Wojciech Giza. Wprowadzenie. Akademia Ekonomiczna w Krakowie

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wojciech Giza. Wprowadzenie. Akademia Ekonomiczna w Krakowie"

Transkrypt

1 Wojciech Giza Akademia Ekonomiczna w Krakowie Rynek jako mechanizm alokacji zasobów a rynek jako forma organizacji życia społecznego. Rozważania o społeczno- -ekonomicznych aspektach transformacji systemowej Wprowadzenie Mimo upływu piętnastu lat od momentu rozpoczęcia procesu transformacji polskiej gospodarki wciąż żywe są dyskusje na temat jej przebiegu, celu i metod osiągania nowego porządku społeczno-ekonomicznego. Problem transformacji jest niewątpliwie złożony, ponieważ oprócz efektywności ekonomicznej, jakiej wymagamy od gospodarki rynkowej, oczekujemy, iż będzie ona formą organizacji życia społecznego akceptowaną przez zdecydowaną większość społeczeństwa. Przejście do gospodarki rynkowej wiąże się ze znacznymi kosztami społecznymi, co może prowadzić do kontestacji istniejącego porządku społecznego, a w konsekwencji utrudniać dalszy proces transformacji. Dlatego też wciąż powracają pytania o tempo, kierunek reform oraz o to, czy można było osiągnąć porównywalne, a nawet lepsze efekty za pomocą mniej radykalnych środków. Jednym ze sposobów oceny stanu, w jakim znajduje się polska gospodarka, jest porównanie wartości wskaźników ekonomicznych ze wskaźnikami najlepiej rozwiniętych krajów świata oraz krajów, które podobnie jak Polska rozpo-

2 92 Wojciech Giza częły proces przechodzenia do gospodarki rynkowej na początku lat 90. XX w. Pozwala to określić dystans dzielący nas od pozostałych krajów oraz skalę problemów, przed jakimi stoimy. Jednak na podstawie analizy wskaźników ekonomicznych trudno jednoznacznie określić, jaka część poniesionych kosztów wynikała z samego procesu transformacji, a jaka była wynikiem błędnych decyzji i źle sformułowanych strategii. Brak jednoznacznych kryteriów sprawia, że ocena procesu transformacji w znacznym stopniu zależy od horyzontu aksjologicznego osoby oceniającej. Mamy zatem wiele różnych ocen minionych piętnastu lat transformacji. Niniejszy artykuł jest próbą spojrzenia na proces transformacji gospodarki polskiej z perspektywy historii myśli ekonomicznej. Naczelnymi kategoriami, którym podporządkowany jest tok rozumowania, są rynek jako mechanizm alokacji zasobów i rynek jako forma organizacji życia społecznego. Najpełniej rynek jako mechanizm alokacji zasobów wyjaśnia ekonomia głównego nurtu. Z kolei rynek jako forma życia społecznego analizowany jest często w ramach koncepcji znajdujących się poza głównym nurtem ekonomii, a także takich dyscyplin naukowych, jak politologia i socjologia. Budowanie optymalnego systemu społeczno-ekonomicznego jest niezwykle trudne, ponieważ oprócz kryterium efektywności ekonomicznej muszą zostać uwzględnione sądy normatywne i preferencje społeczne. 1. Społeczna ocena procesu transformacji ustrojowej Jednym z poważniejszych problemów, jaki pojawia się przy ocenie efektów piętnastu lat transformacji jest niski stopień społecznej akceptacji istniejącej rzeczywistości. Odejście od socjalistycznej gospodarki nakazowo-rozdzielczej i zastąpienie jej kapitalistyczną gospodarką opartą na wolnym rynku, z całą pewnością jest przejściem do bardziej efektywnego systemu w sensie ekonomicznym. Jednak społeczny odbiór tych przemian zmusza do postawienia pytania: dlaczego znaczna część społeczeństwa źle ocenia aktualnie istniejący system? Przeprowadzone przez Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) badania w okresie maja 2004 r. na reprezentatywnej grupie ogólnopolskiej, liczącej 956 Polaków, pokazały, że znaczna część społeczeństwa lepiej postrzega okres PRL niż okres III RP po piętnastu latach transformacji. Na podstawie wyników powyższych badań można stwierdzić, że zdecydowana większość respondentów ocenia, że w porównaniu z okresem PRL ma obecnie mniej: pieniędzy, poczucia bezpieczeństwa, przyjaciół, czasu dla siebie, poczucia sensu życia. Wzrosło natomiast w odczuciu badanych poczucie wolności oraz kłamstwa w życiu publicznym. Szczególnie zastanawiające jest stwier-

3 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów dzenie, iż aktualnie mamy mniej pieniędzy oraz więcej kłamstwa w życiu publicznym 1. % ludzi wybierających daną odpowiedź pieniędzy poczucia bezpieczeństwa przyjaciół czasu dla siebie poczucia sensu życia poczucia wolności kłamstwa w życiu publicznym Teraz ludzie mają mniej niż w czasach PRL Teraz ludzie mają więcej niż w czasach PRL Rys. 1. Czego nam ubyło z tamtych lat? Porównanie odczuć społeczeństwa po piętnastu latach istnienia III RP z latami PRL Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań CBOS z maja 2004 r., Czar Polski Ludowej, Gazeta Wyborcza z Uzyskane wyniki badań pozwalają stwierdzić, że jedynie w grupie ludzi młodych lat oraz ludzi z wyższym wykształceniem przeważają osoby deklarujące wyższe poczucie sensu życia w aktualnie istniejącym systemie. Występuje również dodatnia korelacja pomiędzy poczuciem sensu życia a wykształceniem. Najgorzej okres III RP, w porównaniu z okresem PRL, oceniają osoby w wieku lat (aż 71% ocen negatywnych) oraz osoby z wykształceniem podstawowym (69% ocen negatywnych). 1 Komentarz uzyskanych wyników został przedstawiony w artykule: Czar Polski Ludowej, Gazeta Wyborcza z

4 94 Wojciech Giza Teraz ludzie mają go mniej niż w czasach PRL Teraz ludzie mają go więcej niż w czasach PRL % ludzi wybierających daną odpowiedź kobiety mężczyźni lat lat lat lat lat 65 i więcej podstawowe zasadnicze zawodowe średnie wyższe płeć wiek wykształcenie Rys. 2. Poczucie sensu życia. Porównanie odczuć społeczeństwa po piętnastu latach istnienia III RP z latami PRL Źródło: opracowanie własne na podstawie wyników badań CBOS z maja 2004 r., Czar Polski Ludowej, Gazeta Wyborcza z Wobec powyżej przytoczonych danych rodzi się pytanie: czy tak krytyczna ocena sytuacji po piętnastu latach transformacji odzwierciedla stan polskiej gospodarki mierzony wartością wskaźników ekonomicznych? 2. Osiągnięcia Polski w procesie transformacji analiza wskaźników ekonomicznych Dla ekonomisty szczególnie istotne jest ustalenie, czy wskaźniki ekonomiczne dla polskiej gospodarki przyjmują wartości zbliżone do wskaźników ekonomicznych innych państw, które na początku lat 90. ubiegłego stulecia rozpoczęły proces budowy gospodarki rynkowej. Analiza porównawcza sytuacji gospodarczych 27 państw posocjalistycznych, dokonana przez Zbigniewa Matkowskiego, pokazuje, że Polska znajduje się w czołówce tych państw, które podjęły trudny proces transformacji. Autor podzielił badane kraje na 6 grup:

5 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów ) Europa Środkowa: Polska, Czechy, Słowacja, Węgry; 2) Europa Południowo-Wschodnia: Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Jugosławia, Macedonia, Rumunia, Słowenia; 3) kraje bałtyckie: Estonia, Litwa, Łotwa; 4) Wspólnota Niepodległych Państw Europa Wschodnia: Rosja, Białoruś, Mołdawia, Ukraina; 5) Wspólnota Niepodległych Państw Kaukaz: Armenia, Azerbejdżan, Gruzja; 6) Wspólnota Niepodległych Państw Azja Środkowa: Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan 2. Porównując powyżej wymienione kraje pod względem dochodu narodowego brutto per capita w USD za 2001 r. (według parytetu siły nabywczej) zauważamy, że na pierwszym miejscu znalazła się Słowenia z dochodem narodowym per capita wynoszącym USD, następnie Czechy USD, Węgry USD, Słowacja USD, Polska 9370 USD. Najniższy dochód narodowy per capita osiągnął Tadżykistan 1140 USD 3. Przytoczone dane wskazują na bardzo duże różnice określone wielkością dochodu narodowego przypadającą na jednego mieszkańca wśród badanych krajów. Również duża rozbieżność w poziomie dochodu występuje pomiędzy krajami najbardziej zaawansowanymi w procesie transformacji (Słowenia, Czechy, Węgry, Słowacja, Polska) a przeciętnym poziomem dochodu w krajach wysoko rozwiniętych (średni dochód per capita w krajach wysoko rozwiniętych w 2001 r. wyniósł USD). Na podstawie klasyfikacji Banku Światowego dotyczącej poziomu dochodu można wyodrębnić w rozpatrywanej zbiorowości następujące podgrupy: 1) kraje o stosunkowo niskim poziomie dochodu ( USD): Mołdawia, Armenia, Azerbejdżan, Gruzja, Tadżykistan, Uzbekistan, Kirgistan; 2) kraje o średnim poziomie dochodu ( USD): Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Jugosławia (Serbia i Czarnogóra), Mac e- donia, Rumunia, Litwa, Łotwa, Rosja, Białoruś, Ukraina, Kazachstan, Turkmenistan; 3) kraje o stosunkowo wysokim poziomie dochodów (powyżej 9206 USD): Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Słowenia, Estonia 4. Matkowski podkreśla, że jeśli chodzi o wzrost gospodarczy, to niemal wszystkie kraje omawianej grupy przeszły na początku okresu transformacji głęboki kryzys spowodowany wstrząsem związanym ze zmianą systemu gospodarczego, reorientacją wewnętrznych więzi gospodarczych i zmianami w struktu- 2 Z. Matkowski, Sytuacja gospodarcza krajów posocjalistycznych ekonomiczne i społeczne efekty transformacji, Ekonomista 2003, nr 6, s Dane na podstawie: World Development Indicators 2003, World Bank, Washington Zob. Z. Matkowski, op. cit., s. 740 i 741.

