Human factors and functional safety analysis Czynniki ludzkie i analiza bezpieczeństwa funkcjonalnego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Human factors and functional safety analysis Czynniki ludzkie i analiza bezpieczeństwa funkcjonalnego"

Transkrypt

1 SSARS 2011 Summer Safety and Relablty Semnars, July 03-09, 2011, Gdańsk-Sopot, Poland Kosmowsk Kazmerz T. Poltechnka Gdańska, Gdańsk, Polska Human factors and functonal safety analyss Czynnk ludzke analza bezpeczeństwa funkcjonalnego Keywords / Słowa kluczowe human factors, human errors, functonal safety, human relablty analyss, layers of protecton czynnk ludzke, błędy człoweka, bezpeczeństwo funkcjonalne, analza nezawodnośc człoweka, warstwy zabezpeczeń Abstract n ths artcle some ssues concernng the safety management n computerzed complex hazardous plant are presented n the context of human factors. t has been shown that the rsk of losses can be sgnfcantly reduced usng approprate techncal solutons n the form of a layer protecton system, whch ncludes a basc process control system, human-operator and protecton automatcs. The sgnfcance of approprate desgnng of nterfaces ncludng functons of the alarm system s emphaszed. t wll contrbute to reducng the humanoperator error probablty. The functonal safety management, whch ncludes the rsk control n a lfe cycle of complex plant, should be carred out n relaton to requrements assocated wth possble avodng of software systematc falures n programmable systems and reducng the frequency of hardware random falures. 1. Wprowadzene W nnejszym artykule przedstawa sę wybrane zagadnena dotyczące zarządzana bezpeczeństwem funkcjonalnym w złoŝonym obekce podwyŝszonego ryzyka. Zwraca sę uwagę na problem moŝlwośc nekorzystnego wpływu tzw. czynnków ludzkch, jeśl zastosowane nterfejsy procedury realzacj zadań przez człowekaoperatora zostały zaprojektowane newłaścwe. Wymaga to przeprowadzena analzy nezawodnośc człoweka-operatora w kontekśce zarządzana bezpeczeństwem funkcjonalnym programowalnych systemów sterowana zabezpeczeń [13]. Jest to zagadnene waŝne, ponewaŝ z róŝnych badań wynka, Ŝe newłaścwe kształtowane czynnk ludzke uchybena organzacyjne stanową źródłową przyczynę aŝ od 70 do 90% zdarzeń awaryjnych, zaleŝne od kategor obektu techncznego [11], [12], [20]. Ocena moŝlwośc powstana sytuacj zagroŝena zdarzeń awaryjnych ma szczególne znaczene w obektach systemach tzw. nfrastruktury krytycznej, przy czym wspomnane dzałana ntencyjne mogą być zancjowane wewnątrz obektu lub z zewnątrz. Dzałana take dotyczą równeŝ stosowanych obecne szeroko technolog systemów programowanych, w tym systemów sterowana zabezpeczeń, w postac ataków hackerskch. Zarządzane bezpeczeństwem funkcjonalnym obejmuje zagadnena sterowana ryzykem w cyklu Ŝyca analzowanego obektu złoŝonego w odnesenu do wymagań zawartych w norme EC [10]. Dotyczą one zmnejszena ryzyka zwązanego z potencjalnym występowanem zdarzeń nenormalnych lub awaryjnych, stosując m.n. programowalne systemy sterowana zabezpeczeń. Aby osągnąć odpowedną redukcję ryzyka przez te systemy, muszą być one właścwe zaprojektowane odpowedno eksploatowane w cyklu Ŝyca obektu. NaleŜy zastosować rozwązana sprzyjające unkanu błędów systematycznych, szczególne oprogramowana (software) oraz uszkodzeń wyposaŝena techncznego (hardware), zwłaszcza o charakterze losowym. stotnym problemem w eksploatacj obektów podwyŝszonego ryzyka są moŝlwe uszkodzena CC (common cause falures) w systemach zabezpeczeń z nadmarowoścą strukturalną [14] oraz CC w barerach warstwach zabezpeczenowo-ochronnych [17]. Dotyczy to 53

2 Kosmowsk Kazmerz T. Human factors and functonal safety management Czynnk ludzke analza bezpeczeństwa funkcjonalnego zwłaszcza warstw zabezpeczenowych zawerających moduły systemy programowalne [19] oraz człoweka operatora [15], [16] DuŜym problemem są w takch systemach potencjalne błędy człoweka [13], [16]. Zmnejszene ch wpływu jest moŝlwe po rozpoznanu mechanzmów popełnana błędów podczas wykonywana zadań przez człoweka-operatora - szeroko rozumanego, w tym w zespole ludz współpracujących w sterown lub w brygadze dokonującej przeglądy proflaktyczne lub remonty. 2. Rozwązana bezpeczeństwa funkcjonalnego a czynnk ludzke W norme EC [10] napotyka sę stosunkowo często wymagana dotyczące analzy czynnków ludzkch. Wadomo, szeroko rozumane czynnk ludzke organzacyjne mają zwykle stotny wpływ na nezawodność bezpeczeństwo systemów. W raporce [3] zestawono wele odwołań do szeroko rozumanej problematyk czynnków ludzkch, które pojawają sę w róŝnych częścach tej normy. Tak węc, norma EC podkreśla znaczene czynnków ludzkch w analze bezpeczeństwa funkcjonalnego, jednak ne zawera jednoznacznych wymagań odwołań metodycznych dotyczących analzy wpływu czynnków ludzkch. Czynnk ludzke w nawązanu do normy EC dotyczą mędzy nnym: - oceny potencjalnych błędów człoweka dzałań korekcyjnych (restytucyjnych) w analze zagroŝeń analze ryzyka; - planowana wykonywana procedur operacyjnych obsług wyposaŝena; - projektowana nterfejsu uŝytkownka (np. operator-system sterowana, operator-system automatyk zabezpeczenowej, operator-system komputerowy wzualzacj procesu). Odpowedne analzy czynnków ludzkch naleŝy przeprowadzać we wszystkch fazach cyklu Ŝyca. Na przykład w faze 3 - Analza zagroŝeń ryzyka naleŝy [10]: - Włączyć wszystke stosowne kweste czynnków ludzkch (Cześć 1/ ; Część 4/ 3.2.4Przyps3; Część 5/ A.4; Część 6/ A.2); - Uwzględnć wyobraŝalne newłaścwe uŝytkowane (Część 1/ ; Część 4/ ); - Szczególną uwagę pośwecć nenormalnym lub neczęstym rodzajom pracy (Część 1/ ) - Wyszczególnć warygodne ogranczena w dzałanu lub nterwencj człoweka ( odpowedno udokumentować) (Część 1/ ; Część 5/ A.4). Natomast w faze 9 - Realzacja systemów E/E/PE zwązanych z bezpeczeństwem, wymaga sę, aby: - Wymagana bezpeczeństwa mają dentyfkować obszary oddzaływana operatora pownny być one uwzględnone podczas projektowana (Część 2/ , Część 2/ ; Część 2/ ; Część 3/ f; Część 6/ A.1); - Projekt E/E/PE ma tolerować potencjalne błędy operatora sterowanego wyposaŝena (Część 2/ c; Część 2/ tabl. A.18; Część 3/ c; Część 7/ B.4.6); - Projekt systemów E/E/PE zwązanych z bezpeczeństwem ma uwzględnać moŝlwośc ogranczena człoweka być odpowedn dla dzałań przypsanym operatorom personelow obsług (Część 2/ ; Część 7/ B.4.2, B.4.3); - Projekt wszystkch nterfejsów ma być zgodny z dobrą praktyką czynnków ludzkch uwzględnać przewdywany pozom wyszkolena śwadomośc operatorów (Część 2/ ; Część 7/ B4.8); - Wszystke procedury uŝytkowana obsług systemów E/E/PE mają być sprawdzane poprzez testowane /lub analzę (Część 1/ tabl. 1, nr 7); - Ocena uszkodzeń grupowych od wspólnej przyczyny (CC) ma uwzględnać stosowne aspekty czynnków ludzkch (Część 6/ tabl. D1). W nawązanu do tych wymagań, przydatne w analze czynnków ludzkch mogą być następujące metody analzy lub nŝynere [3], [13]: - Metoda analza nezawodnośc człoweka HRA (human relablty analyss), umoŝlwająca ocenę wpływu błędów człoweka na prawdopodobeństwo newypełnena funkcj przez wyposaŝene sterowane EUC (equpment under control); - Metoda analzy współdzałana człowek komputer HC (human - computer nteracton), a ostatno nŝynera uŝytecznośc UE (usablty engneerng), która umoŝlwa skupene sę na stotnych szczegółach nterfejsu człowek komputer; - nŝynera czynnków ludzkch HE (human factors engneerng), która umoŝlwa projektowane wyposaŝena, środowska pracy zadań uŝytkownka na pozome systemu; - Metoda ntegracj czynnków ludzkch H (human factors ntegraton), która systematyzuje struktury dokumentacyjne organzacyjne zwązane z ntegrowanem HE w projekt procesów. Aby spełnć wymagana normy EC nezbędna jest stosowane kombnacj tych wymagań zaleŝne od rozwązywanego problemu. Najbardzej zblŝone są metody HE UE, przy czym metoda HE była do tej pory stosowana główne w aplkacjach 54

3 SSARS 2011 Summer Safety and Relablty Semnars, July 03-09, 2011, Gdańsk-Sopot, Poland komputerowych stanowła podstawę opracowana UE. DuŜe znaczene w modelowanu probablstycznym systemu ma stosowane odpowednej metody HRA [2], [6], [7], [11], [16], [22], [23]. Wzrasta ostatno znaczene opracowana nowej generacj metod HRA uwzględnających aspekty kogntywne dagnozowana sytuacj nenormalnych, dzałań podejmowana przez człoweka-operatora. Nektóre z takch metod wydają sę obecujące [8], [9], chocaŝ ch nektóre aspekty teoretyczne, a szczególne praktyczne stosowane napotykają nadal na szereg trudnośc. W procese projektowana systemów nteraktywnych duŝe znaczena mają zasady podejśca UE zawarte w norme EN SO [5]. Kluczowym charakterystykam takego procesu projektowana są: aktywny udzał uŝytkownka, zrozumene jego wymagań zadań; odpowedna alokacja funkcj mędzy uŝytkownka technologę; współdzałane rozwązań projektowych; projektowane welodyscyplnarne. Zadana w procese projektowana zorentowanego na człoweka przedstawono na Rysunku 1. dentyfkowane potrzeby projektowana zorentowanego na człoweka Ocena projektów względem wymagań Zrozumene wyspecyfkowane kontekstu uŝytkowana System spełnający wymagana uŝytkowanka organzacj Zaproponowane rozwązań projektowych Wyspecyfkowane wymagań uŝytkownka organzacj Rysunek 1. Procesy w projektowanu zorentowanym na człoweka (EN SO 13407) 3. Klasyfkacja zachowań, dzałań potencjalnych błędów człoweka W opracowanu technk analzy nezawodnośc człoweka korzysta sę często z modelu koncepcyjnego zaproponowanego przez Rasmussena [20], [21]. W wyróŝnonych w tym modelu trzech typach zachowań człoweka mogą domnować: (1) wprawa - wykonywane mnej lub bardzej podśwadome (odruchowo) wypraktykowanych lub wytrenowanych dzałań na podstawe zapamętanych wzorów postępowana; (2) reguła - wykonywane mnej oczywstych dzałań, w których operator postępuje jednak według zapamętanych, odczytanych lub przekazanych reguł, uprzedno opracowanych na wypadek wystąpena symptomów przewdywanych sytuacj; (3) wedza - dzałane w sytuacjach, w których wzorce zachowań lub reguły postępowana ne mogą być zastosowane bezpośredno, a stotne staje sę kogntywne przetwarzane nformacj zwązane z: rozpoznanem nowej sytuacj dentyfkacją stanu obektu, dagnozowanem tego stanu oraz podejmowanem racjonalnych decyzj. WyróŜnone typy zachowań operatorskch oraz drzewo zawerające elementy analzy planowana przedstawono na Rysunku 2. Zgodne z modelem koncepcyjnym Rasmussena w przypadku wystąpena w sterown sygnałów prostych zdarzeń operator przystępuje odruchowo do wykonana sterowań (śceŝka 1 pozom wprawy). W bardzej złoŝonych przypadkach operator obserwuje symptomy sytuacj nenormalnej dokonuje ch porównana z zapamętanym zborem obrazów w myślowym procese ntegrowana, co umoŝlwa selekcje odpowednch reguł do wykonana (śceŝka 2 pozom reguł). W przypadku wystąpena nowej sytuacj operator dagnozuje stan systemu określa na podstawe strategę dzałana (śceŝka 3 pozom wedzy). Obserwacja zachowań operatorów wykazała, Ŝe dokonują on często dzałań na skróty, co zaznaczono na rysunku 2 lnam przerywanym. Analza Zbór obrazów Symptomy Nepewność Stan systemu ntegracja Obserwacja Aktywacja Analza kryterów strateg dzałana 3 nterpretacja ocena skutków 2 1 Proces Przetwarzane nformacj Cel Selekcja procedur Planowane Stan docelowy Procedury Określene zadań Wykonane Dzałana Stan wedzy Rysunek 2. Schematyczne przedstawene postępowana operatora na wyróŝnonych pozomach: 1 wprawy, 2 reguł 3 wedzy 55

4 Kosmowsk Kazmerz T. Human factors and functonal safety management Czynnk ludzke analza bezpeczeństwa funkcjonalnego Opsane wyŝej rodzaje zachowań zwązane są z róŝnym mechanzmam błędów, które mogą wpływać stotne na charakterystyk nezawodnoścowe człoweka. Upraszczając klasyfkację newłaścwych zachowań człoweka zaproponowaną przez Reasona [21], wyróŝnć moŝna ch trzy podstawowe rodzaje:. Pomyłkę - rozumaną jako (1) mylne zrealzowane ntencj, planu lub konkretnej decyzj (plan jest poprawny, natomast jego wykonane ne jest właścwe) spowodowane m.n. przez neuwagę lub brak koncentracj, albo (2) nezamerzone dzałane;. Zapomnene - np. odstępstwo w realzacj kolejnego kroku w zadanu kontrolnosterownczym; odstępstwa wynkają z chwlowych zanków pamęc, zapomnena ntencj lub zaplanowanych kroków dzałana;. Błąd - newłaścwe zaplanowane realzacja cągu dzałań, co wynka zwykle z nepoprawnego zdagnozowana sytuacj lub przyjęca neprawdłowych decyzj dotyczących celów strateg postępowana. Klasyfkację newłaścwych zachowań człoweka [21] w kontekśce wyróŝnonych w metodyce THERP [23] dwóch podstawowych rodzajów błędów: pomnęca czynnośc (omsson) popełnena (commsson) ze wskazanem ch moŝlwych przesłanek (typów zachowań) [20 przedstawono na Rysunku 3. Dzałana nebezpeczne Nezamerzone Zamerzone Pomyłka Zapomnene Błąd Naruszene* Pomnęce Popełnene Pomnęce Popełnene Pomnęce Popełnene Błędy człoweka w dzałanach opartych na: () wprawe Kogntywne błędy w dzałanach opartych na: () regułach () wedzy Łamane zasad Akty sabotaŝu Rysunek 3. Klasyfkacja newłaścwych zachowań człoweka, rodzajów błędów ch przesłanek Błędem kogntywnym nazywa sę błąd wynkający z podjęca newłaścwej decyzj przez operatora, na przykład z powodu nepoprawnej dagnozy sytuacj, co prowadz zwykle do określena neprawdłowego celu strateg postępowana lub błędnego zaplanowana dzałań. Błąd tak występuje węc w kontekśce poznawczym (kogntywnym). Błąd kogntywny moŝe prowadzć do nepoprawnego dzałana lub nepodjęca dzałana w wymaganym czase, określonym przez dynamkę procesu. W technce THERP [23] przyjęto, Ŝe nebezpeczne (nepoprawne) dzałana mogą przejawać sę jako: błędy popełnena lub błędy pomnęca. Przez błąd popełnena rozume sę nepotrzebne wykonane w danej sytuacj dzałana lub newłaścwe wykonane dzałana wymaganego przez stan obektu, co w konsekwencj moŝe spowodować pogorszene przebegu procesu w sytuacj awaryjnej. Błąd pomnęca polega natomast na zanechanu lub nezupełnym wykonanu dzałań wymaganych w danej sytuacj. Błędy pomnęca mogą być popełnone podczas przeglądów proflaktycznych remontów, jak równeŝ po wystąpenu sytuacj awaryjnej z powodu nezupełnego wykonana wymaganej sekwencj dzałań przez personel operatorsk. Za błąd pomnęca uwaŝa sę równeŝ zupełny brak reakcj personelu operatorskego w sytuacj nenormalnej [6], [23]. WaŜne znaczene w praktyce HRA ma oszacowane prawdopodobeństwa błędu dagnozowana Q (HEP Human Error Probablty) przez człoweka operatora stanu nenormalnego lub awaryjnego. Rysunek 4 przedstawa wykres prawdopodobeństwa popełnena błędu dagnozy sytuacj awaryjnej w funkcj czasu grancznego, dostępnego na wykonane dagnozy Q 1 D T m [mn.] (M - medana wartośc granczne: D - dolna G - górna) Rysunek 4. Wykresy prawdopodobeństwa błędu zdagnozowana stanu awaryjnego obektu złoŝonego w funkcj czasu grancznego [23] THERP jest technką HRA stosowaną ne tylko do szacowana prawdopodobeństw błędów człoweka. Jest ona równeŝ przydatna do przeprowadzana badań wpływu błędów człoweka na mary ryzyka zwązanego z eksploatacją rozwaŝanego obektu. G M 56

5 SSARS 2011 Summer Safety and Relablty Semnars, July 03-09, 2011, Gdańsk-Sopot, Poland 4. Redukcja ryzyka za pomocą warstw zabezpeczenowo-ochronnych W nstalacj przemysłowej podwyŝszonego ryzyka pozom ryzyka zmnejsza sę stosując na przykład warstwy zabezpeczenowe uwzględnone na rysunku 5. Zalcza sę do nch [17]: (1) samą nstalację procesową, jeśl posada ona cechy nherentnego bezpeczeństwa, (2) podstawowy system sterowana BPCS (basc process control system), (3) system alarmowy AS (alarm system) z funkcjam dagnostycznym wspomagającym nterwencje operatorów, (4) system automatyk zabezpeczenowej SS (safety nstrumented system), który moŝe pełnć funkcję wyłączana (odstawena) awaryjnego nstalacj ESD (emergency shutdown system) oraz (5) systemy zabezpeczeń nŝyneryjnych lokalzacj skutków awar (zawory bezpeczeństwa, kurtyny, barery, obudowy nne urządzena). W nawązanu defncj ryzyka społecznego rozwaŝa sę ocenę zmnejszena ryzyka po wprowadzenu zdentyfkowanej opcj sterowana ryzykem (OSR), względem opcj bazowej (B) [14], [16]. Jedną z takch opcj moŝe być zastosowane systemu E/E/PE (elektrycznego/ elektroncznego/ programowalnego elektroncznego) [10] lub SS [19], pełnących funkcje zwązane z bezpeczeństwem. 5. Systemy zabezpeczeń nŝyneryjnych (zawory, kurtyny, obudowy) 4. Systemy automatyk zabezpeczenowej SS 3. System alarmowy AS nterwencje operatorów 2. Podstawowy system sterowana BPCS 1. nstalacja procesowa oznacza częstość zdarzena zagraŝającego przed wprowadzenem systemu zabezpeczenowego; R t jest ryzykem tolerowanym; t oznacza oczekwaną częstoścą potencjalnego zdarzena awaryjnego (wynkającą z pozomu ryzyka R t ) do osągnęca po wprowadzenu środka zabezpeczenowego; a r jest względną redukcją częstośc rozwaŝanego scenarusza awaryjnego. RozwaŜana funkcja bezpeczeństwa moŝe być realzowana przez pojedynczy system E/E/PE wówczas przecętne prawdopodobeństwo newypełnena funkcj dla rodzaju rzadkego przywołana do dzałana PD (average probablty of falure on demand) [10] będze równe PD = r. W warstwowym systeme zabezpeczenowym funkcja bezpeczeństwa jest realzowana przez poszczególne warstwy [11], na przykład warstwy 2, 3 4 na Rysunku 3. W analze takego systemu korzysta sę często w praktyce z metody analzy LOPA (ang. layer of protecton analyss) [9], przy czym dana funkcja bezpeczeństwa ne będze w pełn wypełnona, jeśl zawodą wszystke elementy składowe rozwaŝanej warstwy. Na Rysunku 6 przedstawono trzy warstwy zabezpeczenowe PL (protecton layer), które mają zapobec wstąpenu zdarzena awaryjnego o powaŝnych skutkach: - podstawowy system sterowana BPCS (basc process control system), - PL2 człowek-operator, który nadzoruje proces nterwenuje w raze wystąpena sytuacj nenormalnej lub awaryjnej sygnalzowanej przez BPCS /lub system alarmowy AS, - PL3 system automatyk zabezpeczenowej SS, który pełn funkcję ESD (emergency shutdown). Projektowane systemu alarmowego (AS) jest zadanem trudnym. Zasady projektowana AS zawera poradnk EEMUA (2007). Rysunek 5. Warstwy zabezpeczenowe nstalacj podwyŝszonego ryzyka BPCS PL2 OPERATOR PL3 SS / ESD Przy załoŝenu, Ŝe redukcję ryzyka do pozomu tolerowanego moŝna osągnąć dzęk zastosowanu funkcj bezpeczeństwa realzowanej za pomocą systemu zabezpeczenowego E/E/PE lub SS, zakładając pesymstyczne ten sam pozom strat N = const, otrzymuje sę wzór na względne obnŝene pozomu ryzyka w postac [15] R r = Rt / Rnp = t / np = r (1) gdze R np jest ryzykem bez zastosowana rozwaŝanych środków zabezpeczenowych; np AS nstalacja technologczna podwyŝszonego ryzyka Rysunek 6. Człowek OPERATOR w ramach warstw zabezpeczenowych Warstwy te pownny być funkcjonalne strukturalne nezaleŝne, chocaŝ ne zawsze udaje sę to uzyskać w praktyce. W przypadku PL3 osąga sę to na przykład stosując odrębne tory 57

6 Kosmowsk Kazmerz T. Human factors and functonal safety management Czynnk ludzke analza bezpeczeństwa funkcjonalnego sygnałowe, moduły przetwarzana nformacj elementy wykonawcze. Na Rysunku 7 przedstawono uproszczony schemat systemu SS, który zawera następujące podsystemy: urządzena wejścowe (A), programowalne urządzene elektronczne (B) urządzena wyjścowe (C) oraz urządzena pomocncze take jak tory sygnałowe, zaslane energą elektryczną komunkacja w sec komputerowej. W celu zwększena ch nezawodnośc dzałana, na przykład zmnejszena prawdopobeństwa PD, kaŝdy z tych podsystemów moŝe wymagać zastosowana struktury nadmarowej, na przykład 1oo2, 1oo3 lub 2oo3. A. We K A oon A Komunkacja B. Programowalne urządzene elektronczne K B oon B Rysunek 7. Struktura systemu SS do realzacj funkcj zwązanej z bezpeczeństwem C. Wy K C oon C Na podstawe model probablstycznych tych podsystemów wyznacza sę prawdopodobeństwo nezadzałana na przywołane PD rozwaŝanego systemu SS. Przy załoŝenu bardzo małych wartośc prawdopodobeństw newypełnena funkcj na przywołane uzasadnone jest napsane następującego przyblŝonego wzoru dla całego rozwaŝanego systemu S: PD + (2) gdze S A B C PD + PD PD PD, PD, PD oznaczają A B C prawdopodobeństwam newypełnena funkcj na przywołane odpowedno przez podsystemy A, B C. Odpowedn pozom SL (safety ntegrty level) systemu BPCS SS oraz wymaganą redukcję ryzyka za pomocą warstwowego systemu zabezpeczeń osąga sę przez odpowedne rozwązana archtektonczne podsystemów w nawązanu określonych kryterów probablstycznych [10], [19]. Występuje jednak problem z warstwą PL2 (OPERATOR), która jest zwykle zaleŝna od warstwy. Na jej zakres nezaleŝnośc moŝna jednak wpłynąć przez odpowedne zaprojektowane systemu alarmowego AS (Rysunek 6) odpowedne kształtowane czynnków wpływających na nezawodność dzałana człoweka-operatora, przy czym słowo operator jest rozumane szeroko [4], [6], [14]. Tylko w przypadku załoŝena o nezaleŝnośc rozwaŝanych warstw moŝna napsać następujący wzór na redukcję częstośc rozwaŝanego scenarusza awaryjnego [9] = PD; PD; PL2 PD; PL3 PD = (3) gdze jest częstoścą -tego zdarzena ncjującego (), a -1 ; PD ; PLj oznacza prawdopodobeństwo newypełnena funkcj zwązanej z bezpeczeństwem przez j-tą warstwę na przywołane dla -tego zdarzena ncjującego. W przypadku drugej warstwy zachodz PD = HEP, przy czym HEP (human error ; PL 2 ; PL2 probablty) jest prawdopodobeństwem błędu człoweka, które wyznacza sę na podstawe odpowednej metody analzy nezawodnośc człoweka HRA [6], [11]. Ogólne redukcję częstośc przez warstwy zabezpeczenowe dla danego scenarusza awaryjnego naleŝy wyznaczać uwzględnając odpowedne prawdopobeństwa warunkowe [6] Z = P( X P( X ; PL3 ; X ) P( X ; X ; PL 2 ; PL 2 ) = X ; PD ) Z (4) gdze X ;PLj oznaczają zdarzena polegające na newypełnenu funkcj na przywołane przez kolejne warstwy zabezpeczenowe (j = 1, 2, 3), uwzględnane odpowedno przy oblczanu prawdopodobeństw warunkowych dla -tego zdarzena ncjującego. Analzy wykazały, Ŝe uwzględnene zaleŝnośc warstw powoduje znaczne zwększene, co najmnej o rząd welkośc, prawdopodobeństwa newypełnena funkcj przez warstwy Z zabezpeczenowe, czyl zachodz PD >> PD w wyraŝenach według wzorów (3) (4). stotne znaczene w ogranczanu zaleŝnośc wspomnanych warstw ma odpowedne zaprojektowane systemu alarmowego [4]. 5. Proces projektowana warstw zabezpeczeń Proces projektowana warstw zabezpeczeń przedstawono schematyczne na Rysunku 8. Obejmuje on wstępną analzę ryzyka projektowane funkcj zwązanych z bezpeczeństwem oraz projektowane systemów BPCS SS wraz z HM. 58

7 SSARS 2011 Summer Safety and Relablty Semnars, July 03-09, 2011, Gdańsk-Sopot, Poland Proces defnowana systemu dentyfkacj zagroŝeń Wstępna analza ryzyka defnowane funkcj bezpeczeństwa Stratega redukcj sterowana ryzykem Projektowane BPCS wraz systemem wspomagana decyzj HM Projektowane SS wraz z HM Ocena ryzyka waldacja ntegralnośc systemu sterowana Ne Krytera spełn.? Tak Rysunek 8. Proces projektowana programowalnych systemów sterowana zabezpeczeń Pojawają sę nowe technologe oraz rozwązana funkcjonalne, strukturalne umoŝlwjące ntegrowane systemów BPCS SS [1] (rysunek 9). Mają one określone wady zalety. NaleŜy jednak podkreślć, Ŝe rozwązane na pozome ntegrowana C ne nadaje sę do stosowana w przypadkach obektów wysokego ryzyka, w których mogą wystąpć powaŝne aware z duŝym stratam (elektrowne jądrowe, zakłady chemczne). ENG. W/S A BPCS Gateway SS ENG. W/S HM B BPCS SS ENG. W/S C BPCS SS HM HM ENG. W/S Rysunek 9. Pozomu ntegrowana SS z BPCS [1]: A. Z nterfejsem, B. Zntegrowany C. Wspólny Twerdz sę, Ŝe technologa zntegrowana jest bezpeczna uzyskała certyfkat na pozome nenaruszalnośc bezpeczeństwa SL3 [1]. NaleŜy jednak podkreślć, Ŝe występują róŝne oddzaływana funkcjonalne pomędzy BPCS SS [18], co sprzyja moŝlwośc wystąpena uszkodzeń o wspólnej przyczyne CC (common cause falures) [17], [19]. Problem ten wymaga dalszych pogłębonych badań w kontekśce moŝlwośc wystąpena nesprawnośc funkcjonalnych spowodowanych błędam człoweka oraz błędam systematycznym uszkodzeń sprzętu o charakterze losowym w systemach zabezpeczeń z nadmarowoścą strukturalną, szczególne jeśl występują one w warstwach zabezpeczeń. 6. Uwag końcowe W procese eksploatacj obektów przemysłowych podwyŝszonego ryzyka stotne dla bezpeczeństwa funkcje nadzorujące decyzyjne pełn człowekoperator. Dotyczy to zwłaszcza sytuacj nenormalnych awaryjnych, kedy to popełnone błędy mogą doprowadzć do powaŝnych awar duŝych strat. Ryzyko tych strat moŝna stotne ogranczyć stosując odpowedne rozwązana technczne w postac warstwowego systemu zabezpeczeń, obejmującego podstawowy system sterowana, operatora system automatyk zabezpeczenowej. W nnejszym artykule podkreślono znaczene właścwego zaprojektowana systemów BPCS, SS systemu alarmowego, co przyczyn sę do zmnejszena prawdopobeństwa błędów człowekaoperatora. UmoŜlw to odpowedne ogranczene ryzyka do pozomu wyznaczonego w procese zarządzana bezpeczeństwem. Ne zaleca sę ntegrowana systemów BPCS SS w przypadku obektów/nstalacj wysokego ryzyka. Podzękowane Autor nnejszego artykułu dzękuje Mnsterstwu Nauk Szkolnctwa WyŜszego za wsparce badań oraz Centralnemu Laboratorum Ochrony Pracy Państwowemu nstytutow Badawczemu za współpracę w przygotowanu projektu badawczego V.B.10 do realzacj w latach dotyczącego zarządzana bezpeczeństwem funkcjonalnym w obektach podwyŝszonego ryzyka z włączenem zagadneń zabezpeczeń / ochrony nezawodnośc człoweka. Lteratura [1] ARC (2005). Semens Process Safety Systems Delver Modern eatures on a Proven Platform. Whte paper. ARC Advsory Group. ARCweb.com. 59

8 Kosmowsk Kazmerz T. Human factors and functonal safety management Czynnk ludzke analza bezpeczeństwa funkcjonalnego [2] Berg, H.P. (2009). Human actors n Safety and Relablty. Proc. 3 rd Summer Safety and Relablty Semnars. Gdańsk-Sopot. [3] Carey, M. (2001). Proposed framework for addressng human factors n EC Amey VECTRA Lmted for the Health and Safety Executve (HSE), Report 373/2001. HSE Books, Sudbury, Suffolk. [4] EEMUA (2007). EEMUA Publcaton 191: Alarm Systems; A Gude to Desgn, Management and Procurement (Edton 2). The Engneerng Equpment and Materals Users Assocaton. [5] EN SO (SO 13407: 1999), Human- Centered Desgn Process for nteractve Systems. [6] Gertman,.D. & Blackman, H.S. (1994). Human Relablty and Safety Analyss Data Handbook. Wley-nterscence Publcaton. New York. [7] Hollnagel, E. (1992). The relablty of manmachne nteracton. Relablty Engneerng and System Safety, 38, 1-2, [8] Hollnagel, E. (1998). Cogntve Relablty and Error Analyss Method CREAM. Elsever Scence Ltd., Oxford. [9] Hollnagel, E. (2005). Human relablty assessment n context. Nuclear Engneerng and Technology, Vol.37, 2, [10] EC (2000, 2010). unctonal Safety of Electrcal/ Electronc/ Programmable Electronc Safety-Related Systems. Parts 1-7. nternatonal Electrotechncal Commsson, Geneva. [11] Kosmowsk, K.T., Degen, G., Mertens, J. & Reer, B. (1994). Development of Advanced Methods and Related Software for Human Relablty Evaluaton wthn Probablstc Safety Analyses. Jülch: Berchte des orschungszentrum [12] Kosmowsk, K.T. (2003). Metodyka analzy ryzyka w zarządzanu nezawodnoścą bezpeczeństwem elektrown jądrowych. Wydawnctwo Poltechnk Gdańskej, Sera: Monografe 33, Gdańsk. [13] Kosmowsk, K.T., Ślwńsk, M. & Pesk, J. (2004). Czynnk ludzke w analze bezpeczeństwa funkcjonalnego. Materały konferencj naukowo-techncznej Zarządzane Bezpeczeństwem unkcjonalnym. Gdańsk, Jurata, wrześna [14] Kosmowsk, K.T. (2007) (ed.). unctonal Safety Management n Crtcal Systems. Gdansk Unversty of Technology. Wydawnctwo: undacja Rozwoju Unwersytetu Gdańskego. Gdańsk. [15] Kosmowsk, K.T. (2009). Safety management problems of a hazardous ndustral plant (n Polsh). n: Dagnoss of Processes and Systems (Ed.: Kowalczuk, Z.). PWNT Gdańsk, [16] Kosmowsk, K.T. (2011). unctonal Safety Analyss ncludng Human actors. nternatonal Journal of Performablty Engneerng, Vol. 7, No 1, [17] LOPA (2001). Layer of Protecton Analyss, Smplfed Process Rsk Assessment. Amercan nsttute of Chemcal Engneers, Center for Chemcal Process Safety. New York. [18] Marszal, E.M. & Wel, Ch.P. (2011). mplementng Protectve unctons n BPCS and Combned Systems. Kenexs Consult. Corporaton, Columbus, USA. [19] PN-EN (2004). Bezpeczeństwo funkcjonalne. Przyrządowe systemy bezpeczeństwa do sektora przemysłu procesowego. Częśc 1-3. Polsk Komtet Normalzacyjny. [20] Rasmussen, J. & Svedung,. (2000): Proactve Rsk Management n a Dynamc Socety. Karlstad: Swedsh Rescue Servces Agency. [21] Reason, J. (1990). Human Error. Cambrdge Unversty Press [22] SPAR-H (2005). Human Relablty Analyss (HRA) Method, NUREG/CR-6883, NL/EXT , USNRC. [23] Swan, A.D. & Guttmann, H.E. (1983). Handbook of Human Relablty Analyss wth Emphass on Nuclear Power Plant Applcaton. NUREG/CR

Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki

Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki Poltechnka Gdańska Wydzał Elektrotechnk Automatyk Katedra Automatyk Kazmerz T. Kosmowsk k.kosmowsk@ely.pg.gda.pl Wprowadzene do przedmotu Nezawodność dagnostyka Aktualne zagadnena nezawodnośc Przedmot:

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki

Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki Poltechnka Gdańska Wydzał Elektrotechnk Automatyk Katedra Automatyk Bezpeczeństwo funkcjonalne Z-4: Bezpeczeństwo funkcjonalne koncepcja, normy, defncje, wymagana krytera Kazmerz Kosmowsk k.kosmowsk@ely.pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Analiza rodzajów skutków i krytyczności uszkodzeń FMECA/FMEA według MIL STD - 1629A

Analiza rodzajów skutków i krytyczności uszkodzeń FMECA/FMEA według MIL STD - 1629A Analza rodzajów skutków krytycznośc uszkodzeń FMECA/FMEA według MIL STD - 629A Celem analzy krytycznośc jest szeregowane potencjalnych rodzajów uszkodzeń zdentyfkowanych zgodne z zasadam FMEA na podstawe

Bardziej szczegółowo

Dotyczy: opinii PKPP lewiatan do projektow dwoch rozporzqdzen z 27 marca 2012 (pismo P-PAA/137/622/2012)

Dotyczy: opinii PKPP lewiatan do projektow dwoch rozporzqdzen z 27 marca 2012 (pismo P-PAA/137/622/2012) 30/04! 2012 PON 13: 30! t FAX 22 55 99 910 PKPP Lewatan _..~._. _., _. _ :. _._..... _.. ~._..:.l._.... _. '. _-'-'-'"." -.-.---.. ----.---.-.~.....----------.. LEWATAN Pol~ka KonfederacJa Pracodawcow

Bardziej szczegółowo

Analiza ryzyka jako instrument zarządzania środowiskiem

Analiza ryzyka jako instrument zarządzania środowiskiem WARSZTATY 2003 z cyklu Zagrożena naturalne w górnctwe Mat. Symp. str. 461 466 Elżbeta PILECKA, Małgorzata SZCZEPAŃSKA Instytut Gospodark Surowcam Mneralnym Energą PAN, Kraków Analza ryzyka jako nstrument

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki

Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki Politechnika Gdańska Wydział Elektrotechniki i Automatyki Katedra Automatyki Kazimierz Kosmowski k.kosmowski@ely.pg.gda.pl Opracowanie metod analizy i narzędzi do komputerowo wspomaganego zarządzania bezpieczeństwem

Bardziej szczegółowo

Layer of protection analysis in industrial hazadous installations Analiza warstw zabezpieczeń w przemysłowych instalacjach podwyŝszonego ryzyka

Layer of protection analysis in industrial hazadous installations Analiza warstw zabezpieczeń w przemysłowych instalacjach podwyŝszonego ryzyka AR 2011 ummer afety and Relablty emnars, Lpec 03-09, 2011, Gdańs-opot, olsa Kacprza rzemysław oltechna Gdańsa, Gdańs, olsa Layer of protecton analyss n ndustral hazadous nstallatons Analza warstw zabezpeczeń

Bardziej szczegółowo

POJAZDY SZYNOWE 2/2014

POJAZDY SZYNOWE 2/2014 ANALIZA PRZYCZYN I SKUTKÓW USZKODZEŃ (FMEA) W ZASTOSOWANIU DO POJAZDÓW SZYNOWYCH dr nż. Macej Szkoda, mgr nż. Grzegorz Kaczor Poltechnka Krakowska, Instytut Pojazdów Szynowych al. Jana Pawła II 37, 31-864

Bardziej szczegółowo

Analiza danych OGÓLNY SCHEMAT. http://zajecia.jakubw.pl/ Dane treningowe (znana decyzja) Klasyfikator. Dane testowe (znana decyzja)

Analiza danych OGÓLNY SCHEMAT. http://zajecia.jakubw.pl/ Dane treningowe (znana decyzja) Klasyfikator. Dane testowe (znana decyzja) Analza danych Dane trenngowe testowe. Algorytm k najblższych sąsadów. Jakub Wróblewsk jakubw@pjwstk.edu.pl http://zajeca.jakubw.pl/ OGÓLNY SCHEMAT Mamy dany zbór danych podzelony na klasy decyzyjne, oraz

Bardziej szczegółowo

SZACOWANIE NIEPEWNOŚCI POMIARU METODĄ PROPAGACJI ROZKŁADÓW

SZACOWANIE NIEPEWNOŚCI POMIARU METODĄ PROPAGACJI ROZKŁADÓW SZACOWANIE NIEPEWNOŚCI POMIARU METODĄ PROPAGACJI ROZKŁADÓW Stefan WÓJTOWICZ, Katarzyna BIERNAT ZAKŁAD METROLOGII I BADAŃ NIENISZCZĄCYCH INSTYTUT ELEKTROTECHNIKI ul. Pożaryskego 8, 04-703 Warszawa tel.

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się firm informatycznych jako nowych elementów struktury przestrzennej przemysłu

Kształtowanie się firm informatycznych jako nowych elementów struktury przestrzennej przemysłu PRACE KOMISJI GEOGRAFII PRZEMY SŁU Nr 7 WARSZAWA KRAKÓW 2004 Akadema Pedagogczna, Kraków Kształtowane sę frm nformatycznych jako nowych elementów struktury przestrzennej przemysłu Postępujący proces rozwoju

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego. na lata 2014-2017

Koncepcja pracy. Zespołu Szkolno-Przedszkolnego. na lata 2014-2017 Koncepcja pracy Zespołu Szkolno-Przedszkolnego na lata 2014-2017 I. Podstawa prawna opracowana koncepcj: 1. Ustawa z dna 7 wrześna 1991 r. o systeme ośwaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 z późn. zm.),

Bardziej szczegółowo

Model oceny ryzyka w działalności firmy logistycznej - uwagi metodyczne

Model oceny ryzyka w działalności firmy logistycznej - uwagi metodyczne Magdalena OSIŃSKA Unwersytet Mkołaja Kopernka w Torunu Model oceny ryzyka w dzałalnośc frmy logstycznej - uwag metodyczne WSTĘP Logstyka w cągu ostatnch 2. lat stała sę bardzo rozbudowaną dzedzną dzałalnośc

Bardziej szczegółowo

O PEWNYM MODELU POZWALAJĄCYM IDENTYFIKOWAĆ K NAJBARDZIEJ PODEJRZANYCH REKORDÓW W ZBIORZE DANYCH KSIĘGOWYCH W PROCESIE WYKRYWANIA OSZUSTW FINANSOWYCH

O PEWNYM MODELU POZWALAJĄCYM IDENTYFIKOWAĆ K NAJBARDZIEJ PODEJRZANYCH REKORDÓW W ZBIORZE DANYCH KSIĘGOWYCH W PROCESIE WYKRYWANIA OSZUSTW FINANSOWYCH Mateusz Baryła Unwersytet Ekonomczny w Krakowe O PEWNYM MODELU POZWALAJĄCYM IDENTYFIKOWAĆ K NAJBARDZIEJ PODEJRZANYCH REKORDÓW W ZBIORZE DANYCH KSIĘGOWYCH W PROCESIE WYKRYWANIA OSZUSTW FINANSOWYCH Wprowadzene

Bardziej szczegółowo

Urządzenia wejścia-wyjścia

Urządzenia wejścia-wyjścia Urządzena wejśca-wyjśca Klasyfkacja urządzeń wejśca-wyjśca. Struktura mechanzmu wejśca-wyjśca (sprzętu oprogramowana). Interakcja jednostk centralnej z urządzenam wejśca-wyjśca: odpytywane, sterowane przerwanam,

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 1C KARTA USŁUGI Utrzymanie Systemu Kopii Zapasowych (USKZ)

ZAŁĄCZNIK NR 1C KARTA USŁUGI Utrzymanie Systemu Kopii Zapasowych (USKZ) Załącznk nr 1C do Umowy nr.. z dna.2014 r. ZAŁĄCZNIK NR 1C KARTA USŁUGI Utrzymane Systemu Kop Zapasowych (USKZ) 1 INFORMACJE DOTYCZĄCE USŁUGI 1.1 CEL USŁUGI: W ramach Usług Usługodawca zobowązany jest

Bardziej szczegółowo

Rezerwowanie jako metoda zwiększenia gotowości i niezawodności floty pojazdów

Rezerwowanie jako metoda zwiększenia gotowości i niezawodności floty pojazdów LOREC Augustyn Krzysztof SZKODA Macej Rezerwowane jako metoda zwększena gotowośc nezawodnośc floty WSTĘP W procesach transportowych stotną rolę odgrywa problematyka zapewnena cągłośc procesów przewozowych.

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowana technika programowania dynamicznego

Zmodyfikowana technika programowania dynamicznego Zmodyfkowana technka programowana dynamcznego Lech Madeysk 1, Zygmunt Mazur 2 Poltechnka Wrocławska, Wydzał Informatyk Zarządzana, Wydzałowy Zakład Informatyk Wybrzeże Wyspańskego 27, 50-370 Wrocław Streszczene.

Bardziej szczegółowo

9 konkurs ICT Objective: 9.11 FET Proactive Neuro-bio. 9 konkurs ICT

9 konkurs ICT Objective: 9.11 FET Proactive Neuro-bio. 9 konkurs ICT Dzeń Informacyjny ICT dla podmotów zanteresowanych uczestnctwem w mędzynarodowych projektach B+R w ramach 7 Programu Ramowego: 9 konkurs ICT Warszawa, 31.01.2012 9 konkurs ICT Objectve: 9.11 FET Proactve

Bardziej szczegółowo

Określanie zapasu wody pod stępką w porcie Ystad na podstawie badań symulacyjnych

Określanie zapasu wody pod stępką w porcie Ystad na podstawie badań symulacyjnych Scentfc Journals Martme Unversty of Szczecn Zeszyty Naukowe Akadema Morska w Szczecne 2008, 13(85) pp. 22 28 2008, 13(85) s. 22 28 Określane zapasu wody pod stępką w porce Ystad na podstawe badań symulacyjnych

Bardziej szczegółowo

BADANIE DRGAŃ WŁASNYCH NAPĘDU ROBOTA KUCHENNEGO Z SILNIKIEM SRM

BADANIE DRGAŃ WŁASNYCH NAPĘDU ROBOTA KUCHENNEGO Z SILNIKIEM SRM Zeszyty Problemowe Maszyny Elektryczne Nr 88/2010 13 Potr Bogusz Marusz Korkosz Jan Prokop POLITECHNIKA RZESZOWSKA Wydzał Elektrotechnk Informatyk BADANIE DRGAŃ WŁASNYCH NAPĘDU ROBOTA KUCHENNEGO Z SILNIKIEM

Bardziej szczegółowo

Model IS-LM-BP. Model IS-LM-BP jest wersją modelu ISLM w gospodarce otwartej. Pokazuje on zatem jak

Model IS-LM-BP. Model IS-LM-BP jest wersją modelu ISLM w gospodarce otwartej. Pokazuje on zatem jak Ćwczena z Makroekonom II Model IS-LM- Model IS-LM- jest wersją modelu ISLM w gospodarce otwartej. Pokazuje on zatem jak gospodarka taka zachowuje sę w krótkm okrese, w efekce dzałań podejmowanych w ramach

Bardziej szczegółowo

± Δ. Podstawowe pojęcia procesu pomiarowego. x rzeczywiste. Określenie jakości poznania rzeczywistości

± Δ. Podstawowe pojęcia procesu pomiarowego. x rzeczywiste. Określenie jakości poznania rzeczywistości Podstawowe pojęca procesu pomarowego kreślene jakośc poznana rzeczywstośc Δ zmerzone rzeczywste 17 9 Zalety stosowana elektrycznych przyrządów 1/ 1. możlwość budowy czujnków zamenających werne każdą welkość

Bardziej szczegółowo

Modele wieloczynnikowe. Modele wieloczynnikowe. Modele wieloczynnikowe ogólne. α β β β ε. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 4.

Modele wieloczynnikowe. Modele wieloczynnikowe. Modele wieloczynnikowe ogólne. α β β β ε. Analiza i Zarządzanie Portfelem cz. 4. Modele weloczynnkowe Analza Zarządzane Portfelem cz. 4 Ogólne model weloczynnkowy można zapsać jako: (,...,,..., ) P f F F F = n Dr Katarzyna Kuzak lub (,...,,..., ) f F F F = n Modele weloczynnkowe Można

Bardziej szczegółowo

WYBRANE METODY TWORZENIA STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO TRANSPORTU MIEJSKIEGO SELECTED METHODS FOR DEVELOPING SUSTAINABLE URBAN TRANS- PORT STRATEGIES

WYBRANE METODY TWORZENIA STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO TRANSPORTU MIEJSKIEGO SELECTED METHODS FOR DEVELOPING SUSTAINABLE URBAN TRANS- PORT STRATEGIES Zbgnew SKROBACKI WYBRANE METODY TWORZENIA STRATEGII ZRÓWNOWAŻONEGO TRANSPORTU MIEJSKIEGO SELECTED METHODS FOR DEVELOPING SUSTAINABLE URBAN TRANS- PORT STRATEGIES W artykule przedstawone systemowe podejśce

Bardziej szczegółowo

Zapis informacji, systemy pozycyjne 1. Literatura Jerzy Grębosz, Symfonia C++ standard. Harvey M. Deitl, Paul J. Deitl, Arkana C++. Programowanie.

Zapis informacji, systemy pozycyjne 1. Literatura Jerzy Grębosz, Symfonia C++ standard. Harvey M. Deitl, Paul J. Deitl, Arkana C++. Programowanie. Zaps nformacj, systemy pozycyjne 1 Lteratura Jerzy Grębosz, Symfona C++ standard. Harvey M. Detl, Paul J. Detl, Arkana C++. Programowane. Zaps nformacj w komputerach Wszystke elementy danych przetwarzane

Bardziej szczegółowo

Evaluation of estimation accuracy of correlation functions with use of virtual correlator model

Evaluation of estimation accuracy of correlation functions with use of virtual correlator model Jadwga LAL-JADZIAK Unwersytet Zelonogórsk Instytut etrolog Elektrycznej Elżbeta KAWECKA Unwersytet Zelonogórsk Instytut Informatyk Elektronk Ocena dokładnośc estymacj funkcj korelacyjnych z użycem modelu

Bardziej szczegółowo

STATECZNOŚĆ SKARP. α - kąt nachylenia skarpy [ o ], φ - kąt tarcia wewnętrznego gruntu [ o ],

STATECZNOŚĆ SKARP. α - kąt nachylenia skarpy [ o ], φ - kąt tarcia wewnętrznego gruntu [ o ], STATECZNOŚĆ SKARP W przypadku obektu wykonanego z gruntów nespostych zaprojektowane bezpecznego nachylena skarp sprowadza sę do przekształcena wzoru na współczynnk statecznośc do postac: tgφ tgα = n gdze:

Bardziej szczegółowo

A O n RZECZPOSPOLITA POLSKA. Gospodarki Narodowej. Warszawa, dnia2/stycznia 2014

A O n RZECZPOSPOLITA POLSKA. Gospodarki Narodowej. Warszawa, dnia2/stycznia 2014 Warszawa, dna2/styczna 2014 r, RZECZPOSPOLITA POLSKA MINISTERSTWO ADMINISTRACJI I CYFRYZACJI PODSEKRETARZ STANU Małgorzata Olsze wska BM-WP 005.6. 20 14 Pan Marek Zółkowsk Przewodnczący Komsj Gospodark

Bardziej szczegółowo

ANALIZA JEDNOSTKOWYCH STRAT CIEPŁA W SYSTEMIE RUR PREIZOLOWANYCH

ANALIZA JEDNOSTKOWYCH STRAT CIEPŁA W SYSTEMIE RUR PREIZOLOWANYCH ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI RZESZOWSKIEJ Nr 83 Budownctwo Inżynera Środowska z. 59 (4/1) 01 Bożena BABIARZ Barbara ZIĘBA Poltechnka Rzeszowska ANALIZA JEDNOSTKOWYCH STRAT CIEPŁA W SYSTEMIE RUR PREIZOLOWANYCH

Bardziej szczegółowo

D Archiwum Prac Dyplomowych - Instrukcja dla opiekunów/promotorów/recenzentów

D Archiwum Prac Dyplomowych - Instrukcja dla opiekunów/promotorów/recenzentów D Archwum Prac Dyplomowych - Instrukcja dla opekunów/promotorów/recenzentów Kraków 13.01.2016 r. Procedura Archwzacj Prac Dyplomowych jest realzowana zgodne z zarządzenem nr 71/2015 Rektora Unwersytetu

Bardziej szczegółowo

2012-10-11. Definicje ogólne

2012-10-11. Definicje ogólne 0-0- Defncje ogólne Logstyka nauka o przepływe surowców produktów gotowych rodowód wojskowy Utrzyywane zapasów koszty zwązane.n. z zarożene kaptału Brak w dostawach koszty zwązane.n. z przestoje w produkcj

Bardziej szczegółowo

KONSTRUKCJA OPTYMALNYCH PORTFELI Z ZASTOSOWANIEM METOD ANALIZY FUNDAMENTALNEJ UJĘCIE DYNAMICZNE

KONSTRUKCJA OPTYMALNYCH PORTFELI Z ZASTOSOWANIEM METOD ANALIZY FUNDAMENTALNEJ UJĘCIE DYNAMICZNE Adranna Mastalerz-Kodzs Unwersytet Ekonomczny w Katowcach KONSTRUKCJA OPTYMALNYCH PORTFELI Z ZASTOSOWANIEM METOD ANALIZY FUNDAMENTALNEJ UJĘCIE DYNAMICZNE Wprowadzene W dzałalnośc nstytucj fnansowych, takch

Bardziej szczegółowo

DiaSter - system zaawansowanej diagnostyki aparatury technologicznej, urządzeń pomiarowych i wykonawczych. Politechnika Warszawska

DiaSter - system zaawansowanej diagnostyki aparatury technologicznej, urządzeń pomiarowych i wykonawczych. Politechnika Warszawska Jan Maciej Kościelny, Michał Syfert DiaSter - system zaawansowanej diagnostyki aparatury technologicznej, urządzeń pomiarowych i wykonawczych Instytut Automatyki i Robotyki Plan wystąpienia 2 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE ANALIZY HARMONICZNEJ DO OKREŚLENIA SIŁY I DŁUGOŚCI CYKLI GIEŁDOWYCH

ZASTOSOWANIE ANALIZY HARMONICZNEJ DO OKREŚLENIA SIŁY I DŁUGOŚCI CYKLI GIEŁDOWYCH Grzegorz PRZEKOTA ZESZYTY NAUKOWE WYDZIAŁU NAUK EKONOMICZNYCH ZASTOSOWANIE ANALIZY HARMONICZNEJ DO OKREŚLENIA SIŁY I DŁUGOŚCI CYKLI GIEŁDOWYCH Zarys treśc: W pracy podjęto problem dentyfkacj cykl gełdowych.

Bardziej szczegółowo

Komputerowe wspomaganie procesów decyzyjnych w sklepach wielkopowierzchniowych z wykorzystaniem optymalizacji wielokryterialnej i metod przybliżonych

Komputerowe wspomaganie procesów decyzyjnych w sklepach wielkopowierzchniowych z wykorzystaniem optymalizacji wielokryterialnej i metod przybliżonych Instytut Badań Systemowych Polskej Akadem Nauk Janusz Mrofords Komputerowe wspomagane procesów decyzyjnych w sklepach welkopowerzchnowych z wykorzystanem optymalzacj welokryteralnej metod przyblżonych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie i jego wpływ na analizę opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych

Zarządzanie ryzykiem w przedsiębiorstwie i jego wpływ na analizę opłacalności przedsięwzięć inwestycyjnych dr nż Andrze Chylńsk Katedra Bankowośc Fnansów Wyższa Szkoła Menedżerska w Warszawe Zarządzane ryzykem w rzedsęborstwe ego wływ na analzę ołacalnośc rzedsęwzęć nwestycynych w w w e - f n a n s e c o m

Bardziej szczegółowo

Opracowanie metody predykcji czasu życia baterii na obiekcie i oceny jej aktualnego stanu na podstawie analizy bieżących parametrów jej eksploatacji.

Opracowanie metody predykcji czasu życia baterii na obiekcie i oceny jej aktualnego stanu na podstawie analizy bieżących parametrów jej eksploatacji. Zakład Systemów Zaslana (Z-5) Opracowane nr 323/Z5 z pracy statutowej pt. Opracowane metody predykcj czasu życa bater na obekce oceny jej aktualnego stanu na podstawe analzy beżących parametrów jej eksploatacj.

Bardziej szczegółowo

Za: Stanisław Latoś, Niwelacja trygonometryczna, [w:] Ćwiczenia z geodezji II [red.] J. Beluch

Za: Stanisław Latoś, Niwelacja trygonometryczna, [w:] Ćwiczenia z geodezji II [red.] J. Beluch Za: Stansław Latoś, Nwelacja trygonometryczna, [w:] Ćwczena z geodezj II [red.] J. eluch 6.1. Ogólne zasady nwelacj trygonometrycznej. Wprowadzene Nwelacja trygonometryczna, zwana równeż trygonometrycznym

Bardziej szczegółowo

SZTUCZNA INTELIGENCJA

SZTUCZNA INTELIGENCJA SZTUCZNA INTELIGENCJA WYKŁAD 15. ALGORYTMY GENETYCZNE Częstochowa 014 Dr hab. nż. Grzegorz Dudek Wydzał Elektryczny Poltechnka Częstochowska TERMINOLOGIA allele wartośc, waranty genów, chromosom - (naczej

Bardziej szczegółowo

WikiWS For Business Sharks

WikiWS For Business Sharks WkWS For Busness Sharks Ops zadana konkursowego Zadane Opracowane algorytmu automatyczne przetwarzającego zdjęce odręczne narysowanego dagramu na tablcy lub kartce do postac wektorowej zapsanej w formace

Bardziej szczegółowo

OKREŚLENIE CZASU MIESZANIA WIELOSKŁADNIKOWEGO UKŁADU ZIARNISTEGO PODCZAS MIESZANIA Z RECYRKULACJĄ SKŁADNIKÓW

OKREŚLENIE CZASU MIESZANIA WIELOSKŁADNIKOWEGO UKŁADU ZIARNISTEGO PODCZAS MIESZANIA Z RECYRKULACJĄ SKŁADNIKÓW Inżynera Rolncza 8(96)/2007 OKREŚLENIE CZASU MIESZANIA WIELOSKŁADNIKOWEGO UKŁADU ZIARNISTEGO PODCZAS MIESZANIA Z RECYRKULACJĄ SKŁADNIKÓW Jolanta Królczyk, Marek Tukendorf Katedra Technk Rolnczej Leśnej,

Bardziej szczegółowo

MINISTER EDUKACJI NARODOWEJ

MINISTER EDUKACJI NARODOWEJ 4 MINISTER EDUKACJI NARODOWEJ DWST WPZN 423189/BSZI13 Warszawa, 2013 -Q-4 Pan Marek Mchalak Rzecznk Praw Dzecka Szanowny Pane, w odpowedz na Pana wystąpene z dna 28 czerwca 2013 r. (znak: ZEW/500127-1/2013/MP),

Bardziej szczegółowo

Opracowanie schematu funkcyjnego systemu zarządzania organizacją edukacyjną w warunkach ODL

Opracowanie schematu funkcyjnego systemu zarządzania organizacją edukacyjną w warunkach ODL Opracowane schematu funkcyjnego systemu zarządzana organzacją edukacyjną w warunkach ODL Emma Kushtna, rzemysław RóŜewsk Instytut Systemów Informatycznych, Wydzał Informatyk, oltechnka Szczecńska {ekushtna,

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulatora ChemCad do modelowania złożonych układów reakcyjnych procesów petrochemicznych

Zastosowanie symulatora ChemCad do modelowania złożonych układów reakcyjnych procesów petrochemicznych NAFTA-GAZ styczeń 2011 ROK LXVII Anna Rembesa-Śmszek Instytut Nafty Gazu, Kraków Andrzej Wyczesany Poltechnka Krakowska, Kraków Zastosowane symulatora ChemCad do modelowana złożonych układów reakcyjnych

Bardziej szczegółowo

MODELOWANIE LICZBY SZKÓD W UBEZPIECZENIACH KOMUNIKACYJNYCH W PRZYPADKU WYSTĘPOWANIA DUŻEJ LICZBY ZER, Z WYKORZYSTANIEM PROCEDURY KROSWALIDACJI

MODELOWANIE LICZBY SZKÓD W UBEZPIECZENIACH KOMUNIKACYJNYCH W PRZYPADKU WYSTĘPOWANIA DUŻEJ LICZBY ZER, Z WYKORZYSTANIEM PROCEDURY KROSWALIDACJI Alcja Wolny-Domnak Unwersytet Ekonomczny w Katowcach MODELOWANIE LICZBY SZKÓD W UBEZPIECZENIACH KOMUNIKACYJNYCH W PRZYPADKU WYSTĘPOWANIA DUŻEJ LICZBY ZER, Z WYKORZYSTANIEM PROCEDURY KROSWALIDACJI Wprowadzene

Bardziej szczegółowo

Delegacje otrzymują w załączeniu dokument Komisji D012257/03 ZAŁĄCZNIK.

Delegacje otrzymują w załączeniu dokument Komisji D012257/03 ZAŁĄCZNIK. RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 28 lpca 20 r. (29.07) (OR. en) 082/ ADD AVIATION 94 PISMO PRZEWODNIE Od: Komsja Europejska Data otrzymana: 8 lpca 20 r. Do: Sekretarat Generalny Rady Nr dok. Kom D02257/0

Bardziej szczegółowo

Prognoza oddziaływania na środowisko zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pisz w części wsi Kwik

Prognoza oddziaływania na środowisko zmiany Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Pisz w części wsi Kwik Pracowna Projektowa Archtektury Krajobrazu Rewaloryzacj Środowska 80-766 Gdańsk ul. Zamejska 40/20 tel./fax 58 303 67 97 Prognoza oddzaływana na środowsko zmany Studum uwarunkowań kerunków zagospodarowana

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA WYNIKÓW UZYSKANYCH ZA POMOCĄ MIAR SYNTETYCZNYCH: M ORAZ PRZY ZASTOSOWANIU METODY UNITARYZACJI ZEROWANEJ

ANALIZA PORÓWNAWCZA WYNIKÓW UZYSKANYCH ZA POMOCĄ MIAR SYNTETYCZNYCH: M ORAZ PRZY ZASTOSOWANIU METODY UNITARYZACJI ZEROWANEJ METODY ILOŚCIOWE W BADANIACH EKONOMICZNYCH Tom XVI/3, 2015, str. 248 257 ANALIZA PORÓWNAWCZA WYNIKÓW UZYSKANYCH ZA POMOCĄ MIAR SYNTETYCZNYCH: M ORAZ PRZY ZASTOSOWANIU METODY UNITARYZACJI ZEROWANEJ Sławomr

Bardziej szczegółowo

TOWARZYSTWO GOSPODARCZE POLSKIE ELEKTROWNIW

TOWARZYSTWO GOSPODARCZE POLSKIE ELEKTROWNIW TOWARZYSTWO GOSPODARCZE POLSKIE ELEKTROWNIW Odpowedź na uwag Komsj Europejskej do wnosku o przydzał bezpłatnych uprawneń do emsj gazów ceplarnanych na lata 2013-2020 na modernzację wytwarzana energ elektrycznej

Bardziej szczegółowo

Ocena nieuszkadzalności, gotowości i podatności utrzymaniowej kolejowych systemów przestawczych

Ocena nieuszkadzalności, gotowości i podatności utrzymaniowej kolejowych systemów przestawczych Dr nż. Macej Szkoda Poltechnka Krakowska Wydzał Mechanczny Al. Jana Pawła II 37, 3-864 Kraków, Polska E-mal: macek@m8.mech.pk.edu.pl Ocena neuszkadzalnośc, gotowośc podatnośc utrzymanowej kolejowych systemów

Bardziej szczegółowo

Mieczysław Borysiewicz*, Wanda Kacprzyk*

Mieczysław Borysiewicz*, Wanda Kacprzyk* Ochrona Środowska Zasobów Naturalnych nr 54, 01 r. Meczysław Borysewcz*, Wanda Kacprzyk* Oceny ryzyka w transporce kolejowym materałów nebezpecznych, Cz. II modele oblczenowe 1 Rsk Assessment of Ral Transportaton

Bardziej szczegółowo

Ocena jakościowo-cenowych strategii konkurowania w polskim handlu produktami rolno-spożywczymi. dr Iwona Szczepaniak

Ocena jakościowo-cenowych strategii konkurowania w polskim handlu produktami rolno-spożywczymi. dr Iwona Szczepaniak Ocena jakoścowo-cenowych strateg konkurowana w polskm handlu produktam rolno-spożywczym dr Iwona Szczepanak Ekonomczne, społeczne nstytucjonalne czynnk wzrostu w sektorze rolno-spożywczym w Europe Cechocnek,

Bardziej szczegółowo

RUSZCZAK s.c. FIRMA USŁUGOWO -PROJEKTOWA

RUSZCZAK s.c. FIRMA USŁUGOWO -PROJEKTOWA RUSZCZAK s.c. FIRMA USŁUGOWO -PROJEKTOWA TADEUSZ RUSZCZAK 02-695 Warszawa ul. Orzycka 8 m 81 tel/fax 0-22-870-53-32, 0-22- 843-10-00, 602-288-690 URZADZENIA SIECI I INSTALACJE ELEKTRYCZNE PROJEKTOWANIE,

Bardziej szczegółowo

ProSIL software for computer aided functional safety management Program komputerowy ProSIL do wspomagania zarządzaniem bezpieczeństwa funkcjonalnego

ProSIL software for computer aided functional safety management Program komputerowy ProSIL do wspomagania zarządzaniem bezpieczeństwa funkcjonalnego Barnert Tomasz SSARS 2011 Summer Safety and Reliability Seminars, Lipiec 03-09, 2011, Gdańsk-Sopot, Polska Kacprzak Przemysław Kosmowski Kazimierz Kozyra Maciej Porzeziński Michał Śliwiński Marcin Zawalich

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ INTERWENCJONIZMU PAŃSTWOWEGO W GOSPODARKĘ ŻYWNOŚCIOWĄ UKRAINY. Wstęp

EFEKTYWNOŚĆ INTERWENCJONIZMU PAŃSTWOWEGO W GOSPODARKĘ ŻYWNOŚCIOWĄ UKRAINY. Wstęp Efektywność STOWARZYSZENIE nterwencjonzmu EKONOMISTÓW państwowego ROLNICTWA w gospodarkę I AGROBIZNESU żywnoścową Ukrany Rocznk Naukowe tom XVI zeszyt 2 33 Georgj Czerewko Lwowsk Narodowy Unwersytet Agrarny

Bardziej szczegółowo

Ograniczanie zmian klimatycznych. Ochrona. Poprawa lokalnej jakości powietrza. Skuteczna adaptacja do zmian klimatu poprzez. Ochrona i zrównoważone

Ograniczanie zmian klimatycznych. Ochrona. Poprawa lokalnej jakości powietrza. Skuteczna adaptacja do zmian klimatu poprzez. Ochrona i zrównoważone Załącznk nr Tabela. Identyfkacja celów ochrony środowska ustanowonych na szczeblu mędzynarodowym, wspólnotowym krajowym stotnych z punktu wdzena realzacj projektu Regonalnego Programu Operacyjnego dla

Bardziej szczegółowo

Szkolimy z pasją. tel.(012)2623040; 0601457926; 0602581731 www.aiki-management.pl

Szkolimy z pasją. tel.(012)2623040; 0601457926; 0602581731 www.aiki-management.pl Szkolmy z pasją Warsztaty Samura Game Godność Przywództwo Integracja Komunkacja Budowane Zespołu Honor Samura Game www.samuragame.org jest unkalną rzucającą wyzwane symulacją z obszaru budowana zespołu

Bardziej szczegółowo

Semestr zimowy Brak Nie

Semestr zimowy Brak Nie KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angelskm Obowązuje od roku akademckego 2015/2016 Z-ID-702 Semnarum praca dyplomowa Semnar and Dplom Thess A. USYTUOWANIE MODUŁU

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA TECHNICZNA S-04.00. ROBOTY MUROWE

SPECYFIKACJA TECHNICZNA S-04.00. ROBOTY MUROWE TOM III - Specyfkacje Technczne SPECYFIKACJA TECHNICZNA S-04.00. ROBOTY MUROWE Remont rozbudowa budynku szatnowego przy boskach sportowych w Morynu. 42 są TOM III - Specyfkacje Technczne 1. WST P 1.1.

Bardziej szczegółowo

KRZYWA BÉZIERA TWORZENIE I WIZUALIZACJA KRZYWYCH PARAMETRYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE KRZYWEJ BÉZIERA

KRZYWA BÉZIERA TWORZENIE I WIZUALIZACJA KRZYWYCH PARAMETRYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE KRZYWEJ BÉZIERA KRZYWA BÉZIERA TWORZENIE I WIZUALIZACJA KRZYWYCH PARAMETRYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE KRZYWEJ BÉZIERA Krzysztof Serżęga Wyższa Szkoła Informatyk Zarządzana w Rzeszowe Streszczene Artykuł porusza temat zwązany

Bardziej szczegółowo

Piesi jako ofiary śmiertelnych wypadków analiza kryminalistyczna

Piesi jako ofiary śmiertelnych wypadków analiza kryminalistyczna Pes jako ofary śmertelnych wypadków analza krymnalstyczna Potr Kodryck, Monka Kodrycka Pozom bezpeczeństwa ruchu drogowego klasyfkuje Polskę na jednym z ostatnch mejsc wśród krajów europejskch. Wskaźnk

Bardziej szczegółowo

Instytut Badań Systemowych Polskiej Akademii Nauk

Instytut Badań Systemowych Polskiej Akademii Nauk Instytut Badań Systemowych Polskej Akadem Nauk ul. Newelska 6 0-447 Warszawa Przemysław Cholajda Zastosowane genetycznego generowana reguł rozmytych do wspomagana dagnostyk transformatorów Rozprawa doktorska

Bardziej szczegółowo

Problemy etyczne w organizacjach wirtualnych

Problemy etyczne w organizacjach wirtualnych Jerzy Kselnck Problemy etyczne w organzacjach wrtualnych Organzacja wrtualna jej charakterystyka W lteraturze pojęce organzacja wrtualna pojawło sę stosunkowo nedawno. Jednak ne jest ono w powszechnym

Bardziej szczegółowo

Wycena nieruchomości przeznaczonych pod drogi publiczne w aspekcie naliczania odszkodowań

Wycena nieruchomości przeznaczonych pod drogi publiczne w aspekcie naliczania odszkodowań Budownctwo Archtektura 3 (2008) 5-14 Wycena neruchomośc przeznaczonych pod drog publczne w aspekce nalczana odszkodowań Katedra Geodezj, Wydzał Inżyner Budowlanej Santarnej, Poltechnka Lubelska, ul. Nadbystrzycka

Bardziej szczegółowo

MPEC wydaje warunki techniczne KONIEC

MPEC wydaje warunki techniczne KONIEC 1 2 3 1 2 2 1 3 MPEC wydaje warunk technczne 4 5 6 10 9 8 7 11 12 13 14 15 KONIEC 17 16 4 5 Chcesz wedzeć, czy masz możlwość przyłączena budynku Możlwośc dofnansowana wymany peców węglowych do sec mejskej?

Bardziej szczegółowo

Problemy jednoczesnego testowania wielu hipotez statystycznych i ich zastosowania w analizie mikromacierzy DNA

Problemy jednoczesnego testowania wielu hipotez statystycznych i ich zastosowania w analizie mikromacierzy DNA Problemy jednoczesnego testowana welu hpotez statystycznych ch zastosowana w analze mkromacerzy DNA Konrad Furmańczyk Katedra Zastosowań Matematyk SGGW Plan referatu Testowane w analze mkromacerzy DNA

Bardziej szczegółowo

Wpływ płynności obrotu na kształtowanie się stopy zwrotu z akcji notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie

Wpływ płynności obrotu na kształtowanie się stopy zwrotu z akcji notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie Agata Gnadkowska * Wpływ płynnośc obrotu na kształtowane sę stopy zwrotu z akcj notowanych na Gełdze Paperów Wartoścowych w Warszawe Wstęp Płynność aktywów na rynku kaptałowym rozumana jest przez nwestorów

Bardziej szczegółowo

Instrukcja instalacji systemu. Moduzone Z11 Moduzone Z20 B Moduzone Z30

Instrukcja instalacji systemu. Moduzone Z11 Moduzone Z20 B Moduzone Z30 Instrukcja nstalacj systemu Moduzone Z11 Moduzone Z20 B Moduzone Z30 SPIS TREŚCI INTRUKCJA 1 Instrukcja... 2 1.1 Uwag dotyczące dokumentacj...2 1.2 Dołączone dokumenty...2 1.3 Objaśnene symbol...2 1.4

Bardziej szczegółowo

Wykład IX Optymalizacja i minimalizacja funkcji

Wykład IX Optymalizacja i minimalizacja funkcji Wykład IX Optymalzacja mnmalzacja funkcj Postawene zadana podstawowe dee jego rozwązana Proste metody mnmalzacj Metody teracj z wykorzystanem perwszej pochodnej Metody teracj z wykorzystanem drugej pochodnej

Bardziej szczegółowo

Kierownik Katedry i Kliniki: prof. dr hab. Bernard Panaszek, prof. zw. UMW. Recenzja

Kierownik Katedry i Kliniki: prof. dr hab. Bernard Panaszek, prof. zw. UMW. Recenzja KATEDRA KLINIKA CHORÓB WEWNĘTRZNYCHYCH GERIATRII ALERGOLOGU Unwersytet Medyczny m. Pastów Śląskch we Wrocławu 50-367 Wrocław, ul. Cure-Skłodowskej 66 Tel. 71/7842521 Fax 71/7842529 E-mal: bernard.panaszek@umed.wroc.pl

Bardziej szczegółowo

Materiały z II Konferencji Naukowo-Technicznej "Diagnostyka w sieciach elektroenergetycznych zakładów przemysłowych", Płock, 2001, str.3-10.

Materiały z II Konferencji Naukowo-Technicznej Diagnostyka w sieciach elektroenergetycznych zakładów przemysłowych, Płock, 2001, str.3-10. Materały z II Konferencj Naukowo-Techncznej "Dagnostyka w secach elektroenergetycznych zakładów przemysłoch", Płock, 001, str.3-10. Andrzej OLENCKI Poltechnka Zelonogórska, 65-46 Zelona Góra, ul. Podgórna

Bardziej szczegółowo

Wpływ modernizacji gospodarki w sferze działalności proekologicznej na jakość środowiska naturalnego w Polsce w układzie regionalnym

Wpływ modernizacji gospodarki w sferze działalności proekologicznej na jakość środowiska naturalnego w Polsce w układzie regionalnym 194 Dr Marcn Salamaga Katedra Statystyk Unwersytet Ekonomczny w Krakowe Wpływ modernzacj gospodark w sferze dzałalnośc proekologcznej na jakość środowska naturalnego w Polsce w układze regonalnym WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

3. ŁUK ELEKTRYCZNY PRĄDU STAŁEGO I PRZEMIENNEGO

3. ŁUK ELEKTRYCZNY PRĄDU STAŁEGO I PRZEMIENNEGO 3. ŁUK ELEKTRYCZNY PRĄDU STŁEGO I PRZEMIENNEGO 3.1. Cel zakres ćwczena Celem ćwczena jest zapoznane sę z podstawowym właścwoścam łuku elektrycznego palącego sę swobodne, w powetrzu o cśnentmosferycznym.

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie lokalizacji obiektu logistycznego z zastosowaniem metody wyważonego środka ciężkości studium przypadku

Wyznaczanie lokalizacji obiektu logistycznego z zastosowaniem metody wyważonego środka ciężkości studium przypadku B u l e t y n WAT Vo l. LXI, Nr 3, 2012 Wyznaczane lokalzacj obektu logstycznego z zastosowanem metody wyważonego środka cężkośc studum przypadku Emla Kuczyńska, Jarosław Zółkowsk Wojskowa Akadema Technczna,

Bardziej szczegółowo

PROSTO O DOPASOWANIU PROSTYCH, CZYLI ANALIZA REGRESJI LINIOWEJ W PRAKTYCE

PROSTO O DOPASOWANIU PROSTYCH, CZYLI ANALIZA REGRESJI LINIOWEJ W PRAKTYCE PROSTO O DOPASOWANIU PROSTYCH, CZYLI ANALIZA REGRESJI LINIOWEJ W PRAKTYCE Janusz Wątroba, StatSoft Polska Sp. z o.o. W nemal wszystkch dzedznach badań emprycznych mamy do czynena ze złożonoścą zjawsk procesów.

Bardziej szczegółowo

APLIKACJA METODY BADAŃ WŁASNOŚCI DYNAMICZNYCH ZAWIESZEŃ POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH O DMC POWYŻEJ 3,5 TONY W PROGRAMIE LABVIEW

APLIKACJA METODY BADAŃ WŁASNOŚCI DYNAMICZNYCH ZAWIESZEŃ POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH O DMC POWYŻEJ 3,5 TONY W PROGRAMIE LABVIEW ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ 015 Sera: TRANSPORT z. 86 Nr kol. 196 Jan WARCZEK, Kaml BRONCEL APLIKACJA METODY BADAŃ WŁASNOŚCI DYNAMICZNYCH ZAWIESZEŃ POJAZDÓW SAMOCHODOWYCH O DMC POWYŻEJ 3,5 TONY

Bardziej szczegółowo

Realizacja logiki szybkiego przeniesienia w prototypie prądowym układu FPGA Spartan II

Realizacja logiki szybkiego przeniesienia w prototypie prądowym układu FPGA Spartan II obert Berezowsk Natala Maslennkowa Wydzał Elektronk Poltechnka Koszalńska ul. Partyzantów 7, 75-4 Koszaln Mchał Bałko Przemysław Sołtan ealzacja logk szybkego przenesena w prototype prądowym układu PG

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Typowe dane. Jednoczynnikowa Analiza wariancji. Zasada: porównać zmienność pomiędzy i wewnątrz grup

Plan wykładu: Typowe dane. Jednoczynnikowa Analiza wariancji. Zasada: porównać zmienność pomiędzy i wewnątrz grup Jednoczynnkowa Analza Waranc (ANOVA) Wykład 11 Przypomnene: wykłady zadana kursu były zaczerpnęte z podręcznków: Statystyka dla studentów kerunków techncznych przyrodnczych, J. Koronack, J. Melnczuk, WNT

Bardziej szczegółowo

Wielokategorialne systemy uczące się i ich zastosowanie w bioinformatyce. Rafał Grodzicki

Wielokategorialne systemy uczące się i ich zastosowanie w bioinformatyce. Rafał Grodzicki Welokategoralne systemy uząe sę h zastosowane w bonformatye Rafał Grodzk Welokategoralny system uząy sę (multlabel learnng system) Zbór danyh weśowyh: d X = R Zbór klas (kategor): { 2 } =...Q Zbór uząy:

Bardziej szczegółowo

WSKAŹNIK OCENY HIC SAMOCHODU OSOBOWEGO W ASPEKCIE BEZPIECZEŃSTWA RUCHU DROGOWEGO

WSKAŹNIK OCENY HIC SAMOCHODU OSOBOWEGO W ASPEKCIE BEZPIECZEŃSTWA RUCHU DROGOWEGO WSKAŹNIK OCENY SAMOCHODU OSOBOWEGO W ASPEKCIE BEZPIECZEŃSTWA RUCHU DROGOWEGO Dagmara KARBOWNICZEK 1, Kazmerz LEJDA, Ruch cała człoweka w samochodze podczas wypadku drogowego zależy od sztywnośc nadwoza

Bardziej szczegółowo

Model systemu informatycznego monitorowania jakości produktu poligraficznego na poziomie operacyjnym

Model systemu informatycznego monitorowania jakości produktu poligraficznego na poziomie operacyjnym Zachodnopomorsk Unwersytet Technologczny w Szczecne Wydzał Informatyk ROZPRAWA DOKTORSKA Agneszka Olejnk-Krugły Model systemu nformatycznego montorowana jakośc produktu polgrafcznego na pozome operacyjnym

Bardziej szczegółowo

XERREX Scan Manager MEDYK

XERREX Scan Manager MEDYK XERREX Scan Manager MEDYK B U S I N E SS S O L UT I O N S - Pełna ntegracja z systemem medycznym Asseco Poland S.A. Asseco Medcal Management Solutons (AMMS) - Archwzacja dokumentacj wewnętrznej wymagającej

Bardziej szczegółowo

Computer maintenance managing systems (CMMs) in mining machinery and equipment exploitation

Computer maintenance managing systems (CMMs) in mining machinery and equipment exploitation Scen fc Journals Mar me Unversty of Szczecn Zeszyty Naukoe Akadema Morska Szczecne 2009, 19(91) pp. 10 15 2009, 19(91) s. 10 15 Computer mantenance managng systems (CMMs) n mnng machnery and equpment explotaton

Bardziej szczegółowo

Usługi KPMG oferowane polskim przedsiębiorcom

Usługi KPMG oferowane polskim przedsiębiorcom Usług KPMG oferowane polskm przedsęborcom Czyl jak w czym pomagamy polskm frmom kpmg.pl 1 Usług KPMG oferowane polskm przedsęborcom 2013 Usług KPMG oferowane polskm przedsęborcom Doradztwo fnansowe ksęgowe

Bardziej szczegółowo

PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW POZIOMU ŻYCIA MIESZKAŃCÓW MIAST ŚREDNIEJ WIELKOŚCI A SYSTEM LOGISTYCZNY MIASTA 1

PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW POZIOMU ŻYCIA MIESZKAŃCÓW MIAST ŚREDNIEJ WIELKOŚCI A SYSTEM LOGISTYCZNY MIASTA 1 METODY ILOŚCIOWE W BADANIACH EKONOMICZNYCH Tom XI/2, 2010, str. 102 111 PRZESTRZENNE ZRÓŻNICOWANIE WYBRANYCH WSKAŹNIKÓW POZIOMU ŻYCIA MIESZKAŃCÓW MIAST ŚREDNIEJ WIELKOŚCI A SYSTEM LOGISTYCZNY MIASTA 1

Bardziej szczegółowo

OPTYMALNE STRATEGIE INWESTYCYJNE PODEJŚCIE FUNDAMENTALNE OPTIMAL INVESTMENT STRATEGY FUNDAMENTAL ANALYSIS

OPTYMALNE STRATEGIE INWESTYCYJNE PODEJŚCIE FUNDAMENTALNE OPTIMAL INVESTMENT STRATEGY FUNDAMENTAL ANALYSIS ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI ŚLĄSKIEJ 2014 Sera: ORGANIZACJA I ZARZĄDZANIE z. 68 Nr kol. 1905 Adranna MASTALERZ-KODZIS Unwersytet Ekonomczny w Katowcach OPTYMALNE STRATEGIE INWESTYCYJNE PODEJŚCIE FUNDAMENTALNE

Bardziej szczegółowo

na zabezpieczeniu z połączeniu

na zabezpieczeniu z połączeniu 2011 Montorng Zabezpeczane obektów Jesteśmy zespołem fachowców, którzy dostarczają wysokej jakośc usług. Nasza dzałalnośćć koncentruje sę przede wszystkm na doskonałym zabezpeczenu państwa dóbr. Dostarczamy

Bardziej szczegółowo

1. Komfort cieplny pomieszczeń

1. Komfort cieplny pomieszczeń 1. Komfort ceplny pomeszczeń Przy określanu warunków panuących w pomeszczenu używa sę zwykle dwóch poęć: mkroklmat komfort ceplny. Przez poęce mkroklmatu wnętrz rozume sę zespół wszystkch parametrów fzycznych

Bardziej szczegółowo

Systemy zabezpieczeń

Systemy zabezpieczeń Systemy zabezpieczeń Definicja System zabezpieczeń (safety-related system) jest to system, który implementuje funkcje bezpieczeństwa konieczne do utrzymania bezpiecznego stanu instalacji oraz jest przeznaczony

Bardziej szczegółowo

P02. Zestaw norm CEN wspierających wdrażanie Dyrektywy EPBD w Krajach Członkowskich UE. [Information on standardisation] 11-04-2006

P02. Zestaw norm CEN wspierających wdrażanie Dyrektywy EPBD w Krajach Członkowskich UE. [Information on standardisation] 11-04-2006 [Informaton on standardsaton] P02 11-04- Jaap Hogelng ISSO Char CEN-BT WG173 on EPBD Holanda wwwbuldngsplatformeu Dyrektywa wymaga od Krajów Członkowskch UE wprowadzenu regulacj w następujących kwestach:

Bardziej szczegółowo

METODY PLANOWANIA EKSPERYMENTÓW. dr hab. inż. Mariusz B. Bogacki

METODY PLANOWANIA EKSPERYMENTÓW. dr hab. inż. Mariusz B. Bogacki Metody Planowana Eksperymentów Rozdzał 1. Strona 1 z 14 METODY PLANOWANIA EKSPERYMENTÓW dr hab. nż. Marusz B. Bogack Marusz.Bogack@put.poznan.pl www.fct.put.poznan.pl/cv23.htm Marusz B. Bogack 1 Metody

Bardziej szczegółowo

Projektowanie funkcji bezpieczeństwa. z wykorzystaniem podsystemu transmisji danych bezpieczeństwa

Projektowanie funkcji bezpieczeństwa. z wykorzystaniem podsystemu transmisji danych bezpieczeństwa Projektowanie funkcji bezpieczeństwa z wykorzystaniem podsystemu transmisji danych bezpieczeństwa Tomasz Strawiński Wstęp Efektywna realizacja systemów sterowania dużych zespołów maszyn lub linii produkcyjnych

Bardziej szczegółowo

ASPEKT SYTUACJI STATUS QUO WE WSPOMAGANIU WIELOKRYTERIALNEGO WYBORU BAZUJĄCEGO NA TEORII GIER

ASPEKT SYTUACJI STATUS QUO WE WSPOMAGANIU WIELOKRYTERIALNEGO WYBORU BAZUJĄCEGO NA TEORII GIER Macej Wolny ASPEKT SYTUACJI STATUS QUO WE WSPOMAGANIU WIELOKRYTERIALNEGO WYBORU BAZUJĄCEGO NA TEORII GIER Wprowadzene Zagadnena welokryteralne dotyczą sytuacj, w których rozpatruje sę elementy zboru dopuszczalnych

Bardziej szczegółowo

5. OPTYMALIZACJA GRAFOWO-SIECIOWA

5. OPTYMALIZACJA GRAFOWO-SIECIOWA . OPTYMALIZACJA GRAFOWO-SIECIOWA Defncja grafu Pod pojęcem grafu G rozumemy następującą dwójkę uporządkowaną (defncja grafu Berge a): (.) G W,U gdze: W zbór werzchołków grafu, U zbór łuków grafu, U W W,

Bardziej szczegółowo

Laser Distancer LD 420. Instrukcja obsługi

Laser Distancer LD 420. Instrukcja obsługi Laser Dstancer LD 40 pl Instrukcja obsług Sps treśc Ustawena nstrumentu - - - - - - - - - - - - - - - - - Wprowadzene - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - Przegląd- - - - - - - - - -

Bardziej szczegółowo

EKONOMETRIA I Spotkanie 1, dn. 05.10.2010

EKONOMETRIA I Spotkanie 1, dn. 05.10.2010 EKONOMETRIA I Spotkane, dn. 5..2 Dr Katarzyna Beń Program ramowy: http://www.sgh.waw.pl/nstytuty/e/oferta_dydaktyczna/ekonometra_stacjonarne_nest acjonarne/ Zadana, dane do zadań, ważne nformacje: http://www.e-sgh.pl/ben/ekonometra

Bardziej szczegółowo

MIARY ZALEŻNOŚCI ANALIZA STATYSTYCZNA NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH WALORÓW RYNKU METALI NIEŻELAZNYCH

MIARY ZALEŻNOŚCI ANALIZA STATYSTYCZNA NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH WALORÓW RYNKU METALI NIEŻELAZNYCH Domnk Krężołek Unwersytet Ekonomczny w Katowcach MIARY ZALEŻNOŚCI ANALIZA AYYCZNA NA PRZYKŁADZIE WYBRANYCH WALORÓW RYNKU MEALI NIEŻELAZNYCH Wprowadzene zereg czasowe obserwowane na rynkach kaptałowych

Bardziej szczegółowo

Wielokryterialny Trójwymiarowy Problem Pakowania

Wielokryterialny Trójwymiarowy Problem Pakowania Łukasz Kacprzak, Jarosław Rudy, Domnk Żelazny Instytut Informatyk, Automatyk Robotyk, Poltechnka Wrocławska Welokryteralny Trójwymarowy Problem Pakowana 1. Wstęp Problemy pakowana należą do klasy NP-trudnych

Bardziej szczegółowo