZECHŚWIATA

PRZED WIELKIM WYBUCHEM I STWORZENIEM WSZECHŚWIATA PRZED WIELKIM WYBUCHEM I STWORZENIEM WSZECHŚWIATA MARIUSZ P. DĄBROWSKI SZCZECIŃSKA GRUPA KOSMOLOGICZNA, INSTYTUT FIZYKI US http://cosmo.fiz.univ.szczecin.pl (Willa-West-Ende 07.06.2010) Stworzenie Wszechświata

Bardziej szczegółowo

Plan realizacji materiału z fizyki.

Plan realizacji materiału z fizyki. Plan realizacji materiału z fizyki. Ze względu na małą ilość godzin jaką mamy do dyspozycji w całym cyklu nauczania fizyki pojawił się problem odpowiedniego doboru podręczników oraz podziału programu na

Bardziej szczegółowo