6 96 Wojciech Giza rze produkcji. W wielu krajach spadek produkcji i dochodu narodowego, połączony ze wzrostem bezrobocia, został pogłębiony w wyniku chaosu politycznego, niszczących działań wojennych i działań zbrojnych. W krajach Europy Środkowej i krajach bałtyckich dodatkowym czynnikiem pogłębiającym recesję było uwolnienie cen i kursów walutowych oraz restrykcyjna polityka fiskalna i pieniężna, nastawiona na zahamowanie inflacji. W większości krajów kryzys transformacyjny trwał kilka lat i doprowadził do ogromnego spadku produkcji, nierzadko o połowę lub nawet więcej 5. Należy również zauważyć, że w niektórych krajach ( np. Ukraina) recesja trwała prawie przez całą dekadę lat 90. minionego stulecia (wzrost gospodarczy odnotowano dopiero w 2000 r.). Kraje, takie jak: Czechy, Rumunia, Rosja po okresie ożywienia gospodarczego przeszły załamanie koniunktury. Porównanie wskaźników dynamiki produktu krajowego brutto (PKB) za lata dla gospodarek badanych krajów lokuje Polskę wysoko wśród innych państw. Największą stopę wzrostu realnego PKB w badanym okresie, liczoną średniorocznie, odnotowała Słowenia (2,9%), następnie Polska (2,6%), Słowacja (2,1%), Węgry (1,9%), Czechy (1,2%). Natomiast największy spadek realnego PKB odnotował Tadżykistan ( 8,5%). Wskaźnik realnego PKB w 2002 r. w stosunku do szacunkowego poziomu wyjściowego w 1989 r. (1989=100) wyniósł: Polska (131), Słowenia (125), Albania (122), Węgry (116), Słowacja (114), Czechy (109). Najniższą wartość prezentowanego wskaźnika odnotowano w Mołdawi (39). Jako sukces transformacji polskiej gospodarki należy odnotować opanowanie inflacji. Stopa inflacji w grudniu 2003 r., względem analogicznego miesiąca poprzedniego roku, wynosiła 1,7% 6. Wśród krajów Europy Środkowej w latach Polska miała najwyższą stopę inflacji 23,1% (pozostałe kraje: Węgry 19,2%, Słowacja 8,5%, Czechy 7,3%). Również wysoką stopę inflacji w latach , odnotowano w kraju przodującym w procesie transformacji Słowenii (22%). Jednym z najpoważniejszych problemów polskiej gospodarki jest utrzymująca się wysoka stopa bezrobocia 17,8% w listopadzie 2002 r. Dla porównania, w innych krajach Europy Środkowej i Słowenii stopa bezrobocia w tym samym okresie wynosiła: Słowacja 16,8%, Czechy 9,3%, Słowenia 8,1%, Węgry 7,7%. Również wysoka stopa bezrobocia (15 45%) została odnotowana w większości krajów bałkańskich. Podobne problemy mają kraje Wspólnoty Niepodległych Państw (zwłaszcza Rosja, Kazachstan, Armenia, Gruzja). Szczególnie istotnymi wskaźnikami przy ocenie efektów transformacji są te, które przedstawiają, w jaki sposób przeprowadzone reformy przekładają się na 5 Ibidem, s Na podstawie danych GUS,

7 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów poprawę życia mieszkańców transformujących się krajów. Matkowski w omawianym artykule zestawił siedem wskaźników dobrobytu i poziomu życia. Wskaźnikami tymi są: PKB per capita w USD, według parytetu siły nabywczej, stopa ubóstwa (w %), nierówność dochodów mierzona współczynnikiem Giniego, oczekiwana długość życia (w latach), wskaźnik alfabetyzacji (% ludności powyżej 15 lat), wskaźnik powszechności szkolnictwa (w %), współczynnik rozwoju społecznego HDI (Human Development Index) 7. Polska spośród krajów Europy Środkowej ma najwyższą stopę ubóstwa (18,4%), następnie Węgry (15,4%), potem Słowacja (8,6%) i Czechy (0,8%) 8. Również w Słowenii stopa ubóstwa jest niska (0,7%). Do najbiedniejszych krajów należą: Tadżykistan, Kirgistan, Armenia i Mołdawia (85 95%). Nierówność dochodów mierzona współczynnikiem Giniego jest znaczna we wszystkich omawianych krajach 9. Współczynnik Giniego przyjmuje wartości od 24,4 dla Węgier do 48,6 dla Armenii. W Polsce wartość tego współczynnika wynosi 30,5 i jest bardzo zbliżona do wartości współczynnika odnotowanego w Słowenii 30,6. Wszystkie kraje bałtyckie mają bardziej nierównomierny rozkład dochodów niż Polska (Estonia 40,1, Litwa 36,3, Łotwa 33,7). Oczekiwana długość życia w wysoko rozwiniętych krajach Europy Zachodniej wynosi przeciętnie 78 lat. W krajach Europy Środkowej i Południowej oraz krajach bałtyckich oczekiwana długość życia kształtuje się w przedziale lat. W Polsce wynosi ona 73,3 lat. Wskaźniki alfabetyzacji w badanej grupie kształtują się od 100% w Słowacji i Gruzji do 84,7% w Albanii 10. Dla Polski wynosi on 99,7% i jest zbliżony do wartości tego wskaźnika dla innych państw Europy Środkowej oraz Słowenii. Znacznie gorzej przedstawia się sytuacja w dziedzinie edukacji, zwłaszcza jeśli chodzi o najsłabiej rozwinięte kraje z badanej grupy. Wskaźniki powszechności szkolnictwa, wyrażające łączny odsetek dzieci i młodzieży uczęszczających do szkół podstawowych, średnich i wyższych (według zapisów brutto), wynoszą: 86% w Estonii, 84% w Polsce, 83% w Słowenii, 81% na Węgrzech, 76% w Słowacji oraz 70% w Czechach. Najniższą wartość tego wskaźnika odnotowano w Tadżykistanie 67%, Kazachstanie 68% i Chorwacji 68%. 7 Pełna prezentacja tych wskaźników dla 27 omawianych państw została przedstawiona w pracy: Z. Matkowski, op. cit., s Wskaźniki zostały opracowane na podstawie następujących źródeł: Human Development Report 2002, UNDP, Oxford University Press, New York, Oxford 2002 oraz Transition Report 2002, EBRD, London Stopę ubóstwa charakteryzuje odsetek ludności o dochodzie niższym niż 4,3 USD dziennie, według parytetu siły nabywczej. 9 Współczynnik Giniego (skala 0 100) mierzy stopień koncentracji dochodów gospodarstw domowych. Wyższa wartość tego współczynnika oznacza większą nierówność w rozkładzie dochodów. 10 Wskaźnik alfabetyzacji określa odsetek osób dorosłych (ludności powyżej 15 roku życia) posiadających umiejętność pisania i czytania.

8 98 Wojciech Giza Syntetycznym wskaźnikiem poziomu życia jest wskaźnik rozwoju społecznego HDI ( Human Development Index). Obliczany jest on przez agencję Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Rozwoju (UNDP). Wskaźnik ten konstruowany jest przy uwzględnieniu trzech elementów: poziomu dochodów, powszechności edukacji oraz oczekiwanej długości życia. Wartość tego wskaźnika wyrażana jest w skali od 0 do 1, przy czym wyższe wartości tego wskaźnika oznaczają wyższy poziom rozwoju. Najwyższą wartość wskaźnika HDI odnotowano dla Słowenii 0,879, co lokuje ją na 29 miejscu wśród 173 sklasyfikowanych państw świata. Następnymi w kolejności krajami są: Czechy 0,849 (33 lokata), Węgry 0,835 (35 lokata), Słowacja 0,835 (36 lokata), Polska 0,833 (37 lokata). Najniższą wartość wskaźnika HDI odnotowano w Tadżykistanie 0,667 (112 lokata). Na podstawie wyżej przedstawionych wskaźników uzasadniona wydaje się teza, iż w procesie transformacji ustrojowej, na tle 27 państw, Polska jest jednym z liderów. Uwzględniając wskaźnik HDI, Polska znajduje się na 5 miejscu za Słowenią, Czechami, Węgrami i Słowacją. Również 37 miejsce wśród 173 sklasyfikowanych państw świata należy uznać za wysokie. Nie zmienia to jednak faktu, że proces przechodzenia do rynku dokonał się przy znacznych kosztach społecznych, z których jednym z bardziej dotkliwych jest wysoka stopa ubóstwa oraz wysoka stopa bezrobocia. Również rosnąca nierówność dochodów mierzona współczynnikiem Giniego budzi ostry sprzeciw społeczny. Należy jednak zauważyć, że zjawisko rosnącej nierówności dochodowej jest charakterystyczne dla wszystkich państw dokonujących transformacji. 3. Zmiana systemów społeczno-gospodarczych w perspektywie historycznej Cechą głównego nurtu teorii ekonomii jest to, iż analizuje ona działanie rynku przede wszystkim jako mechanizmu alokacji zasobów. Jednak, nawiązując do prac szkockiego filozofa moralnego i zarazem ojca ekonomii klasycznej Adama Smitha, dostrzegamy szersze ujęcie rynku 11. Rynek jest tu postrzegany jako forma organizacji życia społecznego. Smith, budując swoją teorię ekonomii, wyszedł od gospodarującej jednostki homo oeconomicus, stawiając pytanie: jak to się dzieje, że społeczeństwo składające się z egoistycznie nastawionych jednostek, ukierunkowanych na maksymalizację własnych korzyści, nie rozpada się, lecz tworzy harmonijną całość? 11 Prace zasadnicze dla zrozumienia poglądów ekonomicznych Adama Smitha to: Teoria uczuć moralnych z 1759 r. oraz Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów z 1776 r.

9 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów Rozwiązaniem tego problemu było uznanie przez szkockiego myśliciela niewidzialnej ręki rynku za mechanizm harmonizujący antagonistyczne interesy poszczególnych jednostek. Powyżej przedstawiona interpretacja rynku, nie tylko jako mechanizmu alokacji zasobów, ale również jako formy organizacji życia społecznego, widoczna jest w pracy Stefana Zabieglika, który twierdzi, iż co się tyczy zasady «niewidzialnej ręki», to dziś najczęściej oznacza ona samoczynnie działający mechanizm rynkowy, podczas gdy Smith rozumiał ją szerzej jako deistycznie pojętą najbardziej ogólną zasadę zapewniającą harmonię społeczną 12. Dla Smitha oraz kontynuatorów jego myśli (szczególnie Jeana Baptiste a Saya i Davida Ricarda) rodząca się gospodarka kapitalistyczna oparta na rynku zapewniała nie tylko wzrost bogactwa społecznego, ale również porządek społeczno-ekonomiczny, korzystny dla ogółu społeczeństwa. Ten optymistyczny pogląd mocno kontrastował jednak z procesami społecznymi, jakie zachodziły w okresie kształtowania się gospodarki rynkowej. Robert L. Heilbroner, omawiając koncepcję Smitha, uważa za coś niezwykłego dostrzeżenie w angielskim społeczeństwie okresu rewolucji przemysłowej pewnego porządku i harmonii. Heilbroner twierdzi, że jeśli cokolwiek wynikało z angielskiej sceny politycznej XVIII w., to z pewnością nie racjonalny porządek lub moralny cel. Wystarczyło odwrócić wzrok od wytwornego życia klas próżniaczych, aby zobaczyć, że życie to arena, na której społeczeństwo toczy brutalną walkę o byt w najpodlejszej postaci. Poza eleganckimi salonami Londynu lub bogatymi majątkami w hrabstwach, widziało się jedynie drapieżność, okrucieństwo i poniżenie, przemieszane z najbardziej nieracjonalnymi i zdumiewającymi zwyczajami i tradycjami wcześniejszej, już anachronicznej epoki 13. W wyniku rewolucji przemysłowej połączonej z przemianami społeczno- -ekonomicznymi pojawiło się nowe społeczeństwo, które nie jak dotychczas spajane było głównie przez zwyczaj i tradycje, lecz przez rynek. Ta nowa forma organizacji społeczeństwa oparta na rynku umożliwiła niespotykany dotychczas wzrost produkcji. Bogusław Czarny i Ryszard Rapacki zauważają, że wzrost gospodarczy jest zjawiskiem nowym, powstałym dopiero po rewolucji przemysłowej końca XVIII w. Do tego okresu stopa wzrostu była bliska zera, a gospodarka w zasadzie się nie rozwijała. Połączone było to z nędzą, będącą udziałem większości społeczeństwa. Tylko nieliczna klasa panująca żyła w przepychu. Dopiero po rewolucji przemysłowej w Wielkiej Brytanii stopa wzrostu podniosła się z okolic zera do mniej więcej 0,5%. Dopiero w XIX w. nastąpiło jej przyspieszenie S. Zabieglik, Adam Smith, Wiedza Powszechna, Warszawa 2003, s R.L. Heilbroner, Wielcy ekonomiści. Czasy, życie, idee, PWE, Warszawa 1993, s Zob. B. Czarny, R. Rapacki, Podstawy ekonomii, PWE, Warszawa 2002, s

10 100 Wojciech Giza Przejście do systemu społeczno-ekonomicznego opartego na rynku doprowadziło do ogromnego postępu. Wyrażał się on w przełamaniu barier podażowych, a nawet w powstaniu pierwszego kryzysu nadprodukcji w Anglii w 1825 r. Rynek okazał się mechanizmem umożliwiającym, na niespotykaną dotąd skalę, wzrost wielkości produkcji. Ekonomia głównego nurtu, reprezentowana przez Smitha, Ricarda i Saya, apologetycznie odnosiła się do kapitalizmu. Jednak optymizm klasyków wkrótce został poddany ostrej krytyce ze strony tych, którzy podnosili postulaty etyczne dotyczące niesprawiedliwego podziału dochodów. Najbardziej zagorzałymi krytykami kapitalizmu okazali się socjaliści utopijni: Claude Henri de Saint Simon, François Marie Charles Fourier, Robert Owen oraz Pierre Joseph Proudhon. Dla nich kapitalizm był przede wszystkim systemem generującym niesprawiedliwość społeczną, kapitaliści zaś tymi, którzy prowadzą do rosnącej nierówności dochodowej i utrwalają zjawisko nędzy wśród robotników. Na poparcie swoich poglądów socjaliści przytaczali przykłady z otaczającej ich rzeczywistości: głodowe płace robotników, zatrudnianie dzieci w fabrykach, godzinny dzień pracy w fatalnych warunkach urągających godności ludzkiej itd. Socjaliści utopijni kontestowali istniejący system, ale jednocześnie nie przedstawili żadnej rozsądnej alternatywy. Propozycje falansterów Fouriera, czy eksperymenty społeczne Owena nie przyniosły rezultatów dających się zastosować w realnym świecie. Tym niemniej wprowadziły na trwałe do dyskusji ekonomistów kwestie normatywne ogniskujące się wokół teorii podziału. Jednak podejście do teorii podziału klasyków i socjalistów było biegunowo różne. Klasycy, co najpełniej zostało przedstawione w teorii Ricarda 15, interesowali się podziałem dochodu ze względu na stopę zysków. Ricardo przejął od Smitha przekonanie, że wzrost bogactwa społecznego zależy od czynników podażowych, wśród których najważniejsza jest akumulacja kapitału dokonująca się z zysków kapitalisty. Przy czym zysk w teorii Ricarda był residuum resztą pozostałą po odjęciu od produktu całkowitego, rent jako wynagrodzenia ziemi oraz płacy jako wynagrodzenia pracy. W swoim modelu Ricardo założył, zgodnie z teorią Malthusa, że płace robotników kształtują się na poziomie biologicznego minimum egzystencji co wynikało z praw natury, a nie woli człowieka. Po drugie, utrzymanie stawki płac na poziomie minimalnym było niezbędnym czynnikiem pozwalającym na akumulację kapitału, a tym samym nadającym dynamikę gospodarce kapitalistycznej. Socjaliści to samo zagadnienie postrzegali z innej strony. Uważali za niesprawiedliwe niskie płace robotników, którzy zgodnie z ekonomią klasyczną 15 Najpełniejsze przedstawienie teorii podziału Ricarda zostało dokonane w postaci modelu zbożowego, którego prezentacja znajduje się np. w pracy: M. Blaug, Teoria ekonomii. Ujęcie retrospektywne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s

11 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów dysponowali pracą, a więc czynnikiem produkcji o charakterze wartościotwórczym 16. Niewiele uwagi poświęcali też efektywności ekonomicznej proponowanych przez siebie rozwiązań w zakresie systemu społeczno-ekonomicznego. Proponowali raczej odrzucenie istniejącego porządku społecznego i zastąpienie go socjalizmem, a więc ustrojem opartym na społecznej wartości środków produkcji. W ten sposób ukształtowały się dwa różne podejścia do kapitalistycznej gospodarki opartej na wolnym rynku. Pierwsze z nich apologetyczne, to podejście reprezentowane przez klasyków ekonomii wyznaczających główny nurt ekonomii. W ich ujęciu kwestie normatywne miały znaczenie drugoplanowe i podejmowano je na ogół wówczas, gdy próbowano odeprzeć argumenty swoich adwersarzy, postrzegając jednocześnie rynek jako najbardziej efektywny mechanizm alokacji zasobów. Drugie ujęcie krytyczne, w większym stopniu uwzględniało sądy normatywne i skupiało się na kwestii sprawiedliwego podziału dochodu, który szybko rósł w ciągu XIX w. Tym samym pojawiły się koncepcje znajdujące się poza głównym nurtem ekonomii, określane jako heterodoksja ekonomiczna 17. Ekonomiści heterodoksyjni nie ograniczali się jedynie do krytyki istniejących nierówności dochodowych. Krytykowali oni, co szczególnie widoczne jest w pracach Thorsteina Bunde a Veblena, instytucjonalne podstawy społeczeństwa kapitalistycznego. Jak zauważają Landreth i Colander: ortodoksyjna teoria w czasach Veblena interesowała się przeważnie tym, jak społeczeństwo dzieli swoje rzadkie zasoby między alternatywne zastosowania. Veblen twierdził, że ekonomia powinna być badaniem ewolucyjnej struktury instytucjonalnej, traktującym instytucje jako nawyki myślowe, które są akceptowane w dowolnym szczególnym czasie 18. Przedstawiona przez Veblena krytyka nie miała na celu ulepszenia istniejącej teorii, ale zbudowanie jej od nowa na całkiem innych podstawach. Rozwój teorii ekonomii w XIX w. w znaczący sposób przyczynił się do zrozumienia zasad funkcjonowania rynku. Jednak wraz z rozwojem badań ekonomicznych uświadomiono sobie, że rynek posiada pewne wady. Najważniejszymi z nich było cykliczne wahanie koniunktury prowadzące do coraz głębszych 16 Postrzeganie pracy jako czynnika wartościotwórczego implikowane było przez przyjęcie klasycznej teorii wartości opartej na pracy. 17 Do heterodoksji ekonomicznej, oprócz poglądów socjalistów, należy zaliczyć historycyzm wyrosły na gruncie zacofania gospodarczego Niemiec. Historycyzm, akcentując odmienność społeczną i gospodarczą poszczególnych narodów, poszukiwał teorii ekonomicznej umożliwiającej państwom zacofanym dogonienie tych, które w XIX w. stały się potęgami gospodarczymi. Zwolennicy historycyzmu atakowali same założenia i metodę badawczą ekonomii klasycznej, odrzucając liberalizm gospodarczy na rzecz interwencjonizmu państwowego oraz krytykując założenie homo oeconomicus. Szerzej na ten temat zob. H. Landreth, D.C. Colander, Historia myśli ekonomicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998, s Ibidem, s. 483.

12 102 Wojciech Giza i szerszych pod względem zasięgu kryzysów oraz zmieniająca się struktura rynku, powodująca nasilanie się procesów monopolizacyjnych. Problemy teoretyczne ekonomii postricardiańskiej, jak również szybkie przemiany społeczne doprowadziły do radykalizacji postaw robotników, którzy pod hasłami sprawiedliwości społecznej domagali się bardziej równego podziału dochodów. W drugiej połowie XIX w. najpoważniejsza krytyka kapitalizmu wyszła spod pióra Karola Marksa, który nie tylko dokonał wnikliwej analizy ekonomii klasycznej, ale również wyciągnął implikacje etyczne ze swojej teorii oraz przedstawił prognozę rychłego upadku kapitalizmu 19. Poglądy Marksa miały doniosłe znaczenie z kilku względów: 1. Marks krytykując gospodarkę kapitalistyczną, w przeciwieństwie do swoich poprzedników, socjalistów utopijnych, sformułował krytykę kapitalizmu, korzystając głównie z dorobku ekonomii klasycznej (zwłaszcza Ricarda). 2. Zanegował on kapitalizm nie tylko dlatego, że ten nie zapewnia sprawiedliwego podziału dochodów, ale również dlatego, że wyczerpał on swój potencjał w zakresie możliwości kreowania bogactwa, co było następstwem ewolucji tego systemu. W tym ujęciu rynek przestał być efektywnym mechanizmem alokacji zasobów. 3. Sformułowana przez Marksa krytyka pojawiła się w okresie radykalizacji postaw robotników oraz powstawania sformalizowanych struktur ruchu robotniczego 20. Mimo ostrej krytyki ze strony Marksa, ekonomia głównego nurtu w drugiej połowie XIX w. nadal w niewielkim stopniu skupiała się na kwestiach normatywnych oraz analizie instytucji, wyznaczających ramy gry rynkowej. Rozwój teorii ekonomii szedł w kierunku doskonalenia narzędzi analizy ekonomicznej, polegającej na wprowadzeniu metod ilościowych. Począwszy od lat 70. ubiegłego stulecia powszechnie zaczęto stosować rachunek marginalny, zwracając uwagę, w przeciwieństwie do ekonomii klasycznej, na analizę popytu. Oparcie teorii popytu na teorii użyteczności kardynalnej doprowadziło Alfreda Marshalla do koncepcji nadwyżki konsumenta (renty) 21 narzędzia umożliwiającego rozwój teorii dobrobytu na początku XX w. 22. Ekonomiści rozwijający teorię dobrobytu poszukiwali takiego podziału dochodu, który pozwoliłby 19 Marks opublikował w 1867 r. I tom Kapitału. 20 Jako przejaw radykalizacji nastrojów społecznych i tworzenia się sformalizowanych struktur ruchu robotniczego należy uznać wystąpienia w czasie Wiosny Ludów ( ), tworzenie w Anglii od lat 30. XIX w. ruchu związkowego, czy powołanie do życia w 1864 r. I Międzynarodówki. 21 Szerzej o koncepcji nadwyżki konsumenta zob. H. Landreth, D.C. Colander, op. cit., s Za twórcę teorii dobrobytu uznawany jest Arthur Cecil Pigou. Szerzej o teorii dobrobytu zob. M. Blaug, op. cit., s

13 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów maksymalizować dobrobyt społeczny. Istotnym było również ustalenie wpływu redystrybucji dochodu na efektywność ekonomiczną, a w szczególności ustalenie, czy bardziej równy podział dochodów sprzyja większej efektywności. Można zatem uznać ekonomię dobrobytu za próbę powiązania twierdzeń pozytywnych z sądami normatywnymi. Rozwój klasyczno-neoklasycznej teorii ekonomii w XIX w. szedł głównie w kierunku zrozumienia funkcjonowania rynku jako mechanizmu alokacji zasobów. To właśnie ten mechanizm doprowadził do bezprecedensowego w historii wzrostu bogactwa. Jednak nie wszyscy członkowie społeczeństwa w równym stopniu korzystali z tych przemian. Kwestią sporną wśród historyków gospodarczych jest tempo podnoszenia się stopy życiowej robotników brytyjskich od końca XVIII w. Bezspornym pozostaje fakt, że stopa ta od 1850 r. podniosła się. Poprawa ta była jednak w różnym stopniu odczuwalna wśród poszczególnych grup społecznych. Wyraźna poprawa nastąpiła wśród robotników fabrycznych i wykwalifikowanych rzemieślników. Inni, jak np. tkający ręcznie tkacze, stracili w wyniku procesu industrializacji swoje źródło utrzymania 23. Nierówny podział rosnącego dochodu doprowadził do wybuchu w 1917 r. rewolucji w Rosji, w następstwie czego powstał socjalizm. W tym nowym systemie społeczno-ekonomicznym zastąpiono rynek, jako główny mechanizm alokacji zasobów, centralnym planowaniem. W imię równości dokonano głębokich przeobrażeń w zakresie praw własności, wprowadzając społeczną własność środków produkcji w miejsce prywatnej. Powstanie realnego socjalizmu wywołało debatę na temat zalet i wad socjalizmu i kapitalizmu. W literaturze określana jest ona jako debata: socjalizm kontra kapitalizm, w której centralne miejsce zajmuje problem możliwości prowadzenia racjonalnego rachunku ekonomicznego w gospodarce centralnie planowanej 24. Niezdolność socjalizmu do osiągnięcia porównywalnej efektywności z gospodarką państw kapitalistycznych ujawniła się w konfrontacji tych dwóch systemów po II wojnie światowej. Socjalizm zapewnił bardziej równomierny podział dochodów połączony z szerokim zakresem zabezpieczeń socjalnych. Odbyło się to jednak kosztem mniejszej efektywności i ograniczenia wolności jednostek. Wady gospodarki socjalistycznej doprowadziły do jej upadku i rozpadu ZSRR. Jednocześnie państwa odrzucające socjalizm rozpoczęły trudny powrót do gospodarki rynkowej. 23 Szerzej o społecznych skutkach industrializacji zob. R. Cameron, Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Książka i Wiedza, 2001, s Debata ta miała miejsce w latach 20. i 30. XX w., a jej uczestnikami byli m.in.: Ludwig Edler von Mises, Friedrich August von Hayek, Lionel Charles Robbins, Oskar Lange, Henry Douglas Dickinson, Fred Manville Taylor oraz Abba P. Lerner. Zob. E. Łukawer, Spór o racjonalność gospodarki socjalistycznej. Z historii problemu, PWN, Warszawa 1985.

14 104 Wojciech Giza Przemiany, jakie nastąpiły na początku lat 90. XX w. były bezprecedensowymi, ponieważ była to pierwsza w historii rewolucja (oczywiście jeśli przemiany te uznamy za rewolucyjne) mająca na celu zwrot w stronę bardziej efektywnego systemu społeczno-ekonomicznego. Dotychczasowe rewolucje, np. francuska czy rosyjska, odbywały się pod hasłami sprawiedliwości społecznej polegającej na bardziej równym podziale dochodów. Dariusz Rosati w pracy Polska droga do rynku stwierdza, że w transformacji w Europie Środkowo-Wschodniej główną ideą było dążenie do dokonania takiej przebudowy ustroju, która zapewniłaby większą ekonomiczną efektywność i wydajność systemu gospodarczego. Nie oznacza to, że tendencje egalitarystyczne w ogóle nie miały znaczenia. Były one obecne w programach niektórych grup politycznych, zwłaszcza o rodowodzie czysto związkowym, ale nie miały zasadniczego znaczenia w kształtowaniu programu reform. Jednakże dążenie do poprawy gospodarowania, choć w pełni uzasadnione i potencjalnie korzystne dla całego społeczeństwa, w krótkim okresie nieuchronnie powoduje pogorszenie warunków podziału dochodów i może naruszyć tradycyjne zasady sprawiedliwości społecznej. Na tym właśnie polega główny polityczny problem i zarazem paradoks transformacji: wyzwalając się z marksowskiej utopii komunizmu, niesie ona kolejną nierealistyczną iluzję poprawy sytuacji dla wszystkich 25. Rosati mówi również o powstaniu już w pierwszych latach transformacji luki oczekiwań, determinującej dalszy kierunek przemian i ich tempo. Lukę tę definiuje jako rozbieżność między społecznymi oczekiwaniami związanymi z zainicjowaną w 1989 r. zmianą systemu społeczno-gospodarczego a rzeczywistymi wynikami ekonomicznymi pierwszych lat transformacji 26. Twierdzi on również, że pojawienie się tej luki było nie do uniknięcia, jednak skala tej rozbieżności prawdopodobnie mogła być mniejsza. Powstanie luki oczekiwań było następstwem wielu czynników politycznych, ekonomicznych i społecznych. Część z tych czynników polegała na zbyt wysokich oczekiwaniach w stosunku do możliwości poprawy sytuacji ekonomicznej w krótkim czasie. Inne polegały na braku wystarczającej świadomości społecznej odnośnie do konsekwencji, jakie wiążą się z przyjęciem rynku 27. Jeszcze inne wynikały z błędów popełnionych w polityce gospodarczej. Z powyżej wymienionych czynników, za najważniejsze uznaje Rosati te, które dotyczą nieuniknionych konsekwencji, jakie niesie ze sobą przyjęcie rynku. Powodują one pogorszenie się nastrojów społecznych, wynikających z anty- 25 D. Rosati, Polska droga do rynku, PWE, Warszawa 1998, s Ibidem, s Odrzucenie socjalizmu oznaczało również odejście od kolektywistycznego egalitaryzmu, zapewniającego wysoki poziom bezpieczeństwa socjalno-ekonomicznego i zastąpieniu go systemem konkurencyjnym, wykorzystującym zróżnicowanie dochodowe jako główne bodźce postępowania.

15 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów egalitarnego i konkurencyjnego charakteru transformacji gospodarki kapitalistycznej w system rynkowy. Mianem wielkiej iluzji określił Rosati wiarę w to, że możliwy jest wzrost efektywności ekonomicznej, bez jednoczesnego wzrostu nierówności dochodowych. W wyniku transformacji nastąpiła szybka poprawa materialna tylko niektórych grup społecznych, podczas gdy sytuacja innych grup poprawia się nieznacznie, a jeszcze innych jak np. bezrobotnych uległa pogorszeniu. Proces przejścia od socjalizmu do kapitalizmu jest procesem niezwykle trudnym. Jak słusznie zauważa Witold Trzeciakowski, teoria funkcjonowania gospodarki zarówno socjalistycznej, jak i kapitalistycznej jest znana. Nie ma jednak teoretycznego rozpoznania przebudowy jednej gospodarki w drugą 28. Brak teorii transformacji sprawił, iż podjęte działania miały charakter pionierski, a przesłankami do kreowania polityki ekonomicznej w okresie transformacji były doświadczenia innych państw posocjalistycznych borykających się z procesem zacofania państw Ameryki Łacińskiej oraz doradztwa Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego. Oczywiście z perspektywy czasu łatwo jest formułować krytyczne oceny, szczególnie jeśli weźmiemy pod uwagę koszty społeczne towarzyszące procesowi transformacji 29. Należy jednak pamiętać, że proces transformacji tylko do pewnego stopnia jest kierowany poprzez podejmowane działania w zakresie polityki ekonomicznej. Ma on w znacznym stopniu charakter autonomiczny. Również wybór na początku lat 90. XX w. paradygmatu neoliberalnego tak mocno krytykowanego przez zwolenników interwencjonizmu państwowego, był w znacznym stopniu odzwierciedleniem tendencji panujących w światowej polityce i gospodarce. Lata 80. ubiegłego stulecia w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii były okresem cechującym się orientacją na wolny rynek, czego przykładem była polityka Ronalda Reagana oraz Margaret Thatcher. To wówczas nastąpiło załamanie państw bloku wschodniego. Neoliberalizm zaś został uznany za najbardziej odpowiedni paradygmat transformacji w Polsce. Oddzielną kwestią pozostaje to, w jakim stopniu postulaty neoliberalizmu były rzeczywiście realizowane, a w jakim pozostawały jedynie w sferze retoryki. Bardziej płodnym poznawczo, z perspektywy historyka myśli ekonomicznej, jest wyjaśnienie, dlaczego projektując reformy w pierwszym etapie transformacji 28 Zob. W. Trzeciakowski, Teoretyczne przesłanki i założenia transformacji systemowej polskiej gospodarki [w:] Dynamika transformacji polskiej gospodarki, pod kier. nauk. M. Belki i W. Trzeciakowskiego, Poltext, Warszawa 1997, s Wnikliwą analizę społecznych kosztów transformacji przedstawił T. Kowalik w artykule: Społeczne aspekty transformacji a rola państwa, Gospodarka Narodowa 2001, nr 9, s Autor stawia tezę, że główna masa społecznych kosztów była związana z niefortunnym wyborem zarówno docelowego systemu, a więc kierunku przemian, jak i ich tempa.

16 106 Wojciech Giza oparto się na neoliberalnych koncepcjach 30, a nie na formułowaniu sądów normatywnych na temat ewentualnych zalet lub wad alternatywnego podejścia, wykorzystującego w szerokim stopniu interwencjonizm państwowy, który w Polsce nie został zrealizowany. Proces kształtowania się gospodarki kapitalistycznej państw Europy Zachodniej miał charakter długotrwały i ewolucyjny. Rozpoczął się już na początku XVI w. Na przestrzeni pierwszych 200 lat pojawiły się nowe instytucje umożliwiające rozwój kapitalizmu. Powstały również rynki czynników produkcji: ziemi, która w okresie feudalizmu była nadawana, a nie kupowana, pracy wykonywanej przez robotników zatrudnionych na zasadzie dobrowolnych umów, a nie przymusu, wynikających z powinności feudalnych oraz kapitału powstałego w wyniku pierwotnej akumulacji. Wszystkie te czynniki, w połączeniu ze zdobyczami pierwszej rewolucji przemysłowej, doprowadziły pod koniec XVIII w. do narodzin kapitalizmu. Procesowi temu towarzyszyły jednak napięcia społeczne, poczucie krzywdy, bezpardonowe dążenie do realizacji własnych celów, wykorzystywanie koneksji przedsiębiorców z urzędnikami państwowymi, a więc wszystko to, co współcześnie uznalibyśmy za patologię życia społecznego 31. Należy jednak pamiętać, iż powstająca ówcześnie nowa klasa przedsiębiorców dążyła do przejęcia wzorców zachowania i norm etycznych ówczesnej szlachty. Z kolei w państwach posocjalisycznych, na początku okresu transformacji, postulat maksymalizacji zysku podniesiono niemal do rangi normy etycznej. Połączone było to z wiarą, iż w procesie gry rynkowej wszyscy odniosą sukces. Jednocześnie wyniesione z minionego okresu przekonanie, iż podstawowe kryterium sprawiedliwości społecznej polega na równym podziale dochodów oraz niezgoda na nieunikniony wzrost nierówności dochodowych spowodowały ostrą reakcję ze strony znacznej części społeczeństwa. Uwagi końcowe Przejście od socjalizmu do kapitalizmu dokonało się przy znacznych kosztach społecznych, prowadząc do powstania systemu, który krytycznie jest oce- 30 Interesującą próbę wyjaśnienia znaczenia koncepcji neoliberalnej oraz przyczyn uznania jej za paradygmat transformacji przedstawił J. Kochanowicz w artykule: Dwoista konsolidacja. Transformacja ekonomiczna i zmiana instytucjonalna, Ekonomista 2000, nr 3, s Znakomitą analizę procesów społecznych towarzyszących powstawaniu kapitalizmu w Niemczech zawiera praca: G. Ogger, Geniusze i spekulanci. Jak rodził się kapitalizm, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa Autor przedstawia proces kształtowania się kapitalizmu, opisując powstawanie przedsiębiorstw największych niemieckich przemysłowców np. Alfreda Kruppa, Augusta Bosinga, Reinharda Mannesmanna, czy osobistego bankiera Otto von Bismarcka Gersona Bleichrödera.

17 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów niany przez znaczną część społeczeństwa. Nie oznacza to jednak fiaska działań reformatorskich podejmowanych w okresie ostatnich piętnastu lat, wręcz przeciwnie. Porównanie wskaźników ekonomicznych dla gospodarki polskiej ze wskaźnikami innych państw posocjalistycznych pozwala na uznanie Polski za jednego z liderów zachodzących przemian. Potwierdza to również przystąpienie naszego kraju do Unii Europejskiej, które mogło dokonać się przy znaczącej konwergencji systemu społeczno-ekonomicznego Polski i krajów Wspólnoty. Postrzegając rynek jako mechanizm alokacji zasobów, możemy mówić o sukcesie w procesie transformacji polskiej gospodarki. Jednak przyjęcie tego mechanizmu nie gwarantuje szybkiego osiągnięcia dobrobytu porównywalnego z tym, jaki istnieje w najbardziej rozwiniętych krajach świata. Na Zachodzie dochodzenie do dobrobytu, w którym partycypuje znaczna część społeczeństwa, dokonało się w toku długiego procesu ewolucyjnego i przy znacznych kosztach społecznych. Ludzka twarz kapitalizmu jest zjawiskiem nowym, zauważalnym dopiero po II wojnie światowej, czego dowodem może być daleko posunięta unifikacja stylu życia robotników i innych klas społecznych. Oceniając zatem osiągnięcia Polski w procesie transformacji, należy przyjmować jako punkt odniesienia efekty innych państw posocjalistycznych, a nie akcentować dystans, jaki dzieli nas od najbogatszych państw świata. O wiele trudniejsza jest przebudowa systemu społeczno-ekonomicznego jako formy organizacji życia społecznego. Efekty uzyskane w tym zakresie dalekie są od oczekiwań społecznych. Tworzenie instytucji kapitalizmu jest procesem długotrwałym i tylko w pewnym stopniu dającym się kontrolować. Wiara w inżynierię społeczną mającą na celu przebudowę istniejącego społeczeństwa na ogół przynosiła w historii więcej rozczarowań i szkód niż pozytywnych efektów. Przykładem tego może być socjalizm, a więc ustrój, który nie powstał w procesie ewolucyjnym, ale został zaprojektowany przez myślicieli społecznych. Mimo głębokiego niezadowolenia, jakie deklarowane jest przez większą część społeczeństwa, optymistyczny jest fakt, że największy stopień akceptacji istniejącego systemu społeczno-ekonomicznego deklarują ludzie młodzi oraz ludzie z wyższym wykształceniem. Osoby liczące lat były tymi, które swoją edukację zaczęły w momencie zapoczątkowania procesu transformacji. Osoby z wyższym wykształceniem mają większe predyspozycje do zrozumienia mechanizmu zachodzących zmian i przystosowania się do nich. Dlatego zarówno edukacja, jak i kształtowanie świadomości społecznej są kluczowymi czynnikami decydującymi o stopniu akceptowalności istniejącego porządku społecznego. Porównanie prezentowanych wyników badań w zakresie akceptowalności istniejącego porządku społeczno-ekonomicznego i wskaźników gospodarczych cechujących polską gospodarkę nie pozwala jednoznacznie ocenić efektów procesu transformacji. Jednak uświadomienie sobie rozbieżności pomiędzy ocenami systemu społeczno-ekonomicznego wyrażanymi przez społeczeństwo a ocenami

18 108 Wojciech Giza formułowanymi na podstawie wskaźników ekonomicznych dowodzi, że analiza procesu transformacji powinna być dokonywana z wielu perspektyw. Wynika to ze złożoności i wielowymiarowości procesu transformacji, w którym oprócz wymiaru ekonomicznego równie ważny jest wymiar społeczny i instytucjonalny. Literatura Balcerowicz L., Socjalizm, kapitalizm, transformacja. Szkice z przełomu epok, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Balcerowicz L., Wolność i rozwój. Ekonomia wolnego rynku, SIW Znak, Kraków Blaug M., Teoria ekonomii. Ujęcie retrospektywne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Cameron R., Historia gospodarcza świata. Od paleolitu do czasów najnowszych, Książka i Wiedza, Warszawa Csaba L., Przejście do gospodarki rynkowej. Teoria i doświadczenie, Ekonomista 1992, nr 4. Czar Polski Ludowej, Gazeta Wyborcza z Czarny B., Rapacki R., Podstawy ekonomii, PWE, Warszawa Dynamika transformacji polskiej gospodarki, pod kier. nauk. M. Belki i W. Trzeciakowskiego, Poltext, Warszawa Heilbroner R.L., Wielcy ekonomiści. Czasy, życie, idee, PWE, Warszawa Hockuba Z., Droga do spontanicznego porządku. Transformacja ekonomiczna w świetle problemu regulacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Kochanowicz J., Dwoista konsolidacja. Transformacja ekonomiczna i zmiana instytucjonalna, Ekonomista 2000, nr 3. Kołodko G.W., Od szoku do terapii. Ekonomia i polityka transformacji, Poltext, Warszawa Kowalik T., Społeczne aspekty transformacji a rola państwa, Gospodarka Narodowa 2001, nr 9. Landreth H., Colander D.C., Historia myśli ekonomicznej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Łukawer E., Spór o racjonalność gospodarki socjalistycznej. Z historii problemu, PWN, Warszawa Matkowski Z., Sytuacja gospodarcza krajów posocjalistycznych ekonomiczne i społeczne efekty transformacji, Ekonomista 2003, nr 6. Mises L., Mentalność antykapitalistyczna, Niepodległość, Warszawa Ogger G., Geniusze i spekulanci. Jak rodził się kapitalizm, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa Polityka gospodarcza okresu transformacji, pod red. M. Dąbrowskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Rosati D.K., Polska droga do rynku, PWE, Warszawa Sobczyk J.B., Wizje ładu gospodarczego. Studium socjologiczne współczesnych polskich przemian społeczno-gospodarczych, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków Wojtyna A., Nowe kierunki badań nad rolą instytucji we wzroście i transformacji, Gospodarka Narodowa 2002, nr 10. Zabieglik S., Adam Smith, Wiedza Powszechna, Warszawa 2003.

19 Rynek jako mechanizm alokacji zasobów Market A Mechanism of Allocating Resources vs. Market A Form of Social Life Organization. Remarks on Social and Economic Aspects of Systemic Transformation The objective of this paper is an analysis of the systemic transformation process, which was commenced in Poland in 1989, in the perspective of the history of economic thought. The author s reasoning is based on two concepts of the role of the market: a mechanism of allocating resources, and a form of organizing social life. In the former case the functioning of the market is best described on the basis of economic indicators, while in the latter case analyses refer to standard-related issues and identifying reasons for the low level of social approval of the existing economic and social environment. Wojciech Giza adiunkt w Katedrze Historii Myśli Ekonomicznej na Wydziale Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Akademii Ekonomicznej w Krakowie. Studia wyższe ukończył w 1996 r. na Wydziale Humanistycznym Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (obecnie Akademii Pedagogicznej w Krakowie), uzyskując tytuł magistra, a następnie w 1997 r. na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, również uzyskując tytuł magistra. W 2003 r. uzyskał w Akademii Ekonomicznej w Krakowie stopień doktora nauk ekonomicznych na podstawie rozprawy nt. Wileński ośrodek myśli ekonomicznej w pierwszej połowie XIX wieku. Zainteresowania naukowo-badawcze: historia polskiej i powszechnej myśli ekonomicznej ze szczególnym uwzględnieniem teorii ekonomicznych XIX w., metodologia ekonomii, mikroekonomia. Kontakt: Akademia Ekonomiczna w Krakowie, Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych, Katedra Historii Myśli Ekonomicznej, ul. Rakowicka 27, Kraków, tel.: (0-12) , fax: (0-12) ,

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ

BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ BS/170/2005 OCENY I PRZEWIDYWANIA DOTYCZĄCE INFLACJI I DOCHODÓW REALNYCH - OPINIE BADANYCH Z POLSKI, CZECH, WĘGIER I SŁOWACJI KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, PAŹDZIERNIK 2005 PRZEDRUK MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Dlaczego jedne kraje są biedne, a drugie bogate? dr Jacek Rodzinka

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Dlaczego jedne kraje są biedne, a drugie bogate? dr Jacek Rodzinka Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Dlaczego jedne kraje są biedne, a drugie bogate? dr Jacek Rodzinka Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie 22 maja 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Warszawa, marzec 2014 NR 31/2014 POLACY O GOSPODARCE WOLNORYNKOWEJ

Warszawa, marzec 2014 NR 31/2014 POLACY O GOSPODARCE WOLNORYNKOWEJ Warszawa, marzec 2014 NR 31/2014 POLACY O GOSPODARCE WOLNORYNKOWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ 629-35 - 69, 628-37 - 04

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ 629-35 - 69, 628-37 - 04 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Główne nurty ekonomii politycznej

Główne nurty ekonomii politycznej Główne nurty ekonomii politycznej Jerzy Wilkin WNE UW Ekonomia polityczna jako nauka i jako sztuka J. S. Mill (Principles of Political Economy - 1848): ekonomia polityczna jest zarówno nauką, jak i sztuką:

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics

M. Dąbrowska. K. Grabowska. Wroclaw University of Economics M. Dąbrowska K. Grabowska Wroclaw University of Economics Zarządzanie wartością przedsiębiorstwa na przykładzie przedsiębiorstw z branży produkującej napoje JEL Classification: A 10 Słowa kluczowe: Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy

Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Makrootoczenie firm w Polsce: stan obecny i perspektywy Prof. dr hab. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Makrootoczenie: Otoczenie polityczne Otoczenie ekonomiczne Otoczenie społeczne Otoczenie technologiczne

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-5 - 69, 628-7 - 04 69-46 - 92, 625-76 - 2 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-50 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA GOSPODARCZA I POSTĘP REFORM RYNKOWYCH

SYTUACJA GOSPODARCZA I POSTĘP REFORM RYNKOWYCH SYTUACJA GOSPODARCZA I POSTĘP REFORM RYNKOWYCH 3.1, 3.3, 3.4, 3.5.3 Ryszard Rapacki 3.1, 3.2, 3.5.1, 3.5.2, 3.5.3 Zbigniew Matkowski 3.5.1, 3.5.2 Mariusz Próchniak STRESZCZENIE Głównym tematem tego rozdziału

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek

Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014. Aleksander Łaszek Przegląd prognoz gospodarczych dla Polski i świata na lata 2013-2014 Aleksander Łaszek Wzrost gospodarczy I Źródło: Komisja Europejska Komisja Europejska prognozuje w 2014 i 2015 roku przyspieszenie tempa

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści

Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii. Spis treści Księgarnia PWN: Pod red. Romana Milewskiego - Elementarne zagadnienia ekonomii Spis treści Od autorów....................................... 13 Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii..............

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii

Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Księgarnia PWN: Praca zbiorowa pod red. Romana Milewskiego Elementarne zagadnienia ekonomii Od autorów Rozdział I. Podstawowe pojęcia i przedmiot ekonomii 1. Czym się zajmuje ekonomia? 2. Potrzeby ludzkie,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA

Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Warszawa, styczeń 2011 BS/12/2011 O STANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO I ŹRÓDŁACH JEGO FINANSOWANIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe Literatura podstawowa Adamowski J., (red.), (2008), Wybrane zagraniczne systemy medialne, Warszawa: WAiP Dobek-Ostrowska B., (2007), Media masowe na świecie. Modele systemów medialnych i ich dynamika rozwojowa,

Bardziej szczegółowo

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca

Bardzo dobra Dobra Dostateczna Dopuszczająca ELEMENTY EKONOMII PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Klasa: I TE Liczba godzin w tygodniu: 3 godziny Numer programu: 341[02]/L-S/MEN/Improve/1999 Prowadzący: T.Kożak- Siara I Ekonomia jako nauka o gospodarowaniu

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ

WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ dr Barbara Ptaszyńska Wyższa Szkoła Bankowa w Poznaniu WYRÓWNYWANIE POZIOMU ROZWOJU POLSKI I UNII EUROPEJSKIEJ Wprowadzenie Podstawowym celem wspólnoty europejskiej jest wyrównanie poziomu rozwoju poszczególnych

Bardziej szczegółowo

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0

niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 30 0 0 0 0 Studia niestacjonarne 24 0 0 0 0 1. Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Kod kursu Ekonomia stacjonarne ID1106 niestacjonarne IZ2106 Liczba godzin Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Studia stacjonarne 0 0 0 0 0 Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI CBOS Vilmorus Ltd. CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 -

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ W JAKICH SPRAWACH POWINNA DECYDOWAĆ UNIA EUROPEJSKA, A W JAKICH PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE BS/58/2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ W JAKICH SPRAWACH POWINNA DECYDOWAĆ UNIA EUROPEJSKA, A W JAKICH PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE BS/58/2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie.

Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Trendy w robotyzacji przemysłu w Polsce i na świecie. Potrzeby rozwojowe światowego przemysłu powodują, że globalny popyt na roboty przemysłowe odznacza się tendencją wzrostową. W związku z tym, dynamiczny

Bardziej szczegółowo

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005

ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 TOMASZ KUJACZYŃSKI ZMIANY KOSZTÓW PRACY W GOSPODARCE NARODOWEJ POLSKI W ŚWIETLE PRZEPŁYWÓW MIĘDZYGAŁĘZIOWYCH W LATACH 1995 2005 Streszczenie: W artykule omówiono zmiany kosztów pracy zachodzące w gospodarce

Bardziej szczegółowo

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce?

Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Czy oszczędności krajowe będą w stanie finansować długoterminowy wzrost gospodarczy w Polsce? Rafał Antczak Członek Zarządu Deloitte Consulting S.A. Europejski Kongres Finansowy Sopot, 23 czerwca 2015

Bardziej szczegółowo

MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ

MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ MICHAŁ G. WOŹNIAK GOSPODARKA POLSKI 1 9 9 0-2 0 1 1 TRANSFORMACJA MODERNIZACJA DROGA DO SPÓJNOŚCI SPOŁECZNO-EKONOMICZNEJ & WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 201 2 Wprowadzenie 9 ROZDZIAŁ 1. Kryteria oceny

Bardziej szczegółowo

Przystąpienie do Unii Europejskiej a rozwój gospodarczy

Przystąpienie do Unii Europejskiej a rozwój gospodarczy Przystąpienie do Unii Europejskiej a rozwój gospodarczy Leszek Balcerowicz Wspólnie do Wspólnej Europy Warszawa, 13 września 2002 Plan wystąpienia: I. Zmniejszanie dystansu do krajów najbogatszych -doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja

Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Komisja Europejska - Komunikat prasowy Jesienna prognoza gospodarcza na 2014 r.: powolne ożywienie i bardzo niska inflacja Bruksela, 04 listopad 2014 Zgodnie z prognozą gospodarczą Komisji Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych

Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych Umiejętności Polaków wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC - The Programme for the International Assessment of Adult Competencies) Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych

Bardziej szczegółowo

Poland a true special economic zone

Poland a true special economic zone Poland a true special economic zone Raport EY Paweł Tynel 25 listopada 2013 r. Dlaczego powstał raport Poland a true special economic zone Zebranie w jednym dokumencie ważnych informacji dla inwestorów

Bardziej szczegółowo

Klimat inwestycyjny w Polsce na tle regionu

Klimat inwestycyjny w Polsce na tle regionu Dariusz Strojewski Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju, Senior Economist Klimat inwestycyjny w Polsce na tle regionu Co roku Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOiR) przygotowuje raport oceniający sytuację

Bardziej szczegółowo

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych)

Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) 015 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Opracowanie sygnalne Warszawa, 9.06.2015 r. Ubóstwo ekonomiczne w Polsce w 2014 r. (na podstawie badania budżetów gospodarstw domowych) Jaki był zasięg ubóstwa ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko

Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki. Tomasz Poskrobko Jak zmierzyć rozwoju? Standardowe wskaźniki Tomasz Poskrobko Produkt krajowy brutto (PKB) wartość rynkową wszystkich finalnych dóbr i usług produkowanych w kraju w danym okresie PKB od strony popytowej

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r.

Sytuacja zawodowa osób z wyższym wykształceniem w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w 2012 r. 1 Urz d Statystyczny w Gda sku W Polsce w 2012 r. udział osób w wieku 30-34 lata posiadających wykształcenie wyższe w ogólnej liczbie ludności w tym wieku (aktywni zawodowo + bierni zawodowo) wyniósł 39,1%

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/146/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować?

Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Czy helikopter Bena Bernankego powinien wylądować? Autor: Frank Shostak Źródło: mises.org Tłumaczenie: Katarzyna Buczkowska Według Bena Bernankego zbyt wczesne wycofanie się z agresywnej polityki walki

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW

ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wacław Jarmołowicz Dawid Piątek ROZDZIAŁ 10 W SPRAWIE PRZEMIAN W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM I KSZTAŁCENIA EKONOMISTÓW Wprowadzenie Celem opracowania jest ogólna charakterystyka przemian w tym przede wszystkim

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY

Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Warszawa, czerwiec 2013 BS/89/2013 SUKCES ŻYCIOWY I JEGO DETERMINANTY Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

OGÓLNA TEORIA ZATRUDNIENIA, PROCENTU I PIENIĄDZA JOHN MAYNARD KEYNES

OGÓLNA TEORIA ZATRUDNIENIA, PROCENTU I PIENIĄDZA JOHN MAYNARD KEYNES OGÓLNA TEORIA ZATRUDNIENIA, PROCENTU I PIENIĄDZA JOHN MAYNARD KEYNES Maciej Bloch Aleksandra Drewniak Iwona Rosa PLAN PREZENTACJI 1. John Maynard Keynes 2. Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch

Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia David Begg, Stanley Fisher, Gianluigi Vernasca, Rudiger Dornbusch Makroekonomia jest najczęściej używanym podręcznikiem na pierwszych latach studiów ekonomicznych w większości polskich uczelni.

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski NIEPEŁNOSPRAWNI W EUROPIE Około 83,2 mln ogółu ludności Europy to osoby z niepełnosprawnością (11,7%

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO

ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Samer Masri ROZDZIAŁ 7 WPŁYW SZOKÓW GOSPODARCZYCH NA RYNEK PRACY W STREFIE EURO Najbardziej rewolucyjnym aspektem ogólnej teorii Keynesa 1 było jego jasne i niedwuznaczne przesłanie, że w odniesieniu do

Bardziej szczegółowo

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce

Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce Dokumenty List od Premiera Czasy, w których żyjemy, to czasy komputerów, telefonów komórkowych, SMSów, czatów, Internetu i serwisów społecznościowych.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE

Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE

Dagmara Walada. Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Dagmara Walada Bezrobocie w UE na przykładzie Polski i wybranego kraju UE Plan prezentacji 1. Pojęcie bezrobocia 2. Stopa Bezrobocia i bezrobotni 3. Przyczyny bezrobocia 4. Bezrobocie w Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce. jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie.

Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce. jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie. Proces Boloński Z punktu widzenia szkolnictwa wyższego w Polsce Proces Boloński jest szansą na włączenie się w główny nurt przemian zachodzących w Europie. Inicjatywy polskich uczelni zmierzające do spełnienia

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej

Cykl koniunkturalny. Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny Gabriela Przesławska Uniwersytet Wrocławski Instytut Nauk Ekonomicznych Zakład Polityki gospodarczej Cykl koniunkturalny - definicja Cykl koniunkturalny to powtarzające się okresowo

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Produkt krajowy brutto w województwie śląskim w 2010 r.

Produkt krajowy brutto w województwie śląskim w 2010 r. Urząd Statystyczny w Katowicach 40 158 Katowice, ul. Owocowa 3 e-mail: SekretariatUsKce@stat.gov.pl tel.: 32 7791 200 fax: 32 7791 300, 258 51 55 OPRACOWANIA SYGNALNE Produkt krajowy brutto w województwie

Bardziej szczegółowo

Równoważność dyplomów ukończenia studiów wyższych oraz stopni naukowych uzyskanych za granicą

Równoważność dyplomów ukończenia studiów wyższych oraz stopni naukowych uzyskanych za granicą Równoważność dyplomów ukończenia studiów wyższych oraz stopni naukowych uzyskanych za granicą Marek Orciuch Departament Nadzoru i Organizacji Szkolnictwa Wyższego MNiSW Dyplomy ukończenia studiów wyższych

Bardziej szczegółowo

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna

lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna lipiec 2013 r. Projekt badawczy: Konferencji Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce oraz Krajowego Rejestru Długów Informacja sygnalna PORTFEL NALEŻNOŚCI POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW dr Piotr Białowolski lipiec

Bardziej szczegółowo

Aktualne tendencje zmian w teorii ekonomii i polityce gospodarczej

Aktualne tendencje zmian w teorii ekonomii i polityce gospodarczej Aktualne tendencje zmian w teorii ekonomii i polityce gospodarczej Warunki reform ustrojowych Prof. Marian Guzek Warszawa, marzec 2016 Tezy Dominującą, długotrwałą tendencją zmian systemowych w teorii

Bardziej szczegółowo

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Instytut Wschodni UAM moduł: Mapa problematyki społeczno-gospodarczej Azji Centralnej

Bardziej szczegółowo

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków

T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków T7. Szoki makroekonomiczne. Polityka wobec szoków Szoki makroekonomiczne. to nieoczekiwane zdarzenia zakłócające przewidywalny przebieg zmian produktu, bezrobocia i stopy procentowej Szoki popytowe (oddziałujące

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000

OCHRONA ZDROWIA - POWINNOŚĆ PAŃSTWA CZY OBYWATELA? WARSZAWA, LUTY 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Warszawa, wrzesień 2014 ISSN 2353-5822 NR 123/2014 OPINIE O MINIMALNEJ GODZINOWEJ STAWCE WYNAGRODZENIA

Warszawa, wrzesień 2014 ISSN 2353-5822 NR 123/2014 OPINIE O MINIMALNEJ GODZINOWEJ STAWCE WYNAGRODZENIA Warszawa, wrzesień 2014 ISSN 2353-5822 NR 123/2014 OPINIE O MINIMALNEJ GODZINOWEJ STAWCE WYNAGRODZENIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/147/2013 STOSUNEK DO PROTESTÓW ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH I ICH OCENA

Warszawa, październik 2013 BS/147/2013 STOSUNEK DO PROTESTÓW ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH I ICH OCENA Warszawa, październik 2013 BS/147/2013 STOSUNEK DO PROTESTÓW ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH I ICH OCENA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU Obowiązuje od roku akademickiego: 2010/2011 Instytut Ekonomiczny Kierunek studiów: Ekonomia Kod kierunku: 04.9 Specjalność: brak 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL

Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL Tablica wyników Unii innowacji 2015 Streszczenie Wersja PL Rynek wewnętrzny, przemysł, przedsiębiorczość i MŚP STRESZCZENIE Tablica wyników Unii innowacji 2015: w ostatnim roku ogólny postęp wyników w

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie

Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw. Województwo dolnośląskie Melania Nieć, Joanna Orłowska, Maja Wasilewska Rozdział 4. Profile regionalne małych i średnich przedsiębiorstw Województwo dolnośląskie Struktura podmiotowa przedsiębiorstw aktywnych W 2013 r. o ponad

Bardziej szczegółowo

MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE

MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE MAZOWIECKI RYNEK PRACY IV KWARTAŁ 2014 IV KWARTAŁ 2014 NAJWAŻNIEJSZE INFORMACJE Na Mazowszu nie pracowało 42,4% ludności w wieku 15 lat i więcej co oznacza poprawę sytuacji w ujęciu rocznym. W województwie

Bardziej szczegółowo

Ocena adekwatności alokowanych środków finansowych w ramach POPT 2014-2020

Ocena adekwatności alokowanych środków finansowych w ramach POPT 2014-2020 Ocena adekwatności alokowanych środków finansowych w ramach POPT 2014-2020 Zgodnie z przekazanymi informacjami, wysokość środków finansowych przeznaczonych na realizację POPT wyniesie 700,1 mln EUR wkładu

Bardziej szczegółowo

Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie

Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie SUB Hamburg A/561406 Grzegorz Janusz Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ LUBLIN 2011 Spis treści Wykaz skrótów Wstęp 11 13 Rozdział I TERMINOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a )

ZAŁOŻENIA. STRONA POPYTOWA (ZAGREGOWANY POPYT P a ): OGÓLNA RÓWNOWAGA RYNKU. STRONA PODAŻOWA (ZAGREGOWANA PODAŻ S a ) przeciętny poziom cen MODEL ZAGREGOWANEGO POPYTU I ZAGREGOWANEJ PODAŻY ZAŁOŻENIA Dochód narodowy (Y) jest równy produktowi krajowemu brutto (PKB). Y = K + I + G Neoklasycyzm a keynesizm Badamy zależność

Bardziej szczegółowo

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR

Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Wybrane wyniki badań dotyczących perspektyw rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w Polsce do 2015 roku zrealizowanych przez IBnGR Gdańsk, marzec 2013 Scenariusz rozwoju rynku kredytów mieszkaniowych w

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia NR 148/2015 ISSN 2353-5822

KOMUNIKATzBADAŃ. Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia NR 148/2015 ISSN 2353-5822 KOMUNIKATzBADAŃ NR 148/2015 ISSN 2353-5822 Wybrane wskaźniki położenia materialnego a stabilność zatrudnienia Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU

WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU Spis treści WSTĘP... 9 Rozdział I WYZWANIA DLA KRAJÓW I WSPÓŁCZESNEJ EKONOMII ORAZ MOŻLIWOŚCI ICH REALIZACJI W SYSTEMACH GOSPODARCZYCH OPARTYCH NA DOKTRYNIE NEOLIBERALIZMU... 13 1. Wyzwania stojące przed

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin /

I. Podstawowe pojęcia ekonomiczne. /6 godzin / PROPOZYCJA ROZKŁADU MATERIAŁU NAUCZANIA PRZEDMIOTU PODSTAWY EKONOMII dla zawodu: technik ekonomista-23,02,/mf/1991.08.09 liceum ekonomiczne, wszystkie specjalności, klasa I, semestr pierwszy I. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej

Stan i prognoza koniunktury gospodarczej 222 df Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową przedstawia osiemdziesiąty piąty kwartalny raport oceniający stan koniunktury gospodarczej w Polsce (IV kwartał 2014 r.) oraz prognozy na lata 2015 2016 KWARTALNE

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Ekonomia Rok akademicki: 2015/2016 Kod: MEI-1-501-s Punkty ECTS: 1 Wydział: Inżynierii Metali i Informatyki Przemysłowej Kierunek: Edukacja Techniczno Informatyczna Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy

Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy Makroekonomia wprowadzenie Produkt i dochód narodowy Wprowadzenie Definicjamakroekonomii Główneproblemymakroekonomiczne Problemagregacji Metodyobliczaniaproduktu krajowegobrutto Cotojestproduktkrajowybrutto?

Bardziej szczegółowo

Czynniki warunkujące napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce w latach 1990-2011 Dr Wojciech Przychodzeń Katedra Finansów Akademia

Czynniki warunkujące napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce w latach 1990-2011 Dr Wojciech Przychodzeń Katedra Finansów Akademia Czynniki warunkujące napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce w latach 1990-2011 Dr Wojciech Przychodzeń Katedra Finansów Akademia Leona Koźmińskiego Wprowadzenie (1) Celem artykułu jest

Bardziej szczegółowo

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011)

Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Źródło informacji - Stan Zdrowia Ludności Polski w 2009 r. (GUS 2011) Nie istnieje jedna, powszechnie uznana definicja niepełnosprawności. Definicja stosowana przez WHO przyjmuje, że do osób niepełnosprawnych

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo