Ο Ι Φ Ι Ι Ο Ο. Nr 4 (2015) FILOZOFIA JAKO DYSCYPLINA BADAWCZA: POJĘCIA, PROBLEMY I METODY.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ο Ι Φ Ι Ι Ο Ο. Nr 4 (2015) FILOZOFIA JAKO DYSCYPLINA BADAWCZA: POJĘCIA, PROBLEMY I METODY. www.tekstotekafilozoficzna.pl"

Transkrypt

1 FILOZOFIA JAKO DYSCYPLINA BADAWCZA: POJĘCIA, PROBLEMY I METODY Σ Φ Φ Ο Ο Φ Ο Ι Φ Λ Α Ο Ι Λ Σ Ι Ι Α Uniwersytet Opolski Opole 2015

2 Rada naukowa Adam Grobler (Uniwersytet Opolski) Irena Jokiel (Uniwersytet Opolski) Andrzej J. Noras (Uniwersytet Śląski) Reinhard Schulz (Universität Oldenburg) Karsten Weber (BTU Cottbus-Senftenberg) Kazimierz Marek Wolsza (Uniwersytet Opolski) Redakcja tomu Iwona Alechnowicz-Skrzypek Dorota Barcik Redakcja językowa Anna Dymek (język polski) Kathryn Northeast (język angielski) Recenzenci dr hab. Przemysław Parszutowicz, prof. IFiS PAN ks. prof. dr hab. Kazimierz Marek Wolsza Redakcja techniczna, projekt graficzny i skład tekstu Zbigniew Skrzypek Projekt i administracja strony internetowej Zbigniew Skrzypek

3 Spis treści 4 Słowo od redakcji Filozofia jako dyscyplina badawcza: pojęcia, problemy i metody (artykuły) 6 Rafał Jakiel, Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu 14 Zbigniew Paweł Zwoliński, Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego 23 Dominika Hamerla, Filozoficzne koncepcje światopoglądu religijnego jako inspiracje dla współczesnych teorii religii 29 Katarzyna Bagrowska, Filozofia w biblistyce 35 Robert Szewczyk, Rola światopoglądu w utrzymaniu zdrowia psychicznego. Zarys zagadnienia 42 Wioletta Psiuk, A sposób, to wybór filozofii jako biosu, który instalujemy sobie na zworkach i kabelkach 51 Magdalena Żołud, Wzorce osobowe zaczerpnięte ze sztuki filmowej Tłumaczenia 61 Mary Liston, Zasady prawa Po Drugiej Stronie Lustra, tłum. Beata Ignacek-Kuźnicka 73 Ingo Elbe, Pomiędzy Marksem, marksizmem i marksizmami: sposoby odczytania teorii Marksa, tłum. Wojciech Stasiak Recenzje 93 Mirosław Twardowski, Filozofia biologii z mikrobami w tle 98 Iwona Alechnowicz-Skrzypek, W obronie mitu 100 Dorota Barcik, Literatura otwarta Sprawozdania 102 Dorota Barcik, Karty zostały odkryte. Sprawozdanie z konferencji pt. Filozofia i polityka. Badania nad Czarnymi zeszytami Martina Heideggera 104 Informacja o autorach 3

4 Słowo od redakcji Każda dziedzina nauki ma właściwy sobie sposób stawiania pytań. Każda ma także swoiste dla siebie pojęcia, problemy badawcze oraz metody ich rozwiązywania. Prócz tego dyscypliny naukowe różnią się od siebie sposobami argumentacji i uzasadniania przyjmowanych tez, a zatem różnią się charakterem prowadzonego w ich obrębie dyskursu. Filozofia, inaczej niż inne dyscypliny naukowe, nie ma jednoznacznie wyodrębnionego przedmiotu swoich badań. Interesują ją procesy, zjawiska i stany rzeczy, którymi zajmują się poszczególne nauki, stąd też korzysta ona często z uzyskiwanych przez nie wyników. Sama natomiast podejmuje refleksję nad przyjmowanymi przez nie założeniami oraz wyjaśnia pojęcia, którymi się one posługują. Podobnie jak w poszczególnych naukach, także w filozofii niezbędne jest przestrzeganie dyscypliny argumentacyjnej, tak by dyskurs rozwijany w jej obrębie umożliwiał uzyskanie w miarę bezstronnego poznania. Każdy, kto decyduje się na postawienie interesujących go problemów na gruncie filozofii, ma, a przynajmniej powinien mieć, świadomość jej specyfiki. O tym, jak sobie z tym radzą początkujący badacze, można się przekonać, sięgając po artykuły zgromadzone w niniejszym tomie. Prezentowane są w nich efekty pracy badawczej doktorantów filozofii i teologii Uniwersytetu Opolskiego i Uniwersytetu Wrocławskiego. Prócz artykułów naukowych w tomie zamieszczone są dwa tłumaczenia, których autorami są także słuchacze Studium Doktoranckiego w zakresie filozofii UO. Beata Ignacek-Kuźnicka przełożyła z języka angielskiego fragment artykułu Mary Liston o sposobach rozumienia zasad prawa w literaturze dziecięcej. Natomiast Wojciech Stasiak przełożył z języka niemieckiego artykuł Inga Elbego o współczesnych sposobach odczytywania prac Karola Marksa. Tom otwiera artykuł, w którym Rafał Jakiel zastanawia się nad specyfiką filozofii mającej za swój przedmiot samą filozofię. Według niego, skoro nie ma jednej filozofii, trudno jest mówić o metafilozofii w liczbie pojedynczej. Refleksja metafilozoficzna sprowadzona być może do refleksji nad metodami i pojęciami filozofii w liczbie mnogiej. W kolejnym artykule mamy do czynienia z klasyczną, niemal wzorcową analizą jednego z centralnych pojęć koncepcji Maurice a Merleau-Ponty ego pojęcia ciała własnego. Zbigniew Paweł Zwoliński zajmuje się w nim kwestią możliwości połączenie odczucia ciała z bryłą cielesną, zestawiając rozwiązanie Merleau-Ponty ego z rozwiązaniem Jeana-Paula Sartre a. Inny charakter ma artykuł, w którym ukazana zostaje rola filozofii w wyjaśnieniu fenomenu religii jako zjawiska naturalnego. Dominika Hamerla pokazuje w nim, jak wiele do powiedzenia w tej kwestii ma filozofia. Przede wszystkim bada zakres użycia i zastosowania pojęcia naturalny. Poza tym wydobywa ukryte założenia przyjmowane przez autorów badających światopogląd religijny. Kolejny artykuł wiąże się także z religią. Dokładnie mówiąc, dotyczy Biblii. Katarzyna Bagrowska pisze w nim o roli filozofii w biblistyce, uzasadniając potrzebę wieloaspektowego podejścia do tekstu biblijnego, by stał się on zrozumiały także dla ludzi niewierzących. Pozostałe artykuły odnoszą się do praktycznych zastosowań filozofii. I tak, podejmując problem światopoglądu jako zbioru przekonań jednostki, Robert Szewczyk analizuje go pod kątem roli, jaką odgrywa on w psychoterapii. Wioletta Psiuk ukazuje filozoficzne zaplecze hip-hopu, wyjaśniając przy tym dogłębnie, czym on jest. Zamykający tom artykuł Magdaleny Żołud jest przykładem praktycznego zastosowanie filozofii w wychowaniu. Odnosząc się krytycznie do wzorca osobowego księżniczki upowszechnianego w bajkach produkowanych przez wytwórnię Walta Disneya, filozofia pomaga pozytywnie zneutralizować jego wpływ na kształtowanie tożsamości dziecka. 4

5 Słowo od redakcji Różnorodność tematyki podejmowanej w artykułach, jak i wysoki poziom świadomości metodycznej i warsztatu ich autorów są świadectwem tego, że filozofia jako dyscyplina badawcza ma się dobrze. Iwona Alechnowicz-Skrzypek, Dorota Barcik 5

6 Rafał Jakiel Uniwersytet Wrocławski Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu Użycie przedrostka meta 1 w nomenklaturze naukowej wskazuje na chęć osiągnięcia swoistego dystansu do badanego problemu, a także potrzebę omówienia metody, struktury i występujących w reprezentowanej dyscyplinie sposobów uzasadniania 2. Dochodzi zatem do przeniesienia wywodu na inny poziom autokrytycznego spojrzenia na wszystkie podejmowane działania. Jeśli przyjmiemy, że każda nauka ma przedmiot formalny (aspekt), przedmiot materialny, cel i metodę 3, to z metanauką, nauką o nauce, będziemy mieli do czynienia wtedy, gdy przedmiotem refleksji stanie się konkretna nauka. Taka charakterystyka nie jest wystarczająca. Wskazując na przedmiot danej nauki, nie wyznaczamy jeszcze jej problematyki 4. W odniesieniu do tego samego przedmiotu możemy stawiać rozmaite pytania i odpowiadać na nie na gruncie różnych dyscyplin szczegółowych. Sam termin nauka jest również obarczony wieloznacznością. Może bowiem chodzić o przedmiotową lub czynnościową jego definicję, o jej interpretację socjologiczną, a w sensie podmiotowym także o zasób zdobytej wiedzy, ewentualnie sprawność umysłową czy myśli uczonych przeżywane przy uprawianiu nauki, zabiegi przedsiębrane przy dokonywaniu eksperymentów 5 i wiele innych. Wątpliwości dotyczące terminu m e t a f i l o z o f i a, jego wyodrębnienia i precyzyjnego określenia zakresu znaczeniowego podziela wielu badaczy-filozofów 6. W tym artykule chcemy wskazać na możliwe problemy z jego definiowaniem i dokonać porównania filozofii z językoznawstwem w kontekście określania ich poziomu metaprzedmiotowego, przy założeniu istnienia określonych obszarów wspólnych. W naszych obserwacjach obejmujących metaprzedmiotową refleksję zauważamy, że nawet moment wprowadzenia pojęcia m e t a f i l o z o f i a do obiegu nie jest jednoznacznie określony. Za pierwszego, który je użył uważa się Morrisa Lazerowitza, chociaż Jacques Martain uczynił to dwa lata wcześniej 7. Woleński pokazuje, że w wielu istotnych słownikach (np. Historisches Wörterbuch der Philosophie pod redakcją Joachima Rittera czy The Encyclopedia of Philosophy pod redakcją Paula Edwardsa) nie ma hasła m e t a f i l o z o f i a 8. Tekstu tego nie traktujemy jako zamknięte, wyczerpujące omówienie problemu, a jedynie jako zbiór obserwacji i wątpliwości, rodzaj ekskursu czy zaproszenie do dalszej, niezwykle istotnej i potrzebnej dyskusji. Pierwsza jego część ma charakter przeglądowy. Wydaje nam się, że można mówić o metafilozofii dopiero wtedy, gdy przyjmie się odpowiednią koncepcję filozofii. Zauważamy różne stanowiska w kwestii relacji filozofii do nauki. Wskazuje się niejednokrotnie na tożsamość całkowitą lub częściową tych dziedzin poznania, ich częściową niezależność lub 1 Winni jesteśmy przypomnienia, że termin metafizyka powstał jako kategoria bibliotekoznawcza, porządkująca dzieła Arystotelesa, gdzie meta- oznaczało bardziej po niż o i odnosiło się do dzieła znajdującego się po traktacie Fizyka. 2 Por. L. Geldsetzer, Metaphilosophie als Metaphysik. Zur Hermeneutik der Bestimmung der Philosophie, Zeitschrift für allgemeine Wissenschaftstheorie 1975, Bd. 5, Ausg. 2, s I. Bobrowski, W stronę filozofii językoznawstwa, Prace Filologiczne 1998, t. LX, s K. Ajdukiewicz, Metodologia i metanauka, [w:] tegoż, Język i poznanie, t. 2, Warszawa 1948, s Tamże. 6 M. Woźniczka, Wstęp, [w:] tegoż (red.), Metafilozofia nieporozumienie czy szansa filozofii?, Kraków 2011, s Tamże, s J. Woleński, Metafilozofia a filozofia, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s

7 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu pełną autonomię 9. Według niektórych badaczy filozofia upodobnia się do nauki, trudno by ją było jednak nazwać ekumeniczną 10. Pomiędzy aktywnością ludzką określaną jako filozofia, a jej historią jest także zasadnicza różnica. Jeśli jednak przyjąć, że jej historia (czy dzieje) są również jej przedmiotem, to filozofia sama staje się metafilozofią 11. Ważne jest także przypomnienie, że historyk filozofii nie musi być filozofem. Dyskwalifikująca dla filozofii jako nauki może być nierozstrzygalność jej tradycyjnych problemów. Wiele z nich pozostaje nierozwiązanych, zawieszonych. Pojęcia na gruncie samej filozofii są różnie rozumiane 12. Istotnym, w związku z omawianym problemem, wydaje się być również sposób odnoszenia się do prac innych badaczy i tzw. wieczne teraz filozofii, wynikające niejako z faktu istnienia nierozwiązanych zagadnień. Filozof spogląda wstecz, odwołuje się do pism zamierzchłych. Sięga po Arystotelesa, Kanta, Hume a, aby wyjaśniać problemy aktualne. Inaczej wygląda sytuowanie swojego stanowiska w naukach szczegółowych rzadko sięga się po pozycje sprzed trzydziestu lat. Warto też wspomnieć wszelkie projekty filozofii naukowej bądź scjentystycznej zbierające i komentujące wyniki badań dyscyplin szczegółowych czy też naturalistyczne stanowiska filozofii analitycznej. Od tego, jak rozumieć będziemy filozofię, bezpośrednio zależeć będzie to, jaki status będzie mogła mieć dla nas refleksja metafilozoficzna. Na wstępie rozważań wspomnieć należy podział Kazimierza Ajdukiewicza, który m e t a n a u k ą nazywał formalną refleksję nad nauką i odróżniał ją od rozważań metodologicznych uwzględniających epistemiczne postawy badaczy 13. Metanauka wyłoniła się z metodologii, która zakłada pragmatykę języka. Metanauka aspekt ten pomija i zajmuje się wytworami, tj. twierdzeniami i teoriami. Przepisy metodyki opierają się m.in. na przesłankach empirycznych, podczas gdy przepisy metanauki na ustaleniu, jak wyglądać powinien poprawny zabieg badawczy danego rodzaju (np. dedukcja) 14. Nauki z przedrostkiem meta- nie muszą być zakresowo rozłączne. Jan Woleński przytacza przykład metamatematyki i metalogiki, po czym stwierdza, że ta druga może być rozumiana jako część pierwszej 15. Widać zatem, że automatyczne i bezrefleksyjne konstruowanie hierarchii na podstawie morfologii leksemów tworzących nomenklaturę może nie dać pożądanych efektów. Zauważa się często, że filozofia analityczna, podejmująca problematykę metodologiczno-logiczną, miała duży wpływ na metadyscypliny 16. W zasadzie omawia ona głównie problemy metafilozoficzne 17. Bez wątpienia możliwości poznawcze metanauk (metamatematyki i metalogiki) inspirowały niektórych filozofów. Funkcje metafilozofii zestawia się z funkcjami metanauk rozpatrujących właściwości dedukcyjne nauk 18. Zauważając inspiracje płynące z logiki, można stwierdzić, że podejście formalne zawsze zmierzało do metafilozofowania i wymagało dopełnienia metafilozoficznego. W przypadku metarefleksji mamy do czynienia z poziomem przedmiotowym (dotyczącym świata) i poziomem metaprzedmiotowym (dotyczącym poziomu przedmiotowego) 19. Jedno z podstawowych pytań i wątpliwości wobec metafilozofii to pytanie o jej ewentualny ekskluzywizm, tj. jej wyłączność, wyodrębnienie i zewnętrzność względem filozofii. Filozofowie chętnie komentują to, co i w jaki sposób wykonują w obrębie swoich badań. Można zatem przyjąć, że filozofia jest autotematyczna (lub inaczej autorefleksyjna), a wyszczególnienie refleksji metafilozoficznej jest redundantne 20. Taka samozwrotność 9 M. A. Krąpiec, Filozofia i nauki, Roczniki Filozoficzne , R. XXXVII XXXVIII, z J. Woleński, dz. cyt., s A. Nowaczyk, Czym mogłaby być metafilozofia?, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s M. Rembierz, Metamorfozy metafilozofii, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s K. Ajdukiewicz, dz. cyt., s Tamże, s J. Woleński, dz. cyt., s S. Sarnowski, O metafilozofii jako filozofii filozofii, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s Por. A. Kiklewicz, Pięć esejów nt. paradygmatów filozofii języka. Język. Komunikacja. Wiedza, Mińsk: Prawo i ekonomika 2006, s M. Rembierz, dz. cyt., s Por. J. Woleński, dz. cyt., s M. Rembierz, dz. cyt., s

8 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu dotyczy w jakimś sensie każdej nauki. We wszystkich bowiem omawia się metody i porządkuje wywód. Metodologiczny opis konkretnej dyscypliny jest po trosze metarefleksją w tej dyscyplinie. W przypadku filozofii oddzielenie wypowiedzi od metawypowiedzi może być niezwykle trudne. Jeśli zdecydujemy się nazywać metafilozofią programy metafilozoficzne (np. Henriego Bergsona, Ludwiga Wittgensteina, Jana Łukasiewicza czy Martina Heideggera), to wg niektórych badaczy będziemy mieli tyle metafilozofii, ile było pomysłów na uprawianie filozofii 21. Każda oryginalna koncepcja mogłaby stanowić podstawę projektu metafilozoficznego. Gdy stworzymy dyscyplinę, w której przedstawiałoby się takie pomysły, otrzymamy wówczas subdyscyplinę filozofii, którą określimy bardziej jako historię filozofii niż metafilozofię. Bez wątpienia metafilozofii nie może być wiele. Musi ona również różnić się od tradycyjnej historii filozofii. Chociaż te granice są zawsze nieostre 22. Kwestiom ewentualnej wyłączności metafilozofii i relacji filozofii do metafilozofii badacze poświęcają wiele miejsca. Woleński zauważa na przykład, że ten, kto pracuje w metafilozofii, pracuje też na jej przedmiotowym poziomie, tj. filozofii 23. Oczywiście redukcje metafilozofii do filozofii uważa on za nieuprawnione. W podobnym tonie wypowiada się Ryszard Kleszcz, wskazując, że metafilozofia jest zawsze częścią filozofii, dodając, że nie ma w niej innowacji w sensie propozycji nowych metod, ale dąży się do zmiany świadomości metodologicznej filozofów 24. Jego zdaniem filozofia jest zatem domknięta na metafilozofię, tzn. ta ostatnia jest jednym z działów filozofii. Inne sfery refleksji intelektualnej nie korzystają z aparatury stosowanej w metafilozofii. Obok dyscypliny filozoficznej istnieją także inne formy refleksji i namysłu (o charakterze niefilozoficznym), nad filozofią 25, np. przekładoznawstwo hermeneutyczne i dyskusja o hermeneutyce uprawiana na łonie językoznawstwa. Filozofowie często pytają, czym jest filozofia? Odpowiedź na to pytanie jest per se metafilozoficzna. Odpowiedzi bardzo trudno udzielić tak, aby była ogólna, wyczerpująca i treściwa 26. Udana praca metafilozoficzna wymaga neutralności. Reprezentowana przez danego filozofa szkoła i poglądy nie mogą wpływać na jego osądy. Postulowana zatem będzie bezstronność metafilozofii. O taką neutralność będzie niezwykle trudno w ramach filozofii. Jak zauważa Peter F. Strawson, wszystkie tego typu uogólnienia (próby budowy teorii o szerokim zakresie) ogólnego obrazu rzeczywistości będą powodowały pokusę, którą autor ten określa mianem intelektualnego imperializmu 27. Obraz taki bywa najczęściej kreślony w oparciu o reprezentowaną dyscyplinę (czy subdyscplinę) i prowadzi niejednokrotnie do wpadania w przesadę oraz powoduje brak obiektywizmu. Owa bezzałożeniowość powinna także cechować historyka filozofii, co po raz kolejny wskazuje na określone podobieństwo historii filozofii do metafilozofii. Między innymi dla tej neutralności metafilozofia powinna być według Leszka Kołakowskiego niejako ponad czy poza filozofią 28. Dla przedmiotowego poziomu filozofowania obiektem zainteresowania jest rzeczywistość wprost 29. Wejście na poziom meta- nie powinno powodować utraty odniesienia do faktów, które były podstawą problemowej sytuacji na poziomie przedmiotowym. Będzie w tym przypadku raczej chodziło o rzucenie nowego światła na sytuację 30. Odpowiada to także następującemu spojrzeniu na problem: filozofia nie jest nauką. Celem filozofii jest filozofowanie, a ono jest spotkaniem z rzeczywistością. Józef Tischner 21 A. Nowaczyk, Czym mogłaby być metafilozofia?, s Tamże, s J. Woleński, dz. cyt., s L. Kleszcz, Problemy metafilozoficzne, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s Tamże, s A. Nowaczyk, dz. cyt., s P. F. Strawson, Analiza i metafizyka, przeł. A. Grobler, Kraków 1994, s A. Nowaczyk, dz. cyt., s M. Rządeczka, Metafilozofia a metanauka, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s A. Nowaczyk, dz. cyt., s

9 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu będzie postulował wyniki, a nie metody i zauważy przy tym, że filozofia jest przeteoretyzowana 31. Niejednokrotnie spogląda się na metafilozofię wręcz jak na naukę pasożytniczą. Marcin Rządeczka porównuje wytworzenie metanauki w ramach kultury intelektualnej do metareligii, metasztuki i powątpiewa, czy autonomiczna, różna od naukoznawstwa metanauka filozoficzna istotnie się wykształciła 32. Na pytanie, czy podejmowane w niej problemy zasługują na wydzielenie z tradycyjnie rozumianej filozofii, odpowiada się zatem odmiennie. Jeśli przyjmiemy, że różne problemy omawiane i jednoczone są w jedną analizę, możemy nawet dojść do hipotezy, że metafilozofia jest w istocie refleksją interdyscyplinarną lokowaną raczej w ramach filozofii. Kolejne pytanie dotyczyć będzie bez wątpienia tego, czy metafilozofia rozumiana być powinna jako filozofia filozofii (czyli nie metodologia, metanauka, ale filozofia w pełnym tego słowa znaczeniu). To implikować będzie uprawianie filozofii innego rzędu. Taki stan rzeczy realnie utrudniłby precyzyjne określenie terminu metafilozofia. O filozofii można zatem mówić filozoficznie i niefilozoficznie 33. Chociaż już przejrzyste ułożenie tradycyjnej myśli metodologicznej jest niezwykle trudne 34. Metanaukowe rozważanie definiuje się dużo prościej niż filozofię filozofii. W przypadku tej drugiej mamy bez wątpienia do czynienia z większymi trudnościami w określeniu zakresu działań badawczych. Filozofia filozofii zdaje się być określeniem bardziej abstrakcyjnym niż prostsze, w tym kontekście, metanaukowe rozważanie. Jak wielokrotnie pisaliśmy, trudno jest oddestylować esencję filozofii 35. Tutaj natomiast będzie chodziło o oddestylowanie esencji i filozoficzną refleksję nad tym procesem lub nad jego rezultatami. Uprawianie filozofii bywa kluczowe dla rozstrzygnięcia, jak traktować metafilozofię. Dla przykładu Michał Heller, postulujący ścisłe związki nauk szczegółowych z filozofią, zauważa możliwe negatywne konsekwencje związane z debatami metafilozoficznymi. Mogą one zdaniem filozofa przyrody odwodzić od analiz przedmiotowych. Dyskusja rozpoczęta niegdyś przez ks. Kazimierza Kłósaka (w obrębie reprezentowanej przez Hellera dyscypliny) trwała kilkanaście lat. Blokowała ona samą filozofię przyrody. Zastanawiano się, jak należy w istocie filozofować, powstrzymując się od filozofowania. Doszło do paradoksu: kwestionowano istnienie filozofii przyrody, gdy uprawiana była metafilozofia przyrody 36. Debatowanie metaprzedmiotowe zastępujące faktyczne poznanie filozoficzne to błąd. Zarzuca się metafilozofii, że jest to refleksja normatywna, wręcz apodyktyczna. Trzeba się tego wystrzegać. Marek Rembierz zauważa, że niezależnie od tego, jak patrzymy na metafilozofię, bez wątpienia wyostrza się świadomość metodologiczna badaczy 37. Niewydolność poznawcza, zamęt metodologiczny ma zdaniem autora pchać właśnie do takiej metafilozoficznej refleksji. Tak filozofia staje się dla siebie samej zadaniem (pewien przełom w tej kwestii zauważamy już u Kartezjusza). Metafilozofia może mieć charakter aksjologiczny 38 w jej ramach może dochodzić do oceny postaw metodologicznych badaczy. Niezwykle istotnym z punktu widzenia naszego porównania do językoznawstwa będzie pytanie o wymóg odrębnej aparatury pojęciowej w przypadku metaprzedmiotowego poziomu refleksji. Pytamy zatem, czy problem metaprzedmiotowy opiera się na kategoriach, które nie znajdują zastosowania w analizach przedmiotowych 39. Stoi się czasami na stanowisku, że metafilozofia powinna dysponować autonomicznymi środkami opisu dla swoich problemów. Nie powinno zatem chodzić o konglomerat 31 J. Woleński, dz. cyt., s M. Rządeczka, dz. cyt., s Sz. Makuła, Związek metafilozofii i filozofii. Próba charakterystyki, Folia Philosophica 2013, t. 31, s K. Ajdukiewicz, dz. cyt., s M. Rembierz, dz. cyt., s Tamże, s Tamże, s Por. A. Dąbrowski, Metafilozofia. Krytyka i wartościowania, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s M. Rządeczka, dz. cyt., s

10 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu pojęć i problemów przedmiotowych, ale o inną jakość opisu. Zapytajmy w związku z tym, czy język formalny jest wymogiem opisu z metapoziomu. W ten sposób przeszliśmy płynnie do kolejnego tematu związanego z naszymi rozważaniami: do metajęzyka. Rola logiki w dociekaniach filozoficznych jest bezdyskusyjna. Większość filozofów podziela ten pogląd. Racjonalność projektów filozoficznych ma być przez nią gwarantowana. Bez wątpienia filozofię uprawia się w języku naturalnym. Podejście formalne ma dać szansę na uporządkowanie wywodu, której nie mógł zagwarantować język naturalny 40. Metajęzyk jest zatem językiem, w którym opisujemy reguły rządzące tak zwanym językiem przedmiotowym. Dla Alfreda Tarskiego, który termin ów wprowadził, metajęzyk mówi o języku i opisuje go. Językoznawca powie, że język pełni wówczas funkcję metajęzykową, tj. wypowiedź jest zorientowana na kod 41. U Romana Jakobsona czytamy, że gdy mamy do czynienia z interpretacją jednego znaku językowego przez inne, które są homogeniczne w ramach jednego języka, jest to wówczas operacja metajęzykowa 42. Gdyby użycie metajęzyka lub pojęć wykraczających poza poziom przedmiotowy było warunkiem metanaukowej refleksji, to mogłoby to być dyskwalifikujące dla niektórych rozważań pozbawionych takiej odpowiedniej aparatury pojęciowej. Warto w tym kontekście wspomnieć także o tym, że niektórzy badacze zrównują logikę z metafilozofią 43. Przejdźmy teraz do językoznawstwa. Zainteresowanie kwestiami podstaw lingwistyki, jej statusem, zmianami paradygmatów pojęciowych i metodologicznych rozpatrywane jest w ramach metalingwistyki 44. Zauważa się, że każda rewolucyjna zmiana pojęciowa czy metodologiczna wymaga ustosunkowania się na nowo do kwestii kluczowych, np. czym jest lingwistyka i na czym polega jej naukowość. Co ciekawe, lingwiści podkreślają, że debata ta, a w szczególności dyskusja o paradygmatach, umożliwić ma skuteczne przyswojenie zasad konkurencyjnego schematu pojęciowego 45. Franciszek Grucza wymienia kilka nazw dla metaprzedmiotowej refleksji, widząc ją jako stosunkowo samodzielną subdyscyplinę i sytuując ją w obrębie tzw. makrolingwistyki, tj. szeroko pojętej lingwistyki 46. Wspomniane określenia to oprócz metalingwistyki za Ludwigiem Jägerem epistemologia językoznawcza (gnoseologiczne, metodologiczne, teorio-naukowe podstawy lingwistyki), proponowana przez Hansa-Heinricha Lieba teoria lingwistyki (niem. Theorie der Sprachwissenschaft), Dietera Wunderlicha teoria nauki lingwistyki (niem. Wissenschaftstheorie der Linguistik) czy metodologia lingwistyki, której jednak towarzyszy duże zawężenie poddziedziny lingwistyki. Plasuje się ją najczęściej pomiędzy lingwistyką a ogólną nauką o nauce (metanauką). Inni widzą w niej badania interdyscyplinarne, powstałe ze skrzyżowania lingwistyki z epistemologią, filozofią nauki i ew. metodologią nauk czy nawet logiką. Bywa też widziana jako część metanauki. W każdym przypadku nie mamy do czynienia z samodzielną, autonomiczną dyscypliną. Żadna z opcji nie zakłada ekskluzywizmu. W jakimś stopniu we wszystkich wspomnianych przypadkach metalingwistyka stanowi część lingwistyki, nigdy nie jest w pełni poza nią. Poglądy te bywają krytykowane 47. Wobec propozycji interdyscyplinarności metalingwistyki wysuwa się zarzut, że w ten sposób nie konstytuuje się nowej nauki. Również przenoszenie struktur ogólnej metodologii nauk jest dla lingwistów dyskusyjne, bo mogą one dotyczyć uogólnień z dyscyplin, których przedmiotami materialnymi są innego rodzaju przedmioty (np. nauki przyrodnicze). Być może odpowiedniejsze byłoby odnoszenie badań językoznawczych do refleksji nad nauką w dużym stopniu ogólności, bez wykształcenia nowej dyscypli- 40 J. W. Bremer, Wprowadzenie do logiki, Kraków 2008, s R. Grzegorczykowa, Wstęp do językoznawstwa, Warszawa 2007, s R. Jakobson, Metajęzyk jako problem językoznawczy, [w:] M. R. Mayenowa. (red.): W poszukiwaniu istoty języka, t. 1, Warszawa 1989, s G. Trela, Logika jako metafilozofia. Uwagi o wzajemnych relacjach zachodzących między logiką i filozofią, [w:] M. Woźniczka (red.), dz. cyt., s Pomijamy w tym kontekście metalingwistyczne zdolności wykształcane przez użytkowników języka, omawiane również w literaturze przedmiotu (F. Grucza, Zagadnienia metalingwistyki, Warszawa 1983, s. 9 10). 45 I. Bobrowski, dz. cyt., s F. Grucza, Zagadnienia, dz. cyt., s Tamże, s

11 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu ny 48. Niezwykle trudno będzie nam odróżnić metalingwistykę od metodologii językoznawstwa. Grucza konstatuje jednak, że znakomita większość rozpraw metalingwistycznych to w istocie prace poświęcone zagadnieniom metodologicznym językoznawstwa. Postulowana jest niezależność i indywidualizm poznawczy językoznawstwa w kontekście ewentualnej metarefleksji. Miejscami dochodzi do prostych uproszczeń, np. rozważania, których przedmiot stanowią rozważania lingwistyczne, w skrócie: lingwistyka, nazywam rozważaniami metalingwistycznymi, w skrócie: metalingwistyką. Natomiast rozważania nad nauką nazywam metanauką 49. Jako część metanauki omawiana przez nas dyscyplina językoznawcza ma swój nowy pojęciowy aparat, tj. operuje się w niej pojęciami obecnymi tylko częściowo w lingwistyce. Nie ulega wątpliwości, że dużo prościej mówić o oddzielaniu poziomu przedmiotowego i metaprzedmiotowego w ramach językoznawstwa. Status, zakres, zadania samej filozofii jest ciężko zwięźle określić. Gdy dochodzi do prób omówienia filozofii filozofii, sytuacja jest dużo bardziej skomplikowana. Postulowane filozofowanie (nie teoretyzowanie filozofowania) będzie musiało odbywać się wówczas na dwóch poziomach. Nie zauważamy w ramach filozofii ostatecznych konstatacji dotyczących terminu metafilozofia. Lingwistom jest prościej. Zauważyć chcemy, że o metalingwistyce mówi się w językoznawstwie niezwykle rzadko. Nie mamy do czynienia z uporządkowaną, obecną w wielu miejscach refleksją. Obserwujemy oszczędne w słowach stwierdzenia, że ta a ta wypowiedź jest metajęzykowa. W istocie każda refleksja dotycząca języka naturalnego uchodzi w lingwistyce za metajęzykową. To w jakimś stopniu odpowiada spojrzeniu Woleńskiego: wypowiedzi wygłaszane z drugiego poziomu są metajęzykowe 50. Niezwykle frapujące z naszego punktu widzenia wydają się wszystkie kontakty językoznawstwa i filozofii na poziomie przedmiotowym i wynikające z nich trudności w rozważaniach metaprzedmiotowych. Jeśli bowiem w ramach przekładoznawstwa będzie się rozważać teorie hermeneutyczne Paula Ricoeura lub Hansa-Georga Gadamera 51 czy fenomenologię literatury Ingardena, to niezwykle trudno będzie określić przedmiot formalny i metodę nauki, która miałaby takie interdyscplinarne rozważania omówić z metapoziomu. Wyjściem w tej sytuacji może być wybór metanauki (niezaangażowanej bezpośrednio w dyscyplinę szczegółową). Wtedy jednak może pojawić się zarzut dobrania nieodpowiednich środków metodologicznych dla takiej analizy 52 i automatycznego przenoszenia struktur ogólnej metodologii nauk na grunt np. lingwistyki. Podobne trudności możemy napotkać w obrębie semantyki, gdzie dyskutowane są teorie znaczenia (filozoficzne i językoznawcze), struktura semantyczna zdania, rozkład semantyczny predykatów czy problem referencji 53. W badaniach językoznawczych obserwujemy wiele punktów stycznych z filozofią. W bliskich nam pracach językoznawczych z zakresu onomastyki, gdzie autorzy zajmują się problemem nazwy własnej, znajdujemy wiele takich związków: rozmaite typologie nazw 54, teorie znaczenia nazwy (Johna Stuarta Milla, Bertranda Russella, Saula Kripkego itd.). Na koniec spróbujemy dokonać rekapitulacji powyższych rozważań. Odnosimy wrażenie, że w filozofii nie ma wypracowanego stanowiska w sprawie statusu metarefleksji filozoficznej. Dyskutowany jest ewentualny ekskluzywizm, wyłączność tego typu dyscypliny, jej status jako nauki lub jako filozofii wyższego rzędu (tj. filozofii filozofii, a nie nauki o filozofii) oraz jej aparatura pojęciowa. Często badacze wskazują na oczywisty fakt, że metafilozoficzne elementy znajdują się w obrębie filozoficznej metodologii, dalej w logice, filozofii analitycznej czy historii filozofii. W związku z powyższym potrzeba wydzielenia 48 R. Chrabąszcz, Lingwistyka a współczesne paradygmaty nauki, Zarządzanie Publiczne 2012, nr 1 (19), s F. Grucza, Metanaukowa i metalingwistyczna wizja lingwistyki (stosowanej), Lingwistyka Stosowana, z. 1, Warszawa 2009, s J. Woleński, dz. cyt., s Por. R. Stolze, The Translator s Approach Introduction to Translational Hermeneutics, Berlin 2011, s. 49; M. Heydel, P. Bukowski, Współczesne teorie przekładu, Kraków 2009, s F. Grucza, Zagadnienia, dz. cyt., s Por. R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Warszawa S. Brendler, Klassifikation der Namen, [w:] A. Brendler, S. Brendler (red.), Namenarten und ihre Erforschung. Ein Lehrbuch für das Studium der Onomastik, Hamburg 2004, s

12 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu metafilozofii bywa dyskutowana. Postulowana jest neutralność tego typu rozważań, ich uogólniający charakter. Krytykuje się teoretyzowanie w ramach metafilozofii, powstrzymujące od filozofowania właściwego. W praktyce wypowiedzi o filozofowaniu czy o metodzie są na ogół klasyfikowane jako metafilozoficzne. Sytuacja w obrębie językoznawstwa wygląda tylko pod pewnymi względami podobnie. Z pewnością wypowiedzi wygłaszane o języku są automatycznie określane jako metajęzykowe. To najczęstszy sposób użycia leksemu odnoszącego się do metajęzyka. Metalingwistyka jako nauka omawiania jest niezwykle rzadko. Jeśli omawiana bywa, to często postuluje się jej autonomię i niezależność od innych refleksji metaprzedmiotowych z uwagi na inny przedmiot materialny i formalny językoznawstwa. Żeby uwypuklić owe różnice zestawia się nauki humanistyczne (chociaż językoznawstwo zajmuje w ich obrębie szczególne miejsce) oraz nauki przyrodnicze. Zaprezentujemy teraz nasze stanowisko. Aparatura pojęciowa refleksji na poziomie przedmiotowym i metaprzedmiotowym musi się według nas znacząco różnić. Na ogół nie mamy do czynienia z taką sytuacją. Naszym zdaniem jest to niezbędne, żeby jakieś rozważania nazwać metadyscypliną. Gwarantuje to osiągnięcie innej jakości w refleksji. W związku z powyższym w wielu przypadkach będziemy mieli do czynienia raczej z rozważaniami metodologicznymi, metodologią, albo częścią poziomu przedmiotowego, czyli autorefleksją, a wyodrębnianie tego typu wywodów i próba zebrania ich w odrębną naukę wydaje się być niepotrzebna. Życzenie lingwistyki, aby metarefleksję dostosować do nauki, która ma być w jej obrębie omawiana, uważamy za bardzo zasadne. Każda dyscyplina stwarza zupełnie inne wyzwania badawcze. Proste przeniesienia pewnych rozwiązań z jednej do drugiej są nieuprawnione. Jeśli przyjmiemy, że każda metanauka jest metodologią (przynajmniej w jakimś stopniu), to pogląd nasz w tej sytuacji będzie jeszcze bardziej wyrazisty. Potrzebna jest ogólna refleksja o metodzie i jej dostosowanie do przedmiotu badań danej nauki. Z tej konstatacji wyłania się inna myśl. Nie istnieje jedna metafilozofia. Nie ma takiej możliwości. Nie pogodzimy ujęcia np. irracjonalizującego i formalnego. Nie odnajdziemy jednej metarefleksji filozoficznej, bo filozofii i podejść do niej jest zbyt wiele. Sądzimy, że odnalezienie filozofii filozofii (a nie nauki o filozofii, czy metodologii filozofii) jest niezwykle trudne przy założeniu, że filozofia opiera się na refleksji odmiennej niż zwykła nauka. W tym tonie wypowiadali się także Józef Tischner i Michał Heller. Uznawali oni przeteoretyzowane rozważania za powstrzymywanie się od filozofowania właściwego. Poszukiwać możemy zatem raczej dyscypliny, która w jakiś metodyczny sposób omówi zadania filozofii lub wybranych filozofii. Przyjmuję pogląd Marka Rembierza, że wszelka dyskusja o metodzie, metodologii czy metarefleksji jest produktywna i niezwykle ożywcza dla badaczy. Powiększa ich świadomość badawczą oraz stymuluje prowadzoną przez nich pracę naukową. 12

13 Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu Streszczenie/Summary Kilka uwag o naukowej refleksji wyższego rzędu Rozważania podjęte w niniejszym artykule koncentrują się wokół problemów definiowania pojęcia metafilozofii w powiązaniu z ogólną koncepcją metanauki. Rezultaty refleksji filozoficznej zostaną porównane z językoznawstwem w kontekście określania ich poziomu metaprzedmiotowego, przy założeniu istnienia określonych obszarów wspólnych. Dużo prościej jest mówić o oddzieleniu poziomu przedmiotowego i metaprzedmiotowego w ramach językoznawstwa. Status, zakres, zadania filozofii są trudniejsze do określenia a przez to trudniej jest w niej wyodrębnić obszar metaprzedmiotowy. Przyjęliśmy, że aparatura pojęciowa refleksji na poziomie przedmiotowym i metaprzedmiotowym muszą się znacząco różnić. Dopiero wówczas, gdy jakaś dziedzina wiedzy posługuje się metajęzykiem, możemy ją uznać za metanaukę. Słowa kluczowe: metanauka, metafilizofia, metalingwistyka, poziom metaprzedmiotowy. Comments on scientific reflection of a higher level The article focuses on the problems of defining the concept of metaphilosophy in relation with the general concept of metascience. The results of this philosophical reflection will be compared with linguistics in the context of determining the metaobject level, assuming the existence of certain common areas. It is much easier to talk about the separation of the object and metaobject in the framework of linguistics. The status, range and tasks of philosophy are more difficult to define and thus it is more difficult to extract the area of metaobject. We have assumed that the conceptual apparatus of reflection at the object and the metaobject level must vary significantly. Only when a field of knowledge uses metalanguage, it can be considered as metascience. Keywords: metascience, metaphilosophy, metalinguistics, metaobject level. 13

14 Zbigniew Paweł Zwoliński Uniwersytet Opolski Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego Ciało nie byłoby przeto przyczyną myślenia, lecz jedynie ograniczającym je warunkiem 1. Percepcja zewnętrzna i percepcja ciała zmieniają się łącznie, gdyż są dwiema stronami tego samego aktu [F. P., s. 225] 2. Ciało własne (le corps propre) to, obok percepcji, centralne pojęcie w filozofii Maurice a Merleau- -Ponty ego. Jest to rzecz powszechnie uznana przez jej komentatorów, niemalże truizm. Świadczy o tym jednak nie tylko ilość książek i artykułów jemu poświeconych, ale przede wszystkim charakter filozofii francuskiego myśliciela oraz to, że pierwsza część jego książki Fenomenologia percepcji zatytułowana została po prostu Ciało i jemu, co naturalne, poświęcona. Niniejszy artykuł nie przedstawia w sposób systematyczny wykładni tego, czym jest ciało własne 3, gdyż zamiar taki z pewnością przekroczyłby jego rozmiary. Określenie ciała własnego ma tutaj charakter niepełny, by nie powiedzieć szkicowy, i przedłożone jest w takiej mierze, w jakiej jest to niezbędne do przedstawienia sporu pomiędzy Merleau-Ponty m (również Edmundem Husserlem) a Jeanem-Paulem Sartre m odnośnie podwójnego doznania i związanej z nim możliwości połączenia tak zwanej bryły cielesnej (der Körper) z ciałem odczuwanym (der Leib). Opowiedzenie się po stronie autora Bytu i nicości podważy natomiast status ciała własnego, co rzutuje bezpośrednio na inne tezy Fenomenologii percepcji, jak i całej filozofii Merleau-Ponty ego. Ciało własne to termin, który zaczerpnął Merleau-Ponty od Marie Maine de Birana. Jest ono jak powiada Merleau-Ponty ruchem ekspresji, [który] rzutuje znaczenie na zewnątrz [F. P., s. 166], jest przestrzenią ekspresyjną [będącą] źródłem innych przestrzeni [F. P., s. 166]. Własne nie oznacza w tym kontekście należące do mnie, lecz posiadające właściwe sobie struktury cielesne 4. Są one niedostępne we wglądzie fenomenologicznym (dlatego też w celu ich wydobycia Merleau-Ponty posługuje się materiałem empirycznym, głównie z zakresu psychopatologii). Ciało własne posiada charakter przedosobowy, co oznacza, że struktury cielesne nie mają u niego rangi osobistej, a ogólną. Jest ono dynamiczne i nakierowane na świat, co sprawia, że mamy tutaj do czynienia z relacją pomiędzy nieznanym ciałem, które francuski myśliciel umieszcza po stronie podmiotowej, a światem. Percepcja (choć chyba lepiej powiedzieć z a c h o w a n i a p e r c e p c y j n e, skoro mamy unikać odwołań do świata obiektywnego i świat ma być drugim końcem sytuacji percepcyjnej) jest skorelowana z ekspresją i osiąga dostęp do świata, świata, do którego owy dostęp mam za pomocą nie myśli, a przeżycia. 1 I. Kant, Krytyka czystego rozumu, Kęty 2001, s W nawiasach kwadratowych podaję odniesienia do pracy: M. Merleau-Ponty, Fenomenologia percepcji, Warszawa Tematem tym na polskim gruncie zajmowali się już m.in. Marek Drwięga, Marek Maciejczak i Jacek Migasiński. 4 Rzeczą otwartą pozostaje jednak, czy są one przynależne wyłącznie samemu ciału, czy też cielesnemu podmiotowi. Zob.: M. Maciejczak, Świat według ciała w Fenomenologii percepcji M. Merleau-Ponty ego, Toruń 1995, s

15 Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego Po tym wstępie mówiącym w sposób ogólny, czym jest ciało własne, można by zapytać, czym się różni ciało jako takie od rzeczy. Według Merleau-Ponty ego ciało przede wszystkim nie jest przedmiotem czy, używając rozróżnienia Georga Hegla, które przejął Sartre, bytem-w-sobie, lecz bytem-dla-siebie. Kluczowe jest w tym momencie zjawisko podwójnego doznania, które przynależy ciału. Kiedy jedna moja ręka ściska drugą moją rękę, to ta druga odczuwa uścisk tej pierwszej i na odwrót. Nigdy jednak nie jest tak, że jedna z rąk jest ściskająca i ściskana równocześnie. Merleau-Ponty pisze: Gdy mówiono o podwójnych doznaniach, chciano powiedzieć, że w tej przemienności funkcji mogę rozpoznać rękę dotykaną jako tę samą, która za chwilę będzie ręką dotykającą. W tej porcji kości i mięśni, jaką moja prawa ręka jest dla mojej lewej ręki, natychmiast odgaduję powłokę lub wcielenie tej innej prawej ręki, zwinnej i żywej, którą wyciągam z przedmiotów, aby je zbadać. Ciało nagle dostrzega siebie z zewnątrz, w trakcie dokonywania funkcji poznawczej, próbuje siebie dotknąć jako tego, które dotyka, dokonuje swego rodzaju refleksji i już to wystarczyłoby, aby odróżnić je od przedmiotów, o których mogę wprawdzie powiedzieć, że dotykają mojego ciała, ale tylko wtedy, gdy jest ono bezwładne, a więc które nigdy nie odkrywają go w jego funkcji poznawczej [F. P., s. 112]. Uznaje on zatem w takim przypadku odnoszenie się ciała do siebie samego. Sprawa nie wydaje się jednak oczywista, swoje odmienne stanowisko w tym względzie jak nadmieniłem we wstępie artykułu wysunął Sartre. Nim jednak powrócę do kwestii Sartre owskiej, przejdę do następnego powodu, dla którego Merleau-Ponty był skłonny odróżniać ciało od rzeczy. Są nim jak powiada francuski filozof magiczne [F. P., s. 113] związki tego, co psychologowie określają mianem wrażeń kinestetycznych. Ciała w jego opinii nie można poddać redukcji do tego, co nazywamy organizmem. Związek pomiędzy moimi decyzjami a ruchami mojego ciała nie ma charakteru fizycznego. Nie chodzi tutaj Merleau-Ponty emu o niezdolność ujęcia owych związków przez naukę i o roszczenie nadziei, że w przyszłości dokładniejsza i bardziej szczegółowa znajomość ciała zmieni magiczną nieznajomość tychże relacji w fizyczno-deterministyczną wiedzę. Poznanie u Merleau-Ponty ego ma ruch odpodmiotowy, wychodzi i ujawnia się wraz ze źródłową motorycznością. Takie postępowanie ma naprawić błędy interpretacyjne, jakie popełniła klasyczna psychologia (ujmująca przedmiot swojego badania z perspektywy trzecioosobowej). Ruchy kinestetyczne, które przyjęli, pozwalają odczuć ciału własnemu ich całość, ale bezpośrednio antycypują [one] sytuację końcową [F. P., s. 113], więc sytuują ciało w określonym miejscu obiektywnej przestrzeni i tym samym wypaczają właściwy obraz. Moim ciałem poruszam bezpośrednio, nigdy nie jest naprawdę przede mną, [lecz] jest ze mną [F. P., s. 109]. Ciało obiektywne to efekt myślenia scjentystycznego psychologii, jakże obcego autorowi Fenomenologii percepcji. Psychologowie empiryczni wierzyli, że własności przedmiotu absolutnego można dociec z perspektywy bezosobowej, a zatem oddzielając podmiot poznania od niego samego i traktując go jako wtórny względem rzeczy. Trzecim powodem, który pozwala autorowi na odróżnienie ciała od przedmiotu jest wspomniana już wcześniej afektywność tego pierwszego. Merleau-Ponty nazywa owo ciało przedmiotem afektywnym. Dostępne są mu wrażenia, np. ból czy określony smak, co nie jest dane przedmiotom zewnętrznym. Ponadto, inna jest specyfika przestrzenności ciała własnego, aniżeli przestrzenność rzeczy. Powtórzmy raz jeszcze: Ciało własne jest źródłem wszystkich innych przestrzeni, samym ruchem ekspresji, tym, co rzutuje znaczenia na zewnątrz pisze Merleau-Ponty ciało jest naszym ogólnym sposobem posiadania świata [F. P., s. 166]. Położenie przedmiotów codziennego i potocznego doświadczenia wyznacza układ współrzędnych. Ich położenie względem siebie opisywane jest za pomocą takich słów, jak: nad, obok, wewnątrz itd. Mają one jednakże sens jedynie wtedy, gdy uznamy, że usytuowanie podmiotu 15

16 Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego wobec świata jest możliwe tylko poprzez jego ciało, mówiąc inaczej: to ono czyni te słowa sensownymi dla podmiotu. Odnośnie ciała można powiedzieć, że dysponujemy nim jako całością. Błędem jest powiedzieć, że ręka jest obok tułowia, czy głowa jest powyżej nóg w takim znaczeniu, w jakim mówimy, że krzesło jest obok stołu. Ciało jest całością, gdzie każdą jego część przeżywamy odpodmiotowo, a nie tylko od zewnątrz, jak to ma miejsce w przypadku przedmiotu. Ponadto położenie przedmiotów usytuowanych w przestrzeni opisanej przez układ współrzędnych zmienia się względem nas oraz dane jest ono nam z różnych perspektyw. Ciało własne zmienia się w inny sposób i jedynie w wąskich granicach. Jest zawsze tu w swojej cielesności, przedmioty są zaś zawsze tam 5. Bezpośrednią świadomość ciała jako pewnej całości umożliwia nam według autora Fenomenologii percepcji pojęcie schematu cielesnego. To on sprawia, że ręka nie jest dla mnie zbiorem punktów, ale że punkty te tworzą dla mnie system. Merleau-Ponty (posiłkując się doświadczeniami z zakresu psychopatologii) dochodzi do wniosku, że nie można powiedzieć, że schemat cielesny jest globalną świadomością istniejących części ciała (jak głosili psychologowie postaci), ale dokonuje ich aktywnej integracji pod kątem ich wartości dla projektów organizmu [F. P., s. 119]. Przestrzeń ciała, którą umożliwia schemat cielesny, rozwija Merleau-Ponty w przestrzeń obiektywną. Takie rozwinięcie nazywa f e r m e n t e m d i a l e k t y c z n y m. Ma ono znamionować, że ciało własne jest zaczątkiem struktury punkt-horyzont, a więc absolutnego tu, z którego wychodzą wszystkie perspektywy względem absolutnego tam. Należy jednakże pamiętać, że absolutne tu nie jest określone na osi współrzędnych, przeciwnie, oznacza ono zalążek ekspresyjnego ciała własnego, które rozwija się w przestrzeń obiektywną. Ciało własne powiada Merleau-Ponty jest trzecim, zawsze domyślnym członem struktury postać-tło i każda postać ukazuje się na podwójnym horyzoncie przestrzeni zewnętrznej i przestrzeni cielesnej [F. P., s. 120]. Podsumowując, powody pozwalające odróżnić ciało od rzeczy prowadzą do odwrócenia dotychczasowego porządku przyjętego przez klasyczną psychologię, która, pomimo iż znała powyższe rozróżnienia, nie była zdolna jak twierdzi Merleau-Ponty do wysnucia odpowiednich wniosków. Francuski filozof jest zdania, że określenie ciała jako przedmiotu należącego do świata i świata jako sumy przedmiotów jest efektem wspomnianego już f e r m e n t u d i a l e k t y c z n e g o, intelektualną i obiektywną stroną ekspresji ciała. Ciało jest środkiem komunikowania się ze światem rozumianym nie jako sum[a] określonych przedmiotów, ale jako utajon[y] horyzont naszego doświadczenia [F. P., s. 111]. Brak powziętej analizy trwałości ciała własnego przez psychologię klasyczną i jej asocjacjonistyczne podejście doprowadziło do wypaczenia kolejności wywodu. Jedna z tez F e n o m e n o l o g i i p e r c e p c j i odnośnie ciała głosi, że istnieje intencjonalność ciała własnego (motoryka, ruch własny), która jest uprzednia w stosunku do intencjonalności pojęciowej. Tezę tę autor książki dokumentuje przypadkiem człowieka o nazwisku Schneider, który cierpi na przypadłość nazwaną ślepotą psychiczną [F. P., s. 122 i n.]. Nie będę tutaj podawał relatywnie obszernego opisu objawów choroby Schneidera. Powiem tylko, że można u niego zaobserwować między innymi oddzielenie ruchów chwytania (Greifen) od ruchów wskazywania (Zeigen). Kiedy chorego ukłuł komar, ten bez trudu go zabił, arefleksyjnie lokalizując miejsce ukłucia. Kiedy jednak do jego ręki przyłożono linijkę, potrzebował tak zwanych ruchów wahadłowych (wprawiających jego ciało w stan umożliwiający lokalizację przedmiotu), aby ją namierzyć. Merleau-Ponty przekonany o tym, że przypadek Schneidera pełni rolę jak powiada aluzji (choć zdaje sobie sprawę, że chory jest osobną egzystencją, a nie niepełną egzystencję zdrowego człowieka), uznaje ruchy wahadłowe, które ten czyni, za odpowiednik ruchów 5 Pojęcia absolutne tu i absolutne tam zapożyczam z książki: M. Maciejczak, dz. cyt. 16

17 Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego wirtualnych u osoby zdrowej, którymi może ona swobodnie i, co ważne, arefleksyjnie (to znaczy bez ruchów przygotowawczych) rozporządzać. Cenny jest tutaj podział Erwina Strausa inspiratora dzieła Merleau-Ponty ego na przestrzeń otoczenia i przestrzeń geograficzną 6, przy czym ten pierwszy rodzaj przestrzeni jest tym, który charakteryzuje przestrzeń bliższą Schneiderowi, a ten drugi bliższy jest osobie zdrowej. Przypadek Schneidera pozwala wnioskować Merleau-Ponty emu, że u człowieka zdrowego ma miejsce zespolenie motoryczności i aktywności intelektualnej. Wedle autora Fenomenologii percepcji mówiąc najogólniej pierwotnie dany jest człowiekowi poprzez ciało w sposób przedjęzykowy i przedrefleksyjny (posługując się nomenklaturą Husserla) świat przeżywany (Lebenswelt), który dopiero wtórnie zostaje ujęty w pojęcia. Przedstawmy ów proces cytatem autorstwa Merleau-Ponty ego: podmiot [ ] musi najpierw mieć świat albo być w świecie, to znaczy unosić wokół siebie system znaczeń, których odpowiedniości, relacji, partycypacji nie musi umieć wyjaśnić, aby móc ich używać [F. P., s. 149] 7. Należy pamiętać, że percepcja ma charakter dwubiegunowy: podmiot-ciało nakierowuje pewne intencje względem przedmiotu, ale przedmiot nie pozostaje wobec nich bierny, nadając podmiotowi swoją strukturę. Warto jeszcze nadmienić, że na owym źródłowym doświadczeniu i na świecie przeżywanym Merleau- -Ponty nadbudowuje nie tylko myślenie i związane z tym poznanie, ale również świat ludzkiej symboliki, a więc naukę, moralność, religię, sztukę czy mit. Wspomniana motoryka stanowi warunek określenia położenia ciała oraz konstytucji obiektywnej przestrzeni i obiektywnego czasu. Nasze ciało nie jest pierwotnie ulokowane w przestrzeni i czasie, ale jest z przestrzenią i czasem, czyli z a m i e s z k u j e j e. Zakres zamieszkiwania wyznaczony i uzależniony jest przez naszą egzystencję oraz nawyki, które z kolei odgrywają niepoślednią rolę w zrozumieniu syntezy (jedności) ciała własnego, co z kolei rzutuje na podejmowany przeze mnie problem jedności bryły cielesnej i ciała przeżywanego. Poprzez nawyk (przyzwyczajenie) Merleau-Ponty rozumie wiedzę [F. P., s. 163] ( rozumienie [F. P., s. 162]) ciała (ujmowanego nie jako rzecz, ale jako to, co oddziałuje na świat i to, co podlega jego oddziaływaniu) nabytą za pomocą jego własnej intencjonalności. Rozumieć oznacza doświadczać zgodności pomiędzy tym, do czego się intencjonalnie odnosimy, i tym, co jest dane [F. P., s. 164]. Przyswajanie nawyków oznacza poszerzenie oraz przeartykułowanie dotychczasowego zakresu znaczenia intencjonalności ciała poprzez uchwycenie pewnego znaczenia motorycznego. Różnica pomiędzy wiedzą ciała a wiedzą w powszechnie rozumianym znaczeniu ilustruje przykład gry na organach. Muzyk w czasie wykonywania utworu gra w oparciu o wiedzę swoich własnych rąk. Nie przywołuje w umyśle nut, które miałyby mu bezpośrednio posłużyć do wydobycia dźwięków z instrumentu. Nuty zostały wykorzystane przez muzyka w czasie przygotowań do koncertu, kiedy to jego ręce uczyły się utworu. Znajomość nut nie oznacza wiedzy ciała, jak grać to ostatnie wymaga ćwiczeń. Jednak nie zachodzi również odwrotna zależność, kiedy ciało (ręce) potrafi grać dany utwór, nie oznacza to, że muzyk musi znać jego zapis. Bywa, że dopiero kontakt z instrumentem pozwala mu na odtworzenie muzyki. Wiedza, jaką dysponuje ciało, ma charakter przedjęzykowy i przedpojęciowy. W powyższym przykładzie nuty posłużyły jedynie do zaznajomienia się instrumentalisty z melodią, nie były zaś bezpośrednim drogowskazem dla pracy jego rąk. Wiedza, o którą tutaj chodzi, polega niejako na poddaniu motoryki treningowi mającemu włączyć pewien zasób ruchów w jej zakres. Należy jednak zaznaczyć, że autor Fenomenologii percepcji odcina się od mechanistycznej i racjonalistycznej teorii przyswajania nawyków, a więc odpowiednio odrzuca możliwość tworzenia się przyzwyczajeń za pomocą pojedynczych ruchów na drodze asocjacjonistycznej, na drodze bodziec reakcja, a także nie zgadza się, iż są one możliwe 6 M. Maciejczak, dz. cyt., s Jest to ewidentna krytyka kantyzmu będącego dla francuskiego filozofa przykładem intelektualizmu. Kant jak wiadomo wychodził w swym myśleniu pierwotnie od strony podmiotu, który ustanawia świat. Mamy więc do czynienia z odwrotnym aniżeli u Merleau-Ponty ego kierunkiem fundowania. 17

18 Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego na skutek integracji pojęciowego wzorca w całość ruchów, którymi rozporządzamy. Oba rozwiązania pomijają intencjonalność ciała. Nabycie nawyku na sposób asocjacjonistyczny uzależniałoby sukces w wykonaniu melodii przez muzyka od pewnej dostatecznej liczby wykonanych prób, w rzeczywistości żadna ich ilość nie byłaby wystarczająca bez pamięci ciała. Przyznanie, że przyswojenie nawyku następuje na drodze racjonalistycznej, byłoby przyznaniem, że możemy zacząć grać na instrumencie, poddając analizie rozmieszczenie klawiszy, pedałów etc., innymi słowy wiedząc, jak należy to robić teoretycznie. Podczas przyswajania nawyków przez podmiot, jakim jest ciało, przestrzeń nie jest dla niego określona, tak jak dla pojęciowej świadomości, za pomocą obiektywnych miejsc i odległości pomiędzy poszczególnymi przedmiotami. To ciało własne przyswaja przestrzeń wraz z przedmiotami, które się w niej zawierają oraz odległościami, jakie istnieją pomiędzy nimi. Tym samym podmiot poszerza swoją egzystencję (laska osoby niewidomej staje się przedłużeniem jej ciała). Ciało wie, jak wykonać określoną czynność, choć wiedza pojęciowa człowieka nie uległa w tym zakresie poszerzeniu. Ogólność struktur intencjonalności ciała sprawia, że ich realizacja może odbyć się w różnych sytuacjach. Zawodowemu organiście wystarczy ponoć zgodnie ze słowami Merleau-Ponty ego godzina pracy, aby wykonać dany utwór na organach, z którymi wcześniej nie miał do czynienia, które mają inną ilość klawiszy i inaczej rozmieszczone przyrządy rejestrowe. Świadczy to na rzecz tezy, że ciało własne jest systemowe i zmiany w nim zachodzące są globalne. Krótki czas przygotowań muzyka jest niewystarczający, aby wykształciły się odruchy warunkowe zastępujące wcześniej nabyte (jest to również kolejny dowód przeciw asocjacjonizmowi). Pewna zdolność ciała własnego wyznacza całościowy zarys sensu (znaczenia) i kontaktu ze światem. Aktywne ciało własne nadaje znaczenie światu, sprawiając tym samym, że rzeczy istnieją dla nas tak, jak istnieje dla nas stół czy krzesło. Skoro nawyki nadają określony wymiar motoryczny temu ciału (mówiąc o nadawaniu sensu światu przez ciało własne, musimy pamiętać, że jest to relacja dwubiegunowa, dialog ze światem, a zatem to, jaki sens zostanie nadany światu, zależy również od niego samego) to wygląd przeżywanego świata jest od niego zależny. Odnajdywanie się w przestrzeni organisty na sposób pozapojęciowy skłania do stwierdzenia, że posiada on świadomość jedności ciała własnego, przeżywaną jako to, co przenika całe ciało. Czyni on spójnymi dla świadomości całość spostrzeżeń i doznań ciała. Sytuacja ta pozwala rzekomo wyjaśnić trudność, dlaczego ręka, którą widzę i ręka, którą odczuwam, jest tym samym przedmiotem, trudność, z którą nie potrafił uporać się Sartre. Stosowne wydaje się w tym miejscu porównanie ciała do dzieła sztuki, którego pełen wyraz Merleau-Ponty upatrywał w szczególnie mu bliskim malarstwie i którego wartość przedkładał ponad muzykę i inne dziedziny sztuki 8. Każda z części ciała odsyła do kolejnej, części te się wzajemnie wyjaśniają. Tak jak materialnym przejawem ciała jest bryła cielesna, tak materialnym wyrazem dzieła sztuki (malarstwa) jest namalowany obraz. Zarówno bryła cielesna, jak i obraz usytuowane są w obiektywnej przestrzeni. Jednak tak, jak wzajemnie się wyjaśniające barwne plamy przed naszymi oczyma składają się na obraz, intencjonalność ciała interpretuje poszczególne swoje części (Merleau- -Ponty stwierdza, że ciało własne wyjaśnia samo siebie), dokonując syntezy ciała własnego i pozwala tym samym ująć je świadomości jako całość. Synteza ciała własnego, stanowiąca tytuł jednego z rozdziałów Fenomenologii percepcji, to jeden z wielu przejawów polemiki z intelektualizmem Kanta i jego syntezą aprioryczną. Przeżywania jedności ciała własnego nie da się wyjaśnić w kategoriach intelektualnej syntezy. W przypadku bryły geometrycznej, dajmy na to sześcianu, dysponujemy wzorcem w postaci pojęcia, które pozwala nam mieć dostęp do niej ze wszystkich możliwych perspektyw. Jest tak, ponieważ to pojęcie zawiera w sobie wytyczne do konstrukcji sześcianu. Kostka do gry jako przedmiot realnego świata może również być ujmowana 8 Patrz: M. Merleau-Ponty, Oko i umysł, Gdańsk 1986, s. 19 i n. 18

19 Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego w pojęciu, jednak tylko w tej mierze, w jakiej jej kształt jest sześcianem, pojęcie wyklucza na przykład możliwość odmienności barwy tylnej ściany od pozostałych. Dzieje się tak dlatego, że barwy ściany nie stanowią elementu konstrukcji pojęcia sześcianu. W przypadku ciała własnego nie dysponujemy jego pojęciowym przedstawieniem. Przeżywana jedność ciała jest jednością funkcjonalną. Nie pojawia się ona na skutek świadomego łączenia poszczególnych jego części poprzez akumulacje doświadczeń wzrokowych i dotykowych w całość. Poszczególne części ciała dokonują względem siebie przekładu bez pośrednictwa świadomości tematycznej 9. Merleau-Ponty prawdopodobnie powiedziałby, że w wielu sytuacjach świadomość szkodzi, albo wręcz uniemożliwia przestrukturyzowanie motoryki ciała. Gra na instrumencie staje się z czasem dla muzyka na tyle arefleksyjna, że uświadomienie sobie wszystkich czynności, jakie wykonuje, uczyniłoby go niezdolnym do gry. Zmysł nie dokonuje przekładu danych, które pozyskał względem danych innego zmysłu, uzgadniając między sobą związki, ponieważ sens jest otrzymywany dla nich wszystkich, a każdy ze zmysłów nabył właściwy sobie przedmiot ze wspólnego dla nich tła, czyli całościowej pozycji ciała. Znamienne, że przyzwyczajenie jest dla Merleau-Ponty ego jednocześnie motoryczne i percepcyjne. Dzieje się tak dlatego, ponieważ jak pisze powstaje [ ] między wyraźną percepcją i faktycznym ruchem, w ramach tej fundamentalnej funkcji, która wyznacza jednocześnie nasze pole widzenia i nasze pole działania [F. P., s. 173]. Osoba ociemniała, badając przedmioty za pomocą laski, włącza ją w przestrzeń swojego ciała, poszerzając zakres jego syntezy. Zna położenie laski poprzez położenie przedmiotów, nie zaś, jakby się mogło wydawać, położenie przedmiotów dzięki badaniu ich przez laskę. Skoro laska zostaje włączona w zakres ciała, to sytuacja jest analogiczna do sytuacji, kiedy ręką naciskamy na stół. Moje ciało nie poznaje położenia przedmiotu, ale doskonale uzmysławia sobie położenie ręki (choć w tym przypadku wiedziało o niej wcześniej, tyle że mniej wyraźnie). Przykład ten ilustruje według Meleau-Ponty ego, że w oparciu o motoryczność, lecz bez udziału wzroku, uzmysławiamy sobie położenie naszego ciała, wizualizując je w przestrzeni. Dodać należy, że w powyższym cytacie percepcję należy rozumieć wyłącznie w kontekście widzenia (co jest zgodne z zamierzeniem jego autora). O ile możliwe jest eksplorowanie przedmiotów poprzez dźwięk, jak to czynią nietoperze (zjawisko echolokacji), o tyle nie jest to ilustracja odpowiadająca przykładowi osoby ociemniałej posługującej się laską. Pamiętajmy, że to laska jest przedmiotem poznania ciała, a nie rzecz przez nią lokalizowana. Nie wydaje się możliwe, aby dźwięki wydawane przez nietoperze decydowały o zmianie zakresu syntezy ich ciała. Pomijam w tym miejscu to, że przedmiotem zainteresowania Fenomenologii percepcji jest ciało ludzkie 10. Dyskusja dotycząca możliwości wystąpienia zjawiska p o d w ó j n e g o d o z n a n i a o którym mówiłem powyżej obrosła już tradycją. Pozytywnie do niej odnosił się pierwotnie Husserl. Prawdopodobnie podczas pisania swojego opus magnum Bytu i nicości, Sartre 11, w przeciwieństwie do Merleau- -Ponty ego, nie znał księgi II Ideii czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii E. Husserla (chodzi zwłaszcza o osławiony 36) 12. Niemiecki filozof opisuje w nich proces konstytucji ciała ożywionego (der Leib), biorąc za punkt wyjścia właśnie doświadczenie podwójnego doznania. Ciało, bryła cielesna, za sprawą doznań jawi (mi) się, jako ciało żywe, moje ciało. Satre owskie pojęcia bytu-dla-siebie i bytu- -w-sobie stanowią bieguny na tyle przeciwstawne, że nie pozwalają na wzięcie pod uwagę zachowań i właściwości ciała, które oznajmia Merleau-Ponty. Autor Bytu i nicości odrzuca jednoczesną możliwość widzenia określonej części ciała i jej znajomości jako swojej w akcie dotykania, widzenia etc. Pisze on: 9 M. Maciejczak, dz. cyt., Po części pomija ona zapewne aspekty ciała dziecka, osób w podeszłym wieku, kobiet w ciąży etc. ten ostatni przykład stanowi element krytyki literatury feministycznej. 11 Koncepcję cielesności zawierało już wczesne dzieło (J.-P. Sartre, Szkic o teorii emocji, Kraków 2006) będące jednakże tylko szkicem do kwestii cielesności, którą francuski filozof w pełni ujmuje w II i III rozdziale Bytu i nicości; zob. J.-P. Sartre, Byt i nicość. Zarys ontologii fenomenologicznej, Kraków E. Husserl, Idee fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, ks. II, 36, Warszawa 1974., s ; M. Drwięga, Ciało człowieka. Studium z antropologii filozoficznej, Kraków 2005, s

20 Pojęcie ciała własnego i jego status w Fenomenologii percepcji Merleau-Ponty ego Prawdą jest, że widzę, iż dotykam moich rąk i moich nóg. I nic nie przeszkadza mi założyć istnienia takiego układu zmysłowego, w którym byt żyjący mógłby widzieć jednym ze swoich oczu, podczas gdy oko widziane kierowałoby swoje spojrzenie na świat. Ale trzeba zauważyć, że także w tym przypadku jestem inny w stosunku do mojego oka: ujmuję je jako organ zmysłowy ukonstytuowany w świecie w taki czy inny sposób, ale nie mogę go widzieć widzącego, to znaczy pojąć go jako to, co odkrywa przede mną postać świata. Jest albo rzeczą pomiędzy rzeczami, albo tym, przez co rzeczy odsłaniają się przede mną. Ale nie mogłoby być dwoma rzeczami jednocześnie. Podobnie widzę moją rękę dotykającą przedmiotów, ale nie znam jej w jej akcie dotykania ich. [ ] Dotykać i być dotykanym, czuć, że się dotyka, i czuć, że jest się dotykanym, oto dwa rodzaje fenomenów, które na próżno usiłujemy połączyć pod nazwą podwójne wrażenie 13. Merleau-Ponty traktuje problem zupełnie odmiennie. Ciało, w przeciwieństwie do koncepcji Sartre a, nie jest dla niego odizolowanym bytem-w-sobie, w stosunku do którego dopiero wtórnie usiłuje ukazać związki z bytem-dla-siebie. Dla niego obecność i nieobecność zewnętrznych przedmiotów to tylko wariacje wewnątrz pierwotnego pola obecności, obszaru percepcyjnego, nad którym sprawuje władzę moje ciało [F. P., s. 111]. To prawda, że autor Fenomenologii percepcji również twierdzi, że nie można zobaczyć czy dotknąć ani aktu widzenia, ani dotykania poczynionych przez ciało. Słowa te padają jednakże w innym kontekście. Ciało nie może być przedmiotem całkowicie ukonstytuowanym, czyli przejrzystym dla siebie. To dzięki ciału istnieją przedmioty. Są one takie, na jakie pozwala nieprzejrzyste ciało. Można by powiedzieć, że krajobraz widzimy na tyle, na ile pozwala brudna, zamazana szyba. Ciało stanowi tło, nie możemy się na nim skupić, bo stracimy z pola widzenia to, co dla patrzącego stanowi przedmiot patrzenia. Ma ono tutaj charakter optyczny, przy czym nigdy nie jest ono czymś, co można po prostu oczyścić tak, jak czyści się szybę. W tym momencie można się doszukiwać odniesienia do osławionego wrażenia wysiłku Maine a de Birana, któremu to określeniu Sartre odmawia miana realnego istnienia 14, a które stanowi inspirację dla Merleau-Ponty ego. Wobec powyższego należy zaznaczyć, że jakkolwiek zarówno Husserl jak i Merleau-Ponty aprobują zjawisko p o d w ó j n e g o d o z n a n i a, to mają ku temu odmienne powody. Różnica ta dostrzegalna staje się podczas lektury opisu przestrzenności ciała własnego w wykonaniu francuskiego filozofa. Jak znakomicie ujął to Maciejczak, Husserl, pytając o sposób prezentowania się w świadomości ciała jako bryły cielesnej oraz ciała własnego danego w postrzeżeniu bezpośrednim [uznał, że] na drodze genetycznej konstytucji w świadomości, gdzie dane spostrzeżenia zewnętrznego (nasza bryła cielesna, którą spostrzegamy podobnie jak inne przedmioty w świecie) i dane spostrzeżenia immanentnego (ciało doznające wrażeń, przeżywane) s t a p i a j ą s i ę i w tym podwójnym prezentowaniu się przeżywane są jako jedno i to samo 15. W myśl stanowiska Husserla ciało własne zostaje konstytuowane we wrażeniach, te z kolei są składnikami świadomości. To świadomość jest tym, co stanowi o przeżywaniu ciała własnego jako całości. Merleau-Ponty odrzuca taką drogę konstytucji przeżywanej jedności ciała własnego. Próbuje pokazać drogę budowania się świadomości od dołu, czyli od strony przestrzenności ciała 16. Niepoślednią rolę spełnia tutaj schemat ciała mający zapewniać świadomość ciała jako całości różnicującej się dopiero wtedy, gdy zostaje odniesione do ja. Słuszna wydaje się wątpliwość Maciejczaka mówiącego, że droga od dołu, jaką obrał Merleau-Ponty, przyczynia się przynajmniej po części do przeoczenia doświadczenia materialności ciała własnego. Przejście czynnika konstytuującego względem ukonstytuowanego, a więc ciała przeżywanego względem bryły cielesnej, nie ma w Fenomenologii per- 13 J.-P. Sartre, dz. cyt., s Tamże. 15 M. Maciejczak, dz. cyt., s Tamże, s

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r.

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Filologicznym UJ stacjonarnych i niestacjonarnych studiów drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia Profil kształcenia

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Instrumentalistyka Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom kształcenia

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Ochrona Środowiska I stopień

Ochrona Środowiska I stopień Załącznik nr 4 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Ochrona Środowiska I stopień Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Ochrona Środowiska

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6

Wymagania edukacyjne z języka angielskiego klasy 4-6 klasy - Ocena Gramatyka i słownictwo uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie z łatwością buduje spójne zdania proste i złożone, poprawne pod względem gramatycznym i logicznym

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYKA) DLA KLAS II III GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYKA) DLA KLAS II III GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE Z ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYKA) DLA KLAS II III GIMNAZJUM Ocena niedostateczna jest z reguły nieobecny na lekcjach bez usprawiedliwienia lub nie wykazuje zupełnie postawy twórczej

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO 1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów; 2. Ocenianiu podlegać mogą: Wypowiedzi ustne : Kilkuzdaniowa wypowiedź Dialog Prezentacja

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia)

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU

UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU UMFC WYDZIAŁ INSTRUMENTALNO-PEDAGOGICZNY W BIAŁYMSTOKU KIERUNEK INSTRUMENTALISTYKA OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA PROGRAMU KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów i kod programu Poziom Profil Forma studiów Tytuł

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki 3. Forma studiów Studia stacjonarne 4. Tytuł uzyskiwany

Bardziej szczegółowo

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania,

4) praktyczne opanowanie umiejętności ogólnych i specjalistycznych, których wpojenie należy do celów nauczania przewidzianych programem nauczania, I. Przedmiotem oceny są: 1) wiadomości i umiejętności według programu nauczania z języka polskiego dla zasadniczej szkoły zawodowej w zakresie podstawowym, o programie nauczania z języka polskiego w danej

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA

OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1. Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA OCENA OPISOWA ŚRÓDROCZNA/ SEMESTRALNA KLASA 1 Imię i nazwisko ucznia Klasa.. Rok szkolny.. Data EDUKACJA SPOŁECZNA Współdziałanie z rówieśnikami i osobami dorosłymi. Potrafi odróżnić co jest dobre, a co

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klas IV-VI 3 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA

SŁOWNICTWO I GRAMATYKA Wymagania edukacyjne z Języka angielskiego dla klasy III d 1 SŁOWNICTWO I GRAMATYKA -uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w programie nauczania oraz zna niektóre wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie Wewnątrzszkolnego

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ 1 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowany na podstawie: -Rozporządzenia MEN z dnia 19.04.1999r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

Umysł-język-świat 2012

Umysł-język-świat 2012 Umysł-język-świat 2012 Wykład II: Od behawioryzmu lingwistycznego do kognitywizmu w językoznawstwie Język. Wybrane ujęcia [Skinner, Watson i behawioryzm] Język jest zespołem reakcji na określonego typu

Bardziej szczegółowo

Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk ścisłych. Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk przyrodniczych

Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk ścisłych. Obszarowe efekty kształcenia dla obszaru nauk przyrodniczych Załącznik 2a Opis kierunkowych efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych i nauk przyrodniczych Kierunek OCHRONA ŚRODOWISKA, studia stacjonarne pierwszego stopnia, profil ogólnoakademicki Obszarowe efekty

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO

WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO WYMAGANIA EDUKACYJNE ORAZ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO 1. Przedmiotowy System Oceniania jest zgodny z Wewnątrzszkolnym Systemem Oceniania 2. Poziom wiedzy i umiejętności oceniany

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ Opracowany na podstawie: -Rozporządzenia MEN z dnia 19.04.1999r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów.

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z historii w klasach 4 6

Kryteria oceniania z historii w klasach 4 6 Kryteria oceniania z historii w klasach 4 6 Na lekcjach historii ocenie podlega: wiedza umiejętność logicznego myślenia pomysłowość zaangażowanie aktywność umiejętność współpracy w grupie formułowanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI. Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY

OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI. Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY OGÓLNE WYMAGANIA EDUKCYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY JĘZYK ANGIELSKI Klasa I, II, III GIMNAZJUM IM. KS. ABPA LEONA WAŁĘGI W MOSZCZENICY Rok szkolny 2015/16 Opracowała: Alina Gryboś Ocenę celującą otrzymuje

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Znaczenie. Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń

Znaczenie. Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń Znaczenie Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń postulaty teorii semantycznej: uznajemy zdania za znaczące z racji

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Wykład I: Czym jest język? http://konderak.eu/pwk13.html Piotr Konderak kondorp@bacon.umcs.lublin.pl p. 205, Collegium Humanicum konsultacje: czwartki, 11:10-12:40

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III

JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III JĘZYK ANGIELSKI Kryteria oceniania obejmujące zakres umiejętności ucznia na poszczególne oceny cząstkowe dla klasy I, II i III Ocenę celującą otrzymuje uczeń, który: posiada niżej wymienione umiejętności

Bardziej szczegółowo

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm odmiany f. analitycznej: filozofia języka idealnego filozofia języka potocznego George E. Moore (1873 1958) analiza pojęciowa a filozoficzna synteza

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku filologia studia I i II stopnia i ich relacje z efektami obszarowymi:

Efekty kształcenia dla kierunku filologia studia I i II stopnia i ich relacje z efektami obszarowymi: Efekty kształcenia dla kierunku filologia studia I i II stopnia i ich relacje z efektami obszarowymi: A. STUDIA I STOPNIA: 1. Kierunkowe efekty kształcenia wraz z odniesieniem do efektów z obszaru nauk

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z plastyki w Gimnazjum im. Jana Pawła II w Żarnowcu

Przedmiotowy system oceniania z plastyki w Gimnazjum im. Jana Pawła II w Żarnowcu Przedmiotowy system oceniania z plastyki w Gimnazjum im. Jana Pawła II w Żarnowcu Cele kształcenia I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Gdańska Szkoła Wyższa Wydział Administracji Kierunek Administracja, studia II stopnia

Gdańska Szkoła Wyższa Wydział Administracji Kierunek Administracja, studia II stopnia Wymagania dotyczące pracy magisterskiej Gdańska Szkoła Wyższa Wydział Administracji Kierunek Administracja, studia II stopnia Wprowadzenie: Praca magisterska, pisana pod kierunkiem opiekuna naukowego powinna

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO ZSP NR 5 W JAWORZNIE ROK SZKOLNY 2013/2014

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO ZSP NR 5 W JAWORZNIE ROK SZKOLNY 2013/2014 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO ZSP NR 5 W JAWORZNIE ROK SZKOLNY 2013/2014 1. CO PODLEGA OCENIE Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO: Prace pisemne praca klasowa, kartkówka, wypracowanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W ŁOWICZU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W ŁOWICZU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 1 PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA POLSKIEGO DLA KLAS 4-6 SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 W ŁOWICZU W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 A. Wiadomości. B. Umiejętności. C. Postawa ucznia i jego aktywność. I Przedmiotem

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny dla uczniów klas 1 3. KLASA I W klasach I na ocenę celującą uczeń powinien: - pracować systematycznie oraz z dużym zaangażowaniem na każdej lekcji i w domu, -

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV - VI w Szkole Podstawowej Nr 4 w Łukowie

Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV - VI w Szkole Podstawowej Nr 4 w Łukowie Przedmiotowe Zasady Oceniania z języka angielskiego w klasach IV - VI w Szkole Podstawowej Nr 4 w Łukowie Na początku każdego roku szkolnego nauczyciel informuje uczniów oraz rodziców o wymaganiach edukacyjnych

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU

UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU UCZELNIANY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA W PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ W SANDOMIERZU Załącznik do procedury nr USZJK-II KARTA PRZEDMIOTU Kod przedmiotu Nazwa przedmiotu w języku polskim

Bardziej szczegółowo

1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia

1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia 1. Nazwa kierunku studiów: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE- studia I stopnia 2. Obszar kształcenia Stosunki międzynarodowe jako kierunek studiów lokuje się w obszarze kształcenia w zakresie nauk społecznych. 3.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI I ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYCZNYCH)

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI I ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYCZNYCH) WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI I ZAJĘĆ ARTYSTYCZNYCH (PLASTYCZNYCH) Ocena niedostateczna Ocena dopuszczająca Ocena dostateczna nie zdobył podstawowych wiadomości i umiejętności;

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z języka niemieckiego dla gimnazjum.

Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z języka niemieckiego dla gimnazjum. 1 Wymagania edukacyjne i kryteria ocen z języka niemieckiego dla gimnazjum. Uczeń otrzymuje oceny za : - odpowiedź ustną, - pisemne prace klasowe i domowe na tematy otwarte, - czytanie, - recytacje, -

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania

Przedmiotowy System Oceniania Przedmiotowy System Oceniania PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO GIMNAZJUM NR 2 W GOLENIOWIE ROK SZKOLNY 2013/2014 Podstawa prawna do opracowania Przedmiotowego Systemu Oceniania: 1. Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz.

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

TRYB OCENIANIA POSZCZEGÓLNYCH FORM PRACY UCZNIA

TRYB OCENIANIA POSZCZEGÓLNYCH FORM PRACY UCZNIA 1. Na lekcjach matematyki obserwowane i oceniane są następujące obszary aktywności uczniów: kształtowanie pojęć matematycznych- sprawdzanie stopnia zrozumienia pojęć matematycznych, kształtowanie języka

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA JĘZYK FRANCUSKI ZASADY OCENIANIA NA LEKCJI JĘZYKA OBCEGO Nauczanie języka obcego w gimnazjum ma doprowadzić do osiągnięcia kompetencji komunikacyjnej pozwalającej sprostać

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu CBNP Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA UKRAIŃSKIEGO W SZKOLE PODSTAWOWEJ Opracowała: Tetyana Ouerghi I. ZASADY: 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości. 2. Ocenie podlegają wszystkie

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin

Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin Przedmiotowe zasady oceniania z języka polskiego Opracowany przez mgr Katarzynę Krzyścin I. Ocenianie bieżące z zajęć edukacyjnych służy monitorowaniu pracy ucznia. Ocena ma za zadanie przekazywać uczniowi

Bardziej szczegółowo

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 INŻYNIERSKA PRACA DYPLOMOWA na kierunku Budownictwo ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ Warszawa 2011/2012 r.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI

PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI PRZEDMIOTOWE OCENIANIE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KLASY IV - VI Ocenie podlegają umiejętności i wiadomości ujęte w planie metodycznym nauczyciela. Wykaz umiejętności podany jest do wiadomości uczniów na bieżąco

Bardziej szczegółowo

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013 PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE I. KARTA PRZEDMIOTU: Gramatyka kontrastywna polsko-angielska III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II Profil ogólnoakademicki 2012-2013 CEL PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW

1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW 1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PROWADZONYCH STUDIÓW Nazwa kierunku studiów FILOLOGIA Poziom STUDIA I STOPNIA Profil OGÓLNOAKADEMICKI Forma studiów Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo