W NUMERZE. SPO ECZE STWO dla WSZYSTKICH nr 4 (14) grudzieƒ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "W NUMERZE. SPO ECZE STWO dla WSZYSTKICH nr 4 (14) grudzieƒ 2003 1"

Transkrypt

1 DRODZY CZYTELNICY, Koƒczy si rok 2003 og oszony Europejskim Rokiem Osób Niepe nosprawnych, a dla naszego Stowarzyszenia tak e Rok Jubileuszowy. Jubileusze sà obchodzone najwy ej raz na pi ç lat, ale poprzez podsumowania, spotkania i bezpoêrednià wymian informacji, pomagajà uêwiadomiç na jakim etapie rozwoju jesteêmy i czym jesteêmy jako wspólnota ludzi, którym zale y na godnym yciu osób z niepe nosprawnoêcià intelektualnà. Natomiast Europejski Rok Osób Niepe nosprawnych pozwoli na przybli enie tematyki szerokiemu spo eczeƒstwu - choç o osobach niepe nosprawnych intelektualnie w ogólnopolskich Êrodkach masowego przekazu mówi o si chyba najmniej. Na szcz Êcie sà miejsca, gdzie lokalne spo ecznoêci i w adze samorzàdowe majà rzetelne êród o informacji w ko ach PSOUU (patrz: artyku Nasza droga ku ludziom ). Du à cz Êç tego numeru pisma zdominowa y artyku y historyczne i jubileuszowe. Polecamy - do przemyêleƒ. Rodzicom i nauczycielom przedstawiamy tak e pozycje dotyczàce metod edukacji dzieci z g bszà niepe nosprawnoêcià intelektualnà. A dla osób doros ych - zamieszczony jak zwykle w Êrodku numeru - tekst atwy do czytania, tym razem o zatrudnieniu. Z okazji Âwiàt Bo ego Narodzenia oraz Nowego 2004 Roku yczymy wszystkim naszym Czytelnikom sukcesów w pracy, szcz Êcia w yciu osobistym i satysfakcji z dzia alnoêci na rzecz osób niepe nosprawnych. Kartka Êwiàteczna wykonana przez Paw a Lewandowskiego z WTZ nr 1 PSOUU w Koszalinie. Joanna Garlicka i Krystyna Mrugalska podczas obchodów Jubileuszu 40-lecia PSOUU. W NUMERZE Redakcja Wydawca: Zarzàd G ówny Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym Adres: Warszawa, ul. G ogowa 2B Tel.: (22) , , Fax: (22) Konto: Bank Przemys owo-handlowy PBK SA Oddzia w Warszawie Redaguje: Zespó. Sekretarz Redakcji: Barbara Ewa Abramowska Zdj cia: Krystyna i Zdzis aw Mrugalscy; Archiwa Kó i ZG PSOUU Og oszenia: W sprawie umieszczenia og oszeƒ prosimy o kontakt z Redakcjà. Materia ów nie zamówionych Redakcja nie zwraca. W przypadku wykorzystania artyku ów lub ich fragmentów prosimy o zamieszczenie informacji: êród o: SPO ECZE STWO dla WSZYSTKICH, Grudzieƒ 2003, kwartalnik ZG PSOUU. Sk ad i druk: DG-GRAF Warszawa, tel./fax: (22) ; Niniejszy numer czasopisma SPO ECZE STWO DLA WSZYSTKICH jest dofinansowany przez Paƒstwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepe nosprawnych w ramach programu PAPIRUS Krystyna Mrugalska Si a i s aboêç - cz Êç III Barbara Ewa Abramowska Jubileusz Barbara Ewa Abramowska WÊród dobrych ludzi Jaros aw Kamiƒski Co to jest PFON? Dorota Wójcik Ka dy cz owiek ma prawo do pracy Anna Rozborska Europejski Parlament Osób Niepe nosprawnych Lidia Czarkowska Praca chroniona, zatrudnienie dostosowane Lidia Klaro-Celej Metody, techniki, formy pracy Beata Banasiak Moje r ce rozmawiajà Stanis awa Raczkiewicz Nasza droga ku ludziom 1

2 NASZE STOWARZYSZENIE Si a i s aboêç czterdzieêci lat ruchu rodziców cz Êç III - zakoƒczenie Czy mo na na kilku kartkach opisaç czterdzieêci lat - historii idei i wizji, prze- yç, zdarzeƒ, doêwiadczeƒ? Ludzi, których si spotka o, materialnych i niematerialnych dzie, które powsta y, szans i szcz Êcia dla tysi cy ludzi pozbawionych dotàd pomocy i radoêci? Ka dy, kto choç troch przyczyni si do tej historii móg by z pewnoêcià napisaç w asnà ksià k. Jest bowiem zdumiewajàce, w jak wielkim stopniu indywidualna wola i wysi ek konkretnych osób trudzàcych si wokó sprawy w swoich spo ecznoêciach mia o udzia w budowie tego stowarzyszeniowego imperium, jak je niektórzy nazywajà. Imperium rozumianego jako pewna ca oêç, na którà sk adajà si : wartoêci, zwarty, kompleksowy program, zespó ludzi, wewn trzny porzàdek, metody dzia ania i ró nego rodzaju us ugi, w tym placówki, inicjatywy zmieniajàce ÊwiadomoÊç takie jak konferencje, publikacje, wystawy, imprezy, Dni GodnoÊci itp. A tak e zabiegi o przyj cie podstaw prawnych przyjaznych osobom niepe nosprawnych, ich rodzinom i rozwojowi stowarzyszenia jako pozarzàdowej struktury spo- eczeƒstwa obywatelskiego. Pe na historia organizacji rodziców wcià czeka na opatrznoêciowego entuzjast i wnikliwego badacza. Ale, dopóki on si nie pojawi, warto tworzyç choçby przyczynki - aby nie znik o w otch ani niepami ci coê, co stworzyli ludzie z w asnej woli dla swoich dzieci, co jak okazuje si teraz, jest wa nym spo- ecznym dorobkiem, wspólnym dobrem. W dwóch poprzednich numerach Spo eczeƒstwa dla Wszystkich opisa am wspólnà drog rodziców od roku 1963 do koƒca lat 80-tych. W roku 1990 Komitet Pomocy Osobom z UpoÊledzeniem Umys owym przy Zarzàdzie G ównym Towarzystwa Przyjació Dzieci rozpoczà prace nad statutem w asnej organizacji i przygotowania do oddzielenia si od TPD. Najpierw Zgromadzenie Elektorów Kó podj - o uchwa o tworzeniu w asnej organizacji. Po 27. latach doêwiadczeƒ Êwietnie wiedzieliêmy jakiej organizacji chcemy. Jakie majà byç cele, zadania, struktura, wewn trzny porzàdek. W sk ad grupy statutowej wchodzili: Andrzej Sekuradzki, Marian Jagie ka, Teresa D uska i ja. Nast pnie Statut zosta przyj ty przez Zgromadzenie Elektorów i oddany do sàdu do rejestracji. Rozpocz liêmy negocjacje z w adzami TPD co do warunków rozdzielenia, m.in. w sprawach majàtkowych. JednoczeÊnie przygotowywaliêmy Ko a, bowiem ka de musia o podjàç suwerennà decyzj czy oddziela si od TPD czy w nim pozostaje. Proces ten trwa jeszcze oko o pó tora roku po zarejestrowaniu Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym w maju 1991 roku. W sk ad pierwszego prezydium ZG weszli m.in. Krystyna Mrugalska - prezes, Teresa D uska (Warszawa), Andrzej Sekuradzki (Zakopane) i Marian Jagie ka (Ko- obrzeg) jako wiceprezesi. W wyborach na II kadencj (roku 1995) wybrano te same osoby oraz jako sekretarza - Andrzeja Janoch (Krosno). Sk ad ten utrzyma si w wyborach na III kadencj Zarzàdu (rok 2000), skarbnikiem wybrana zosta a Wanda Warzybok (Gorzów Wielkopolski), która poprzednio by a cz onkiem ZG. Decyzja o rejestracji Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym by a podj ta w niezwykle 2

3 NASZE STOWARZYSZENIE PERSPEKTYWA RODZICÓW Osoba to jednoêç - postrzegana holistycznie. ycie jako ciàg oêç od urodzenia do Êmierci, od dzieciƒstwa do staroêci. Osoba niepe nosprawna jako cz owiek zmieniajàcy si wraz z wiekiem. Osoba niepe nosprawna jako akceptowany cz onek grupy. Osoba niepe nosprawna jako wartoêç sama w sobie oraz êród o nadziei - kocham go takim jakim jest, widz jego mocne strony, on si jednak rozwija, on potrafi, w niektórych dziedzinach on jest lepszy ni inni. Rodzina jako wewn trzny uk ad wsparcia, ale równie jako ca oêç podlegajàca zagro eniom. Rodzina w sytuacji kryzysowej potrzebuje wsparcia psychicznego, porady i pomocy. Perspektywa rodziców obala stereotyp - zawiera: - uznanie dla ró nic indywidualnych, czyli niepowtarzalnoêci osoby niepe nosprawnej, podczas gdy stereotyp jest ujednoliconà matrycà, - ywoêç i ciep o emocji, podczas gdy stereotyp jest tworem bezosobowym, - dynamik, ywoêç osoby, podczas gdy stereotyp jest martwy. ycie to otwarte Êrodowisko i normalnoêç, tzn. ró norodnoêç, aktywnoêç, swoboda, obowiàzki, indywidualnoêç, prywatnoêç, w odró nieniu od ycia w instytucji opiekuƒczej poddanej regulaminowi. Rozwój jest priorytetem - wszystkie wysi ki dla rozwoju. NormalnoÊç jest priorytetem - wszystkie wysi ki przeciw stereotypowi. Szcz Êcie jest priorytetem - wszystkie wysi ki dla szcz Êcia. Osoba niepe nosprawna podmiotem praw. Brak zgody na nierówne traktowanie, na odmawianie szans. Szczególnie silne poczucie sprawiedliwoêci spo ecznej oraz dyskryminacji, czyli niesprawiedliwoêci (krzywdy). korzystnym momencie. Uzyskanie w asnej osobowoêci prawnej zbieg o si bowiem z uwalnianiem obiektów po likwidowanych obkach i przedszkolach oraz z powstaniem Paƒstwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepe nosprawnych, który w owym czasie mia du o pieni dzy. Ludzie z Kó byli znani w swoich Êrodowiskach jako ci, którzy majà program i poszukujà lokali. W krótkim czasie staliêmy si w aêcicielami lub wieloletnimi u ytkownikami budynków, które natychmiast remontowano i wyposa ano ze Êrodków PFRON. JednoczeÊnie Zarzàd G ówny PSOUU zabiega o Êrodki na okreêlone rodzaje dzia alnoêci: na wczesnà interwencj i rehabilitacj - z Ministerstwa Zdrowia i Opieki Spo ecznej, na dzia ania edukacyjno-wychowawcze - z Ministerstwa Edukacji Narodowej. Na rehabilitacj, remonty i wyposa enie - z PFRON, a nast pnie na warsztaty terapii zaj ciowej. Nasza wizja wywodzi a si z rodzicielskiej perspektywy - mia a charakter z jednej strony ukierunkowany na indywidualnego cz owieka: jego mocne strony i potrzeby, na jego prawa, w tym prawo do ycia w otwartym Êrodowisku, równe z innymi obywatelami, z drugiej zaê - na systemowe rozwiàzania w zakresie Êwiadczeƒ i rozwiàzaƒ us ug wspierajàcych. OdrzucaliÊmy dominacj instytucji i metody nad osobà oraz przypadkowoêç i jednostkowoêç w tworzeniu forma pomocy. Wreszcie dà yliêmy do wspierania rodziny, aby mog a jak najd u ej i jak najlepiej spe niaç swojà rol wobec dziecka niepe nosprawnego, aby jej potencja opiekuƒczy nie za ama si a perspektywa domu pomocy spo ecznej nie sta a si jedynà alternatywà. Tak rozwija si nowy kszta t wizji systemu wyrównywania szans osób niepe nosprawnych i wspierania rodziny. 12 lat rozwoju Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym, je eli weêmie si pod uwag burzliwoêç i konsekwencje przemian ustrojowych i spo eczno-gospodarczych w tym czasie, okres niosàcy przecie niespotykane dotàd zarówno zagro enia jak i szanse, uda o si prze yç i wykorzystaç pomyêlnie. A przecie trzeba sobie uêwiadomiç, e g ównymi kreatorami osiàgni ç, tymi mrówkami od wszystkiego byli przecie rodzice, w wi kszoêci matki, rzadko z wy szym wykszta ceniem i doêwiadczeniem w kontaktach z administracjà czy w sprawach budowlanych. Dzi ki niezwyk ej motywacji i uporowi, ale tak e dzi ki wspó pracy wewn trznej ca ej organizacji, w tym pomocy udzielanej przez central uda o si Stowarzyszeniu wypracowaç w asny styl i metody dzia ania, które si sprawdzi y. Na ten temat mo na napisaç epopej. Na przyk ad Zarzàd G ówny PSOUU przeprowadzi szereg dzia aƒ szkoleniowych przygotowujàcych Ko a do przemian ustrojowych i decentralizacji paƒstwa w tym finansów publicznych. Materia y informacyjne dostosowane do potrzeb, narady krajowe, opracowanie zasad i sposobów dzia ania. A nast pnie indywidualne wysi ki Kó i interwencje ze szczebla Zarzàdu G ównego, setki rozmów telefonicznych i pism do samorzàdów. Szczególnie trudne by y kontakty z ludêmi, którzy nie rozumieli, e organizacja pozarzàdowa jest autonomicznym podmiotem spo eczno-prawnym majàcym uprawnienia do decydowania w zakresie okreêlonym Prawem o stowarzyszeniach i statutem, oraz e publiczne zadania, które organizacja ta bierze na siebie, nie zwalniajà samorzàdu z odpowiedzialnoêci za nie. MyÊl, e Paƒstwo Polskie ma wiele do zawdzi czenia tym skromnym a upartym grupkom ludzi, którzy dawali w praktyce Êwiadectwo spo eczeƒstwu obywatelskiemu. Drugim przyk adem zbiorowego wysi ku by o przygotowanie si do wystàpieƒ o kontrakty z nowoutworzonymi kasami chorych. Trzecim istotnym doêwiadczeniem by a walka w MEN i w samorzàdach o realizacj zapisów w ustawie o systemie oêwiaty (2001 rok) okreêlajàcych sposób i wysokoêç finansowania realizacji obowiàzku szkolnego przez dzieci z g bokim upoêledzeniem umys owym i sprz onymi zaburzeniami w niepublicznych, czyli m.in. w naszych oêrodkach. DoÊwiadczenia podnoszà kompetencje zespo ów ludzkich, prowadzà do lepszego porozumienia z samorzàdowymi w adzami, ale te nie sà w stanie ca kowicie zapobiegaç trudnoêciom. Kolejne wybory do samorzàdów i do zarzàdów kó wprowadzajà nowych ludzi i cz sto trudnoêci pojawiajà si ponownie. Na tym równie polega praca organizacji pozarzàdowej - na potrzebie nieustannego samodoskonalenia si zespo ów oraz ludzi. Trudno jest chronologicznie na papierze ujàç histori - wiele rzeczy dzieje si przecie równolegle, a zapisane muszà pojawiç si w jakiejê kolejnoêci. Zatem teraz kilka s ów o najwa niejszych w ciàgu 12 lat staraniach legislacyjnych. Przede wszystkim, po kilkunastu latach wspó pracy w specjalnej komisji dzia ajàcej w Instytucie Psychiatrii i Neurologii pod przewodnictwem prof. Stanis awa Dàbrowskiego, 19 sierpnia 1994 roku Parlament przyjà ustaw o ochronie zdrowia psychicznego. 8 3

4 NASZE STOWARZYSZENIE Art. 7 tej ustawy by naszym zapisem. 8 W ca oêci poêwi cony zosta prawu dzieci i m odzie y z upoêledzeniem umys owym do nauki i zaj ç rewalidacyjno-wychowawczych, bez wzgl du na stopieƒ upo- Êledzenia. W ten sposób dzieci z g bokim stopniem niepe nosprawnoêci intelektualnej nie mog y byç ju d u ej zwalniane z obowiàzku szkolnego. Po dwóch latach stoczyliêmy jeszcze w tej sprawie drugà batali, tym razem z Ministerstwem Edukacji Narodowej i z Sejmem o zapis zezwalajàcy na zwalnianie tej kategorii dzieci z obowiàzku szkolnego na wniosek rodziców. Po raz pierwszy wtedy tak jednoznacznie w spraw zaanga owa y si media. Senat przyjà poprawk przy jednym g osie wstrzymujàcym 1 ; minister edukacji przesta obstawaç przy rzàdowym przed o- eniu i pos owie zag osowali za poprawkà. W sierpniu 1997 roku Parlament przyjà nowelizacj ustawy o rehabilitacji zawodowej i spo ecznej oraz zatrudnianiu osób niepe nosprawnych, a w niej wniesiony przez Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym art. 29 o zak adach aktywnoêci zawodowej. Zarzàd G ówny PSOUU uczestniczy te w pisaniu rozporzàdzeƒ wykonawczych w obu sprawach. Ma o kto wie, jak wyglàda udzia przedstawiciela organizacji w pracach nad ustawà. Najpierw trzeba zdobyç ustaw i uzyskaç zaproszenie. Procedury na ka dym etapie pracy sejmowej, przy ka dej ustawie wymagajà trwajàcych niekiedy wiele miesi cy, przez wiele godzin uczestniczenia w posiedzeniach, wielokrotnego wyjaêniania i bronienia zapisów oraz zdobywania dla sprawy pos ów - zwolenników. Z walk ostatnich warto przytoczyç, zakoƒczony pomyêlnie, udzia w obronie zasi ku piel gnacyjnego przed uzale nieniem go od progu dochodowego, liczonego na cz onka rodziny, w nowej ustawie o Êwiadczeniach rodzinnych (2003 rok). Po raz pierwszy w Polsce osoby z upoêledzeniem umys owym wypowiada y si we w asnym imieniu (Konferencja, 1995). ObecnoÊç i aktywnoêç prezesa Zarzàdu G ównego PSOUU w wielu powo ywanych przez urz dy centralne cia ach eksperckich i doradczych powodowa a, e problemy osób z upoêledzeniem umys owym oraz stowarzyszenia by y widoczne. Znakiem czasu, bioràc pod uwag standardy Unii Europejskiej, okaza o si zapoczàtkowanie przez Stowarzyszenie u ywania w Polsce instrumentu praw cz owieka do oceny sytuacji osób z niepe nosprawnoêcià intelektualnà. Chcia abym opowiedzieç pewnà histori, w której skutkiem jednej ma ej z oêci - powsta o coê dobrego. W roku 1994 by yêmy z Annà Firkowskà- Mankiewicz na konferencji Mi dzynarodowej Ligi Stowarzyszeƒ na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym w Turynie. Cz Êç obrad wype ni o seminarium Mi dzynarodowej Organizacji Pracy (ILO) na temat zatrudniania wspieranego, drugà cz Êç - m.in. raporty z krajów, które dopiero co, Mi dzynarodowa Konferencja odbywa a si w Sali Kolumnowej Sejmu RP. choç jeszcze nie wszystkie, odzyska y wolnoêç. Z Sankt-Petersburga mówi Borys Kriwoszej - rodzic, którego sama kilka lat wczeêniej znalaz am w tym mieêcie przy okazji pracy dla organizacji francuskiej Médecins du Monde. Borys dramatycznie mówi o losie m odych ludzi zamkni tych w internatach - zak adach nibyopieki, którzy z powodu diagnozy oligofrenia sà skazani prawie jak wi êniowie; o matkach, które przymusza si, eby oddawa y do tych internatów swoje dzieci. Wtedy prowadzàcy obrady powiedzia, e nie ma ju czasu na dalszà wypowiedê. By am oburzona. Uwa a am, e przynajmniej cz onkowie Ligi powinni mieç okazj dowiedzieç si jaka naprawd jest sytuacja osób niepe nosprawnych intelektualnie w Rosji, w naszej cz Êci Europy. Po krótkiej naradzie z Annà zg osi yêmy prezydentowi Ligi, a by nim wówczas Austriak Walter Eigner, inicjatyw zorganizowania w Warszawie mi dzynarodowej konferencji pt. Prawa cz owieka a osoby z upoêledzeniem umys owym w krajach Europy Centralnej i Wschodniej. Chodzi o to - powiedzia am, aby wreszcie zosta o zbadane i wypowiedziane to, co jest losem osób upoêledzonych umys owo i ich rodzin w tych krajach. Wszystkie nasze propozycje zosta y przyj te: i to, e zrobimy badania w krajach postkomunistycznych i przygotujemy raport, e postaramy si ulokowaç obrady w Parlamencie RP, e zachodni uczestnicy b dà raczej obserwatorami, mówcami zaê b dà przedstawiciele organizacji rodziców z krajów postkomunistycznych. Zg osi- yêmy te propozycj przyj cia przez uczestników konferencji dokumentu, który b dzie nosi nazw Deklaracja Warszawska. Wreszcie, e jedna z sesji b dzie poêwi cona panelowi i dyskusji samych osób niepe nosprawnych, co jeszcze na Êwiecie nie by o tak rozpowszechnione. Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym by o organizatorem bezpoêrednim, Holenderska Federacja Rodziców w du ej cz Êci sfinansowa a przedsi wzi cie a ca oêç odby a si pod auspicjami Mi dzynarodowej Ligi Stowarzyszeƒ na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym. Konferencja odby a si w 1995 roku, wszystkie zamierzenia zosta y zrealizowane. GoÊciem specjalnym by Bengt Linquist - specjalny sprawozdawca ds. Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osób Niepe nosprawnych ONZ. Uczestniczyli te m.in.: wspó twórca Ligi, s dziwy Amerykanin, wielki przyjaciel Polski - Gunnar Dybwad, by y prezydent Ligi - Szwed Victor Wahlstrom i aktualny wówczas prezydent - Walter Eigner. àcznie w konferencji wzi o udzia 150 przedstawicieli z 39. krajów. 4

5 NASZE STOWARZYSZENIE Dzi ki konferencji te, w toku jej przygotowywania, zosta y przez nas sprowadzone do Polski Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepe nosprawnych przyj te przez ONZ w 1993 roku i - dzi ki naszym staraniom - przet umaczone na j zyk polski przez Biuro Pe nomocnika Rzàdu ds. Osób Niepe nosprawnych. Dla wszystkich przedstawicieli krajów postkomunistycznych by to pierwszy ich kontakt z tym dokumentem o epokowym przecie znaczeniu. Dzi ki przesy ce z ONZ rosyjskoj zyczni uczestnicy otrzymali Standardowe Zasady w tym j zyku. Konferencja by a wielkim sukcesem Polski, Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym i mojà osobistà satysfakcjà. MieliÊmy ÊwiadomoÊç, e zmiany w ÊwiadomoÊci spo ecznej post pujà powoli, za wolno jak na nasze plany wprowadzania dzieci i doros ych z niepe nosprawnoêcià intelektualnà w normalne ycie. Bioràc pomys z Francji proklamowaliêmy w roku 1999 dzieƒ 5 maja Dniem GodnoÊci Osoby z Niepe nosprawnoêcià Intelektualnà. Dzieƒ przyjà si nadspodziewanie. Jego cechà charakterystycznà sta y si pochody z kolorowymi balonami i orkiestrà, z transparentami, z udzia em przedstawicieli w adz. W wielu miastach odbywajà si specjalne problemowe sesje radnych samorzàdów oraz imprezy. Koniec lat 90-tych i poczàtek XXI wieku up ynà w Stowarzyszeniu na tworzeniu nowych placówek i rozwijaniu dzia aƒ promujàcych nowà ÊwiadomoÊç. Po d ugim oczekiwaniu powsta pierwszy Zak ad AktywnoÊci Zawodowej Centralna Kuchnia, utworzony przez Ko o w Stargardzie Szczeciƒskim. Mamy zatem wreszcie dla osób doros ych to, co ka demu pe noletniemu cz owiekowi jest potrzebne - prac i mieszkania chronione. OczywiÊcie - wszystko to kropla w morzu potrzeb. A nowe podejêcie? To promowanie praw cz owieka, mo liwoêci i potrzeb osób niepe nosprawnych intelektualnie uwa anych u innych ludzi za normalne. To pokazywanie ich mocnych stron, ich aspiracji i talentów. Wystawy, koncerty, spektakle, imprezy integracyjne, czasopismo Spo eczeƒstwo dla Wszystkich i ró ne publikacje, warsztaty dla pracowników mediów, dla selfadwokatów - wszystko po to, aby os abiç stereotyp i budowaç nowy wizerunek osoby niepe nosprawnej intelektualnie. W tym dziele biorà te udzia same osoby niepe nosprawne, coraz cz Êciej - osobiêcie i bezpoêrednio, poprzez rzecznictwo swoich interesów. W roku 1999 PSOUU proklamowa o dzieƒ 5 maja Dniem GodnoÊci Osoby z Niepe nosprawnoêcià Intelektualnà. Przemawia Marek Dzi gielewski. WYKAZ PLACÓWEK POLSKIEGO STOWARZYSZENIA NA RZECZ OSÓB Z UPOÂLEDZENIEM UMYS OWYM 2003 OÊrodki (Punkty) Wczesnej Interwencji 26 OÊrodki Rehabilitacyjno -Edukacyjno-Wychowawcze 54 Dzienne Centra AktywnoÊci 18 Warsztaty Terapii Zaj ciowej 72 Ârodowiskowe Domy Samopomocy 23 Grupowe Mieszkania Chronione 11 Mieszkania treningowe 2 Zak ady AktywnoÊci Zawodowej 3 Zespo y Rehabilitacyjno -Terapeutyczne i inne placówki rehabilitacyjne 13 Inne formy dzia alnoêci 14 W grudniu 2003 roku odby o si doroczne, ju XXIX Sympozjum Polskiego Zespo u do Badaƒ Naukowych nad Niepe nosprawnoêcià Intelektualnà oraz spotkanie z okazji jubileuszu Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym. Po àczy je wspólny tytu : Od niebytu do w àczania. 40 lat ruchu rodziców osób niepe nosprawnych intelektualnie. Historia w trzech odcinkach, którà dzisiaj koƒcz pokaza a drog, którà przeszliêmy. Na poczàtku by niebyt, czyli nieistnienie problemu w ÊwiadomoÊci spo ecznej, nieuczestniczenie osób niepe nosprawnych intelektualnie w yciu spo ecznym, brak s u b je wspierajàcych oraz totalnie niekorzystne postawy spo- eczne, które spycha y zarówno te osoby jak i ich rodziny na g boki margines ycia spo ecznoêci lokalnych. Poprzez stopniowe rozpoznawanie i sta e rewidowanie poglàdów na potrzeby osób niepe nosprawnych oraz ich mo liwoêci, a tak e tworzenie nowych form pomocy i wsparcia, uj tych w system wyrównywania szans, zw aszcza w zakresie niezale nego ycia, doszliêmy do sytuacji tu i teraz. Coraz wi cej dzieci i doros ych niepe nosprawnych intelektualnie uczy si i yje w integracji z rówieênikami w otwartym Êrodowisku. Sà ju tacy, którzy prowadzà normalne, niezale ne ycie ze wsparciem. Mamy motywacj, misj i wizj, wytyczone kierunki, ale wiele jest jeszcze do zrobienia. Naszà s aboêcià jest zbyt ma a liczba aktywnych i kompetentnych, potrafiàcych wspó pracowaç rodziców w Stowarzyszeniu. Naszà si à sà ci, którzy dzia ajà. Krystyna Mrugalska 1 Jak anegdota brzmi informacja, e jedynym wstrzymujàcym si senatorem by lekarz psychiatra. 5

6 JUBILEUSZ Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym jest spadkobiercà i kontynuatorem dzia alnoêci Komitetu Pomocy Dzieciom Specjalnej Troski, powo anego w 1963 roku przy Zarzàdzie G ównym Towarzystwa Przyjació Dzieci. O tym w jakich warunkach formalizowa si ruch rodziców dzieci niepe nosprawnych intelektualnie, o inicjatywach, dzia aniach i dokonaniach minionych czterdziestu lat piszemy na amach Spo eczeƒstwa dla Wszystkich we wszystkich tegorocznych numerach. JUBILEUSZ CzterdzieÊci lat to nied ugo, a zarazem jest tak wiele rzeczy, za które naprawd szczególnie trzeba podzi kowaç Bogu. Wydaje mi si, e to nasze spotkanie powinno mieç nawet wi cej wymiaru dzi kczynienia ni proêby o dary bo e na przysz- oêç. Bo je eli umiemy dzi kowaç, je eli umiemy widzieç jak bardzo zostaliêmy obdarzeni, to wtedy te cz owiek jest bardziej otwarty na przyjmowanie darów bo ych w przysz oêci. - tak rozpoczà kazanie Ojciec profesor Jacek Salij, wyg oszone podczas uroczystej Mszy Âwi tej 29 listopada 2003 roku, rozpoczynajàcej obchody Jubileuszu. Nabo eƒstwo koncelebrowali goêcie - ojciec Jacek Salij i ks. Adam Boniecki, redaktor naczelny Tygodnika Powszechnego oraz ks. dr Grzegorz Bachanek, wikariusz koêcio a pw. Âw. Franciszka w Warszawie, w którym odbywa a si msza. Wzi li w niej udzia cz onkowie Stowarzyszenia - rodzice, osoby niepe nosprawne, pracownicy i goêcie. By a wêród nich córka za o ycieli Komitetu PDST Ewy i Romana Garlickich - Joanna. Pierwsze czytanie biblijne przedstawi Krzysztof WiÊniewski, uczestnik WTZ w Tomaszowie Lubelskim. Trójka uczestników Warsztatów przy Zarzàdzie G ównym PSOUU z o y a liturgiczne dary. Ojciec Salij przypomnia w kazaniu inicjatorów ruchu rodziców i zas ugi Stowarzyszenia, a tak e podkreêli rol osób z niepe nosprawnoêcià intelektualnà w yciu nie tylko ich rodzin, ale ca ego spo eczeƒstwa. Komu jak komu, ale wam tu obecnym nie trzeba wyjaêniaç jak ogromnà funkcj spo ecznà, jak wielkim darem dla spo eczeƒstwa sà dzieci i ludzie z upoêledzeniem umys owym. Oni sà takim przypomnieniem, e wartoêç cz owieka nie polega na jego zdolnoêciach. WartoÊç cz owieka, ta bezcenna wartoêç polega na tym, e cz owiek jest cz owiekiem. A je eli cz owiekiem - to znaczy zas ugujàcym na to, eby go kochaç. Co wi cej, zdolnym do tego, eby obdarzyç mi oêcià. GdzieÊ tam, mo e w audycjach propagandowych, trzeba ludzi przekonywaç, jak bardzo dzieci czy ju doroêli z upoêledzeniem umys owym Ks. Adam Boniecki pokazuje Annie Firkowskiej-Mankiewicz i Krystynie Mrugalskiej swój artyku o stowarzyszeniu zamieszczony w Tygodniku Powszechnym w 1978 roku. potrafià kochaç. Ale was tu obecnych przekonywaç nie musz jak prawdziwie potrafià kochaç, jak czasem o wiele g biej, o wiele autentyczniej ni tak zwani normalni. Intencje, w których modlili si zgromadzeni, przygotowa Andrzej Sekuradzki, wiceprzewodniczàcy Zarzàdu G ównego PSOUU: Panie spraw, aby osoby z niepe nosprawnoêcià intelektualnà spotyka y na W oczekiwaniu na koncert. Od prawej: Zofia Paku a, Gra yna Michalska, Joanna Garlicka, Andrzej Sekuradzki. swej drodze tylko ludzi màdrych i dobrych, którzy b dà ich wspierali mi oêcià. Panie, daj cz onkom naszego Stowarzyszenia: osobom z niepe nosprawnoêcià intelektualnà, ich rodzicom i przyjacio om, ask jednoêci, màdroêci, wzajemnego wsparcia i wytrwa oêci w realizacji rozpocz tej czterdzieêci lat temu misji. Panie, b ogos aw pracownikom placówek Stowarzyszenia, aby ich trud i zaanga owanie pomna a y dobro, umacnia y mi oêç, dajàc satysfakcj z pracy oraz osobiste szcz Êcie. Panie, zeêlij Êwiat o Ducha Âwi tego na sprawujàcych w adz, aby ustanawiane prawa i podejmowane dzia ania zapewnia y osobom niepe nosprawnym warunki do godnego, aktywnego i szcz Êliwego ycia. Po mszy uczestnicy przenieêli si do sali konferencyjnej hotelu Gromada na dalszy ciàg obchodów Jubileuszu. Przed wejêciem na sal goêci wita y pracownice Zarzàdu G ównego i selfadwokaci, uczestnicy Warsztatów Terapii Zaj ciowej przy ZG PSOUU. Dekoracj holu stanowi y prace artystyczne uczestników Êlàskich placówek Stowarzyszenia, a w sali prezentowana by a wystawa obrazów Roberta Bindasa. Do Warszawy przyjechali przedstawiciele Kó terenowych z ca ej Polski - d ugo trwa y powitania wszystkich ze wszystkimi. Zebranych przywita a tak e Krystyna Mrugalska, Prezes Zarzàdu G ównego, a zaraz potem - orkiestra ceramiczna Rytmy Ziemi. G ównym punktem programu Jubileuszu 40-lecia by o udekorowanie 40. zas u onych dla Stowarzyszenia osób medalem Fideliter et Constanter. Elementy oficjalne przeplatane by y prezentacjami twórczymi, w wykonaniu uczestników placówek PSOUU. Swoje wiersze przedstawili warsztatowicze z Kó w Wa brzychu i Âwidnicy; aktorzy z Ko a w Haczowie rozbawili i zachwycili zgromadzonych interpretacjà piosenek ze spektaklu Do grajàcej szafy grosik wrzuç ; publicznoêç us ysza a tak e niezwykle dojrza- e wiersze Bartosza Mazura z Cz stochowy, a ca oêç podsumowa koncert Orkiestry Vita Activa z Gdaƒska. Nad sprawnym 6

7 JUBILEUSZ przebiegiem uroczystoêci czuwa Ryszard Popowski, choç nie uda o si uniknàç opóênienia w programie - g ównie ze wzgl du na liczb wzruszajàcych podzi kowaƒ kierowanych do Pani Prezes (która zapewne ostatnia usiad a do uroczystej kolacji). Bogdan Michalski i Krzysztof Bàk - dwaj bohaterowie poêcigu za z oczyƒcà. Jubileusz zaszczyci o swojà obecnoêcià wielu goêci: by y osoby zwiàzane z ruchem rodziców w poczàtkach jego dzia alnoêci, a tak e ci, którzy do àczyli póêniej, wiernie i wytrwale go wspierajàc. UroczystoÊç mia a te jednego, szczególnego goêcia, z zaledwie trzytygodniowym sta em przyjaêni ze Stowarzyszeniem. Pan Krzysztof Bàk jest cz owiekiem, który nie odmówi pomocy i aktywnie w àczy si w dzia ania, które zapobieg y z u. Dzi ki niemu uda o si uratowaç samochód Zarzàdu G ównego. Swoim samochodem, razem z panem Bogdanem Michalskim, ruszy w poêcig i dogoni z odzieja, zmuszajàc do porzucenia skradzionego busa. Pan Krzysztof Bàk zrobi to ryzykujàc - bo przecie nie by o wiadomo, jak potoczà si zdarzenia. Da Êwiadectwo dwóm odwagom, tej, która mo e rodziç si w obliczu niebezpieczeƒstwa, i tej cywilnej. Obie sà na wag z ota. Wszyscy sà zaszczyceni, e Stowarzyszenie zyska o takiego przyjaciela. Drugi dzieƒ obchodów Jubileuszu po- àczony by z corocznym sympozjum, zorganizowanym ju po raz XXIX przez PSOUU oraz Polski Zespó do Badaƒ Naukowych nad Niepe nosprawnoêcià Intelektualnà. W tym roku Mi dzynarodowe Sympozjum Naukowe nosi o tytu Od niebytu do w àczania. 40 lat ruchu rodziców osób z niepe nosprawnoêcià intelektualnà. Sympozjum otworzy a Przewodniczàca Zespo u prof. dr hab. Anna Firkowska - Mankiewicz, która póêniej przedstawi a referat na temat zmiany postaw spo ecznych wobec osób niepe nosprawnych intelektualnie. Odby a si równie rozmowa na ten temat z selfadwokatami. O problemach z pe nà realizacjà praw obywatelskich wobec osób niepe nosprawnych, a szczególnie o nagminnoêci stosowania w Polsce ubezw asnowolnienia, mówi Stanis aw Trociuk, zast pca Rzecznika Praw Obywatelskich. Mi dzynarodowy ruch prezentowali na sympozjum Thérèse Kempeneers - Foulon, sekretarz generalny Belgijskiego Stowarzyszenia Pomocy Osobom Niepe nosprawnym Intelektualnie, by a Prezydent Inclusion Europe oraz Christy Lynch z Irlandii, cz onek Zarzàdu Mi dzynarodowego Stowarzyszenia ds. Wspieranego Zatrudnienia, który przedstawi (w sposób brawurowy) najwa niejsze problemy zwiàzane z zatrudnianiem osób niepe nosprawnych i mo liwoêci, jakie stwarza w tym zakresie wejêcie do Unii Europejskiej. Sympozjum zakoƒczy referat Krystyny Mrugalskiej na tytu owy, jubileuszowy temat. Przed po udniem na sympozjum wystàpi a ponownie Orkiestra Vita Activa, która ma w swoim repertuarze ju tyle utworów, e mog a zaprezentowaç zupe nie inny (choç równie zachwycajàcy) koncert ni poprzedniego dnia. Zakoƒczy y si obchody Jubileuszu - czas podsumowaƒ, ale tak e czas planowania dzia aƒ na nast pny rok i kolejne lata. Ojciec Salij powiedzia : Dzisiaj, z perspektywy zaledwie czterdziestu lat postulaty, które wtedy by y formu owane, wydajà si takie oczywiste, takie banalne, ale to w aênie dlatego, e Stowarzyszenie ma ju czterdzieêci lat. MyÊl, e w obecnych czasach b yskawicznej wr cz wymiany informacji, to wszystko, co teraz jest formu owane przez cz onków Stowarzyszenia, co planujà na nast pne lata - dzi ki ich determinacji, ich zaanga owaniu oraz dzi ki wspólnemu dzia aniu - ma szanse na pewno wczeêniej ni za czterdzieêci lat staç si takie oczywiste. Sympozjum Naukowe. Selfadwokaci: Adam Komierzyƒski i Stanis aw Bia o w rozmowie z Krystynà Mrugalskà. Barbara Ewa Abramowska Odznaczeni medalem Fideliter et Constanter W adys aw Antos Jerzy Bia oƒ Helena Brodzka Izabela Darecka Ryszard Dembowski Ryszard Dru ba Danuta Formella Urszula Gie don Bo ena Gwizdek Ewa Kamiƒska Monika Kastory-Bronowska Lidia Klaro-Celej Jowita Klusik Ma gorzata Kowarska Janina Krysta Albert Krystyniak Poli Kurcewicz-Krystyniak Anna Kuczma Gra yna Kukulska Maria Kurek Ewa Lichtaƒska Teresa Ma ek-konieczna Krzysztof Marciniak Lech Marschall Jadwiga Marzjan Gra yna Michalska Barbara Mazurek Henryk Molenda Jan Motyka Magdalena Nowicka Miros aw Paw owski Beata Pepliƒska - Strehlau Mieczys aw Piotrowicz Marita Przedpe ska -Winiarczyk Alicja Romaniuk Teresa Serafin Stefan Staniec Joanna Szadkowska Maria Turlej Czes awa Wójcik Janina Zachwieja Helena Zieliƒska Danuta mijowska 7

8 TWÓRCZOÂå WÂRÓD DOBRYCH LUDZI Wiersz Nieporozumienie Bartosza Mazura ukaza si dwa lata temu w jego debiutanckim tomiku pt. Âwiat o i cieƒ, wydanym przez Wydawnictwo Dom Ksià ki w Cz stochowie. Poeta mia wtedy tylko 20 lat i dopiero co skoƒczy szko. Zdoby te pierwszà nagrod w Turnieju Jednego Wiersza, organizowanym przez cz stochowski OÊrodek Promocji Kultury Gaude Mater. Po dwóch latach powtórzy ten sukces, zdobywajàc pierwsze miejsce za wiersz Do Julii, a jego dorobek wzbogaci o wydanie drugiego tomiku poezji pt. Do ludzkich serc. Jak napisa promotor jego twórczoêci Tadeusz Gierymski: Tomik jest lepszy, dojrzalszy od pierwszej ksià ki Bartka Mazura. Wiersze g bsze, pi kniejsze. Znów zachwyci mnie swà ch opi cà wra liwoêcià na otaczajàcy go Êwiat.... A Bartosz Mazur nie tylko mo e zachwycaç swà wra liwoêcià, ale tak e konsekwencjà w poêwi ceniu si poezji, pogodà ducha, akceptacjà otoczenia i siebie. Mama Bartosza wspomina jego wczesne dzieciƒstwo: Bardzo lubi bajki. Ja mu te bajki czyta am i komentowa am. Szybko umia swoje problemy wypowiedzieç. Jest bardzo spokojnym, zdyscyplinowanym m odym cz owiekiem. Pomaga w za atwianiu codziennych spraw - chodzi na zakupy, robi op aty, zamawia domowe reperacje. Wszystko to potrafi zrobiç, choç wymaga od rodziców cierpliwoêci. Nauczy ich tego, e do niego dociera wolniej. Wyt umaczy nam, e on nie jest automatem - my przyciskamy guzik i on ju pracuje. Mówi, e ma takà poprzeczk, która nie pozwala mu si zerwaç i od razu coê zrobiç, e do niego musi dotrzeç i on to zrobi. PRAGNIENIE Chcia bym dzieƒ ka dy chwaliç Nie potrafi W snach Szukam sensu ycia Co rano trafiam w ten sam mur Na palcach odliczam stracony czas Pod kopu à czaszki MyÊli toczà kolejny spór Znów powstaj Przyjmuj krzy Zaciskam z by By nie czuç Ostro zakoƒczonych gwoêdzi. Edukacja Bartosza Mazura jest przyk adem niedoskona oêci systemu nauczania osób niepe nosprawnych. Pomimo jego prawdziwie g bokiego zainteresowania poezjà - od wczesnoszkolnych lat, pomimo braku umiej tnoêci manualnych, pomimo ewidentnych zdolnoêci w przedmiotach i dzia aniach pami ciowych - zdoby zawód tapicera, którego nigdy czynnie nie uprawia i zapewne nigdy nie b dzie wykonywa w przysz oêci. KtoÊ zadecydowa za niego, ale tak e wbrew niemu. Mo e nale a oby spojrzeç na to tak e w kategoriach marnotrawstwa Êrodków? Przecie przez kilka lat op acano nauczycieli zawodu i np. materia y do pracy. Po co? W szkole, oprócz j zyka polskiego, lubi uczyç si geografii, historii i biologii, ale tak e towaroznawstwa i wiedzy o spo eczeƒstwie. Mama wspomina jego korespondencj z polonistkà, która kiedyê nie oceni a jego wypracowania, opatrujàc komentarzem nie na temat. Bartosz odpisa, e poniewa w o y w to swojà prac, to nale y si ocena; mo e byç najwy ej obni ona z tego powodu, e nie na temat. PRZYSTA Przycumuj do d bowej kapliczki W letni czas Z ó r ce w leênym konfesjonale W mi kkich liêciach i szorstkiej korze drzew Odszukaj Boga Spytaj do czego Ci powo a I czy spe niasz jego nadziej? NIEPOROZUMIENIE yj wêród dziwnych ludzi Co S oƒca zapachu szukajà Drzewo o nazw pytajà A drogà do celu idà A przecie nie o to chodzi Czy ró a b kitna czy bia a Czy S oƒce ma barw czy zapach Czy rzeka do morza si wla a Wa niejsze e kwiaty pi kne e S oƒce nas ciep em obleka A rzeka p ynàc w nieznane z nadziejà na kres swój czeka Bartosz Mazur jest poetà. Nie wiadomo jak b dzie wyglàda a jego przysz oêç (ma problemy ze wzrokiem), ale to, co ju stworzy Êwiadczy o jego prawdziwym zaanga- owaniu i poêwi ceniu si poezji. Poezja sta a si jego sposobem na ycie, yciem w aênie. Dobrze si sta o, e znalaz w swojej rodzinie prawdziwe oparcie, a w swoim mieêcie ludzi, którzy go docenili i pomogli zaistnieç publicznie. Taka akceptacja daje poczucie celowoêci tego, co si robi. Jak rzadko który poeta w wieku 22 lat Bartosz Mazur ma na swoim koncie dwa wydane tomiki. Odniós sukces. ycz mu wielu jeszcze sukcesów. Barbara Ewa Abramowska WAKACJE Na mistycznych strunach paj czyny Leniwie wiatr wygrywa W misterny ywop ot r kami zakochanych Wplecione g owy kwiatów Kot o zielonych oczach mi kko s ania si na nogach Szcz Êcie z nim w druje S oneczny zegar wybija spokojnà godzin. 8

9 TWÓRCZOÂå WYWIAD Z POETÑ Panie Bartoszu, czy ma Pan kolegów? Kilku mam. W aêciwie z ca ej Polski: jeden mieszka w Secyminie, drugi w Herbach Starych, trzeci w Radomsku. Skàd si znacie? Ze szko y. Jaka to by a szko a? To by Zespó Szkó Zawodowych, uczy- em si tam tapicerstwa. Ale poniewa mi to tapicerstwo nie sz o, to lubi em uczyç si teorii a nie praktyki. Czy w szkole nauczy si Pan czytaç i pisaç? W domu. Troch w domu i troch jeszcze w przedszkolu. Co Pan teraz robi, jak wyglàda Pana ycie? Oddaj si w aêciwie tylko poezji i komputerowi. Czy codziennie Pan siedzi przy komputerze? Ró nie, czasem co drugi dzieƒ, czasem raz na tydzieƒ. Narobi em sobie ró nych plików, podplików. Co Pan robi na komputerze oprócz pisania wierszy? Gry mi poch aniajà du o czasu, teraz skoki narciarskie. W ogóle interesuje mnie sport. Uprawia Pan jakàê dyscyplin? Amatorsko gram troch w pi k no nà, siatkówk, badmintona, tenisa sto owego. Je d na rowerze, p ywam. Jeszcze w szkole podstawowej bra em udzia w np. biegach. Z kim pan gra w siatkówk czy w tenisa? Spotykam si z kolegami w takim podmiejskim klubie, w Prad ach. WczeÊniej, jeszcze w zespole szkó gra em w klubie na Pó nocy (dzielnica Cz stochowy). Porozmawiajmy o wierszach. O czym pan pisze? Erotyki, wiersze o przyrodzie te, a najwi cej o relacjach cz owieka z Bogiem. Czy w erotykach to sà Pana wyobra enia o mi oêci? Tak. Czy by Pan kiedyê zakochany? Raz. To by a kole anka ze szko y. Jak si skoƒczy a ta mi oêç? Troch tak wulgarnie. (Êmieje si ) Uderzy a mnie i zerwa em z nià. A ta druga wielka dziedzina - relacje z Bogiem? Czy w wierszach jest poszukiwanie Boga, czy Pan si ju z Nim zaprzyjaêni? Mo e inaczej - w wierszach jest poszukiwanie prawdy o relacjach mi dzy Êwiatem metafizycznym, nadprzyrodzonym a naszym Êwiatopoglàdem, w wyobra eniu ludzkim. Ma Pan bardzo bogate s ownictwo, czy Pan du o czyta? Teraz to raczej internet,... rozmowy. Chodz do kin, do teatrów, do filharmonii. Z kim Pan zazwyczaj chodzi na koncerty? Z rodzinà: mamà, siostrà, nieraz z bratem, bratowà. Kiedy powsta Pana pierwszy wiersz? Ju w szkole interesowa y mnie wiersze. Czyta em te wiersze i myêla em, e ja je dokoƒcz i pisa em je dalej. W aêciwie taki pierwszy wiersz napisa em do nauczycielki, eby nauczyç jà, eby nie krzycza a na uczniów. Czy Pan si czuje inny? Nie. Czy chcia by Pan pracowaç zawodowo? Sytuacja na rynku pracy jest ci ka, jak ktoê ma grup inwalidzkà, to nie przyjmujà do pracy. Ale nawet nie wiem czy znalaz- aby si praca dla mnie. Jakà prac chcia by Pan wykonywaç? CoÊ w informatyce. O studiach myêla- em, najpierw o maturze. Uda oby si Panu zdaç matur z matematyki? Mog yby byç problemy, ale z geografii czy biologii... Jak si do Pana odnoszà koledzy poeci z Cz stochowy? To jest taki klub emerytów i rencistów, (Êmieje si ) a ja tam jestem jedynym rencistà. Spotykamy si, czytamy swoje wiersze i rozmawiamy na ich temat. Czy koledzy wypowiadajà si krytycznie o pana wierszach? Tej krytyki jest tak ma o, jakby jej nie by o. Czy pod wp ywem opinii zmienia Pan coê w wierszach? W aêciwie nie zmieniam, bardzo ma o. Jak to jest - siada Pan do komputera i samo si pisze? Samo. Dlaczego raz Pan pisze o motylach a raz o mi oêci? Czy ma na to wp yw pogoda za oknem, pora roku? Nie, pogoda wp ywu nie ma, to zale y od czegoê zupe nie innego. Raz pisz o przyrodzie, o lecie, drugi raz z kolei o przemijaniu. Staram si subiektywnie powi kszaç dorobek wierszy. Raczej to zale y od natchnienia a nie od pogody. Czy pisze Pan rano, czy wieczorami? To jest ten sam problem - natchnienie. Kiedy przyjdzie, to siadam i pisz. Bardzo ró nie - czasem w nocy, o pó nocy. Czy by Pan dumny jak zobaczy nowowydany tomik? Tak. Bardzo. Czy lubi Pan wyst powaç, mówiç swoje wiersze? Z jednej strony lubi, ale z drugiej mam zastrze enia. Jeszcze w szkole na akademiach mia em trem. Dopóki tej tremy nie zgubi em, to trudno by o wyst p uznaç za przyjemnoêç. Jak Pan si tej tremy pozby? JakoÊ uda o mi si jej pozbyç. Trzeba mieç do tego odpowiednie podejêcie. To podejêcie ma kszta t dosyç skomplikowany. Braç pastylki, eby to znikn o - to nie jest dobre, to os abia. Przygotowuj si tak: po pierwsze nagrywam si na kasety, robi poprawki, a w koƒcu jest dobry efekt. Zawsze chc to mieç ju za sobà i to mnie tak trzyma, eby tremy nie by o. eby jak najlepiej wypaêç i mieç to ju za sobà. T metod wypróbowa em równie w yciu. Le a em w szpitalu, mia em mieç robionà gastroskopi - bardzo nieprzyjemne badanie. PomyÊla em sobie raz kozie Êmierç i poszed em na to badanie. Przesz o, min o. Trzeba to mieç za sobà. Czy nie uwa a Pan, e dobrze by oby pochodziç do logopedy? Chodzi em w szkole podstawowej. Ja mam trudny zgryz, ale lekarz odmówi mi zrobienia aparatu na z by, a to jest chyba wa ne. Jakie Pan ma plany na przysz oêç? Chcia bym wydaç trzeci tomik. Czy ju si nazbiera o tyle wierszy? No ju troch jest, oko o dwudziestu paru. Czy te wiersze sà dobre? JakoÊciowo coraz lepsze. Moim najwi kszym marzeniem jest, oprócz wydania tomiku, nagranie wierszy na p yty kompaktowe. eby mo na by o dotrzeç do jak najwi kszej liczby odbiorców, na przyk ad niewidomych. Do Julii Rozmawia a: BEA Odnaleêç zapach W twoich w osach Julio ksi niczko fiordów W oczach niebo odkryç Na ó ku pod baldachimem Falowaç okr tem uczuç Nami tnych Spojrzeç we wn trze I bez najmniejszego drgni cia Na skrzyd ach mi oêci Odlecieç w nieznane Dotknàç piersi by poczuç Pulsujàce serce W koƒcu usnàç W goràcu cia 9

10 NIEPE NOSPRAWNI W POLSCE CO TO JEST PFON? W dniu 16 lipca 2003 roku podczas specjalnie zorganizowanej konferencji prasowej pod has em Kto reprezentuje osoby niepe nosprawne - utworzenie Polskiego Forum Osób Niepe nosprawnych Polska us ysza a o powstaniu nowej, ogólnopolskiej organizacji. Polskie Forum Osób Niepe nosprawnych zosta o za o one przez cztery najwi ksze organizacje osób niepe nosprawnych, które reprezentujà g ówne rodzaje niepe nosprawnoêci. Cz onkami - za o ycielami sà: Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym, Polski Zwiàzek Niewidomych, Polski Zwiàzek G uchych oraz Ogólnopolska Federacja Organizacji Osób Niesprawnych Ruchowo. Jest to zgodne z zasadà reprezentatywnoêci przyj tà przez European Disability Forum (Europejskie Forum Osób Niepe nosprawnych), wed ug której co najmniej jedna organizacja reprezentujàca osoby niepe nosprawne z tytu u: dysfunkcji narzàdu s uchu, dysfunkcji narzàdu ruchu, upoêledzenia umys owego lub dysfunkcji narzàdu wzroku, musi byç cz onkiem Forum przez ca y czas jego trwania. W aênie realizujàc powy szà zasad, w celu stworzenia wspólnej, jednolitej reprezentacji ruchu niepe nosprawnych w Polsce, cz onkowie - za o yciele postanowili powo aç do ycia PFON, jak równie zaprosiç wszystkie organizacje zainteresowane cz onkostwem w nim do zg aszania swego akcesu. PFON jest zwiàzkiem apolitycznym i nie prowadzi dzia alnoêci o charakterze zarobkowym. Cz onkowie Forum zachowujà pe nà niezale noêç. PFON tworzà, na zasadzie dobrowolnej przynale noêci, stowarzyszenia i zwiàzki stowarzyszeƒ osób niepe nosprawnych. PFON wyst puje w sprawach wspólnych ca emu Êrodowisku niepe nosprawnych i nie roêci sobie adnych praw do przejmowania kompetencji cz onków ani innych organizacji pozarzàdowych. Misjà Forum jest jednoczenie si spo ecznych i instytucjonalnych dla tworzenia warunków wyrównywania szans osób niepe nosprawnych, ich równego uczestnictwa w yciu spo ecznym oraz walki ze wszelkimi przejawami dyskryminacji osób niepe nosprawnych, aby mogli oni yç godnie i w pe ni korzystaç z przys ugujàcych wszystkim praw cz owieka. PFON postawi o przed sobà cele, których realizacja wymaga g bokiego zaanga owania oraz wspó pracy wszystkich cz onków. Sà to: n tworzenie p aszczyzny wspó pracy i jednolitej reprezentacji stowarzyszeƒ osób niepe nosprawnych oraz rodzin osób niepe nosprawnych, gdy rodzaj niepe nosprawnoêci uniemo liwia samoreprezentacj ; n wp ywanie na polityk spo ecznà paƒstwa oraz na rozwiàzania prawne decydujàce o jakoêci ycia osób niepe nosprawnych w wymiarze osobowym, spo ecznym i ekonomicznym oraz ich równym traktowaniu, a tak e o wspieraniu ich rodzin; n zmienianie postaw spo ecznych wobec ludzi z niepe nosprawnoêciami - z opiekuƒczych, o nastawieniu wy àcznie charytatywnym, na uznajàce godnoêç i wartoêç osoby niepe nosprawnej, jej pozytywny potencja oraz prawa równe dla wszystkich; n umacnianie organizacji pozarzàdowych osób niepe nosprawnych i ich rodzin oraz partnerska wspó praca tych organizacji i ich zwiàzków z w adzà ustawodawczà i wykonawczà szczebla rzàdowego i samorzàdowego; n wspó praca z organizacjami pozarzàdowymi zagranicznymi i mi dzynarodowymi. PFON dà y do uzyskania statusu cz onka - obserwatora w Europejskim Forum Osób Niepe nosprawnych, a nast pnie - pe noprawnego cz onka tej organizacji. W adze PFON tworzà trzy kluczowe organy: Kongres, Zarzàd oraz Komisja Rewizyjna. Najwy szà w adzà organizacji jest Kongres, który sk ada si z delegatów -przedstawicieli stowarzyszeƒ i zwiàzków stowarzyszeƒ b dàcych cz onkami Forum. W zwiàzku z tym, e Kongres zbiera si w miar potrzeby, nie rzadziej jednak ni raz w roku, w czasie kiedy nie obraduje, najwy szà w adzà Forum pozostaje Zarzàd Polskiego Forum Osób Niepe nosprawnych. Funkcj tymczasowej przewodniczàcej Zarzàdu, do czasu wyborów przez Kongres, pe ni Krystyna Mrugalska. Do kompetencji Zarzàdu nale y przede wszystkim reprezentowanie Forum wobec w adz rzàdowych i samorzàdowych, organizacji pozarzàdowych oraz w adz i organizacji mi dzynarodowych, kierowanie dzia alnoêcià organizacji. Natomiast organem kontrolnym pozostaje Komisja Rewizyjna, która przede wszystkim kontroluje dzia alnoêç statutowà i finansowà Forum, opiniuje roczne sprawozdania finansowe, itp. Cz onkiem Polskiego Forum Osób Niepe nosprawnych mo e zostaç ka de stowarzyszenie lub zwiàzek stowarzyszeƒ, który spe nia àcznie nast pujàce warunki: 1. jest stowarzyszeniem lub zwiàzkiem stowarzyszeƒ o ogólnopolskim zasi gu dzia ania, 2. jest zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sàdowym, 3. posiada jednostki organizacyjne wi cej ni w po owie liczby województw, przy czym w przypadku zwiàzków stowarzyszeƒ jako jednostki organizacyjne rozumie si tak e zrzeszone organizacje i ich oddzia y terenowe, 4. osoby niepe nosprawne legitymujàce si odpowiednim orzeczeniem o niepe nosprawnoêci stanowià przynajmniej 50% zwyczajnych cz onków stowarzyszenia lub stowarzyszeƒ wchodzàcych w sk ad zwiàzku stowarzyszeƒ. W przypadku stowarzyszeƒ, w których z powodu niepe noletnoêci lub rodzaju niepe nosprawnoêci samoreprezentacja osób niepe nosprawnych nie jest mo liwa - do wymaganych 50% zwyczajnych cz onków zaliczani sà rodzice i opiekunowie prawni, 5. w sk ad w adz statutowych wchodzi przynajmniej po owa osób niepe nosprawnych zgodnie z zasadami przewidzianymi powy ej, 6. statutowe w adze stowarzyszenia lub zwiàzku stowarzyszeƒ wyra à wol przynale noêci do Forum, 7. op aca w Forum sk adki cz onkowskie ustalone przez Zarzàd Forum. Wprowadzenie takiego zapisu do treêci statutu Polskiego Forum Osób Niepe nosprawnych jest spowodowane potrzebà utworzenia jednej ogólnokrajowej organizacji parasolowej, której zadaniem jest zrzeszanie przedstawicieli wszystkich najwa niejszych organizacji reprezentujàcych g ówne rodzaje niepe nosprawnoêci. Nale y w tym miejscu podkreêliç, e Polskie Forum Osób Niepe nosprawnych nie jest organizacjà, której podstawowym zadaniem jest reprezentowanie stowarzyszeƒ czy zwiàzków osób niepe nosprawnych zarówno na forum europejskim, jak i krajowym, ale reprezentowanie interesów osób niepe nosprawnych bezpoêrednio, lub przez rodziców osób niepe nosprawnych, które nie sà w stanie reprezentowaç si samodzielnie. Jaros aw Kamiƒski 10

11 TEKST ATWY DO CZYTANIA Ka dy cz owiek ma prawo do pracy Kiedy jesteêmy ju doroêli mo emy iêç do pracy. Co to jest praca? To wykonywanie ró nych rzeczy, na przyk ad pomaganie w sklepie, za co mo emy dostawaç pieniàdze, czyli zarabiaç. W wielu krajach pracodawcy wiedzà, e zatrudnianie osób o ró norodnych umiej tnoêciach jest korzystne dla przedsi biorstwa. Pracodawca do g ówny szef. Cz sto rozmawiamy o pracy. Trzeba du o umieç, aby pracowaç. Osoby, które chodzà do warsztatu terapii zaj ciowej mogà si tego nauczyç. To pozwoli im pójêç do pracy w prawdziwym zak adzie pracy. Pracownicy mówià o swoim zak adzie: moja firma, bo tam pracujà. 8

12 TEKST ATWY DO CZYTANIA Gdzie mo na znaleêç prac? Pomogà ci w szukaniu pracy urz dnicy Powiatowego Urz du Pracy w twojej miejscowoêci. PowinieneÊ pójêç do Urz du Pracy i wziàç ze sobà: dowód osobisty odcinek renty z ostatniego miesiàca orzeczenie o niepe nosprawnoêci Urz dnik zarejestruje ci w tym urz dzie. Staniesz si wtedy osobà, która poszukuje pracy. Mo esz korzystaç z pomocy w znalezieniu pracy. W twoim warsztacie terapii zaj ciowej jest osoba, która mo e ci pomóc w szukaniu pracy. Pomo e ci zrozumieç trudne terminy urz dowe, mo e pomóc ci opowiedzieç, co potrafisz robiç. Czasami pracodawcy szukajà osoby o takich umiej tnoêciach jak twoje i wtedy urz dniczka zawiadomi ci o tym. W Urz dzie Pracy pracujà te doradcy zawodowi. Sà to osoby, które pomogà ci opowiedzieç, co potrafisz robiç i wybraç rodzaj pracy. Je eli pracodawca szuka osoby, która potrafi robiç to, co umiesz robiç ty - umówi ci na rozmow.

13 TEKST ATWY DO CZYTANIA Rozmowa o pracy jest bardzo wa na. Czasem rozmow o pracy nazywamy rozmowà kwalifikacyjnà. W czasie rozmowy kwalifikacyjnej dowiadujesz si : jakie b dziesz mia obowiàzki, ile pieni dzy dostaniesz za swojà prac, ile godzin b dziesz pracowa, gdzie b dziesz pracowa. Mo esz zadawaç pytania na temat tej pracy i zobaczyç czy warunki sà dla ciebie dobre. Je eli wiesz, e êle czujesz si sam w nowym miejscu mo esz poprosiç, by w czasie rozmowy towarzyszy a ci osoba wspierajàca. Ona ci pomo e. B dziesz si czu bezpiecznie. 8

14 TEKST ATWY DO CZYTANIA Je eli wszystko pójdzie dobrze b dziesz móg zaczàç prac, ale najpierw trzeba podpisaç umow o prac Co to jest umowa o prac? To napisane porozumienie mi dzy tobà a osobà, u której b dziesz pracowa - twoim pracodawcà. Umowa informuje o: o twoich obowiàzkach w pracy o czasie twojej pracy o miejscu, w którym b dziesz pracowaç o pieniàdzach, które b dziesz zarabia. A czy ty zastawia eê si jakà prac chcia byê wykonywaç? Czy dowiadywa eê si o takà prac? Napisz do nas o tym. Czekamy na Twój list. Skrzynka korespondencyjna redakcji: Spo eczeƒstwo dla Wszystkich ul. G ogowa 2b Warszawa opracowa a: Dorota Wójcik PSOUU wyda o t umaczenie trzech poradników opracowanych przez MENCAP - angielskà organizacj dzia ajàcà na rzecz osób z niepe nosprawnoêcià intelektualnà, pt.: Praca dla osób niepe nosprawnych. Poradnik dla rodziców i opiekunów, Praca dla osób niepe nosprawnych. Poradnik dla pracodawców i Praca dla osób niepe nosprawnych. Poradnik dla osób z niepe nosprawnoêcià intelektualnà. Poradniki mo na zamówiç w Zarzàdzie G ównym PSOUU.

15 W DRODZE DO UNII EUROPEJSKIEJ EUROPEJSKI PARLAMENT OSÓB NIEPE NOSPRAWNYCH W listopadzie mia o miejsce wydarzenie, które stanowi kolejny bardzo wa ny krok dla europejskiego ruchu osób niepe nosprawnych. W dziesiàtà rocznic przyj cia przez ONZ Standardowych Zasad Wyrównywania Szans Osób Niepe nosprawnych, 10 i 11 listopada 2003 roku w siedzibie Parlamentu Europejskiego w Brukseli, odby y si obrady Europejskiego Parlamentu Osób Niepe nosprawnych. Wzi o w nich udzia oko o 200. przedstawicieli organizacji zrzeszajàcych ludzi z ró nymi rodzajami niepe nosprawnoêci, dzia ajàcych na szczeblach europejskim i krajowych, z 28. krajów Europy, a tak e wielu cz onków Parlamentu Europejskiego. Spotkanie to zosta o zorganizowane wspólnie przez Parlament Europejski i Europejskie Forum Osób Niepe nosprawnych. Przedstawiciele osób niepe nosprawnych mieli mo liwoêç zaprezentowania swoich oczekiwaƒ politycznych oraz wypowiedzenia si w obronie swoich praw. W wyniku dwudniowej debaty, uczestnicy przyj li Rezolucj dotyczàcà Europejskiego Roku Osób Niepe nosprawnych oraz dalszych dzia aƒ na rzecz osób niepe nosprawnych po jego zakoƒczeniu. Przyj to Polska delegacja na sali obrad. Od lewej stojà: Anna Rozborska (PZN), Andrzej Janocha (PSOUU), Krystyna Mrugalska (PSOUU), Sylwester Peryt (PZN), Magdalena Skiba (PSOUU), Magdalena Kowalczyk (OFOONR); siedzà: Ma gorzata Woêniakowska (PZG), Izabela Odrobiƒska (OFOONR), Joanna Ciesielska (PZG). Przemawia Anna Rozborska. tak e Manifest zwiàzany ze zbli ajàcymi si wyborami do Parlamentu Europejskiego w maju 2004 roku. Zarówno w powy szych dokumentach jak i w wypowiedziach uczestników znalaz y si nast pujàce postulaty: n Potrzeba przyj cia horyzontalnego prawodawstwa, które chroni oby osoby niepe nosprawne przed dyskryminacjà we wszystkich dziedzinach ycia - ta idea ma ju poparcie Parlamentu Europejskiego; n Zapewnienie w Konstytucji UE przyjmowania wszystkich przepisów prawnych dotyczàcych dyskryminacji osób niepe nosprawnych kwalifikowanà wi kszoêcià g osów, a nie - tak, jak do tej pory - jednomyêlnie; n Spowodowanie wi kszej dost pnoêci przysz orocznych wyborów do Parlamentu Europejskiego dla niepe nosprawnych wyborców oraz niepe nosprawnych kandydatów do Parlamentu. W swoim otwierajàcym wystàpieniu Theo Bouwman, przewodniczàcy Komitetu ds. Zatrudnienia i Spraw Spo ecznych, podkreêli, e to wydarzenie nale y do osób niepe nosprawnych oraz zadeklarowa kontynuacj wysi ków Komitetu w kierunku zwalczania dyskryminacji osób niepe nosprawnych zarówno na rynku pracy, jak i w innych dziedzinach. Komisarz z tego samego Komitetu, Anna Diamantopoulou, przedstawi a inne stanowisko: wprawdzie Komitet stara si braç pod uwag kwestie osób niepe nosprawnych we wszystkich dzia aniach i strategiach, jednak - jej zdaniem - nowa dyrektywa nie mo e zostaç przyj ta dopóki poprzednia dyrektywa dotyczàca zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu nie zosta a wdro ona we wszystkich krajach cz onkowskich. Wiele krajów ma znaczne problemy w sprostaniu wymaganiom ju obowiàzujàcej dyrektywy, nie mo na wi c uchwalaç nowej. Jednak e, przewodniczàcy Europejskiego Forum Osób Niepe nosprawnych, Yanis Vardakastanis, wyrazi swoje przekonanie, e Europejski Parlament Osób Niepe nosprawnych jest bardzo wa nym krokiem na drodze do przyj cia dyrektywy chroniàcej osoby niepe nosprawne przed dyskryminacjà we wszystkich dziedzinach ycia w ca ej Europie. W spotkaniu Europejskiego Parlamentu Osób Niepe nosprawnych wzi li udzia tak e przedstawiciele Polskiego Forum Osób Niepe nosprawnych, reprezentujàcy ró ne grupy niepe nosprawnoêci (z Polskiego Zwiàzku Niewidomych, Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z UpoÊledzeniem Umys owym, Polskiego Zwiàzku G uchych i Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Osób Niepe nosprawnych Ruchowo). W wystàpieniu na forum Parlamentu przedstawiciele PFON opowiedzieli si za przyj ciem nowej dyrektywy dajàcej mo liwoêci monitorowania i kontroli dzia aƒ publicznych na rzecz osób niepe nosprawnych, rzeczywistego uczestnictwa w dialogu spo ecznym, a tak e wprowadzenia szczegó owych standardów w zakresie polityki spo ecznej wobec osób niepe nosprawnych. Anna Rozborska Rezolucja i Manifest Europejskiego Parlamentu Osób Niepe nosprawnych zostanà zamieszczone na stronie internetowej 15

16 W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ PRACA CHRONIONA, ZATRUDNIENIE DOSTOSOWANE Poj cie zatrudnienia chronionego jest ró ne w poszczególnych paƒstwach Unii Europejskiej. Komitet Ministrów Rady Europy przyjà w 1992 roku, e zatrudnienie w trybie chronionym traktowane jest jako etap przejêciowy, jako przygotowanie do zatrudnienia na otwartym rynku pracy. W zale noêci od kraju, osoby niepe nosprawne zatrudnione w Êrodowisku chronionym wykonujà pracà zarobkowà, zazwyczaj w przemyêle lub w us ugach, na podstawie umowy o prac. W wi kszoêci krajów UE g ównà formà zatrudnienia chronionego jest nadal zak ad pracy chronionej, który oferuje osobom niepe nosprawnym prac w Êrodowisku przystosowanym, zapewniajàcym bezpieczeƒstwo, ale jednak mniej lub bardziej izolowanym. Ostatnio wiele paƒstw UE nastawia si na nowy styl zatrudnienia chronionego, bardziej zintegrowany z otwartym rynkiem pracy, jak np. tworzenie w zwyk ych zak adach stanowisk pracy chronionej, wyszukiwanie indywidualnych miejsc pracy wykonywanej poza zak adem pracy chronionej, w ramach oddelegowania pracownika niepe nosprawnego do innego pracodawcy na otwartym rynku, zatrudnienie wspomagane, polegajàce na towarzyszeniu osobie niepe nosprawnej, czasami doêç intensywnym, przez osob specjalnie do tego celu przeszkolonà. Liczba osób przechodzàcych z chronionego na otwarty rynek pracy w wi kszoêci krajów UE jest wcià zbyt ma a. Ró ne sà tego przyczyny. Ârodowisko otwarte nie zawsze jest przygotowane do zaakceptowania pracowników niepe nosprawnych, nawet jeêli oni chcà i mogà pracowaç. Niekiedy na przeszkodzie stoi sam zak ad pracy chronionej, który wobec koniecznoêci zmieszczenia si w bud ecie przetrzymuje najbardziej wydajnych pracowników niepe nosprawnych, oferujàc im np. promocje wewnàtrz zak adu lub w àczajàc ich do kadry, zamiast nak aniaç do szukania pracy na rynku otwartym. Równie same osoby niepe nosprawne i ich rodziny nie zawsze chcà zaakceptowaç niepewnoêç ekonomicznà na otwartym rynku pracy, wynikajàcà z gospodarki wolnorynkowej i opuêciç Êrodowisko chronione, dostosowane i gwarantujàce im sta e dochody. Jakie sà formy pracy chronionej we Francji? OÊrodek Pomocy poprzez Prac (Centre d Aide par le Travail - CAT) jest instytucjà medyczno-socjalnà, finansowanà przez paƒstwo, a nie przedsi biorstwem. Zatrudnione tam osoby niepe nosprawne stajà si pracownikami niepe nosprawnymi, ale nie majà takiego samego statusu (z wyjàtkiem zasad dotyczàcych higieny i bezpieczeƒstwa) jak pracownicy Zak adów Pracy Chronionej (Atelier Protégé - AP) lub na otwartym AKTYWNA POPULACJA OSÓB NIEPE NOSPRAWNYCH we Francji w 2002 roku zatrudnionych, z czego: w Êrodowisku otwartym w sektorze publicznym w sektorze prywatnym w Êrodowisku chronionym w AP w CAT pracujàcych niezale nie osób poszukuje pracy rynku. Np. nie mogà byç zwolnieni z pracy, ale te nie mogà zrzeszaç si w zwiàzkach zawodowych. Celem CAT jest w àczenie do ycia zawodowego i spo- ecznego osób niepe nosprawnych, które przez d u szy czas lub tylko okresowo napotykajà trudnoêci w wykonywaniu jakiegoê zaj cia na otwartym rynku pracy lub w Zak adzie Pracy Chronionej. AP powinno zatrudniaç przynajmniej 80% niepe nosprawnych pracowników produkcyjnych. We Francji osoby niepe nosprawne mogà byç tak e zatrudnione przez OÊrodki Dystrybucji Pracy w Domu (CDTD) - odpowiednik pracy nak adczej w Polsce. Kierowaniem do specjalistycznych placówek, ocenianiem potencjalnych zdolnoêci do pracy i orzekaniem o stopniach niepe nosprawnoêci zajmuje si Komisja Techniczna, Orientacji i Przekwalifikowania (COTOREP). Mo e zdarzyç si tak, e COTOREP od razu skieruje osob niepe nosprawnà na otwarty rynek pracy. O tym fakcie zawiadamiana jest Agencja ds. Zatrudnienia, która przejmuje spraw i szuka dla tej osoby pracy. Je eli zdolnoêci do wykonywania pracy przez osob niepe nosprawnà zostanà ocenione na poziomie przynajmniej 30% mo liwoêci pracownika pe nosprawnego, osoba ta otrzymuje skierowanie do OÊrodka Pomocy poprzez Prac (CAT) na okres próbny, który wynosi 6 miesi cy i jednorazowo mo e byç przed u ony do 12 miesi cy. W tym czasie osoba ta otrzymuje Zasi ek dla Doros ej Osoby Niepe nosprawnej. Po tym okresie, COTOREP w porozumieniu z CAT, wydaje decyzj o dalszej pracy w CAT lub - jeêli mo liwoêci i wydajnoêç danej osoby zwi kszy y si - o skierowaniu jej do Zak adu Pracy Chronionej (AP) lub na otwarty rynek pracy. Zdarza si, e CAT i AP usytuowane sà obok siebie, prowadzi je jedna organizacja, pracownicy niepe nosprawni jednej i drugiej placówki oraz kadra instruktorów znajà si, korzystajà np. ze wspólnej sto ówki, wspólnie sp dzajà wolny czas. Wówczas przejêcie z CAT do AP jest atwiejsze i nie budzi obaw zwiàzanych z nowoêcià. OÊrodki Pomocy poprzez Prac starajà si mieç w rezerwie 1-2 miejsca i umo liwiç powrót osobie nie radzàcej sobie w AP lub na otwartym rynku. Opracowywane sà specjalne narz dzia pozwalajàce na dokonywanie obiektywnej oceny oraz programy, które dbajà o to, aby taki powrót nie by odbierany jako regres. Stosuje si te inne sposoby, które, jak mówi Gerard Zibi, dyrektor Stowarzyszenia Dyrektorów i Pracowników CAT, autor licznych prac o zatrudnieniu chronionym, pozwalajà szukaç nowych rozwiàzaƒ, zapewniajàcych ciàg oêç mi dzy placówkà a yciem niezale nym i nie trzymania si sztywno postawy wszystko albo nic. Jest to np. tworzenie etapów przej- Êciowych, ochrona cz Êciowa, integracja niepe na z mo liwoêcià powrotu do ochrony pe nej lub integracji ca kowitej. Kto jest organizatorem pracy chronionej? Placówki pracy chronionej prowadzone sà przez ogólnonarodowe stowarzysze- 16

17 W KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ ADAPEI 44 ko o Nantes w Bretanii prowadzi 11 CAT (804 osoby niepe nosprawnych) i 6 AP (180 osób niepe nosprawnych). Oprócz tradycyjnych us ug i produkcji, takich jak: sprzàtanie, mycie, czyszczenie, pranie i prasowanie, urzàdzanie terenów zielonych, pakowanie, sortowanie, wyrób drobnych rzeczy z drewna, uk adanie kostki brukowej, prowadzi: - kilka restauracji - piekarni - szkó karstwo - biologiczne warzywnictwo Natura i Post p uprawiane na 5. ha, w tym 3000 m 2 tuneli foliowych (specjalnoêç - cykoria, cebula). Zatrudnionych: 15 osób niepe nosprawnych i 2 instruktorów. Wyroby sprzedawane sà 3 razy w tygodniu na targach oraz w sklepach ze zdrowà ywnoêcià, spó dzielniom konsumenckim, hurtownikom, klientom, przedsi biorstwom agrospo ywczym. nia, takie jak: Stowarzyszenie Inwalidów Francji (APF), Unia Narodowa Stowarzyszeƒ Rodziców i Przyjació Osób UpoÊledzonych Umys owo (UNAPEI), Stowarzyszenie dla M odzie y i Osób Doros ych Niepe nosprawnych (APAJH). Stowarzyszenia te istniejà i dzia ajà bardzo d ugo, niektóre od okresu mi dzywojennego, majà charakter organizacji po ytku publicznego i sà znane we Francji ze swojego dorobku. Prowadzà one cz sto wspólne kampanie z poziomu zawiàzywanych krajowych i mi dzynarodowych platform wspó pracy, np. Narodowej Rady Konsultacyjnej Osób Niepe nosprawnych, Komitetu Porozumienia Stowarzyszeƒ Rodziców Osób Niepe nosprawnych i innych. Stowarzyszenia te dysponujà oko o miejsc pracy chronionej: w CAT oraz w AP i w OÊrodkach Dystrybucji Pracy w Domu (CDTD). W CAT 90% pracowników niepe nosprawnych stanowià osoby z niepe nosprawnoêcià intelektualnà, natomiast w AP i w CDTP wi cej jest zatrudnionych osób z niepe nosprawnoêcià fizycznà lub z niepe nosprawnoêciami sensorycznymi. Sama UNAPEI zrzesza 750 stowarzyszeƒ lokalnych, które prowadzà 600 CAT i AP dla ok osób, a jej kierownictwo ocenia, e nadal brakuje im oko o miejsc w ca ej Francji (o co usilnie walczà). Wprowadzona we Francji w 1987 roku ustawa o obowiàzku zatrudniania pracowników niepe nosprawnych nie przynios a oczekiwanych efektów; spowodowa a, e tylko 4% pracowników niepe nosprawnych zosta o w àczonych do pracy, a wi kszoêç instytucji wybra a finansowà op at (odpowiednik polskiej sk adki na PFRON) ni zatrudnianie ich. UNAPEI uwa a, e CAT sà wa nym instrumentem w àczania spo ecznego i zawodowego osób, które tam pracujà, cz sto z g bokim stopniem niepe nosprawnoêci, dla których praca na otwartym rynku nie jest i nigdy nie b dzie osiàgalna. Problem wià e si nie tylko z konsekwencjami niepe nosprawnoêci intelektualnej, ale równie z tym, e dla tych osób jest za ma o miejsc pracy w dzisiejszym spo eczeƒstwie, szczególnie na otwartym rynku pracy. CAT pozostaje wi c jedynym mo- liwym i ostatecznym miejscem w àczenia zawodowego i integracji. Stowarzyszenia prowadzàce placówki pracy chronionej walczà równie o polepszenie wspó pracy pomi dzy ministerstwami odpowiedzialnymi za edukacj i za prac, co pozwoli oby na lepszà koordynacj przygotowania zawodowego niepe nosprawnych uczniów oraz o zwi kszenie Êrodków bud etowych na podnoszenie kwalifikacji pracowników niepe nosprawnych na ka dym etapie ich ycia zawodowego. Starajà si tak e o stworzenie przynajmniej w ka dym departamencie Zespo- u Przygotowania i Ciàg oêci Przekwalifikowania Zawodowego Osób Niepe nosprawnych, a tak e S u b Wsparcia i Towarzyszenia w Pracy. Ile zarabiajà osoby niepe nosprawne? Pracownicy niepe nosprawni w CAT i w AP otrzymujà tzw. dochód gwarantowany, na który sk ada si : wynagrodzenie bezpoêrednie, wynoszàce od 5% do 35% minimalnego wynagrodzenia (wynagrodzenie minimalne wynosi aktualnie 1215 euro miesi cznie lub 7,19 euro za godzin, brutto) oraz dodatek do wynagrodzenia, finansowany przez paƒstwo (pomoc spo- ecznà). Wynosi on oko o 50% minimalnego wynagrodzenia. Osoba niepe nosprawna mo e tak e dodatkowo otrzymywaç Zasi ek dla Doros ej Osoby Niepe nosprawnej, wyp acany przez Kas Zasi ków Rodzinnych, ale ca oêç nie mo- e byç mniejsza ni 100% i wi ksza ni 110% minimalnego wynagrodzenia w CAT i 130% w AP. Dochód ten podlega op acaniu powszechnych sk adek z tytu u ubezpieczenia. Wynagrodzenie pracownika niepe nosprawnego zatrudnionego na otwartym rynku pracy w zasadzie niczym nie ró ni si od wynagrodzenia pracownika sprawnego. Jednak e z uwagi na jego mniejszà wydajnoêç, zak ad pracy mo e wystàpiç o wspó finansowanie wynagrodzenia przez paƒstwo. W Êrodowisku otwartym istniejà równie takie miejsca pracy, którym przyznano status zatrudnienia chronionego. Wynagrodzenie tych pracowników nie mo e byç ni sze ni po owa wynagrodzenia pracownika sprawnego, wykonujàcego to samo zaj cie. Pracownicy niepe nosprawni zatrudnieni na otwartym rynku, tak jak i w Êrodowisku chronionym sà obj ci zredukowanym, 35-godzinnym tygodniem pracy. Przys uguje im urlop, który wynosi 25 dni roboczych. Opracowa a: Lidia Czarkowska Wykorzystano fragmenty artyku u pt. W àczanie zawodowe, zamieszczonego w Vivre Ensemble nr 65 z sierpnia 2003 roku. W grudniu ka dego roku w dzielnicy aciƒskiej w Pary u, w bardzo znanym i ucz szczanym miejscu na placu St. Sulpice trwajà Êwiàteczne targi wyrobów osób niepe nosprawnych z CAT i AP z ca ej Francji. Bardziej ni same zakupy Êwiàteczne wa ne jest, e odwiedzajàcy, w tym te i potencjalni zleceniodawcy, majà okazj zobaczyç profesjonalizm tych placówek i ca à niezwyk à gam mo liwoêci wytwórczych tych zak adów. Sà to wyroby rolnicze, konfitury, wina (na po- udniu Francji sà CAT i AP, które uprawiajà winoroêl), wyroby rzemieêlnicze, dekoracyjne, bieliêniane i poêcielowe - wszystko wykonane na wysokim poziomie jakoêciowym. Wiele AP, aby zdobywaç nowych klientów i nowe zlecenia musia o poddaç si badaniom pod kàtem spe niania kryteriów ISO. Sprzeda prowadzà same osoby niepe nosprawne, którym towarzyszà rodzice i instruktorzy. Organizowane sà wtedy tak e ró ne imprezy kulturalne. UNAPEI na kilka miesi cy przed Êwi tami wydaje katalog Êwiàtecznych wyrobów (wraz z cenami). 17

18 EDUKACJA METODY, TECHNIKI, FORMY PRACY G ównym celem edukacji osób niepe nosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym jest rozwijanie autonomii ucznia, jego personalizacja oraz socjalizacja, a tak e - w ramach posiadanych przez niego realnych mo liwoêci - wyposa enie w takie umiej tnoêci i wiadomoêci, aby: n Móg porozumiewaç si z otoczeniem w najpe niejszy sposób, werbalnie lub pozawerbalnie. n Zdoby maksymalnà niezale noêç yciowà w zakresie zaspakajania podstawowych potrzeb yciowych. n By zaradny w yciu codziennym adekwatnie do w asnego, indywidualnego poziomu sprawnoêci oraz mia poczucie sprawczoêci. n Móg uczestniczyç w ró nych formach ycia spo ecznego na równi z innymi cz onkami danej zbiorowoêci, znajàc i przestrzegajàc ogólnie przyj tych norm wspó ycia spo ecznego, zachowujàc przy tym prawo do swojej innoêci. Specyfika kszta cenia dzieci i m odzie y z upoêledzeniem umys owym w stopniu umiarkowanym i znacznym polega na wychowaniu i nauczaniu ca oêciowym, zintegrowanym, opartym na wielozmys owym poznawaniu otaczajàcego Êwiata - w ca ym procesie edukacji. Specyfika szko y specjalnej przejawia si równie w stosowaniu najnowszych metod rehabilitacji i takich form pracy z uczniem, aby maksymalnie stymulowaç jego rozwój. Wybór metod i form pracy z dzieckiem oraz dobór Êrodków dydaktycznych nale y do nauczyciela, kierujàcego si ich przydatnoêcià do osiàgni cia za o onych celów. Oznacza to, e nauczyciel wybiera spoêród znanych mu narz dzi pracy te, które sà najlepsze dla rozwoju ucznia. OczywiÊcie, im wi ksza znajomoêç metod, form, Êrodków dydaktycznych, tym wi kszy, a co za tym idzie - trafniejszy wybór. DziÊ ju nikogo nie satysfakcjonuje wy àcznie metoda oêrodków pracy (przez wiele lat dominujàca w szkole specjalnej), zw aszcza tam, gdzie jej efektywnoêç jest znikoma. Jest ona korzystna przede wszystkim dla nauczycieli z uwagi na atwoêç planowania i organizowania zaj ç. Preferowane obecnie nauczanie ca oêciowe, sytuacyjne, zintegrowane, poznanie wielozmys owe, pozwala na àczenie ró norodnych metod i technik pracy - o ile ich zastosowanie jest uzasadnione diagnozà pedagogicznà i przynosi okreêlone korzyêci dziecku. Znamy wiele metod, sposobów post powania pedagogicznego, technik pracy przydatnych w nauczaniu ca oêciowym dzieci niepe nosprawnych intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym. Poni ej wymieniam niektóre ze znanych i cz sto stosowanych metod, technik, sposobów post powania rehabilitacyjnego w pracy z uczniem niepe nosprawnym intelektualnie. Nie jest to oczywiêcie zamkni ta lista. W r kach twórczych nauczycieli metody ulegajà modyfikacjom, stosowane sà czasem ca oêciowo, czasem fragmentarycznie, w zale noêci od potrzeb konkretnych uczniów. n Metoda ruchu rozwijajàcego Veroniki Sherborne n Gimnastyka rytmiczna A. i M. Kniesssów n Programy aktywnoêci M. i Ch. Knill n Dotyk i komunikacja Ch. Knill n Metoda ruchowej ekspresji twórczej R. Labana n Muzyka elementarna C. Orffa n Metoda F. Affolter n Program TEACCH n Metoda Domana n Integracja sensoryczna n Stymulacja polisensoryczna m. in. przez ywio y i pory roku ( Poranny Kràg) n Stymulacja sensoryczna n Metoda kolorowych tygodni n Metoda dobrego startu n Metody pracy zuchowej i harcerskiej n Program rozwijajàcy percepcj wzrokowà wg. M. Frostig, D. Horne n Metoda dramy n Terapia przez zabaw - KlANZA n Edukacja matematyczna - metoda E. Gruszczyk - Kolczyƒskiej n Naturalna nauka j zyka - S oneczna biblioteka n Metoda Êwiàt, metoda przyjaznego zakàtka n Kinezjologia edukacyjna P. Dennisona n Metoda Kolorowych kó n Terapia przez sztuk n Wspomagajàce metody porozumiewania si : j zyk obrazków, piktogramy, komunikacja gestami, system komunikacji symbolicznej Bliss itd. Poza wy ej wymienionymi istnieje równie wiele innych metod i technik pracy wspierajàcych rozwój naszych uczniów, do stosowania, których zach cam, jeêli ich wykorzystanie jest zasadne. Lidia Klaro - Celej Doradca metodyczny ds. kszta cenia specjalnego w Warszawie DO REDAKCJI W,,Spo eczeƒstwie dla Wszystkich nr 2-3 z wrzeênia 2003 zamieszczono artyku Lidii Klaro - Celej,,Jaka jest szko a specjalna. Autorka fachowo opisuje wspó czesnà szko specjalnà, metody kszta cenia, ca y proces dydaktyczny. Mam syna Paw a niepe nosprawnego intelektualnie i ruchowo w stopniu znacznym, którego wo od 6-ciu lat do obecnie - Zespo u Szkó Specjalnych nr 5 na ulicy Elektoralnej nr 12/14 w Warszawie. (...) Pewnego razu mój dobry znajomy, który bywa u nas w domu i zna syna, zapyta mnie: po co ja go do tej szko y wo?! Nie dotkn o mnie to nawet, gdy taki jest stereotyp postrzegania osób niepe nosprawnych przez wielu ludzi, którzy nie majà bezpoêredniej z nimi stycznoêci. Na oko,,beznadziejny przypadek jest wo ony codziennie, przez ca y rok szkolny. Mimo, e wczeêniej by a babcia i mój charakter pracy pozwala na to, by syn móg zostaç w domu, obecnoêç w szkole by a w jego przypadku zawsze 100-procentowa. Niejednokrotnie nauczony, przyzwyczajony do obowiàzku syn - sam wymownym gestem wskazywa na tornister, buty i kaza si wieêç do szko y. Czy ktokolwiek chce chodziç tam, gdzie jest mu êle, bàdê dzieje mu si krzywda? OczywiÊcie, w tym przypadku to retoryczne pytanie. Wydaje mi si, e osoby wychowujàce dzieci upoêledzone umys owo i ruchowo, niejako intuicyjnie widzà koniecznoêç kszta cenia tych dzieci. W modelu edukacji dzieci upoêledzonych umys owo i ruchowo brak natomiast tego 8 18

19 EDUKACJA MOJE R CE ROZMAWIAJÑ - z Programu edukacji matematycznej dla uczniów z umiarkowanym i znacznym stopniem niepe nosprawnoêci Program edukacji matematycznej opiera si na metodyce pracy z dzieckiem przejawiajàcym trudnoêci i niepowodzenia w uczeniu si matematyki, opracowanej przez panià Prof. Edyt Gruszczyk - Kolczyƒskà i jest efektem mojej wieloletniej pracy pedagogicznej z dzieçmi niepe nosprawnymi intelektualnie. Mia am ogromne szcz Êcie i zaszczyt zetknàç si osobiêcie z Panià Profesor piszàc pod jej kierunkiem prac magisterskà z zakresu reedukacji dziecka z trudnoêciami w uczeniu si, a nast pnie prowadzàc dla niej badania wêród uczniów szkó masowych na temat dojrza oêci do uczenia si matematyki. Tak wi c moje zainteresowania zawodowe od poczàtku zwiàzane by y z edukacjà matematycznà. Praca z dzieckiem ze szko y masowej wed ug tej metody opiera si na za o eniu, e musi ono osiàgnàç dojrza oêç operacyjnà rozumowania 1, by móc sprostaç wymaganiom szkolnym. Nie mo na tego za o yç w przypadku dziecka niepe nosprawnego intelektualnie w stopniu umiarkowanym i znacznym, gdy ma ono zupe nie inne mo liwoêci i potrzeby edukacyjne. Zaproponowany przeze mnie program matematyczny uwzgl dnia specyfik pracy z dzieckiem niepe nosprawnym i jest zgodny z Podstawà programowà kszta cenia uczniów z upoêledzeniem umys owym w stopniu umiarkowanym i znacznym w szko ach podstawowych i gimnazjach. Program mo e byç realizowany na wszystkich etapach kszta cenia dzieci niepe nosprawnych intelektualnie. Sk ada si z cz Êci diagnostycznej - opracowanej w formie pytaƒ oraz cz Êci terapeutycznej i przyk adowych scenariuszy zaj ç. Przeznaczony jest dla nauczycieli i rodziców. Celem programu jest osiàgni cie przez ucznia optymalnego poziomu rozwoju pozwalajàcego na mo liwie najwi kszà samodzielnoêç i komfort psychiczny dla niego i otoczenia, czyli w szczególnoêci: - Kszta towanie u uczniów odpornoêci emocjonalnej i zdolnoêci do wysi ku intelektualnego. - Uczenie praktycznego stosowania poj ç przestrzennych, iloêciowych, jakoêciowych i czasowych oraz dzia aƒ matematycznych w ka dej prze ywanej przez ucznia sytuacji. - Rozwijanie myêlenia przyczynowoskutkowego. - Wyposa enie ucznia w umiej tnoêci pozwalajàce mu na samodzielne korzystanie z urzàdzeƒ technicznych (kalkulatora, komputera). - Rozwijanie indywidualnych zdolnoêci i zainteresowaƒ ucznia. Zakres treêci obejmuje cz Êç diagnostycznà i terapeutycznà. Celem cz Êci dia- gnostycznej jest okreêlenie etapu funkcjonowania ucznia w zakresie poszczególnych cech, natomiast cz Êci terapeutycznej - doprowadzenie do etapu, który za o yliêmy w cz Êci diagnostycznej. 1. Orientacja przestrzenna 2. Rytmy i rytmiczna organizacja czasu 3. Rozumienie przyczynowo- skutkowe 4. Liczenie obiektów 5. Mierzenie d ugoêci 6. Waga i wa enie 7. Mierzenie obj toêci 8. Figury geometryczne 9. Klasyfikowanie 2 ORIENTACJA PRZESTRZENNA Cz Êç diagnostyczna: 1. ÂwiadomoÊç w asnego cia a - somatognozja - Czy dziecko reaguje na dotyk swego cia- a (grymasem, poruszeniem, cofni ciem)? - Czy potrafi wskazaç na sobie gdzie zosta o dotkni te? - Czy wskazuje swoje cz Êci cia a, gdy pozostaje w ró nej pozycji (siedzi, stoi, le y)? - Czy potrafi nazwaç swoje cz Êci cia a? 2. Wyprowadzanie kierunków od osi w asnego cia a i nazywanie ich - Czy potrafi odró niç jednà stron cia a od drugiej? - Czy reaguje na polecenia usiàdê, wstaƒ? - Czy wodzi wzrokiem za poruszajàcymi si przedmiotami? pierwszego, przedszkolnego szczebla. Przez dwa lata, przed szko à, woziliêmy syna do przedszkola na ul. Koncertowej. Z Pragi, gdzie mieszkamy na Mokotów - 20 km w jednà stron. Nie byliêmy w tym odosobnieni, sporo osób z Warszawy i okolic zawozi o tam swoje dzieci. Z tego co wiem placówka ta zosta a zlikwidowana. MieÊci a si co prawda w budynku nieprzystosowanym do takiej dzia alnoêci, pe nym barier architektonicznych (przys owiowe schody), ale mia a wspania y personel - wychowawczynie i pomoce - fachowe i oddane swojej pracy, który Êwietnie dawa tam sobie rad. Problem braku pieni dzy i nie spe niania norm rozwiàzano, likwidujàc placówk. Do szkó specjalnych kierowani sà uczniowie posiadajàcy orzeczenia poradni psychologiczno - pedagogicznej o stopniu niepe nosprawnoêci. 6 lat temu nie by o internetu, czasopism typu,,spo eczeƒstwo dla Wszystkich, ca à wiedz o mo liwoêci edukacji dzieci upoêledzonych rodzice uzyskiwali pocztà pantoflowà. Obawiam si, e jest tak do tej pory. Na jakiej podstawie tak sàdz? Otó, bra em udzia w zebraniu w Urz dzie Dzielnicowym na temat dowozu dzieci do szkó. Rodzice opowiadali do jakich szkó wo à swoje dzieci. Np. do,,integracyjnych, pe nych barier, nie tylko wspomnianych przys owiowych schodów. Jest w tym mo e i wina rodziców, ich wygórowanych oczekiwaƒ wobec swoich dzieci. MyÊlà bowiem, e jak ich dziecko b dzie chodzi o do szko y normalnym tokiem nauczania, ze spe niajàcymi normy dzieçmi, rozwój ich pociech b dzie szybszy i lepszy. Efekt jest chyba taki, e w koƒcu ich dzieci trafiajà do szkó specjalnych, takich jak opisywana przez panià Klaro - Celej przy ulicy Be skiej, czy ta do której chodzi 8 19

20 EDUKACJA - Czy umieszcza przedmiot w okreêlonym miejscu na polecenie? - Czy rozró nia dêwi ki o ró nym brzmieniu i nasileniu oraz kieruje tam swojà uwag? 3. Âwiadome poruszanie si w przestrzeni - Czy potrafi zmieniç pozycj swego cia- a (przewracaç si, podnosiç, siadaç)? - Czy utrzymuje prawid owà postaw (nie garbi si, proste nogi w kolanach, uniesiona g owa)? - Czy potrafi przekraczaç r kà lini Êrodkowà cia a? - Czy rozumie takie poj cia jak przed, za, nad? - Czy potrafi omijaç przeszkody, dotykaç, chwytaç i przesuwaç przedmioty? Cz Êç terapeutyczno - edukacyjna Poznawanie przestrzeni jest tak wtopione w codzienne doêwiadczenia, e doroêli nie majà ÊwiadomoÊci tego procesu. Dzi ki zmys om otrzymujemy informacje na temat pozycji w asnej osoby wzgl dem Êwiata zewn trznego. U dzieci niepe nosprawnych intelektualnie badanie i rozumienie Êwiata jest ograniczone, ze wzgl du na pewne opóênienia w dojrzewaniu struktur nerwowych, ale tak e zaburzenia aktywnoêci poznawczej. åwiczenia z zakresu orientacji przestrzennej powinny byç organizowane tak, by dziecko poznawa o otoczenie poprzez w asny ruch, obserwujàc, odczuwajàc i w miar mo noêci nazywajàc w asne doêwiadczenia. Pierwszym etapem kszta cenia jest orientacja w schemacie w asnego cia a: poznanie cz Êci cia a, ich wzajemnych pozycji oraz ich funkcji. W naturalny sposób kszta tujemy te umiej tnoêci podczas codziennych czynnoêci piel gnacyjnych takich jak: mycie, wycieranie, czesanie i ubieranie. Mo emy tak e tworzyç sytuacje terapeutyczne do wykorzystania na zaj ciach poprzez dzia ania ruchowe. Prac rozpoczynamy od najbardziej widocznych i aktywnych cz Êci cia a: r ce, twarz, nogi, brzuch, plecy, poêladki. Cz Êci cia a, nad którymi aktualnie pracujemy muszà doêwiadczaç ruchu i dotyku. Bardzo wa ne jest tu przyzwolenie dziecka na taki rodzaj çwiczeƒ. W pracy z uczniem przydatne sà proste piosenki, rymowanki, zabawy paluszkowe, które w sposób mimowolny rozwijajà poczucie schematu cia a 3. Przy okazji tych zaj ç kszta tujemy tak e zdolnoêç obdarzania uwagà drugiej osoby, na tyle by zrozumieç, co chce nam przekazaç. atwiej osiàgniemy to siedzàc lub stojàc naprzeciw dziecka na wysokoêci jego wzroku. Przyk ad zaj ç: Cel: - doskonalenie umiej tnoêci odczuwania swoich ràk i nazywania wyró nionych cz Êci - çwiczenia koordynacji wzrokoworuchowej Siedzimy razem z dzieckiem po turecku, bierzemy d onie dziecka w swoje, lekko g aszczemy, oglàdamy, chwalimy i mówimy: To sà twoje r ce; d onie; okieç; rami. Dotykamy kolejno palców dziecka w rytm wierszyka, poczàwszy od kciuka i nazywamy: Ten najstarszy to dziadziuê, a przy nim babunia, ten najwy szy to tatuê, a przy nim mamunia, a to ja - dziecinka ma a trala la i ràczka ca a. Nast pnie wspólnie bawimy si w gestowe zagadki Co mówià moje r ce? Moje r ce mocujà si, gro à, piszà na maszynie, witajà si, klaszczà, g aszczà (zabaw przeprowadzamy w formie naprzemiennych zadaƒ). Dobrym sposobem na poznanie ràk jest ich masa z u yciem olejku zapachowego, àczymy wtedy wra enia dotykowe z zapachowymi. Po tych zaj ciach uczeƒ powinien: - wskazywaç gdzie zosta dotkni ty - reagowaç na dotyk swoich ràk - naêladowaç ruchy ràk W ten sam sposób omawiamy na kolejnych zaj ciach wszystkie cz Êci cia a. Na koniec musimy dokonaç syntezy cia a (ogarnàç gestem ca à sylwetk ) i wyraênie stwierdziç: To ja Ania, to Wojtek. W pracy nad kszta towaniem ÊwiadomoÊci i schematu cia a u dzieci niepe nosprawnych mo na wykorzystaç programy M. i Ch. Knillów 4, elementy metody W. Sherborne 5 oraz F. Affolter 6. Pawe na Elektoralnej - gdzie buduje si podjazdy, montuje windy dla wózków w budynku, sà przystosowane azienki. W których to szko ach, pracujà nauczyciele posiadajàcy specjalistyczne przygotowanie, autentyczni pasjonaci swojego zawodu (nie ka dy lekarz, mo e byç dobrym chirurgiem), stale podnoszàcy swoje kwalifikacje, a z uwagi na ma à liczebnoêç klas, mogàcy wi cej czasu poêwi ciç dzieciom. W szkole syna jest tak e Êwietlica. Dzi ki temu mo emy z onà pracowaç. Wielu rodziców w takiej, jak my sytuacji, musia o zweryfikowaç swe plany yciowe. Szko a przez to, e bierze pod opiek nasze dzieci, pozwala realizowaç si tak e nam, rodzicom. Chcia oby si te, by osoby decydujàce o kszta cie edukacji w kraju mia y na wzgl dzie specyfik szkól specjalnych. Gdy podczas pierwszej reformy edukacji, zabrano we wszystkich szko ach lekarzy i piel gniarki zrobiono to jednym ci ciem, bez zastanowienia i w szko ach specjalnych. Gdy by lekarz w szkole, który mia dokumentacj medycznà, to powtórzenie leków, wniosek na koloni czy doraêna porada nie stanowi a problemu. Obecnie to doêç d uga droga. Ca e szcz Êcie, e wróci a do szko y instytucja piel gniarki. Nie trzeba byç ekspertem, by widzieç koniecznoêç sta ej opieki piel gniarskiej w szko ach tego typu. 8 20

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju

Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Regulamin Zarządu Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju Art.1. 1. Zarząd Pogórzańskiego Stowarzyszenia Rozwoju, zwanego dalej Stowarzyszeniem, składa się z Prezesa, dwóch Wiceprezesów, Skarbnika, Sekretarza

Bardziej szczegółowo

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu.

Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu. Na podstawie art.4 ust.1 i art.20 lit. l) Statutu Walne Zebranie Stowarzyszenia uchwala niniejszy Regulamin Zarządu Regulamin Zarządu Stowarzyszenia Przyjazna Dolina Raby Art.1. 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Statut Stowarzyszenia SPIN

Statut Stowarzyszenia SPIN Statut Stowarzyszenia SPIN Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 1. Stowarzyszenie nosi nazwę SPIN w dalszej części Statutu zwane Stowarzyszeniem. 2. Stowarzyszenie działa na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW

REGULAMIN RADY RODZICÓW REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ NR 7 W GDYNI Art.1 Postanowienia ogólne Rada Rodziców, zwana dalej Radą, działa na podstawie ustawy o systemie oświaty, statutu szkoły i niniejszego regulaminu.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WALNEGO ZEBRANIA STOWARZYSZENIA POLSKA UNIA UBOCZNYCH PRODUKTÓW SPALANIA

REGULAMIN WALNEGO ZEBRANIA STOWARZYSZENIA POLSKA UNIA UBOCZNYCH PRODUKTÓW SPALANIA REGULAMIN WALNEGO ZEBRANIA STOWARZYSZENIA POLSKA UNIA UBOCZNYCH PRODUKTÓW SPALANIA I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Regulamin Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Polska Unia Ubocznych Produktów Spalania

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne Załącznik do uchwały Walnego Zebrania Członków z dnia 28 grudnia 2015 roku STOWARZYSZENIE LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA JURAJSKA KRAINA REGULAMIN ZARZĄDU ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Zarząd Stowarzyszenia

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Załącznik nr 1 do Lokalnej Strategii Rozwoju na lata 2008-2015 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Działania Ziemia Bielska Przepisy ogólne 1 1. Walne Zebranie Członków

Bardziej szczegółowo

Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku. Starosta Działdowski Marian Janicki

Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku. Starosta Działdowski Marian Janicki Protokół Nr 15/2015 posiedzenia Zarządu Powiatu z dnia 8 września 2015 roku W posiedzeniu udział wzięli wg załączonej listy obecności: Starosta Działdowski Wicestarosta Członkowie Zarządu: Ponadto uczestniczył:

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE. Rozdział I STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA DYREKTORÓW SZPITALI W KRAKOWIE Rozdział I Postanowienia Ogólne. 1. Stowarzyszenie nosi nazwę Polskie Stowarzyszenie Dyrektorów Szpitali w Krakowie w dalszej części określone

Bardziej szczegółowo

1. Koło Naukowe Metod Ilościowych,zwane dalej KNMI, jest Uczelnianą Organizacją Studencką Uniwersytetu Szczecińskiego.

1. Koło Naukowe Metod Ilościowych,zwane dalej KNMI, jest Uczelnianą Organizacją Studencką Uniwersytetu Szczecińskiego. STATUT KOŁA NAUKOWEGO METOD ILOŚCIOWYCH działającego przy Katedrze Statystyki i Ekonometrii Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania Uniwersytetu Szczecińskiego I. Postanowienia ogólne. 1. Koło Naukowe

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców

Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców Uchwała nr 1/2013 Rady Rodziców Szkoły Podstawowej nr 59 w Poznaniu z dnia 30 września 2013 roku w sprawie Regulaminu Rady Rodziców 1. Na podstawie art.53 ust.4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie

Bardziej szczegółowo

Regulamin. Rady Nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej "Doły -Marysińska" w Łodzi

Regulamin. Rady Nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej Doły -Marysińska w Łodzi Regulamin Rady Nadzorczej Spółdzielni Mieszkaniowej "Doły -Marysińska" w Łodzi I. PODSTAWY I ZAKRES DZIAŁANIA 1 Rada Nadzorcza działa na podstawie: 1/ ustawy z dnia 16.09.1982r. Prawo spółdzielcze (tekst

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI STOWARZYSZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ POMOC OSOBOM NIEPEŁNOSPRAWNYM - DUET OKRES SPRAWOZDAWCZY: OD 01 STYCZNIA

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI STOWARZYSZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ POMOC OSOBOM NIEPEŁNOSPRAWNYM - DUET OKRES SPRAWOZDAWCZY: OD 01 STYCZNIA Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 maja 2001r. w sprawie ramowego zakresu sprawozdania z działalności fundacji (Dz. U.2001 Nr 50, poz. 529) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI STOWARZYSZENIA

Bardziej szczegółowo

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE

I. POSTANOWIENIA OGÓLNE Regulamin Rady Pedagogicznej Technikum, Zasadniczej Szkoły Zawodowej, Szkoły Policealnej i Technikum Uzupełniającego w Zespole Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Mokrzeszowie I. POSTANOWIENIA OGÓLNE

Bardziej szczegółowo

Za àcznik 1. Uk adanka Prawa dziecka

Za àcznik 1. Uk adanka Prawa dziecka Za àcznik 1. Uk adanka Prawa dziecka Artyku 12. Prawo do wyra ania swoich poglàdów Artyku 13. Swoboda wypowiedzi i informacji Artyku 16. PrywatnoÊç, honor, reputacja Artyku 17. Dost p do informacji i mediów

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA. z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw 1) Dziennik Ustaw Nr 237 13670 Poz. 1654 1654 USTAWA z dnia 6 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W ustawie z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Załącznik nr 6 REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Na podstawie atr.55 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku (Dz.U. z 1991 roku nr 59 poz.425) ze zmianami

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r.

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie zatwierdzenia Lokalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Zapytanie ofertowe nr 3

Zapytanie ofertowe nr 3 I. ZAMAWIAJĄCY STUDIUM JĘZYKÓW OBCYCH M. WAWRZONEK I SPÓŁKA s.c. ul. Kopernika 2 90-509 Łódź NIP: 727-104-57-16, REGON: 470944478 Zapytanie ofertowe nr 3 II. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Przedmiotem zamówienia

Bardziej szczegółowo

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej.

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 676 Warszawa, 9 czerwca 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku

Bardziej szczegółowo

WALNE ZGROMADZENIE CZŁONKÓW STOWARZYSZENIA POLSKI RUCH CZYSTSZEJ PRODUKCJI Jachranka 25-26 października 2007r.

WALNE ZGROMADZENIE CZŁONKÓW STOWARZYSZENIA POLSKI RUCH CZYSTSZEJ PRODUKCJI Jachranka 25-26 października 2007r. WALNE ZGROMADZENIE CZŁONKÓW STOWARZYSZENIA POLSKI RUCH CZYSTSZEJ PRODUKCJI Jachranka 25-26 października 2007r. W dniach 25-26 października 2007r. w Ośrodku Centrali PKP S.A. w Jachrance odbył się VII Krajowy

Bardziej szczegółowo

Zasady przyjęć do klas I w gimnazjach prowadzonych przez m.st. Warszawę

Zasady przyjęć do klas I w gimnazjach prowadzonych przez m.st. Warszawę Zasady przyjęć do klas I w gimnazjach prowadzonych przez m.st. Warszawę Podstawy prawne Zasady przyjęć do gimnazjów w roku szkolnym 2016/2017 zostały przygotowane w oparciu o zapisy: ustawy z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA

CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA CZŁOWIEK - NAJLEPSZA INWESTYCJA Podsumowanie realizacji projektu pn. Rozwój i upowszechnianie aktywnej integracji przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Słubicach w okresie 01.01.2009r. do 31.03.2010r.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOMISJI SEDZIOWSKIEJ PODOKRĘGU PIŁKI NOŻNEJ W

REGULAMIN KOMISJI SEDZIOWSKIEJ PODOKRĘGU PIŁKI NOŻNEJ W REGULAMIN KOMISJI SEDZIOWSKIEJ PODOKRĘGU PIŁKI NOŻNEJ W ŻABNIE 1 Kolegium Sędziów Podokręgu Piłki Nożnej w Żabnie (zwane dalej KS PPN) jest społecznym organem sędziów piłki nożnej i działa zgodnie z niniejszym

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

Jasło 15.11.2014 r. Protokół

Jasło 15.11.2014 r. Protokół Protokół Jasło 15.11.2014 r. z zebrania działkowców ROD Nasz Ogródek w Jaśle w celu przeprowadzenia głosowania w sprawie wyboru stowarzyszenia ogrodowego, które będzie prowadziło rodzinny ogród działkowy

Bardziej szczegółowo

Regulamin Programu Ambasadorów Kongresów Polskich

Regulamin Programu Ambasadorów Kongresów Polskich Regulamin Programu Ambasadorów Kongresów Polskich 1. W oparciu o inicjatywę Stowarzyszenia Konferencje i Kongresy w Polsce (SKKP) oraz zadania statutowe Polskiej Organizacji Turystycznej (POT) i działającego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu Na podstawie art. 18 ust 2 pkt 9 lit. h ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Likwidacja barier architektonicznych to usuwanie tego, co przeszkadza ci korzystać z budynków, chodników, ulic i innych miejsc oraz mebli i sprzętów.

Likwidacja barier architektonicznych to usuwanie tego, co przeszkadza ci korzystać z budynków, chodników, ulic i innych miejsc oraz mebli i sprzętów. 1 Likwidacja barier architektonicznych to usuwanie tego, co przeszkadza ci korzystać z budynków, chodników, ulic i innych miejsc oraz mebli i sprzętów. Likwidacja barier architektonicznych to na przykład

Bardziej szczegółowo

ASYSTENT OSOBISTY OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ URZĄD MIASTA SZCZECIN

ASYSTENT OSOBISTY OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ URZĄD MIASTA SZCZECIN ASYSTENT OSOBISTY OSOBY NIEPEŁNOSPRAWNEJ URZĄD MIASTA SZCZECIN Asystent osobisty osoby niepełnosprawnej Realizator projektu: Urząd Miasta Szczecin Wydział Zdrowia i Polityki Społecznej Pl. Armii Krajowej

Bardziej szczegółowo

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą:

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą: Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 2/2015 Dyrektora Szkoły Podstawowej nr 1 w Radzyniu Podlaskim z dnia 27 lutego 2015 r. Regulamin rekrutacji uczniów do klasy pierwszej w Szkole Podstawowej nr 1 im. Bohaterów

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRACY ZARZĄDU GDAŃSKIEJ ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ (GOT)

REGULAMIN PRACY ZARZĄDU GDAŃSKIEJ ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ (GOT) REGULAMIN PRACY ZARZĄDU GDAŃSKIEJ ORGANIZACJI TURYSTYCZNEJ (GOT) I. Postanowienia ogólne 1 1. Niniejszy Regulamin określa zasady oraz tryb działania Zarządu Gdańskiej Organizacji Turystycznej. 2. Podstawę

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011

Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 Nr wniosku.../... Bobrowniki, dnia... Wójt Gminy Bobrowniki ul. Nieszawska 10 87-617 Bobrowniki WNIOSEK O PRZYZNANIE STYPENDIUM SZKOLNEGO W ROKU SZKOLNYM 2010/2011 1. Dane osobowe WNIOSKODAWCY Nazwisko

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI RADY NADZORCZEJ SPÓŁKI PATENTUS S.A. ZA OKRES 01.01.2010 31.12.2010.

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI RADY NADZORCZEJ SPÓŁKI PATENTUS S.A. ZA OKRES 01.01.2010 31.12.2010. SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI RADY NADZORCZEJ SPÓŁKI PATENTUS S.A. ZA OKRES 01.01.2010 31.12.2010. 1. Informacja dotycząca kadencji Rady Nadzorczej w roku 2010, skład osobowy Rady, pełnione funkcje w Radzie,

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska

Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska Rzecznik Praw Ucznia - mgr inż. Beata Kosmalska Rzecznik Praw Ucznia pracuje w oparciu o Regulamin Rzecznika Praw Ucznia oraz o własny plan pracy. Regulamin działalności Rzecznika Praw Ucznia: 1. Rzecznik

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku.

Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku. Sprawozdanie z działalności Rady Nadzorczej TESGAS S.A. w 2008 roku. Rada Nadzorcza zgodnie z treścią Statutu Spółki składa się od 5 do 9 Członków powoływanych przez Walne Zgromadzenie w głosowaniu tajnym.

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Chcemy Pomagać, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: Piotra Sołtysa zwanego dalej fundatorem, aktem notarialnym sporządzonym

Bardziej szczegółowo

BUDOWANIE KOALICJI NA RZECZ UCZNIA NIEPEŁNOSPRAWNEGO NOSPRAWNEGO W ZESPOLE SZKÓŁ OGÓLNOKSZTA W STARGARDZIE SZCZECIŃSKIM SKIM

BUDOWANIE KOALICJI NA RZECZ UCZNIA NIEPEŁNOSPRAWNEGO NOSPRAWNEGO W ZESPOLE SZKÓŁ OGÓLNOKSZTA W STARGARDZIE SZCZECIŃSKIM SKIM BUDOWANIE KOALICJI NA RZECZ UCZNIA NIEPEŁNOSPRAWNEGO NOSPRAWNEGO W ZESPOLE SZKÓŁ OGÓLNOKSZTA LNOKSZTAŁCĄCYCH CYCH W STARGARDZIE SZCZECIŃSKIM SKIM W skład Zespołu u Szkół Ogólnokszta lnokształcącychcych

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN PRACY ZARZĄDU STOWARZYSZENIA DOLINA PILICY

REGULAMIN PRACY ZARZĄDU STOWARZYSZENIA DOLINA PILICY Załącznik do Uchwały WZC nr 6/2015 z dn. 10.06.2015 r. REGULAMIN PRACY ZARZĄDU STOWARZYSZENIA DOLINA PILICY CZĘŚĆ I Postanowienia ogólne. 1 1. Zarząd Stowarzyszenia Dolina Pilicy jest organem wykonawczo-zarządzającym

Bardziej szczegółowo

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś

Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Przygotowały: Magdalena Golińska Ewa Karaś Druk: Drukarnia VIVA Copyright by Infornext.pl ISBN: 978-83-61722-03-8 Wydane przez Infornext Sp. z o.o. ul. Okopowa 58/72 01 042 Warszawa www.wieszjak.pl Od

Bardziej szczegółowo

Aktywni, kompetentni, zatrudnieni program kompleksowego wsparcia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy. ANKIETA REKRUTACJNA

Aktywni, kompetentni, zatrudnieni program kompleksowego wsparcia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku pracy. ANKIETA REKRUTACJNA Aktywni, kompetentni, zatrudnieni program kompleksowego wsparcia osób niepełnosprawnych na otwartym rynku. ANKIETA REKRUTACJNA Dane podstawowe Imiona Nazwisko Płeć Data i miejsce urodzenia PESEL Adres

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KONKURSU FOTOGRAFICZNEGO "RAZEM W ORSZAKU" 6 stycznia 2016

REGULAMIN KONKURSU FOTOGRAFICZNEGO RAZEM W ORSZAKU 6 stycznia 2016 REGULAMIN KONKURSU FOTOGRAFICZNEGO "RAZEM W ORSZAKU" 6 stycznia 2016 Zapraszamy chętnych do wzięcia udziału w KONKURSIE FOTOGRAFICZNYM organizowanym przez Salezjańskie Gimnazjum im. św. Dominika Savio

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/20/2015 RADY GMINY PRZELEWICE. z dnia 24 lutego 2015 r.

UCHWAŁA NR IV/20/2015 RADY GMINY PRZELEWICE. z dnia 24 lutego 2015 r. UCHWAŁA NR IV/20/2015 RADY GMINY PRZELEWICE z dnia 24 lutego 2015 r. w sprawie zasad i standardów wzajemnego informowania się jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych o planach, zamierzeniach

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego ZAPYTANIE OFERTOWE Legnica, dnia 22.05.2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE na przeprowadzenie audytu zewnętrznego projektu wraz z opracowaniem raportu końcowego audytu w ramach projektu, współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Integracyjne Warsztaty Artystyczne

Integracyjne Warsztaty Artystyczne I Przykład Integracyjne Warsztaty Artystyczne IWA pod taką skróconą nazwą kryje się organizacja Integracyjnych Warsztatów Artystycznych Już pięć razy zorganizowaliśmy cykl warsztatów artystycznych dla

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW. z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu

UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW. z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu UCHWAŁA NR XI/173/15 RADY MIASTA CHORZÓW z dnia 25 czerwca 2015 r. w sprawie utworzenia Chorzowskiej Rady Seniorów oraz nadania jej Statutu Na podstawie art. 5c w związku z art.7 ust.1 pkt 17 ustawy z

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW. przy Publicznym Gimnazjum im. Ks. Jerzego Popiełuszki w Wielopolu Skrzyńskim

REGULAMIN RADY RODZICÓW. przy Publicznym Gimnazjum im. Ks. Jerzego Popiełuszki w Wielopolu Skrzyńskim REGULAMIN RADY RODZICÓW przy Publicznym Gimnazjum im. Ks. Jerzego Popiełuszki w Wielopolu Skrzyńskim Wielopole Skrzyńskie, 23.10.2013 r. Strona 1 REGULAMIN RADY RODZICÓW Publicznego Gimnazjum im. Ks. Jerzego

Bardziej szczegółowo

DZIECI I ICH PRAWA. Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku

DZIECI I ICH PRAWA. Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku DZIECI I ICH PRAWA Prawa Dziecka są dla wszystkich dzieci bez wyjątku i jakiejkolwiek dyskryminacji, niezaleŝnie od koloru skóry, płci, języka, jakim się posługuje, urodzenia oraz religii. Zostały one

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA Związek Gmin i Powiatów Regionu Łódzkiego

STATUT STOWARZYSZENIA Związek Gmin i Powiatów Regionu Łódzkiego STATUT STOWARZYSZENIA Związek Gmin i Powiatów Regionu Łódzkiego I. Postanowienia ogólne. 1 1. Stowarzyszenie Związek Gmin i Powiatów Regionu Łódzkiego zwane dalej Stowarzyszeniem jest dobrowolnym, samorządnym,

Bardziej szczegółowo

Regulamin Walnego Zebrania Członków Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej

Regulamin Walnego Zebrania Członków Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej Regulamin Walnego Zebrania Członków Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej Podstawę prawną Regulaminu Walnego Zebrania Członków Polskiego Towarzystwa Medycyny Sportowej zwanego dalej Walnym Zebraniem

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI ŚCIĘGOSZÓW Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Ścięgoszów, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Łukasza Perkowskiego Olgę Sobkowicz zwanych dalej fundatorami, aktem

Bardziej szczegółowo

Zebranie Mieszkańców Budynków, zwane dalej Zebraniem, działa na podstawie: a / statutu Spółdzielni Mieszkaniowej WROCŁAWSKI DOM we Wrocławiu,

Zebranie Mieszkańców Budynków, zwane dalej Zebraniem, działa na podstawie: a / statutu Spółdzielni Mieszkaniowej WROCŁAWSKI DOM we Wrocławiu, R E G U L A M I N Zebrania Mieszkańców oraz kompetencji i uprawnień Samorządu Mieszkańców Budynków Spółdzielni Mieszkaniowej WROCŁAWSKI DOM we Wrocławiu. ROZDZIAŁ I. Postanowienia ogólne. Zebranie Mieszkańców

Bardziej szczegółowo

Jak otrzymać pomoc z Powiatowego Urzędu Pracy w Poznaniu

Jak otrzymać pomoc z Powiatowego Urzędu Pracy w Poznaniu Jak otrzymać pomoc z Powiatowego Urzędu Pracy w Poznaniu Powiatowy Urząd Pracy w Poznaniu pomaga osobom, które nie mają pracy, a chcą pracować. Jeżeli potrzebujesz pomocy, by znaleźć pracę, przyjdź do

Bardziej szczegółowo

Regulamin Projektów Ogólnopolskich i Komitetów Stowarzyszenia ESN Polska

Regulamin Projektów Ogólnopolskich i Komitetów Stowarzyszenia ESN Polska Regulamin Projektów Ogólnopolskich i Komitetów Stowarzyszenia ESN Polska 1 Projekt Ogólnopolski: 1.1. Projekt Ogólnopolski (dalej Projekt ) to przedsięwzięcie Stowarzyszenia podjęte w celu realizacji celów

Bardziej szczegółowo

Tego dnia, tak bez przyczyny, postanowiłem trochę pobiegać. Pobiegłem do końca drogi, a kiedy tam dotarłem, pomyślałem, że pobiegnę na koniec miasta.

Tego dnia, tak bez przyczyny, postanowiłem trochę pobiegać. Pobiegłem do końca drogi, a kiedy tam dotarłem, pomyślałem, że pobiegnę na koniec miasta. Goniąc marzenia Tego dnia, tak bez przyczyny, postanowiłem trochę pobiegać. Pobiegłem do końca drogi, a kiedy tam dotarłem, pomyślałem, że pobiegnę na koniec miasta. A kiedy tam dotarłem, pomyślałem sobie,

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW

REGULAMIN RADY RODZICÓW ZESPÓŁ SZKÓŁ im. MARII SKŁODOWSKIEJ-CURIE W GOSTYNINIE REGULAMIN RADY RODZICÓW Do uŝytku wewnętrznego Regulamin Rady Rodziców przy Zespole Szkół im. Marii Skłodowskiej-Curie w Gostyninie Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników

Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników Opinie o naszych szkoleniach: Agnieszka Sz. Wrocław: Ciekawie ujęty temat, świetna atmosfera, dużo praktycznych ćwiczeń, otwartość trenera, super

Bardziej szczegółowo

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Przekaż swoją opinię Unii Europejskiej! Projekt dofinansowany w ramach programu Europa dla Obywateli Unii Europejskiej POWITANIE Dlaczego dobrze, że tu jestem?

Bardziej szczegółowo

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Rybacka Bielska Kraina Postanowienia Ogólne

Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Rybacka Bielska Kraina Postanowienia Ogólne Tekst jednolity z dnia 10.10.2013 r. Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Stowarzyszenia Lokalna Grupa Rybacka Bielska Kraina Postanowienia Ogólne 1 Regulamin Obrad Walnego Zebrania Członków Lokalnej

Bardziej szczegółowo

biuro@cloudtechnologies.pl www.cloudtechnologies.pl Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia

biuro@cloudtechnologies.pl www.cloudtechnologies.pl Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Warszawa, 11 kwietnia 2016 roku Projekty uchwał dla Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia w sprawie przyjęcia porządku obrad Zwyczajne Walne Zgromadzenie przyjmuje następujący porządek obrad: 1. Otwarcie Zgromadzenia,

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ ZE SPOTKANIA połączonych Komisji Dialogu Społecznego ds. TAŃCA, TEATRU, MUZYKI, KULTURY

PROTOKÓŁ ZE SPOTKANIA połączonych Komisji Dialogu Społecznego ds. TAŃCA, TEATRU, MUZYKI, KULTURY PROTOKÓŁ ZE SPOTKANIA połączonych Komisji Dialogu Społecznego ds. TAŃCA, TEATRU, MUZYKI, KULTURY 18 czerwca 2012, godz. 18.00, WARSZTAT (pl. Konstytucji 4) Prezydium KDS ds. ds. Kultury reprezentowały

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REKRUTACJI UCZNIÓW/SŁUCHACZY DO ZESPOŁU SZKÓŁ TECHNICZNYCH I OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH IM. KAZIMIERZA WIELKIEGO W BUSKU-ZDROJU

REGULAMIN REKRUTACJI UCZNIÓW/SŁUCHACZY DO ZESPOŁU SZKÓŁ TECHNICZNYCH I OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH IM. KAZIMIERZA WIELKIEGO W BUSKU-ZDROJU do Statutu ZSTiO REGULAMIN REKRUTACJI UCZNIÓW/SŁUCHACZY DO ZESPOŁU SZKÓŁ TECHNICZNYCH I OGÓLNOKSZTAŁCĄCYCH IM. KAZIMIERZA WIELKIEGO W BUSKU-ZDROJU 2 Wstęp Zasady rekrutacji uczniów regulują: - Rozporządzenie

Bardziej szczegółowo

Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Nazwa i adres podmiotu realizującego świadczenia rodzinne Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego Część I 1. Dane osoby ubiegającej się: Imię i nazwisko: Numer PESEL*: Numer NIP**: Obywatelstwo:

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII. z dnia 28 maja 2013 r.

UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII. z dnia 28 maja 2013 r. UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII z dnia 28 maja 2013 r. w sprawie przyjęcia programu działań wspierających rodziny wielodzietne zamieszkałe na terenie Gminy Góra Kalwaria Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Lider w praktyce pielęgniarskiej

Lider w praktyce pielęgniarskiej II FORUM DYSKUSYJN0 - NAUKOWE W PIELĘGNIARSTWIE Lider w praktyce pielęgniarskiej Lublin, 13 MAJA 2015 Organizator: Koło Polskiego Towarzystwa Pielęgniarskiego przy Wydziale Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE o zwołaniu Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Spółki. Wawel S.A. z siedzibą w Krakowie

OGŁOSZENIE o zwołaniu Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Spółki. Wawel S.A. z siedzibą w Krakowie OGŁOSZENIE o zwołaniu Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Spółki Wawel S.A. z siedzibą w Krakowie Zarząd Wawel Spółki Akcyjnej z siedzibą w Krakowie, przy ul. Władysława Warneńczyka 14, wpisanej do Rejestru

Bardziej szczegółowo

KARTA ZGŁOSZENIA DZIECKA DO PUNKTU PRZEDSZKOLNEGO W...

KARTA ZGŁOSZENIA DZIECKA DO PUNKTU PRZEDSZKOLNEGO W... Załącznik nr 1 do Regulaminu rekrutacji dzieci do Punktu Przedszkolnego w Jodłówce i Kramarzówce oraz udziału w projekcie Ja też jestem przedszkolakiem nowe formy edukacji przedszkolnej w Gminie Pruchnik.

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku

Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku Uchwała Nr XXXVI/768/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 31 sierpnia 2004 roku w sprawie przyjęcia programu współpracy miasta stołecznego Warszawy w roku 2004 z organizacjami pozarządowymi oraz

Bardziej szczegółowo

Regulamin Rady Rodziców

Regulamin Rady Rodziców Załącznik Nr 3 do Statutu Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 2 im. Tadeusza Kościuszki w Stalowej Woli Regulamin Rady Rodziców Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 2 im. Tadeusza Kościuszki w Stalowej

Bardziej szczegółowo

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne

STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO. Rozdział I. Postanowienia ogólne STATUT KOŁA NAUKOWEGO PRAWA MEDYCZNEGO Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 Koło Naukowe Prawa Medycznego, zwane dalej Kołem, jest dobrowolną organizacją studencką. Funkcjonuje na Wydziale Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r.

UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r. UCHWAŁA Nr XIX/170/2012 RADY MIEJSKIEJ w KOZIENICACH z dnia 29 marca 2012 r. w sprawie zasad udzielania stypendiów o charakterze motywującym ze środków Gminy Kozienice. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt

Bardziej szczegółowo

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 1 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki). Str 01 Czym zajmuje się program Care4Today? Program Care4Today został stworzony

Bardziej szczegółowo

Pomoc dla twojej rodziny

Pomoc dla twojej rodziny 1 Pomoc dla twojej rodziny przewodnik po przyjaznym i oferującym wsparcie programie organizacji Home-Start www.home-start.org.uk Darmowy numer telefonu: 0800 068 63 68 2 Każdy czasami potrzebuje odrobiny

Bardziej szczegółowo

STATUT KOŁA NAUKOWEGO KLUB INWESTORA

STATUT KOŁA NAUKOWEGO KLUB INWESTORA STATUT KOŁA NAUKOWEGO KLUB INWESTORA 1 I. Postanowienia ogólne 1. Koło Naukowe KLUB INWESTORA, zwane dalej Kołem Naukowym, jest jednostką Samorządu Studenckiego działającą przy Wydziale Finansów i Bankowości

Bardziej szczegółowo

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r.

Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Projekty uchwał na Zwyczajne Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy zwołane na dzień 10 maja 2016 r. Uchwała nr.. Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy OEX Spółka Akcyjna z siedzibą w Poznaniu z dnia

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Lesznie w 2007 r.

Sprawozdanie z działalności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Lesznie w 2007 r. Sprawozdanie z działalności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Lesznie w 27 r. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności realizuje zadania z zakresu administracji rządowej

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 21 /2015 Walnego Zebrania Członków z dnia 11.12.2015 w sprawie przyjęcia Regulaminu Pracy Zarządu.

Uchwała nr 21 /2015 Walnego Zebrania Członków z dnia 11.12.2015 w sprawie przyjęcia Regulaminu Pracy Zarządu. Uchwała nr 21 /2015 Walnego Zebrania Członków z dnia 11.12.2015 w sprawie przyjęcia Regulaminu Pracy Zarządu. Na podstawie 18 ust. 4.15 Statutu Stowarzyszenia, uchwala się co następuje. Przyjmuje się Regulamin

Bardziej szczegółowo

Regulaminu uczestnictwa w projekcie. Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce. Beneficjent: Województwo Małopolskie,

Regulaminu uczestnictwa w projekcie. Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce. Beneficjent: Województwo Małopolskie, Regulaminu uczestnictwa w projekcie Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce Beneficjent:,, Biuro ds. Realizacji Projektu Modernizacja kształcenia zawodowego w Małopolsce Partner: Powiat Wadowicki

Bardziej szczegółowo

Warunki formalne dotyczące udziału w projekcie

Warunki formalne dotyczące udziału w projekcie Witaj. Interesuje Cię udział w projekcie Trener w rolach głównych. Zapraszamy więc do prześledzenia dokumentu, który pozwoli Ci znaleźć odpowiedź na pytanie, czy możesz wziąć w nim udział. Tym samym znajdziesz

Bardziej szczegółowo

STATUT RAWSKIEGO STOWARZYSZENIA MIŁOŚNIKÓW GIER FABULARNYCH I FANTASTYKI TOPORY. Rozdział I Postanowienia Ogólne

STATUT RAWSKIEGO STOWARZYSZENIA MIŁOŚNIKÓW GIER FABULARNYCH I FANTASTYKI TOPORY. Rozdział I Postanowienia Ogólne STATUT RAWSKIEGO STOWARZYSZENIA MIŁOŚNIKÓW GIER FABULARNYCH I FANTASTYKI TOPORY Rozdział I Postanowienia Ogólne Art. 1. Stowarzyszenie działające na podstawie niniejszego statutu nosi nazwę Rawskie Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Zasady rekrutacji do Żłobka nr 46 przy ul. St. Przybyszewskiego 70/72

Zasady rekrutacji do Żłobka nr 46 przy ul. St. Przybyszewskiego 70/72 Zasady rekrutacji do Żłobka nr 46 przy ul. St. Przybyszewskiego 70/72 w ramach realizacji projektu pt: Mama i tata wracają do pracy, a ja idę do żłobka Rekrutacja do Żłobka nr 46 będzie prowadzona z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Motyl uczy nas literki L

Motyl uczy nas literki L Karolina Wi ckowska Motyl uczy nas literki L Podstawa programowa (wybrane treêci i wymagania): 1. Edukacja polonistyczna: 1.a. Obdarza uwagà dzieci i doros ych, s ucha ich wypowiedzi i chce zro zumieç,

Bardziej szczegółowo

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych

Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych Badania naukowe potwierdzają, że wierność w związku została uznana jako jedna z najważniejszych cech naszej drugiej połówki. Jednym z większych ciosów jaki może nas spotkać w związku z dugą osobą jest

Bardziej szczegółowo

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie

STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie Załącznik Nr 11 do Uchwały Nr XX/136/2012 Rady Miejskiej w Pasymiu z dnia 25 września 2012 r. STATUT SOŁECTWA Grom Gmina Pasym woj. warmińsko - mazurskie ROZDZIAŁ I NAZWA I OBSZAR SOŁECTWA 1. Samorząd

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału!

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału! Szkolenia nie muszą być nudne! W Spółce Inwest-Park odbyło się kolejne szkolenie w ramach projektu Akcelerator Przedsiębiorczości działania wspierające rozwój przedsiębiorczości poza obszarami metropolitarnymi

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia...

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... projekt UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... w sprawie przyjęcia programu współpracy Gminy Grodzisk Wlkp. z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art.

Bardziej szczegółowo

KRÓLEWSKIE SERCE KOBIETY

KRÓLEWSKIE SERCE KOBIETY KRÓLEWSKIE SERCE KOBIETY PAŁAC DZIAŁYŃSKICH W POZNANIU STARY RYNEK 78/79 23-24 MARCA 2013R. 13-14 KWIETNIA 2013R. PIĘKNO NALEŻY WSPIERAĆ, BO TWORZY JE NIEWIELU A POTRZEBUJE WIELU PIĘKNO BEZ DOBROCI JEST

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. Dziennik Ustaw Nr 52 4681 Poz. 421 421 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie sta u adaptacyjnego i testu umiej tnoêci w toku post powania o uznanie kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

Umowa nr.. /. Klient. *Niepotrzebne skreślić

Umowa nr.. /. Klient. *Niepotrzebne skreślić Umowa nr.. /. zawarta dnia w, pomiędzy: Piotr Kubala prowadzącym działalność gospodarczą pod firmą Piotr Kubala JSK Edukacja, 41-219 Sosnowiec, ul. Kielecka 31/6, wpisanym do CEIDG, NIP: 644 273 13 18,

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 14 maja 2003 r.

Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 14 maja 2003 r. Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 827 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 14 maja 2003 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie okreêlenia wzoru bankowego dokumentu p atniczego sk adek, do których

Bardziej szczegółowo