Gaz łupkowy. Jusińska Dominika Kotowicz Michał Swoczyna Bernard. Studenckie Koło Naukowe Energetyki Niekonwencjonalnej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Gaz łupkowy. Jusińska Dominika Kotowicz Michał Swoczyna Bernard. Studenckie Koło Naukowe Energetyki Niekonwencjonalnej"

Transkrypt

1 Gaz łupkowy Jusińska Dominika Kotowicz Michał Swoczyna Bernard Studenckie Koło Naukowe Energetyki Niekonwencjonalnej Wydział Mechaniczny Energetyki i Lotnictwa, Politechnika Warszawska Warszawa 2013

2 Sprostowanie Niniejsza praca powstała w oparciu o indywidualną wiedzę i doświadczenie. Prezentowane poglądy są punktem widzenia autorów. Autorzy tej pracy w żaden sposób nie ponoszą odpowiedzialności za nieprawidłowości spowodowane cytowaniem poniższego artykułu.

3 Spis Treści I. Wprowadzenie...5 II Geologia gazu łupkowego...6 III Składniki gazu ziemnego...8 IV Gdzie jest gaz łupkowy?...10 V Wydobycie gazu łupkowego...12 VI Aspekt ekonomiczny...15 VII Szanse, jakie daje wydobycie gazu łupkowego...18 VIII Zagrożenia związane z eksploatacją gazu łupkowego...20 IX Podsumowanie...22 X Źródła...23

4

5 I. Wprowadzenie Gaz ziemny, określany też jako błękitne paliwo, którego głównym składnikiem jest najprostszy węglowodór metan, zyskuje coraz większe znaczenie gospodarcze na świecie. Jest określany mianem najczystszego paliwa kopalnego oraz charakteryzuje się relatywnie niską emisją CO 2 w stosunku do węgla czy płynnych paliw kopalnych, w przeliczeniu na jednostkę wytworzonej z niego energii. Zalety gazu ziemnego determinują szybki rozwój systemów energetycznych opartych na tym paliwie. Należy jednak podkreślić, że jest to źródło energii o wysokim koszcie jednostkowym i jak każdy surowiec naturalny, nie jest jednorodnie rozmieszczony na kuli ziemskiej. Poniżej przedstawiono dane (tab. 1.1) z roku 2012 dotyczących zasobów konwencjonalnego gazu ziemnego w poszczególnych państwach [1] : Kraj m 3 /10 12 % ś.z 1 Rosja 44,6 21,4 Iran 33,1 15,9 Katar Turkmenistan 24,3 11,7 USA 8,5 4,1 Świat 208,4 100% Tab. 1.1 Udowodnione zasoby gazu ziemnego wg BP plc. Ponad 65% światowych zasobów gazu ziemnego jest w posiadaniu zaledwie 5 państw, z czego, tylko dwa z nich są uważane za potęgi gospodarcze. Rosnący udział gazu ziemnego w produkcji energii elektrycznej przedstawiają poniższe diagramy kołowe (wyk 1.1 i wyk 1.2) [2] : Wyk 1.1 Udział paliw i innych źródeł energii w produkcji energii elektrycznej w 1973 roku. Kolorem zielonym oznaczono węgiel, następnie en. wodna (21%), ropa naftowa, inne (0,6%), gaz ziemny i paliwo jądrowe (3,3%). Energia elektryczna wyprodukowana na świecie TWh. Wyk 1.1 Udział paliw i innych źródeł energii w produkcji energii elektrycznej w 2010 roku. Kolorem zielonym oznaczono węgiel, następnie woda (16%), ropa naftowa (4,6%), inne (3,7%), gaz ziemny i paliwo jądrowe. Energia elektryczna wyprodukowana na świecie TWh. Z powyższych danych można wysnuć wniosek, że w najbliższych latach paliwo gazowe będzie zyskiwało na znaczeniu. Ponieważ kluczową sprawą dla każdego państwa jest dążenie do bezpieczeństwa energetycznego kraju, poszukuje się nowych źródeł surowców 1 ś.z światowych zasobów 5

6 energetycznych. Znanym od dawna, ale dotychczas wykorzystywanym z powodzeniem tylko na niewielką skalę źródłem gazu ziemnego są łupki gazonośne. Pierwsza instalacja do wydobywania tego gazu pojawiła się już 1825 roku w miejscowości Freedonia, w stanie Nowy York. Dopiero technologia odwiertu kierunkowego (Horizontal Directional Drilling) rozwijana od lat trzydziestych XX wieku i szczelinowania hydraulicznego (Hydraulic Fracturing) pierwsze eksperymenty przeprowadzono w latach czterdziestych XX wieku, dały nadzieję na przemysłowe otrzymywanie gazu z łupków. Wsparcie strony rządowej i wysokie nakłady pieniężne w końcowych dekadach ubiegłego wieku doprowadziły do rozwoju infrastruktury do wydobycia gazu łupkowego w USA. W 2000 roku, produkcja gazu z łupków w USA wynosiła zaledwie 1% całkowitej produkcji gazu. Przez jedną dekadę udział ten wzrósł 20 razy. Pozwoliło to na zmniejszenie importu i zależności USA od dostawców oraz przełożyło się na niższe ceny gazu w całym kraju. Uważa się, że przemysł związany z wydobyciem gazu łupkowego jest nie tylko szansą na obniżenie emisji gazów cieplarnianych do atmosfery, ale również gwarantuje dużą liczbę miejsc pracy i przyczynia się do ożywienia koniunktury gospodarczej. Z drugiej strony, wiele instytucji wskazuje na niski poziom wiedzy na temat wpływu techniki szczelinowania na środowisko naturalne i apeluje o zaprzestanie kolejnych projektów wydobycia gazu łupkowego. Inne podważają rentowność przedsięwzięć łupkowych. Sprzeczne informacje dochodzące z rozmaitych źródeł budzą pewną nieufność wobec nowej technologii, szczególnie wśród społeczeństwa. W niniejszym opracowaniu przedstawi się podstawowe zagadnienia dotyczące zarówno technologicznych, ekonomicznych jak i środowiskowych aspektów otrzymywania gazu łupkowego oraz perspektyw dla tego źródła energii na terenie naszego kraju. II Geologia gazu łupkowego Gaz łupkowy powstał z pozostałości morskich organizmów żyjących w erze paleozoicznej i mezozoicznej. W tamtych czasach klimat Ziemi był znacznie cieplejszy niż dzisiaj z powodu wysokiej koncentracji gazów cieplarnianych, przez co poziom morza był o 70 metrów wyższy niż obecnie, a rozległe połacie lądów pokrywały płytkie, ciepłe morza. Korzystne warunki powodowały bogaty rozwój życia morskiego. W ówczesnym, ciepłym klimacie często dochodziło do zjawiska anoksji oceanicznej, kiedy to rozkład dużej ilości materii organicznej, w połączeniu z zatrzymaniem cyrkulacji termohalinowej, powodował powstanie strefy beztlenowej w warstwie przydennej oceanu. W tych warunkach rozkład materii organicznej postępował znacznie wolniej a pozostałości otwornic, glonów, trylobitów i bakterii zostały zagrzebane w morskim mule. Muł ten w ciągu milionów lat przekształcił się w skałę osadową zwaną łupkiem ilastym. Tam, gdzie zawartość materii organicznej w łupkach była wyjątkowo duża, powstały łupki bitumiczne i rozpoczął się proces przemiany detrytusu w ropę naftową i gaz ziemny. Ostatnim razem warunki beztlenowe zapanowały w oceanach podczas Paleoceńsko-Eoceńskiego Maksimum Termicznego 55 milionów lat temu i z tego okresu pochodzą najmłodsze pokłady ropy naftowej. W wyniku podwyższonej temperatury i ciśnienia we wnętrzu ziemi materia organiczna zaczęła ulegać przeobrażeniom. Szczątki roślin, zwierząt i bakterii przemieniły się w kerogen - czarne, nieregularne ziarna materii organicznej ułożone pomiędzy warstwami łupków. Kerogen jest jednym z głównych składników łupków bitumicznych - jednego z najpowszechniej występujących niekonwencjonalnych paliw kopalnych. Kerogen bywa nazywany "niedojrzałą ropą", gdyż w korzystnych warunkach ulega dalszym przemianom metamorficznym do gazu ziemnego i ropy naftowej. Większość obecnie wydobywanego gazu i ropy była niegdyś złożami kerogenu w skałach łupkowych. Jeśli złoża kerogenu poddawane 6

7 są działaniu wysokiej temperatury przez wystarczająco długi czas zamieniają się w ropę naftową, która wycieka ze skał łupkowych. Najlepsze warunki dla powstania ropy naftowej są zawarte w tzw. "oknie naftowym" (oil window). Okno naftowe to warstwa skał o temperaturze od 65 do 150 stopni Celsjusza znajdująca się przeważnie na głębokości od 750 do 5000m pod powierzchnią ziemi. Jeśli temperatura jest za niska kerogen nie zamienia się w ropę, jeśli temperatura jest za wysoka powstaje gaz ziemny. W rejonach o wysokiej aktywności geotermalnej warunki korzystne dla powstania ropy i gazu występują na mniejszych głębokościach [3]. Z biegiem czasu ropa naftowa i gaz ziemny wyciekają ze skał łupkowych. Tam, gdzie uciekające węglowodory napotykają skałę o niskiej przepuszczalności, taką jak niektóre rodzaje piaskowca, powstają pokłady ropy zaciśniętej i gazu zaciśniętego (tight oil, tight gas) [4]. W miejscach, gdzie układ warstw skalnych tworzy pułapki stratygraficzne zapobiegające ucieczce węglowodorów, powstają konwencjonalne złoża gazu ziemnego i ropy naftowej. Pod wpływem grawitacji na samej górze złoża gromadzi się gaz ziemny, poniżej ropa naftowa, a na samym dole towarzysząca ropie woda. W niektórych miejscach nic nie blokuje odpływu gazu i ropy naftowej ku powierzchni, w wyniku czego powstają jeziora asfaltowe, piaski roponośne i naturalne wycieki gazu. W szczególnym przypadku, gdy wyciekający gaz ziemny zostaje uwolniony do głębin oceanicznych, gdzie panuje wysokie ciśnienie i niska temperatura, następuje powstanie klatratów metanu - złożonej z cząsteczek wody i metanu struktury o wyglądzie zbliżonym do lodu. Światowe złoża klatratów metanu są szacowane na bilionów metrów sześciennych metanu, czyli od 5 do 25 razy więcej, niż konwencjonalne zasoby gazu ziemnego [5][6]. Złoża klatratów metanu znajdują się w większości na stokach szelfu kontynentalnego, pod Oceanem Arktycznym i w wieloletniej zmarzlinie wokół bieguna północnego. Większość tych złóż znajduje się co najwyżej kilkaset metrów pod powierzchnią ziemi, lub dna morskiego, czyli znacznie płycej, niż większość obecnie eksploatowanych złóż ropy naftowej. Obecnie na świecie prowadzi się kilka pilotażowych projektów wydobycia metanu z klatratów, jednak żaden nie wszedł jeszcze w fazę komercyjną. Zwykle istotna część materii organicznej pozostaje w skale łupkowej m.in. ze względu na jej niską przepuszczalność. Część owych węglowodorów znajduje się w pionowych szczelinach przecinających skały łupkowe i może być wydobyta drogą odwiertów horyzontalnych, podobnie jak ropa zaciśnięta i gaz zaciśnięty. Zastosowanie szczelinowania hydraulicznego dodatkowo zwiększa tempo wydobycia gazu i ropy ze szczelin. Znacznie większa ilość paliwa jest jednak rozproszona w całej objętości skał łupkowych i nie może być wydobyta powyższymi metodami. Tam gdzie łupki bitumiczne leżą blisko powierzchni, a zawartość materii organicznej jest wyjątkowo duża (sięga 40%), możliwe jest opłacalne wydobycie ich metodą odkrywkową. Łupki bitumiczne o wysokiej zawartości kerogenu palą się, podobnie jak węgiel brunatny i mogą być spalane w elektrowniach. Działający w Estonii kompleks elektrowni Narva Elektrijaamad o mocy 2380 MW, zasilany tym paliwem, zaspokaja 95% potrzeb energetycznych kraju [7]. Zamiast spalać łupki bitumiczne można poddać je pirolizie, dzięki czemu uzyskuje się ropę syntetyczną do produkcji paliw silnikowych, oraz gaz z łupków bitumicznych będący mieszaniną metanu, wodoru, tlenków węgla, azotu i innych gazów. Poddawanie łupków bitumicznych pirolizie jest oczywiście droższe niż spalanie ich w piecu, ale za to pozwala na uzyskanie paliwa o znacznie lepszych parametrach, możliwego do wykorzystania w transporcie i przemyśle chemicznym. W ostatnich latach ze względu na rosnące ceny ropy naftowej rozpoczęła się dyskusja nad szerszym wykorzystaniem łupków bitumicznych, ropy zaciśniętej, ropy łupkowej i innych niekonwencjonalnych węglowodorów, jako jednego ze sposobów na zastąpienie kończących się zasobów lekkiej, łatwej w wydobyciu ropy konwencjonalnej. 7

8 Łupki gazonośne są zazwyczaj położone znacznie głębiej pod powierzchnią niż łupki bitumiczne, ze względu na to, że do ich powstania potrzebna była wyższa temperatura. Obecnie eksploatowane złoża gazu łupkowego mieszczą się przeważnie na głębokości od 1500 do 4000 metrów pod poziomem gruntu. Grubość warstwy łupków gazonośnych wynosi od 10 do 200 metrów, a zawartość materii organicznej to od 1 do 25% masy skały. W zależności od lokalizacji mogą zawierać niemal czysty metan, lub mieszankę metanu, etanu, propanu, butanu i cięższych węglowodorów. Dodatki te, znane pod angielską nazwą "natural gas liquids" są zaliczane do paliw ciekłych i mogą być wykorzystane m.in. w transporcie i energetyce. Często złożom metanu w łupkach towarzyszą też inne, niepalne gazy takie jak azot, oraz woda. W niektórych miejscach złoża łupków gazonośnych mogą być pofałdowane, lub przecięte uskokami, co utrudnia wydobycie i podnosi ryzyko inwestycyjne. Budowa łupków gazonośnych, ich struktura, zawartość gazu w złożu, substancje towarzyszące, a nawet temperatura wydobywanego gazu zależą od warunków geologicznych w jakich powstała skała łupkowa, warunków w jakich spoczywała pod ziemią, miejscowej aktywności geotermalnej, ruchów tektonicznych, aktywności wulkanicznej, oraz działania wód podziemnych. III Składniki gazu ziemnego Jednym z najważniejszych czynników charakteryzujących odwiert gazonośny jest skład gazu wydobywającego się na powierzchnię. Zarówno w przypadku złóż konwencjonalnych, jak i łupkowych, gaz wydobywający się z odwiertu zawiera wiele niepożądanych substancji, z których trzeba go oczyścić przed wysłaniem do odbiorcy. Głównym składnikiem gazu ziemnego (i najbardziej pożądanym) jest metan - najprostszy węglowodór składający się z jednego atomu węgla i czterech atomów wodoru. Spalanie metanu pozwala uzyskać aż 55,5 MJ energii z kilograma paliwa, co jest najlepszym wynikiem spośród wszystkich węglowodorów. Metan stanowi od 50% do 98% masy całego gazu wydobywającego się z odwiertu. Według polskiej normy [8] gaz ziemny dostarczany do domów zawiera około 97,8% metanu. Im wyższa zawartość metanu, tym wyższa jest jakość gazu i cena jaką można za niego uzyskać. Kolejnymi istotnymi składnikami gazu ziemnego są węglowodory o dwóch atomach węgla - etan o wzorze C 2 H 6 i eten (etylen) o wzorze C 2 H 4. Gazy te oddziela się od metanu, gdyż ich temperatura wrzenia jest znacznie wyższa, co przy wysokim ciśnieniu panującym w gazociągach mogłoby doprowadzić do ich skroplenia. Etan i etylen są ważnymi surowcami w przemyśle chemicznym. Wykorzystuje się je m.in. do produkcji polietylenu, etanolu i polistyrenu. Cięższe frakcje gazowe - propan i butan również są oddzielane od gazu ziemnego i sprzedawane. Gazy te w postaci skroplonej używane są do ogrzewania domów, napędu samochodów (LPG), zasilania kuchenek gazowych i produkcji energii elektrycznej. Cięższe węglowodory zawierające pięć i więcej atomów węgla ulegają skropleniu w warunkach normalnych. Mieszanka ta, składająca się z pentanu, heksanu i pewnej ilości cięższych węglowodorów może być wykorzystywana do produkcji benzyny i nafty lotniczej. Wszystkie cięższe od metanu węglowodory zawarte w gazie ziemnym zwane są razem kondensatem, lub ciekłymi frakcjami gazu ziemnego (natural gas liquids), i zaliczane są do paliw ciekłych. W przypadku złóż, które zawierają wyjątkowo dużo ciekłych węglowodorów, ciekłe frakcje gazu ziemnego stanowią ważne źródło dochodów i mogą przesądzić o opłacalności odwiertu. Dla przykładu Katar, którego pola gazowe zawierają wyjątkowo dużo frakcji ciekłych, co roku eksportuje prawie 30 milionów ton kondensatu, co pozwala mu sprzedawać znacznie więcej płynnych węglowodorów, niż limit narzucony przez OPEC [9]. 8

9 Rys 3.1 Ceny ciekłych frakcji gazu ziemnego w USA Oprócz węglowodorów, które stanowią cenne źródło energii, gaz wydobywający sie z odwiertów zawiera również substancje niepożądane. Najpowszechniej występującym w odwiertach zanieczyszczeniem jest azot. Gaz ten nie jest zbyt szkodliwy, ani niebezpieczny, lecz obniża jakość gazu wpływając na obniżenie jego wartości. Jeśli zawartość azotu przekracza 1-2%, gaz ziemny wymaga oczyszczenia, w przeciwnym razie sprzedawany jest jako tzw. gaz zaazotowany, zawierający zwykle od 19% do 28% azotu. Wyjątkowo kłopotliwym zanieczyszczeniem są substancje zawierające siarkę - siarkowodór, metanotiol, etanotiol i inne trujące gazy oraz ciecze o paskudnym zapachu. Substancje te muszą być usunięte z gazu ziemnego już w miejscu wydobycia, gdyż powodują korozję gazociągów. Związki te rozkłada się do siarki pierwiastkowej, która następnie sprzedawana jest odbiorcom przemysłowym. Do powszechnie występujących zanieczyszczeń zaliczyć też można wodę, która zamarza w gazociągach utrudniając przepływ gazu i dwutlenek węgla, który obniża jego wartość energetyczną. Skład gazu wydobywającego się z odwiertu ma bardzo istotny wpływ na opłacalność wydobycia, gdyż od tego zależy wartość opałowa paliwa, koszty potrzebne na jego oczyszczenie, oraz ewentualne zyski ze sprzedaży produktów ubocznych procesu oczyszczania. 9

10 IV Gdzie jest gaz łupkowy? Technologia wydobywania gazu łupkowego jest stosunkowo młoda, a samo czerpanie energii z gazu ziemnego dopiero niedawno zyskało na znaczeniu. Dlatego badania ciągle trwają, dostarczając coraz to nowych informacji, więc nie sposób jednoznacznie ocenić wielkości i położenia złóż gazu łupkowego dla każdej części świata. Można jednak sporządzić listę miejsc, które uważane są za najbardziej perspektywiczne na podstawie prac geologów. Złoża łupków - czyli skał posiadających możliwość do mechanicznego rozwarstwiania się - z największym prawdopodobieństwem znajdują się w dużych zagłębiach osadowych. Niestety nie wszystkie pokłady skalnych łupków są odpowiedniej grubości i zawierają w sobie gaz. Według raportu EIA (Energy Information Administration), amerykańskiej instytucji zajmującej się zbieraniem i analizowaniem informacji na tematy związane z energetyką, złoża gazu łupkowego znajdują się w wielu krajach: największe w Chinach, USA, Argentynie, ale również w Afryce i Europie. Rys 4.1 Zasoby gazu łupkowego na świecie. Na większości z tych złóż nie rozpoczęto jeszcze wydobycia 10

11 Wyk. 4.1 Zasoby gazu łupkowego w wybranych krajach (wg szacunków EIA) Spośród wszystkich państw umieszczonych w raporcie EIA największe zasoby gazu łupkowego posiadają Chiny. Eksploatacja owych złóż dopiero się zaczyna - na dzień dzisiejszy gaz ziemny stanowi 4% w całkowitym zużyciu energii tego państwa. Świat oczekuje boomu na wydobycie tego surowca, który miałby znaczący wpływ na gospodarkę Chin. Ważny jest również aspekt ekologiczny: przestawienie się azjatyckiej potęgi z węgla na gaz łupkowy obniżyłoby radykalnie emisję dwutlenku węgla. Trzecie co do wielkości złoża gazu łupkowego znajdują się w Argentynie. Państwo to mogłoby stać się gazową potęgą eksportową, jednak problemem jest niewłaściwie prowadzona polityka handlowa. Upaństwowienie głównej spółki energetycznej YPF w 2012 roku spowodowało problemy natury finansowej z hiszpańską firmą Repsol. W 2008 roku konsumpcja energii z gazu ziemnego przewyższyła produkcję. W Meksyku znajdują się czwarte co do wielkości złoża gazu łupkowego, jednak nie rozpoczęto jeszcze ich eksploatacji. Produkcja energii z tych złóż ma rozpocząć się w ciągu najbliższych 5-8 lat. Podobnie w Republice Południowej Afryki, której złoża określane są jako piąte co do wielkości na świecie. Wydobycie gazu łupkowego w Afryce dopiero się rozpocznie, ale przewiduje się, że niedługo kraje północnej Afryki będą w stanie zaopatrywać Europę w gaz z tego źródła. Z krajów o mniejszych zasobach gazu łupkowego na uwagę zasługują Kanada i Australia, w których dąży się do jak największego wydobycia i eksportu gazu, jak również Francja. 11

12 Złoża gazu łupkowego w Polsce układają się w charakterystycznym pasie obejmującym około 12% powierzchni kraju. Skały łupkowe zalegają na głębokości ok m. "Pas łupkowy" obejmuje tereny od Pomorza, przez centrum kraju aż po Lubelszczyznę. Na podstawie badań najbardziej obiecującym obszarem są regiony nadbałtyckie i to na nich skupią się przyszłe prace. Według niedawnych raportów możliwe, że zasoby gazu łupkowego w Polsce są największe w Europie. Państwowy Instytut Geologiczny szacuje polskie zasoby gazu łupkowego na ok mld m3.takie zasoby mogłyby zapewnić dostawy gazu wystarczające na lat przy takim samym jak obecne zużyciu. Istnienie pokładów gazu niekonwencjonalnego potwierdziły dotychczasowe odwierty w liczbie ponad 40, jednak nie sposób oszacować faktycznej ilości gazu zamkniętego w łupkach. Najwięcej, bo aż 20 odwiertów poszukiwawczych wykonano na Pomorzu i właśnie ten region uchodzi za najbardziej perspektywiczny. Wydobywanie gazu łupkowego w Polsce posiada stosunkowo wysokie poparcie ludności "pasa łupkowego". Najpewniej wynika to z mentalności i skłonności Polaków do poświęceń na rzecz niezależności - w tym przypadku od dostaw gazu z Rosji. Do 2020 roku w Polsce zostanie wykonanych jeszcze 270 odwiertów poszukiwawczych, a jeśli potwierdzi się opłacalność wydobycia, możemy liczyć na uruchomienie masowej produkcji gazu łupkowego w przeciągu 5-10 lat. Optymistycznie nastraja także sojusz 5 polskich firm: Enei, KGHM, PGE, PGNiG i Tauronu w sprawie wspólnych prac związanych z gazem łupkowym. Mimo że większość koncesji na wydobycie jest w rękach zagranicznych inwestorów, to ci prawdopodobnie podejmą prace dopiero po uregulowaniu prawnym kwestii wydobycia. Niestety to właśnie brak regulacji prawnych jest głównym problemem w produkcji gazu łupkowego w Polsce. V Wydobycie gazu łupkowego Obecność gazu ziemnego w formacjach łupkowych jest faktem znanym od dawna, lecz dopiero w ostatnich latach gaz z łupków stał się istotnym źródłem energii i zaczął być wliczany do światowych rezerw. Nagłe zainteresowanie gazem łupkowym jest przede wszystkim wynikiem udoskonaleń w technologii jego wydobycia, które sprawiły, że stał się on interesującą alternatywą dla gazu konwencjonalnego. Historia wydobycia gazu łupkowego jest jednym z przykładów powszechnego w historii ludzkości zjawiska, gdy rozwój technologii wydobycia otwiera dostęp do nowych źródeł energii, napędzając dalszy rozwój cywilizacji. W wielu miejscach na świecie gaz ziemny w naturalny sposób wydostaje ze skał łupkowych, lub piaskowców, lecz zwykle ilość wyciekającego gazu jest zbyt mała, aby mógł on być wykorzystany gospodarczo. Jednym z przykładów naturalnego wycieku gazu są Wrota Piekieł w Turkmenistanie - zapadlisko, wewnątrz którego od czterdziestu dwóch lat nieprzerwanie płonie wydobywający się pod własnym ciśnieniem gaz ziemny. Pierwszy na świecie odwiert gazu ziemnego wykonany został w 1825 roku w miejscowości Freedonia w stanie Nowy Jork przez Williama Aarona Harta, miejscowego kowala [10]. Wywiercił on, za pomocą prymitywnych narzędzi, ośmiometrowej głębokości otwór w skale łupkowej, a następnie zaczął zbierać wydobywający się z niego gaz. Wkrótce Hart zaczął sprzedawać gaz lokalnym przedsiębiorcom, którzy używali go do oświetlania pomieszczeń. Jego firma Freedonia Gas Light Company stała się pierwszym gazowym przedsiębiorstwem na świecie. Jeden z krewnych Harta, Preston Barmore rozwijając wydobycie gazu z łupków szybko zorientował się, jak ważną rolę w wydobyciu gazu łupkowego odgrywają pęknięcia i szczeliny w skale macierzystej. Przeprowadził on eksperyment będący pierwszą świadomą 12

13 próbą szczelinowania skały łupkowej w celu zwiększenia przepływu gazu. W 1857 roku Preston spuścił na dno głębokiego na 37 metrów odwiertu cztery kilogramy prochu czarnego, po czym odpalił ładunek przy pomocy rozżarzonego żelaza. Eksplozja rozszerzyła naturalne szczeliny w skale i spowodowała powstanie nowych, w wyniku czego ilość gazu wypływającego z odwiertu znacznie się zwiększyła. Dwa lata później pułkownik Erwin Drake dowiercił się do ropy naftowej w położonym 150 km od Freedonii Titusville. Łatwa w transporcie i magazynowaniu ropa szybko wyparła gaz ziemny, który aż do początków XX wieku nie odgrywał znaczącej roli w światowej energetyce. Boom naftowy, jaki zaczął się w USA pod koniec XIX wieku miał bardzo szerokie konsekwencje dla gospodarki. Wraz ze wzrostem wydobycia nastąpił rozwój miejscowości położonych na terenach naftowych, oraz infrastruktury transportowej pozwalającej dowieźć ropę tam, gdzie było to potrzebne. Gaz ziemny towarzyszący ropie był znacznie tańszy od gazu łupkowego, tam więc, gdzie występowała ropa, nie było zapotrzebowania na dodatkowe odwierty gazowe. Na początku XX wieku na terenach naftowych gaz był tak tani, że spalano go w postaci flar, zamiast wykorzystywać gospodarczo. Wraz z rozwojem przemysłu naftowego upowszechniły się technologie, które pozwoliły sięgnąć po bardzo obfite i tanie w eksploatacji konwencjonalne zasoby gazu ziemnego. Ponieważ zapotrzebowanie na gaz ziemny było zawsze niższe niż zapotrzebowanie na ropę, a rezerwy gazu bardzo duże, przemysł gazowy mógł korzystać z technologii opracowanych wcześniej przez nafciarzy. Gdy upowszechniły się technologie pozwalające na dostęp do bardzo głębokich, lub podmorskich złóż ropy, przemysł gazowy również wkroczył na te tereny, dzięki czemu projekty eksploatacji gazu łupkowego można było na jakiś czas zarzucić. Przez wiele lat największym problemem związanym z gazem łupkowym była niska przepuszczalność skał. Z typowego odwiertu pionowego przebijającego się przez kilkadziesiąt metrów skały łupkowej wydobywało się zbyt mało gazu, aby pozyskiwanie go było ekonomicznie opłacalne. W ostatnich latach jednak w technologiach wiertniczych dokonał się znaczący postęp. Dziś można już przeprowadzić poziomy odwiert długi na dwa kilometry, do którego przesiąka ze skał znacznie więcej gazu niż z odwiertu pionowego. Dodatkowym ulepszeniem jest szczelinowanie hydrauliczne, które pozwala znacząco zwiększyć przepływ gazu ze skał do odwiertu. Procedura poszukiwania złóż gazu łupkowego rozpoczyna się od badań sejsmicznych. W wyniku sztucznie wzbudzanych drgań uzyskuje się dokładny obraz budowy geologicznej skał na głębokości kilku kilometrów, co pozwala odkryć najbardziej obiecujące złoża konwencjonalnego i niekonwencjonalnego gazu i ropy. Następnie przeprowadza się odwierty próbne, co pozwala określić ilość gazu w złożu. Pobrane próbki skał bada się w laboratoriach, aby określić zawartość gazu, jego skład, przepuszczalność skały, oraz potencjalne problemy, na jakie można napotkać przy wydobyciu. Oprócz badania próbek skał monitoruje się też ilość i skład gazu wydobywającego się z odwiertu próbnego. Jeśli uzyskane z odwiertu próbnego dane są obiecujące rozpoczyna się drążenie odwiertu wydobywczego. Po wydrążeniu pierwszych kilkuset metrów odwiertu wprowadza się do niego stalową rurę, a pozostałą przestrzeń pomiędzy rurą, a ścianami odwiertu wypełnia się betonem. W miarę drążenia w głąb operację powtarza się kilkukrotnie, aż cały odcinek odwiertu sąsiadujący z warstwami wodonośnymi zostanie właściwie zabezpieczony. Typowy odwiert łupkowy składa się z odwiertu pionowego o głębokości od półtora do czterech kilometrów, oraz odwiertu poziomego. Gdy wiertło zacznie zbliżać się do warstwy łupków rozpoczyna się operacja zmiany kierunku drążenia. Wiertło skręca drążąc odcinek w kształcie łuku, aż jego oś znajdzie się prawie w poziomie. Kolejne rury o coraz mniejszej średnicy spuszczane są na dno odwiertu tworząc jego ściany. Gdy proces drążenia zostanie zakończony 13

14 wiertło wyciąga się na powierzchnię i rozpoczyna się przygotowania do kolejnego procesu technologicznego - perforacji. Perforacja polega na przebiciu rur otaczających odwiert i sąsiadujących z nimi skał przy użyciu specjalnie zaprojektowanych ładunków wybuchowych. Na dno odwiertu spuszczane jest urządzenie perforujące (perforating gun), które składa się z wielu wypełnionych materiałami wybuchowymi segmentów. Idea perforacji opiera się na zastosowaniu tzw. ładunków kumulacyjnych [11]. Ładunek kumulacyjny to bryła materiału wybuchowego o cylindrycznym kształcie zawierająca wgłębienie w kształcie stożka zwrócone w kierunku celu. We wgłębieniu tym umieszczona jest wkładka kumulacyjna wykonana ze starannie dobranego stopu. Pod wpływem detonacji materiału wybuchowego zainicjowanej w tylnej części ładunku, wkładka kumulacyjna jest zgniatana i wystrzeliwana w kierunku celu, osiągając prędkość od dwóch do dziesięciu kilometrów na sekundę. Roztopiony metal, razem z gazami powybuchowymi przebija ścianę odwiertu i wbija się w skałę na głębokość od pięćdziesięciu do stu sześćdziesięciu centymetrów. Pozostałości po wybuchu częściowo zostają uwięzione w skale, a częściowo wracają na powierzchnię razem z perforatorem. W ładunkach wybuchowych używanych przy perforacji używa się heksogenu i oktogenu - najsilniejszych komercyjnie stosowanych materiałów wybuchowych o prędkości detonacji dochodzącej do 9000 metrów na sekundę. Każdy z segmentów perforatora zawiera od 12 do 20 ładunków kumulacyjnych, o masie od 3 do 50 gram każdy, na każdy metr swojej długości. Łącznie wewnątrz jednego odwiertu detonuje się od kilkuset do kilku tysięcy ładunków wybuchowych. Dzięki perforacji w skale powstają dodatkowe szczeliny, które następnie poszerzane są podczas kolejnego etapu - szczelinowania hydraulicznego [12]. Technologia szczelinowania hydraulicznego opracowana została pod koniec XX wieku przez Georga Mitchella przy wsparciu Departamentu Energii USA. Polega ona na wpompowaniu pod ziemię pod olbrzymim ciśnieniem tysięcy ton tzw. płuczki (płynu szczelinującego), która rozsadza skałę powiększając powstałe podczas perforacji szczeliny. Płyn szczelinujący składa się w ok. 99,5% z wody i piasku, resztę stanowią dodatki zmniejszające korozję, ograniczające rozwój bakterii, regulujące ph i lepkość płuczki. Dodawany do płuczki piasek wciska się w szczeliny powstałe przy szczelinowaniu i zapobiega ich zamknięciu się po obniżeniu ciśnienia. Do najczęściej stosowanych przy szczelinowaniu chemikaliów należą kwas solny, służący wstępnemu oczyszczeniu odwiertu, chlorek sodu (sól kuchenna), konserwujący pozostałe składniki płuczki, poliakrylamid, służący zmniejszeniu tarcia pomiędzy rurami odwiertu, a wpompowywaną płuczką, glikol etylenowy zapobiegający formowaniu się osadów wewnątrz odwiertu, kwasy boranowe utrzymujące lepkość płynu w podwyższonej temperaturze, aldehyd glutarowy zwalczający bakterie, guma guar zwiększająca lepkość i kwas cytrynowy zapobiegający korozji. Urządzenie perforujące obejmuje tylko niewielką część poziomego odcinka odwiertu, stąd aby w pełni wykorzystać możliwości odwiertu, procedurę perforacji i szczelinowania hydraulicznego powtarza się wiele razy na odcinkach coraz bliższych szybowi wydobywczemu, aż cały znajdujący się w skałach łupkowych odcinek odwiertu zostanie poddany szczelinowaniu. Łączna liczba zabiegów szczelinowania wykonanych na jednym odwiercie może przekroczyć trzydzieści, a ilość płuczki wpompowanej do pojedynczego odwiertu osiąga m 3. Dzięki szczelinowaniu hydraulicznemu w łupkach pojawiają się spękania sięgające na odległość kilkudziesięciu metrów od odwiertu, przez które gaz ziemny przedostaje się do odwiertu. Po obniżeniu ciśnienia szczeliny te kurczą się, lecz drobiny piasku zawarte w płuczce nie pozwalają im się zamknąć. Po rozpoczęciu wydobycia na powierzchnię wraca zużyty płyn szczelinujący, któremu towarzyszy wydostający się ze skał gaz. Z jednego odwiertu w złożu Barnett uzyskuje się przeciętnie ok. 6,5 mln m 3 gazu, z czego większość wypływa na powierzchnię już w pierwszym roku od rozpoczęcia wydobycia. 14

15 Wydobywanie gazu z łupków stawia przed inżynierami liczne wyzwania, a jednym z nich jest zagospodarowanie powracającej z odwiertu płuczki. Podczas przepływania przez skały zmienił się jej skład, wzrosła jej temperatura, stężenie soli, oraz pojawiły się siarkowodór i substancje promieniotwórcze. Obecnie część płynu szczelinującego wykorzystuje się ponownie, a reszta składowana jest koło odwiertu, w olbrzymich, wyłożonych folią zbiornikach, gdzie czeka pod gołym niebem na swój dalszy los. W wielu miejscach w USA zużyta płuczka wpompowywana jest z powrotem pod ziemię w specjalnie przygotowywanych do tego celu odwiertach. Z jednego kawałka terenu można wywiercić w ziemi kilkanaście odwiertów, które po osiągnięciu żądanej głębokości rozejdą się promieniście wokół terenu wiertni, dzięki czemu zajmując teren o powierzchni zaledwie hektara można wydobywać gaz z obszaru o powierzchni wielu kilometrów kwadratowych. Po zakończeniu wydobycia gazu, co następuje zwykle po kilku latach od rozpoczęcia wydobycia, teren wiertni zostaje wyrównany i zrekultywowany, dzięki czemu można nadal wykorzystywać go gospodarczo. VI Aspekt ekonomiczny Wydobycie gazu łupkowego wiąże ze sobą ważne aspekty ekonomiczne. Sama eksploatacja złóż i produkcja energii nie gwarantuje sukcesu. Powodzenie wydobycia gazu niekonwencjonalnego zależy od opłacalności przedsięwzięcia. Na koszt wydobycia gazu składają się wydatki na prace poszukiwawcze, wiercenia, proces perforacji i szczelinowania, opłaty za wodę i korzystanie z gruntu, koszt zakupu chemikaliów i paliw, podatki, płace dla pracowników i podwykonawców, rachunki za energię elektryczną i inne usługi, a także koszty związane z ochroną środowiska i zagospodarowaniem odpadów poprodukcyjnych. Koszty te różnią się w zależności od lokalizacji odwiertów, np. zgodnie z raportem Deloitte i DnB "Kierunki Pozytywne szoki gospodarcze?" ostateczna cena wydobycia gazu łupkowego w Polsce będzie wyższa niż w USA - koszty odwiertów są szacunkowo 2-3 razy wyższe. Wynika to z obiektywnych różnic, takich jak głębokość położenia złóż czy dostępność urządzeń wiertniczych. Wysokie nakłady trzeba ponieść jeszcze zanim na danym obszarze rozpocznie się wydobycie. Wykonanie jednego odwiertu pionowego to wydatek rzędu 800 tys. - 2 mln dolarów, a na odcinku poziomym koszt wzrasta nawet do 6-8 mln dolarów. Jeden pełny odwiert ze szczelinowaniem to około 15 mln dolarów. Zazwyczaj w ramach jednej koncesji wykonuje się od 2 do 3 odwiertów poszukiwawczych, co przy ponad 80 wydanych koncesjach w Polsce daje łączne nakłady ponad 3 mld dolarów na samo rozpoznanie złóż. Należy jednak zwrócić uwagę na przewidywane (wg prof. Stanisława Nagy z AGH) obniżanie się kosztów wydobycia w tempie 2% na rok, dzięki postępowi technologicznemu. Do ogólnych kosztów należy wliczyć te jeszcze nierozpoznane: wykup ziemi, usługi wiertnicze czy zużycie wody. W przypadku Polski należy jeszcze dodać koszty rozbudowy sieci przesyłowych - polski "pas łupkowy" znajduje się na terenach o słabo rozwiniętej infrastrukturze przesyłowej. Ponadto firmy wydobywcze są zobowiązane do wnoszenia różnego rodzaju opłat: koncesyjnych, eksploatacyjnych i podatków. Raport pt. "Gaz z łupków - przyszłość dla Polski. Projekt kierunkowych założeń do ustawy o wydobywaniu węglowodorów, ich opodatkowaniu i Węglowodorowym Funduszu Pokoleń" zakłada wprowadzenie dwóch nowych podatków od wydobycia gazu ziemnego i ropy naftowej na terenie Polski: - podatek od wydobycia niektórych kopalin w zakresie gazu i ropy w wysokości: 5% wartości wydobytego gazu ziemnego 10% wartości wydobytej ropy naftowej 15

16 - podatek specjalny węglowodorowy od dodatnich skumulowanych przepływów finansowych w wysokości 25 % (cash flow tax) Podatki obejmą złoża konwencjonalne oraz łupkowe. Będą trafiać do budżetu państwa i Węglowodorowego Funduszu Pokoleń, którego zadaniem ma być inwestowanie pieniędzy z wydobycia, aby zabezpieczyć przyszłość gospodarczą i finansową narodu. Opisane podatki wejdą w życie wraz z wydobywaniem gazu łupkowego na dużą skalę, najwcześniej w 2015 roku. Tak samo zmiany w opłatach eksploatacyjnych, które przedstawiają się jak poniżej: - 24 zł za 1000 m3 wydobytego gazu wysokometanowego - 20 zł za 1000 m3 wydobytego gazu zaazotowanego - 50 zł za 1 tonę ropy naftowej Na uwagę zasługuje fakt, że 60% wartości opłat eksploatacyjnych trafi bezpośrednio do gmin, po 15% otrzymają powiaty i województwa, a 10% trafi do Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska. Wg Instytutu Studiów Energetycznych przy obecnie niskiej cenie węgla zastąpienie go gazem będzie opłacalne dopiero po podwyższeniu opłaty za emisję CO 2 do euro za tonę przy jednoczesnym spadku ceny gazu wysokometanowego o ok % dla przemysłu lub 10-35% dla dużych klientów. Rys 6.1 Cena gazu ziemnego na rynkach światowych Cena, jaką można uzyskać za gaz jest najważniejszym kryterium wpływającym na to, czy wydobycie gazu łupkowego będzie opłacalne. W 2007 roku cena gazu ziemnego w USA wynosiła ok. 7 dolarów za milion BTU, czyli około 260 dolarów za tysiąc m 3. Wówczas wydobycie gazu było bardzo opłacalne i wtedy rozpoczął się gazowy boom. W 2008 roku cena gazu ziemnego poszybowała do niemal 500 dolarów za tysiąc m 3, by potem w wyniku kryzysu spaść do zaledwie 74 dolarów za tysiąc m 3. Od tego czasu cena gazu ziemnego w USA oscyluje pomiędzy 70, a 220 dolarów za tysiąc m 3. Tak duże wahania cen bardzo utrudniają firmom wydobywczym planowanie i rozwój. Istnieją głosy, że przy obecnych 16

17 cenach gazu ziemnego w USA wydobycie gazu łupkowego się nie opłaca, a dowodem na to ma być spadająca liczba urządzeń wiertniczych. W 2008 roku w USA działało około 1500 wiertnic drążących w poszukiwaniu gazu, z czego większość stanowiły zwykłe wiertnice drążące otwory pionowe. W 2011 roku liczba aktywnych wiertnic spadła do 900, a większość stanowiły wiertnice przystosowane do drążenia odwiertów poziomych. W następnych latach liczba aktywnych wiertnic spadała, a obecnie tylko ok. 350 urządzeń drąży w poszukiwaniu gazu ziemnego. Część z tych wiertnic została przeniesiona do prac przy wydobyciu ropy łupkowej i ropy zaciśniętej, jednak efektem tego jest spowolnienie tempa wzrostu wydobycia gazu w USA. W latach 2010 i 2011, gdy przy wydobyciu gazu łupkowego pracowała największa ilość przystosowanych do tego celu wiertnic, wydobycie gazu łupkowego rosło w imponującym tempie m3 dziennie. W 2012 roku jednak wydobycie w najważniejszych do tej pory złożach - Barnett i Haynesville w Teksasie zaczęło spadać. Jak do tej pory spadek ten rekompensowany jest przez wzrost wydobycia ze złoża Marcellus w Wirginii Zachodniej i Pensylwanii, w efekcie sumaryczne wydobycie gazu ziemnego w USA od roku utrzymuje się na stałym poziomie. Na przykładzie USA można zauważyć, że rozwój wydobycia gazu łupkowego jest uzależniony przede wszystkim od ceny gazu, lecz reakcja na wzrost, lub spadek cen jest zawsze spóźniona o co najmniej kilka miesięcy. Jeśli ceny gazu ziemnego w USA będą dalej utrzymywać się na niskim poziomie, koncerny gazowe będą musiały poszukać innych rynków zbytu. Rys 6.2 Cena gazu ziemnego w USA i liczba wiertnic zaangażowanych w wydobycie gazu Oprócz zmian na rynku gazu ważnym aspektem wydobycia gazu łupkowego jest również ożywienie gospodarcze opisane szerzej w rozdziale "Szanse, jakie daje wydobycie". Nowe, związane z wydobyciem miejsca pracy mogą nie tylko zmniejszyć stopę bezrobocia, ale wpływają też na wzrost dochodów, co skutkuje zwiększeniem konsumpcji, a co za tym idzie zwiększeniem PKB. Zgodnie z przewidywaniami dzięki wydobyciu gazu łupkowego PKB w Polsce może wzrosnąć o 3%. Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej rozwój wydobycia gazu niekonwencjonalnego spowoduje wielkie zmiany na rynku energii. 17

18 Własna produkcja gazu łupkowego może w wielu krajach wyprzeć import gazu ziemnego z krajów takich jak Rosja, a państwa podobne Polsce z importerów mogą stać się eksporterami. Rys 6.2 Wydobycie gazu łupkowego w USA z podziałem na regiony VII Szanse, jakie daje wydobycie gazu łupkowego Wydobycie gazu łupkowego wiąże się z wieloma korzyściami. Najbardziej odczuwalną dla przeciętnego konsumenta byłoby z pewnością obniżenie ceny gazu, dzięki zmniejszeniu importu. Produkcja energii z gazu łupkowego ma znaczący wpływ na bezpieczeństwo energetyczne kraju i uniezależnienie państwa od dostaw z zewnątrz - szczególnie w przypadku Polski, która polega na gazie konwencjonalnym z Rosji o wygórowanej cenie (wg raportu Instytutu Kościuszki pt. "Wpływ wydobycia gazu łupkowego na rozwój społeczno-ekonomiczny regionów - amerykańskie success story i potencjalne szanse dla Polski" Polska płaci najwyższą cenę za gaz w całej Unii Europejskiej). Optymistycznie nastraja przykład Stanów Zjednoczonych, gdzie własne wydobycie w ostatnich latach istotnie wzrosło. Ceny gazu w USA są teraz o 60% niższe niż w Polsce [13]. Istotną korzyścią w skali świata jest ograniczenie emisji dwutlenku węgla. Zgodnie z raportem EPA (Environmental Protection Agency - Amerykańska Agencja Ochrony 18

19 Środowiska) sektor produkcji ropy i gazu jest drugim co do wielkości sektorem powodującym emisję gazów cieplarnianych w USA. Największym stałym źródłem zanieczyszczeń są elektrownie, ale duża emisja cechuje też odwierty. Gaz łupkowy mimo to wpłynął na obniżenie emisji CO 2, ponieważ zaczął wypierać węgiel z jego powszechnego użycia w energetyce. Szczególnie duże korzyści przyniosłoby przestawienie się energetyki Chin (zużywających prawie połowę światowego węgla) na gaz ziemny, które spowodowałoby bardzo znaczące obniżenie emisji gazów cieplarnianych w skali świata [14]. Rys 7.1 Produkcja energii elektrycznej w USA z różnych źródeł energii Na przykładzie Stanów Zjednoczonych widać, że wydobycie gazu łupkowego wpłynęło również bardzo ożywczo na gospodarkę. Rozpoczęcie eksploatacji złóż i produkcji energii z gazu łupkowego to przede wszystkim nowe miejsca pracy. Raport Instytutu Kościuszki przewiduje, że w perspektywie 10 lat sektor gazu łupkowego w Polsce zapewni zatrudnienie ok tysiącom ludzi. Brane pod uwagę jest nie tylko zatrudnienie bezpośrednio przy wydobyciu, ale również w innych sektorach gospodarki: począwszy od branży budowlanej przez branżę usługową - ochroniarską, ubezpieczeniową, bankową, medyczną, prawną, aż po sprzedaż detaliczną, np. obuwia pracowniczego i uniformów. Wydobycie gazu łupkowego oprócz korzyści globalnych, ma również niesamowity wpływ na rozwój lokalny. Bez wątpienia w okolicach odwiertów łatwiej będzie o zatrudnienie, ale warto też wspomnieć o innych korzyściach dla poszczególnych gmin. Najważniejsze byłoby zwiększenie dopływu środków na inwestycje publiczne dzięki podatkom dochodowym oraz podatkom od nieruchomości, a także dzięki opłacie eksploatacyjnej [15]. Ponadto kopalnie, odwierty i zbiorniki gazu powodują wzrost dochodów własnych mieszkańców gminy, a zatem zwiększenie środków inwestycyjnych ludności i poprawę jakości życia. Warto wspomnieć również o rozwoju infrastruktury - transport surowca spowoduje większy ruch i dzięki temu wymusi budowę lub modernizację dróg dojazdowych, z których korzystać będzie cała gmina. Firmy wydobywcze często wspierają inicjatywy lokalne, a mieszkańcy okolicznych miejscowości zazwyczaj zyskują dostęp do tańszego gazu. Może to być impulsem do rozwoju wielu lokalnych przedsięwzięć. 19

20 VIII Zagrożenia związane z eksploatacją gazu łupkowego Każda eksploatacja złóż kopalnianych wiąże się z negatywnym wpływem na środowisko naturalne. Przy ekstrakcji i transporcie ropy naftowej, do środowiska oceanicznego dostają się miliony litrów węglowodorów rocznie. Są to nie tylko losowe wycieki spowodowane katastrofami tankowców, ale również będące rezultatem nieszczelności platform wiertniczych. Powszechnie znane są obrazy zalanych ropą plaż czy zwierząt pokrytych naftą. Właściwości chemiczne ropy powodują, że szybko rozprzestrzenia się na powierzchni wody, tworząc warstwę izolacyjną dla tlenu i światła słonecznego. To oznacza powolne wymieranie organizmów morskich wskutek braku warunków do fotosyntezy i oddychania. Czy zatem nie warto szukać innych, bezpieczniejszych źródeł energii? Ekstrakcja gazu łupkowego nie jest wyjątkiem i również wiąże się z pewnymi niebezpieczeństwami. Oczywistym zagrożeniem jest uwolnienie gazów cieplarnianych do atmosfery, przede wszystkim metanu. Metan jest znacznie silniejszym gazem cieplarnianym niż dwutlenek węgla, lecz w odróżnieniu od CO 2 po kilku latach samoczynnie rozkłada się w atmosferze do dwutlenku węgla. Szacuje się, że średni czas życia metanu w atmosferze wynosi około 8,4 lat, zaś jego potencjał cieplarniany jest 23 razy wyższy niż potencjał CO 2 w stuletnim horyzoncie czasowym. Szacuje się, że zawartość metanu w atmosferze wzrosła z 715 części na miliard w epoce przedprzemysłowej do ponad 1750 części na miliard obecnie [16], a jednym z głównych źródeł metanu w atmosferze są wycieki związane z wydobyciem gazu ziemnego [17]. Sprawą budzącą wiele kontrowersji i niepokojów jest metoda szczelinowania hydraulicznego. Zgodnie z tym co zostało napisane w poprzednich rozdziałach płyn do szczelinowania zawiera związki chemiczne, które mogą degradować m.in. podziemne zasoby wodne. Co więcej, podczas procesu dochodzi do desorpcji i rozpuszczenia w tym płynie wielu substancji (do tej pory były one bezpiecznie zamknięte w formacjach łupkowych), które są poważnym zagrożeniem w przypadku niekontrolowanego wycieku. Warto dodać, że 30-50% wtłoczonego płynu zostaje na zawsze w odwiercie i stanowi potencjalne źródło skażenia środowiska. Wielu specjalistów zauważa, że łupki charakteryzują się bardzo niską przepuszczalnością i ryzyko podziemnego skażenia w przypadku prawidłowo wykonanego odwiertu jest niewielkie. Niestety, ponieważ jest to młoda technologia trudno przewidzieć dalekosiężne skutki takiej eksploatacji. Istotnym problemem, a raczej wyzwaniem dla inżynierii utylizacji odpadów jest zużyty płyn szczelinujący. Podczas ekstrakcji zużywane są ogromne ilości płuczki, która wracając zawiera około 0,5% związków chemicznych bazowych i dodatkowo wszystko to co zostaje w niej rozpuszczone podczas kontaktu ze skałami łupkowymi. W USA powszechną praktyką jest wpompowywanie powracającej płuczki z powrotem pod ziemię. Prawo stanu Pensylwania zabrania tego zabiegu, dlatego płyn wydobywający się z odwiertów w tym stanie jest wożony ciężarówkami do sąsiedniej Wirginii Zachodniej i tam zatłaczany pod ziemię. W Europie, gdzie normy dotyczące ochrony środowiska są surowsze, niż w USA, powracającą płuczkę trzeba będzie oczyszczać, co z pewnością podniesie koszty eksploatacji odwiertu. Wśród szkodliwych substancji zawartych w płuczce są takie związki jak benzen, naftalen i poliakrylamid, które są uznawane za kancerogenne. Warto dodać, że dokładny skład płynu szczelinującego nie jest podawany do informacji publicznej, gdyż jest on objęty tajemnicą przedsiębiorstwa. Brak jasności co do kwestii składu medium jest jednym z głównych argumentów ekologów i ludności w protestach przeciwko ekspansji łupkowej. Warto wspomnieć o transporcie wszystkich mediów do lub od miejsca wydobycia. W przypadku USA, brak infrastruktury rurociągowej w miejscach gdzie wydobywany jest gaz 20

21 łupkowy, pociąga konieczność transportu płynów za pomocą cystern. Dla szczelinowania hydraulicznego wysokiej skali jest to około 8 tysięcy m 3 wody otrzymanej w dość krótkim okresie czasu [18]. Nie jest to najekonomiczniejsza i najbezpieczniejsza metoda przewozu chemikaliów. W przypadku gęsto zaludnionej Europy, szansa na szybki rozwój takiej infrastruktury jest większa. Z drugiej strony trzeba liczyć się z tym, że na naszym kontynencie woda słodka jest towarem deficytowym, co może przełożyć się na wyższe koszty eksploatacji. Wśród innych czynników zakłócających harmonię środowiska w obrębie platformy wydobywczej należało by wymienić hałas, wypalanie niezagospodarowanych węglowodorów i zagrożenie wstrząsami sejsmicznymi. Źródłem hałasu w takim przypadku są maszyny tworzące instalacje wydobywcze, w szczególności pompy wtłaczające płyn pod ciśnieniem. Tak jak wcześniej zostało powiedziane, brak infrastruktury rurociągowej powoduje, że część uzyskanych związków organicznych, jest po prostu spalana. Potencjalnie, związki te można by zagospodarować i sprzedać, natomiast w przypadku gdy platformy są odległe od ośrodków przemysłowych ich transport jest nieopłacalny. Specyfika odwiertów pod wydobycie łupków i hydroszczelinowanie powoduje, ze istnieje ryzyko indukcji wstrząsów sejsmicznych. W USA istnieje około 35 tys. odwiertów i tylko jeden z nich jest podejrzewany o propagację niewielkich wstrząsów. Jedyne, udokumentowane trzęsienie ziemi, które można powiązać ze szczelinowaniem hydraulicznym miało miejsce w miejscowości Blackpool w Wielkiej Brytanii. Miało ono siłę 2.4 w skali Richtera, jednak specjaliści zaznaczają, że działania wydobywcze gazu łupkowego prawdopodobnie tylko przyśpieszyły wstrząsy, które i tak w przyszłości mogłyby powstać [19]. Nagły rozwój wydobycia węglowodorów powoduje też nieodwracalne zmiany w życiu lokalnych społeczności. Napływ dużej liczby robotników powoduje gwałtowny wzrost czynszów, w wyniku czego dotychczasowi mieszkańcy zmuszani są do wyprowadzki, a ich mieszkania zajmują pracownicy koncernów wydobywczych. Wydobycie gazu łupkowego powoduje też zwiększenie ruchu drogowego, hałasu i liczby wypadków. Dotychczas istniejąca infrastruktura wodna, kanalizacyjna i energetyczna okazuje się niewystarczająca i gminy zmuszane są do znacznych inwestycji w ich rozbudowę. Wzrasta zapotrzebowanie na żywność i artykuły codziennego użytku, więc lokalne sklepy podnoszą ceny do poziomu przystosowanego do zarobków nafciarzy. Napływ dużej liczby robotników powoduje też wzrost przestępczości związanej m.in. z prostytucją i nadużywaniem alkoholu. Gdy wydobycie gazu zaczyna nieodwracalnie spadać, co w przypadku odwiertów łupkowych zwykle następuje już po kilku latach, główną troską koncernu staje się jak najszybsze zabranie swojego sprzętu i przeniesienie go w inny rejon wydobycia. Gdy wydobycie w danym regionie spada, firmy wydobywcze wycofują swoich pracowników, spada popyt na usługi świadczone przez lokalną społeczność, a bezrobocie rośnie. Sklepy, hotele i stacje benzynowe, które inwestowały w rozwój podczas koniunktury, teraz muszą mierzyć się ze spadkiem przychodów i problemami z utrzymaniem przerośniętej infrastruktury. Spadek podatków dotyka bardzo mocno gminy, które dodatkowo muszą spłacać odsetki od kredytów zaciągniętych na rozbudowę infrastruktury. Po zaprzestaniu wydobycia okolica biednieje i wyludnia się, a wielu mieszkańców czuje się rozgoryczonych takim obrotem spraw. W USA znane są przypadki miast - duchów (ghost towns), czyli miejscowości, które rozkwitły, gdy w pobliżu odkryto złoża ropy, zaś po ich wyczerpaniu wyludniły się i zostały pochłonięte przez pustynię. Oceniając potencjalne zagrożenia związane z wydobywaniem gazu łupkowego, należy pamiętać, że człowiek stale się uczy i stale dąży do poprawy opracowywanych technologii. Wszyscy wiemy o minionym problemie związanym z ołowiem zawartym w benzynie, czy wykorzystywanym do produkcji rur wodociągowych i jego konsekwencjach dla zdrowia 21

22 człowieka. Unowocześnianie technologii wydobywania gazu łupkowego połączone z rozsądnym tworzeniem regulacji prawnych dotyczących tej gałęzi daje szansę na zminimalizowanie szkodliwych dla środowiska aspektów wydobycia gazu z łupków. IX Podsumowanie Obecność gazu ziemnego w skałach łupkowych jest faktem znanym ludzkości od pierwszej połowy XIX wieku. Jego wydobycie jest trudniejsze i bardziej kosztowne, niż wydobywanie gazu konwencjonalnego, który już na początku XX wieku wyparł gaz łupkowy z większości jego zastosowań. Od czasu II wojny światowej zużycie gazu ziemnego na świecie nieustannie rośnie wywierając coraz większą presję na konwencjonalne zasoby tego paliwa. Pod koniec XX wieku w Stanach Zjednoczonych rozpoczęto badania nad nowymi technikami wydobycia węglowodorów takimi jak odwierty poziome i szczelinowanie hydrauliczne. Efektem prac badawczych były nowe technologie górnicze, które szybko znalazły zastosowanie w wydobyciu gazu i ropy. Na początku XXI wieku, w związku z ogólnoświatowym wzrostem cen energii, nowe zasoby, takie jak gaz łupkowy stały się opłacalne w wydobyciu, co wywołało tak zwany boom łupkowy skutkujący znacznym zwiększeniem produkcji gazu ziemnego w USA. Eksploatacja węglowodorów uwiezionych w skałach łupkowych przynosi bez wątpienia wymierne korzyści gospodarce. Korzystanie do własnych zasobów geologicznych podnosi bezpieczeństwo energetyczne kraju, wpływa na obniżenie cen energii, stymuluje rozwój przemysłu i wzrost gospodarczy, a dzięki podatkom i opłatom zapewnia również znaczne przychody budżetowi państwa i samorządów. W krajach, gdzie dominuje energetyka węglowa, przestawienie się na gaz może też przynieść znaczne zmniejszenie emisji CO 2, związków siarki, pyłów i innych zanieczyszczeń. Dynamiczny rozwój wydobycia gazu ze skał łupkowych zwrócił uwagę opinii publicznej na potencjalne problemy związane ze stosowanymi podczas odwiertu technologiami. Jednym z głównych zagrożeń jest tzw. płyn szczelinujący, który wykorzystywany jest w ilościach sięgających kilkudziesięciu tysięcy ton na odwiert. Płyn ten zawiera niebezpieczne chemikalia, które mogłyby potencjalnie skazić wodę i glebę, dlatego korzystanie z technologii szczelinowania hydraulicznego wymaga zachowania wysokich standardów bezpieczeństwa na wszystkich etapach produkcji. Część płynu szczelinującego powraca na powierzchnię, gdzie wymaga utylizacji, zaś reszta pozostaje w złożu, skąd w niektórych przypadkach może przedostać się do położonych płycej warstw wodonośnych doprowadzając do ich skażenia. Podczas odwiertów wykorzystywane są licznie również inne niebezpieczne substancje, takie jak smary, paliwa i materiały wybuchowe, które także wymagają odpowiedniego traktowania i nadzoru. Nie należy również zapominać o metanie uwalniającym się z odwiertów i dwutlenku węgla powstającemu wskutek spalania gazu. Te dwa ważne gazy cieplarniane przyczyniają się do globalnego ocieplenia i zakwaszania oceanów. Rozpoczęcie wydobycia na dotychczas rolniczym obszarze powoduje napływ dużej liczby robotników, co może rodzić problemy społeczne, takie jak zwiększenie ruchu na drogach, większa liczba wypadków, hałas, wzrost cen mieszkań na wynajem, czy wzrost przestępczości. Problemy te rekompensowane są jednak wyższymi dochodami gminy wynikającymi z opłat eksploatacyjnych i podatków, co pozwala ulepszyć lokalną infrastrukturę i podnieść poziom życia mieszkańców. Dotychczas jedynym państwem w którym udało się rozpocząć wydobycie gazu z łupków na prawdziwie masową skalę są Stany Zjednoczone. Znaczne złoża gazu łupkowego znajdują się również w innych krajach takich, jak Chiny, Kanada, Polska, Francja, czy 22

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Małgorzata Woźnicka - Gaz łupkowy w Polsce i na Lubelszczyźnie Gaz łupkowy (shale gas) Gaz ziemny o genezie termogenicznej Niekonwencjonalne złoża gazu ziemnego

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy Szansa dla Polski

Gaz łupkowy Szansa dla Polski Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego Polish Exploration and Production Industry Organization Gaz łupkowy Szansa dla Polski Lublin, 27 lipca 2011 r. Plan prezentacji 1. Przedstawienie

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI

GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI Projekt kierunkowych założeń do ustawy o wydobywaniu węglowodorów, ich opodatkowaniu i Węglowodorowym Funduszu Pokoleń Gaz z łupków przyszłość dla Polski Już teraz Polska

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Elektrownie Geotermalne

Elektrownie Geotermalne Elektrownie Geotermalne Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY.

Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015. Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY. Międzynarodowe Targi Górnictwa, Przemysłu Energetycznego i Hutniczego KATOWICE 2015 Konferencja: WĘGIEL TANIA ENERGIA I MIEJSCA PRACY Wprowadzenie Janusz Olszowski Górnicza Izba Przemysłowo-Handlowa Produkcja

Bardziej szczegółowo

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - 8.10.2013 r., Lublin Szczelinowanie hydrauliczne niezbędne dla wydobycia gazu ze złoża niekonwencjonalnego

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe

Plan wykładu: Wstęp. Zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego. Zanieczyszczenia wód. Odpady stałe Plan wykładu: Wstęp Klasyfikacja odpadów i zanieczyszczeń Drogi przepływu substancji odpadowych Analiza instalacji przemysłowej w aspekcie ochrony środowiska Parametry charakterystyczne procesu oczyszczania

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl GAZ Z ŁUPKÓW www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl Co to jest gaz ziemny i gaz z łupków? Gaz ziemny to związek organiczny zaliczany do paliw kopalnych, często jego miejsca występowania związane są z występowaniem

Bardziej szczegółowo

wiedza o gazie z łupków w Europie

wiedza o gazie z łupków w Europie Środowiskowe aspekty poszukiwań i eksploatacji niekonwencjonalnych złóż węglowodorów amerykańskie doświadczenia i europejskie wyzwania Paweł Poprawa Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy

Bardziej szczegółowo

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH

WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH Górnictwo i Geoinżynieria Rok 35 Zeszyt 3 2011 Andrzej Patrycy* WPŁYW PRODUKCJI ENERGII ELEKTRYCZNEJ W ŹRÓDŁACH OPALANYCH WĘGLEM BRUNATNYM NA STABILIZACJĘ CENY ENERGII DLA ODBIORCÓW KOŃCOWYCH 1. Węgiel

Bardziej szczegółowo

Informacja dla mieszkańców

Informacja dla mieszkańców Informacja dla mieszkańców Projekt: Pilotażowe Zagospodarowanie Złoża Gazu Ziemnego Siekierki Inwestor: Energia Zachód Sp. z o.o. Szanowni Państwo, Rosnąca presja na ograniczanie emisji zanieczyszczeń

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman

GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman GAZ ŁUPKOWY I JEGO POTENCJALNE WYDOBYCIE W EUROPIE TO OSTATNIO GORĄCY TEMAT W UNII EUROPEJSKIEJ (UE). JEGO ZWOLENNICY POSTRZEGAJĄ TEN

Bardziej szczegółowo

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW Materiał informacyjny 2 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej gorączki XXI wieku. Gaz wydobywany z łupków

Bardziej szczegółowo

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 SHALE GAS, TIGHT GAS MINIONY ROK W POSZUKIWANIACH mgr inż. Aldona Nowicka

Bardziej szczegółowo

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19

Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Zrównoważony rozwój regionów w oparciu o węgiel brunatny 2014-11-19 Rola węgla brunatnego w gospodarce Polski 180 160 140 120 100 80 60 40 20 Struktura produkcji en. elektrycznej w elektrowniach krajowych

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków Małgorzata Woźnicka - Perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce 18 listopad 2011 r. Analiza presji na środowisko naturalne Szczelinowanie hydrauliczne,

Bardziej szczegółowo

Otoczenie rynkowe. Otoczenie międzynarodowe. Grupa LOTOS w 2008 roku Otoczenie rynkowe

Otoczenie rynkowe. Otoczenie międzynarodowe. Grupa LOTOS w 2008 roku Otoczenie rynkowe Otoczenie międzynarodowe Globalne wskaźniki ekonomiczne pokazują, że rok 2008 był kolejnym okresem wzrostu gospodarczego. Jednak charakter tego wzrostu nie był jednolity - już na początku roku wystąpiły

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ

PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ PROF. DR HAB. INŻ. ANTONI TAJDUŚ Kraje dynamicznie rozwijające produkcję kraje Azji Południowo-wschodniej : Chiny, Indonezja, Indie, Wietnam,. Kraje o niewielkim wzroście i o stabilnej produkcji USA, RPA,

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Koalicji Klimatycznej

Stanowisko Koalicji Klimatycznej Stanowisko Koalicji Klimatycznej w sprawie poszukiwania i wydobycia gazu z łupków oraz miejsca tego gazu w polityce energetycznej i klimatycznej Polski Gaz z łupków jako paliwo kopalne, nieodnawialne,

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce

Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce Dr Andrzej Cylwik Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce 1. Perspektywa do roku 2020 W chwili obecnej dysponujemy mała liczbą sprawdzonych informacji, które dotyczą ekonomicznych

Bardziej szczegółowo

gospodarki energetycznej...114 5.4. Cele polityki energetycznej Polski...120 5.5. Działania wspierające rozwój energetyki odnawialnej w Polsce...

gospodarki energetycznej...114 5.4. Cele polityki energetycznej Polski...120 5.5. Działania wspierające rozwój energetyki odnawialnej w Polsce... SPIS TREŚCI Wstęp... 11 1. Polityka energetyczna Polski w dziedzinie odnawialnych źródeł energii... 15 2. Sytuacja energetyczna świata i Polski u progu XXI wieku... 27 2.1. Wstęp...27 2.2. Energia konwencjonalna

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W1 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska Układ prezentacji wykładów W1,W2,W3 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie gazu łupkowego dla Polski i Lubelszczyzny Aspekty ekonomiczne i społeczne. Dr Stanisław Cios Ministerstwo Spraw Zagranicznych

Znaczenie gazu łupkowego dla Polski i Lubelszczyzny Aspekty ekonomiczne i społeczne. Dr Stanisław Cios Ministerstwo Spraw Zagranicznych Znaczenie gazu łupkowego dla Polski i Lubelszczyzny Aspekty ekonomiczne i społeczne Dr Stanisław Cios Ministerstwo Spraw Zagranicznych Nieco historii Instalacje naftowe w Polsce, początek XX w. Nieco historii

Bardziej szczegółowo

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze LG owoczesne źródło energii Liquid atural - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro Systemy B Szanowni Państwo, W obecnych czasach obserwujemy stały wzrost zapotrzebowania na paliwa płynne oraz wzrost ich cen

Bardziej szczegółowo

Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na najbliższe lata

Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na najbliższe lata Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na najbliższe lata Wydobycie gazu łupkowego w Polsce podsumowanie bieżącego etapu prac oraz ocena perspektyw na

Bardziej szczegółowo

ŁÓDZKIE NA GAZIE CENTRUM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU

ŁÓDZKIE NA GAZIE CENTRUM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU ŁÓDZKIE NA GAZIE CENTRUM ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU Mapa czerwonego spągowca Potencjalna lokalizacja gazu łupkowego i ropy Czerwony spągowiec na terenie Polski Koncesje wydane na poszukiwanie gazu i ropy w

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030 05. Paliwa gazowe 5.1. Wprowadzenie... 1 5.2. Zapotrzebowanie na gaz ziemny - stan istniejący... 2 5.3. Przewidywane zmiany... 3 5.4. Niekonwencjonalne paliwa gazowe... 5 5.1. Wprowadzenie W otoczeniu

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o spółce PKO BP

Podstawowe informacje o spółce PKO BP Podstawowe informacje o spółce PKO BP PKO BANK POLSKI S.A. jeden z najstarszych banków w Polsce. W opinii wielu pokoleń Polaków uważany jest za bezpieczną i silną instytucję finansową. Większościowym akcjonariuszem

Bardziej szczegółowo

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw.

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw. Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu Katedra Inżynierii Gazowniczej NOWE EKOLOGICZNE TECHNOLOGIE POZYSKANIA GAZU ZIEMNEGO ZE ZŁÓŻ NIEKONWENCJONALNYCH (SHALE GAS, TIGHT GAS, CBM) Dr hab. inż. Stanisław Nagy,

Bardziej szczegółowo

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r.

PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. PRODUKCJA I ZUŻYCIE ENERGII ELEKTRYCZNEJ W KRAJACH AMERYKI. Kasia Potrykus Klasa II Gdynia 2014r. Ameryka Północna http://www.travelplanet.pl/przewodnik/ameryka-polnocna-i-srodkowa/ Ameryka Południowa

Bardziej szczegółowo

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo mgr inż. Paweł Bukrejewski do pojazdów Kierownik Pracowni Analitycznej Starszy Specjalista Badawczo-Techniczny Laboratorium Produktów Naftowych i Biopaliw

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50

Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50 Wydobycie węglowodorów ze złóż niekonwencjonalnych w Argentynie 2014-10-14 03:55:50 2 Według amerykańskiej Agencji ds. Informacji Energetycznej (Energy Information Administration- EIA), Argentyna może

Bardziej szczegółowo

Alternatywne źródła energii. Elektrownie wiatrowe

Alternatywne źródła energii. Elektrownie wiatrowe Alternatywne źródła energii Elektrownie wiatrowe Elektrownia wiatrowa zespół urządzeń produkujących energię elektryczną wykorzystujących do tego turbiny wiatrowe. Energia elektryczna uzyskana z wiatru

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w Polsce przegląd postępów w pracach oraz perspektyw wydobycia surowca

Gaz łupkowy w Polsce przegląd postępów w pracach oraz perspektyw wydobycia surowca Gaz łupkowy w Polsce przegląd postępów w pracach oraz perspektyw wydobycia surowca Rok 2015 pozostaje realnym terminem rozpoczęcia eksploatacji gazu łupkowego w Polsce Wydobywanie gazu łupkowego w Polsce

Bardziej szczegółowo

Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków

Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków Strona znajduje się w archiwum. Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA rozpoczęło kolejny etap poszukiwań gazu z łupków na południowym wschodzie Polski. 26

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona.

Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. Innowacyjne technologie a energetyka rozproszona. - omówienie wpływu nowych technologii energetycznych na środowisko i na bezpieczeństwo energetyczne gminy. Mgr inż. Artur Pawelec Seminarium w Suchej Beskidzkiej

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gazie z łupków

Co warto wiedzieć o gazie z łupków Co warto wiedzieć o gazie z łupków CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW 1 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej

Bardziej szczegółowo

Jak gaz łupkowy wpłynie na ceny gazu dla odbiorców? - Józef Dopke

Jak gaz łupkowy wpłynie na ceny gazu dla odbiorców? - Józef Dopke Jak gaz łupkowy wpłynie na ceny gazu dla odbiorców? - Józef Dopke WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO W USA Wydobycie gazu brutto w USA [1] wynosiło 666,4 mld m 3 w 2006 roku, 698,3 mld m 3 w 2007 roku, 725,9 mld

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

podatek dochodowy opłata(wynagrodzenie) za użytkowanie górnicze ustalana w umowie pomiędzy koncesjonariuszem a Skarbem Państwa

podatek dochodowy opłata(wynagrodzenie) za użytkowanie górnicze ustalana w umowie pomiędzy koncesjonariuszem a Skarbem Państwa Rozwiązania podatkowe poszukiwań i wydobycia gazu z łupków w polskim prawodawstwie Poznań, 15.10.2014 Autor: Dominik Goślicki AGENDA 1. Dotychczasowe obciążenia publicznoprawne dot. gazu z łupków 2. Założenia

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Zdjęcie: Marathon Oil Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego 12 grudnia 2012 roku OPPPW Podstawowe informacje Związek Pracodawców,

Bardziej szczegółowo

Zestawienie wzorów i wskaźników emisji substancji zanieczyszczających wprowadzanych do powietrza.

Zestawienie wzorów i wskaźników emisji substancji zanieczyszczających wprowadzanych do powietrza. Zestawienie wzorów i wsźników emisji substancji zanieczyszczających wprowadzanych do. Zestawienie wzorów i wsźników emisji substancji zanieczyszczających wprowadzanych do Spis treści: Ograniczenie lub

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH. ZAGROŻENIE ERUPCYJNE Zagrożenie erupcyjne - możliwość wystąpienia zagrożenia wywołanego erupcją wiertniczą rozumianą jako przypływ płynu złożowego

Bardziej szczegółowo

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Rosja zwiększyła produkcje ropy naftowej w czerwcu bieżącego roku utrzymując pozycję czołowego producenta. Jednakże analitycy zwracają uwagę na problemy mogące

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć

BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. Maciej Dzikuć BEZPIECZEŃSTWO ENERGETYCZNE MIAST I WSI WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO Maciej Dzikuć Celem artykułu jest przedstawienie postrzegania bezpieczeństwa energetycznego przez mieszkańców województwa lubuskiego. Wskazano

Bardziej szczegółowo

Rozproszone źródła energii: perspektywy, potencjał, korzyści Prosumenckie mikroinstalacje OZE i budownictwo energooszczędne Senat RP, 01.04.2014 r.

Rozproszone źródła energii: perspektywy, potencjał, korzyści Prosumenckie mikroinstalacje OZE i budownictwo energooszczędne Senat RP, 01.04.2014 r. Rozproszone źródła energii: perspektywy, potencjał, korzyści Prosumenckie mikroinstalacje OZE i budownictwo energooszczędne Senat RP, 01.04.2014 r. Bank promuje elektroniczny obieg dokumentów, który chroni

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D.

MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. MOśLIWOŚCI REALIZACJI CCS W GRUPIE LOTOS Z WYKORZYSTANIEM ZŁÓś ROPY NAFTOWEJ NA BAŁTYKU C.D. Jerzy DomŜalski Gdańsk, 7 stycznia 2009 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 GEOLOGICZNA SEKWESTRACJA CO2 (geosekwestracja)

Bardziej szczegółowo

Zużycie Biomasy w Energetyce. Stan obecny i perspektywy

Zużycie Biomasy w Energetyce. Stan obecny i perspektywy Zużycie Biomasy w Energetyce Stan obecny i perspektywy Plan prezentacji Produkcja odnawialnej energii elektrycznej w Polsce. Produkcja odnawialnej energii elektrycznej w energetyce zawodowej i przemysłowej.

Bardziej szczegółowo

GAZ-3. Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw gazowniczych. za okres od początku roku do końca miesiąca:... 2013 r.

GAZ-3. Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw gazowniczych. za okres od początku roku do końca miesiąca:... 2013 r. MINISTERSTWO GOSPODARKI, plac Trzech Krzyży 3/5, 00-507 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej GAZ-3 Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw gazowniczych Agencja Rynku Energii S.A. Portal

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI MONITOROWANIA I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z Z ŁUPKÓW

TECHNIKI MONITOROWANIA I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z Z ŁUPKÓW TECHNIKI MONITOROWANIA SEJSMICZNOŚCI I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z POSZUKIWANIAMI I EKSPLOATACJĄ GAZU Z ŁUPKÓW dr hab. inż. Piotr Krzywiec, prof. PIG-PIB - XXVII Forum Energia Efekt Środowisko MONITORING

Bardziej szczegółowo

Wiedza, opinie i potrzeby mieszkańców Polski Północnej. w zakresie gazu z łupków. Wiedza, opinie i potrzeby mieszkańców Polski Północnej

Wiedza, opinie i potrzeby mieszkańców Polski Północnej. w zakresie gazu z łupków. Wiedza, opinie i potrzeby mieszkańców Polski Północnej w zakresie gazu z łupków. Zrealizowano w ramach Kampanii informacyjnej i dialogu ze społeczeństwem na temat gazu ziemnego z formacji łupkowych współfinansowanych ze środków Unii Europejskiej i Narodowego

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energia PAN PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Eugeniusz Mokrzycki Posiedzenie Plenarne Komitetu Problemów Energetyki Warszawa, 14 grudnia 2011 r. Perspektywy

Bardziej szczegółowo

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020

Komfort Int. Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Rynek energii odnawialnej w Polsce i jego prespektywy w latach 2015-2020 Konferencja FORUM WYKONAWCY Janusz Starościk - KOMFORT INTERNATIONAL/SPIUG, Wrocław, 21 kwiecień 2015 13/04/2015 Internal Komfort

Bardziej szczegółowo

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat Kartel umowa państw posiadających decydujący wpływ w tej samej lub podobnej branży, mająca na celu kontrolę nad rynkiem i jego regulację (ceny, podaży, popytu). Nie jest to oddzielna instytucja. OPEC (Organization

Bardziej szczegółowo

Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową

Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową Wpływ energetyki wiatrowej na gospodarkę piec powodów dla których warto inwestować w energetykę wiatrową Prezentacja Ernst & Young oraz Tundra Advisory Wstęp Zapomnijmy na chwile o efekcie ekologicznym,

Bardziej szczegółowo

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze

Relacje człowiek środowisko przyrodnicze 138 SPRAWDZIANY LEKCJI Sprawdzian z działu Relacje człowiek środowisko przyrodnicze Grupa I Zadanie 1 (0 4 p.) Każdemu terminowi przyporządkuj odpowiadającą mu definicję. 1. Zasoby przyrody A. Zasoby mające

Bardziej szczegółowo

MINISTERSTWO GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ, Plac Trzech Krzyży 3/5, 00-507 Warszawa GAZ-3

MINISTERSTWO GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ, Plac Trzech Krzyży 3/5, 00-507 Warszawa GAZ-3 MINISTERSTWO GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ, Plac Trzech Krzyży 3/5, 00-507 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej Numer identyfikacyjny - REGON GAZ-3 Sprawozdanie o działalności przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ

PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ PERSPEKTYWICZNE WYKORZYSTANIE WĘGLA W TECHNOLOGII CHEMICZNEJ SEMINARIUM STAN I PERSPEKTYWY ROZWOJU PRZEMYSŁU U CHEMICZNEGO W POLSCE Marek Ściążko WARSZAWA 15 MAJA 2012 1/23 STRATEGIA działalno alności

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce

Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Ekonomiczno-techniczne aspekty wykorzystania gazu w energetyce Janusz Kotowicz W2 Wydział Inżynierii i Ochrony Środowiska Politechnika Częstochowska W2. Zasoby i zużycie gazu ziemnego w świecie i Polsce

Bardziej szczegółowo

Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski?

Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski? Czy rewolucja energetyczna nadejdzie także do Polski? W najbliższych dniach sejm zadecyduje o przyszłości energetyki odnawialnej w Polsce. Poparcie dla rozwoju tych technologii wyraża aż trzy czwarte społeczeństwa.

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE PRZY KUPNIE NOWEGO SAMOCHODU

WYTYCZNE PRZY KUPNIE NOWEGO SAMOCHODU Wytyczne wykonano w ramach projektu Doskonalenie poziomu edukacji w samorządach terytorialnych w zakresie zrównoważonego gospodarowania energią i ochrony klimatu Ziemi dzięki wsparciu udzielonemu przez

Bardziej szczegółowo

Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków

Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - Gospodarka wodna przedsięwzięcia 1. Etap poszukiwania i rozpoznawania złóż 2. Etap eksploatacji Rodzaj potrzeb wodnych Gospodarka wodna Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła

Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Wybrane aspekty rozwoju współczesnego rynku ciepła Bożena Ewa Matusiak UŁ REC 2013 2013-11-24 REC 2013 Nałęczów 1 Agenda 1 2 3 Wprowadzenie Model prosumenta i model ESCO Ciepło rozproszone a budownictwo

Bardziej szczegółowo

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010

Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 Jak napędzamy zrównoważony rozwój? Czerwiec 2010 W zakresie polityki energetycznej Dania przykłada ogromną wagę do wspierania efektywności energetycznej na różnych etapach, począwszy od produkcji po konsumpcję,

Bardziej szczegółowo

W kręgu naszych zainteresowań jest:

W kręgu naszych zainteresowań jest: DOLNE ŹRÓDŁA CIEPŁA W kręgu naszych zainteresowań jest: pozyskiwanie ciepła z gruntu, pozyskiwanie ciepła z powietrza zewnętrznego, pozyskiwanie ciepła z wód podziemnych, pozyskiwanie ciepła z wód powierzchniowych.

Bardziej szczegółowo

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak

TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA. Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak TECHNIK OCHRONY ŚRODOWISKA Opracowała: mgr inż. Joanna Depta- Ładak Charakterystyka zawodu Technik ochrony środowiska koordynuje pracę w zakresie ochrony powietrza, wód, powierzchni ziemi, ochrony przed

Bardziej szczegółowo

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej

Technik urządzeo i systemów energetyki odnawialnej Technik urządzeo i systemów Nauka trwa 4 lata, absolwent uzyskuje tytuł zawodowy: Technik urządzeń i systemów, wyposażony jest w wiedzę i umiejętności niezbędne do organizowania i wykonywania prac związanych

Bardziej szczegółowo

Rozwój kogeneracji gazowej

Rozwój kogeneracji gazowej Rozwój kogeneracji gazowej Strategia Grupy Kapitałowej PGNiG PGNiG TERMIKA jest największym w Polsce wytwórcą ciepła i energii elektrycznej w skojarzeniu. Zakłady PGNiG TERMIKA wytwarzają 11 procent produkowanego

Bardziej szczegółowo

Włodzimierz Ehrenhalt

Włodzimierz Ehrenhalt ROZWÓJ ODNAWIALNYCH ŹRÓDEŁ ENERGII Posiedzenie Seminaryjne Parlamentarnego Zespołu ds. Energetyki Energetyka wiatrowa fakty i mity Włodzimierz Ehrenhalt WYKORZYSTANIE ZASOBÓW energia 80% KONSUMENCI AKTYWNI

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo?

Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Czy ochrona środowiska i odnawialne źródła energii są efektywne finansowo? Dariusz Lipka, Małopolska Agencja Rozwoju Regionalnego S.A. Kraków, 11.12.2013 r. Specyfika projektów energetyki odnawialnej -

Bardziej szczegółowo

Pochodzenie wód podziemnych

Pochodzenie wód podziemnych Wody podziemne Woda podziemna - to woda zmagazynowana w wolnych przestrzeniach skał zalegających poniżej powierzchni Ziemi. Stanowią jeden z bardzo istotnych elementów obiegu wody w przyrodzie. Pochodzenie

Bardziej szczegółowo

Zmiany w środowisku naturalnym

Zmiany w środowisku naturalnym Zmiany w środowisku naturalnym Plan gospodarki niskoemisyjnej jedną z form dążenia do czystszego środowiska naturalnego Opracował: Romuald Meyer PGK SA Czym jest efekt cieplarniany? Ziemia posiada atmosferę

Bardziej szczegółowo

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI.

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. Spis treści PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ROZDZIAŁ 1... BŁĄD! NIE RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZASADY FUNKCJONOWANIA.... BŁĄD! NIE 1.1. RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZMIANY STRUKTURALNE

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych

Rozdział 4. Bilans potrzeb grzewczych ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA ŻŻAAGAAŃŃ Rozdział 4 Bilans potrzeb grzewczych W-588.04

Bardziej szczegółowo

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów

Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Kaskadowe urządzenia do skraplania gazów Damian Siupka-Mróz IMM sem.9 1. Kaskadowe skraplanie gazów: Metoda skraplania, wykorzystująca coraz niższe temperatury skraplania kolejnych gazów. Metodę tę stosuje

Bardziej szczegółowo

OZE opłaca się już dzisiaj

OZE opłaca się już dzisiaj OZE opłaca się już dzisiaj Konferencja prasowa, 13 lutego 2014 BOS Bank promuje elektroniczny obieg dokumentów, który chroni środowisko. Pomyśl zanim wydrukujesz! Z korzyścią dla Ciebie i świata w którym

Bardziej szczegółowo

Gazy rafineryjne w Zakładzie Produkcyjnym PKN ORLEN SA w Płocku gospodarka gazami rafineryjnymi

Gazy rafineryjne w Zakładzie Produkcyjnym PKN ORLEN SA w Płocku gospodarka gazami rafineryjnymi Gazy rafineryjne w Zakładzie Produkcyjnym PKN ORLEN SA w Płocku gospodarka gazami rafineryjnymi Wrzesień 2012 1 PKN ORLEN SA informacje ogólne PKN ORLEN Jesteśmy jedną z największych korporacji przemysłu

Bardziej szczegółowo

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze.

Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera - źródła i rodzaje zanieczyszczeń, sposoby jej ochrony i zasoby wody w biosferze. Hydrosfera składa się z kilku wyraźnie różniących się od siebie elementów będących zarazem etapami cyklu obiegu

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe Grupy PGNiG za I półrocze 2015. 14 sierpnia 2015r.

Wyniki finansowe Grupy PGNiG za I półrocze 2015. 14 sierpnia 2015r. Wyniki finansowe Grupy PGNiG za I półrocze 2015 14 sierpnia 2015r. W 1H mimo dużego spadku cen ropy wzrost wyniku EBITDA w Grupie PGNiG 24% 25% 15% 20% 23% 20 390 16 381 4,9 mld PLN - eliminacje pro forma

Bardziej szczegółowo

Szanse rozwoju energetyki geotermalnej w Polsce na przykładzie Geotermii Podhalańskiej Zakopane, sierpień 2013

Szanse rozwoju energetyki geotermalnej w Polsce na przykładzie Geotermii Podhalańskiej Zakopane, sierpień 2013 Szanse rozwoju energetyki geotermalnej w Polsce na przykładzie Geotermii Podhalańskiej Zakopane, sierpień 2013 Czesław Ślimak Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Geotermia Podhalańska S.A. jest największym

Bardziej szczegółowo

Czy to już kryzys roku 2013? Stan i kierunki rozwoju elektroenergetyki w Brazylii

Czy to już kryzys roku 2013? Stan i kierunki rozwoju elektroenergetyki w Brazylii MACIEJ M. SOKOŁOWSKI WPIA UW K a t o w i c e 2 6. 0 3. 2 0 1 3 r. Czy to już kryzys roku 2013? Stan i kierunki rozwoju elektroenergetyki w Brazylii MIX ENERGETYCZNY W produkcji energii elektrycznej dominują

Bardziej szczegółowo

POMPY CIEPŁA Analiza rynku Wykres 1

POMPY CIEPŁA Analiza rynku Wykres 1 POMPY CIEPŁA Analiza rynku W Polsce dominującą rolę w produkcji energii elektrycznej odgrywa węgiel ( jego udział w globalnej wielkości mocy zainstalowanej w naszym kraju w 2005 roku wynosił 95%). Struktura

Bardziej szczegółowo

analiza Polska i Indie: czy połączy nas energia i węgiel?

analiza Polska i Indie: czy połączy nas energia i węgiel? Polska i Indie: czy połączy nas energia i węgiel? GŁÓWNA MYŚL Rosnące zapotrzebowanie na energię skłania Indie do szukania partnerów zagranicznych dla rodzimego przemysłu. To dobra okazja dla Polski do

Bardziej szczegółowo

Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie

Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie Gdzie zaczyna się OZE Energia odnawialna w rybactwie Energia odnawialna uzyskiwana jest z naturalnych, powtarzających się procesów przyrodniczych Definicja rekomendowaną przez Międzynarodową Agencję Energetyczną

Bardziej szczegółowo

Terminal LNG. Minister Włodzimierz Karpiński z wizytą na terminalu LNG 15.07.2014 r.

Terminal LNG. Minister Włodzimierz Karpiński z wizytą na terminalu LNG 15.07.2014 r. Terminal LNG Minister Włodzimierz Karpiński z wizytą na terminalu LNG 15.07.2014 r. Minister Włodzimierz Karpiński z wizytą na terminalu LNG 15.07.2014 r. Minister Włodzimierz Karpiński z wizytą na terminalu

Bardziej szczegółowo

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE

Produkcja energii elektrycznej. Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Produkcja energii elektrycznej Dział: Przemysł Poziom rozszerzony NPP NE Znaczenie energii elektrycznej Umożliwia korzystanie z urządzeń gospodarstwa domowego Warunkuje rozwój rolnictwa, przemysłu i usług

Bardziej szczegółowo

Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum. Autor: Joanna Łęcka

Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum. Autor: Joanna Łęcka Alternatywne źródła energii - prezentacja scenariusza zajęć na godzinę do dyspozycji wychowawcy w gimnazjum Autor: Joanna Łęcka Temat zajęć: Czy zgasną światła na Ziemi? Alternatywne źródła energii. Uczeń

Bardziej szczegółowo

STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów

STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów Kamlesh Parmar, Prezes Zarządu OPPPW Warszawa, listopad 2013 DRUGA EDYCJA KONFERENCJI BRANŻY POSZUKIWAWCZO- WYDOBYWCZEJ Członkowie OPPPW 2 OPPPW

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Perspektywy dla polskiego eksportu w 2012 roku

Perspektywy dla polskiego eksportu w 2012 roku Perspektywy dla polskiego eksportu w 20 roku Rok 20 był bardzo udany dla polskiego eksportu Polski eksport w 20 roku osiągnął wartość 135,8 mld euro i był wyższy o,8 proc. niż rok wcześniej wynika z opracowania

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo