NOWINY LEKARSKIE DWUMIESIĘCZNIK NAUKOWY UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU MEDICAL NEWS

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "NOWINY LEKARSKIE DWUMIESIĘCZNIK NAUKOWY UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU MEDICAL NEWS"

Transkrypt

1 NOWINY LEKARSKIE DWUMIESIĘCZNIK NAUKOWY UNIWERSYTETU MEDYCZNEGO IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU MEDICAL NEWS A BIMONTHLY SCIENTIFIC JOURNAL PUBLISHED BY POZNAN UNIVERSITY OF MEDICAL SCIENCES POLAND Rok założenia Founded in (82) ISSN Indeksowane w/indexed in: Polska Bibliografia Lekarska, MNiSW Pełne teksty prac/full texts on line:

2

3 Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, MAGDALENA BOROWSKA, MAŁGORZATA ABRAMCZYK, TERESA BOBKIEWICZ-KOZŁOWSKA CZY SPOSÓB LECZENIA CHORYCH NA CUKRZYCĘ TYPU 2 WPŁYWA NA STĘŻENIE ATEROGENNEJ CHEMOKINY RANTES? DOES THE TREATMENT OF PATIENTS WITH TYPE 2 DIABETES AFFECT THE ATHEROGENIC CHEMOKINE RANTES LEVELS? Katedra i Zakład Farmakologii Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kierownik: prof. dr hab. Teresa Bobkiewicz-Kozłowska Streszczenie Wstęp. Proces miażdżycowy towarzyszący cukrzycy typu 2 odgrywa kluczową rolę w rozwoju powikłań w układzie sercowonaczyniowym i znacznie pogarsza rokowania u chorych na cukrzycę. Do licznych czynników zaangażowanych w rozwój miażdżycy zalicza się chemokinę RANTES. Poznanie ewentualnych zależności pomiędzy farmakoterapią cukrzycy typu 2 a czynnikami ryzyka miażdżycy mogłoby stanowić wskazówkę do ustalenia skutecznej terapii w zakresie rozwoju powikłań. Cel. Celem pracy było ustalenie, który z powszechnie stosowanych sposobów leczenia cukrzycy typu 2 jest najkorzystniejszy dla rozwoju procesu miażdżycowego wyrażonego stężeniem RANTES. Materiał i metoda. Zbadano 182 osoby chore na cukrzycę typu 2, leczone metforminą, pochodną sulfonylomocznika, insuliną oraz insuliną w skojarzeniu z metforminą i 37 osób zdrowych. Oceniono glikemię na czczo, stężenie 1,5-anhydro-D-glucitolu w osoczu, HbA1C, profil lipidowy, stężenie peptydu C, insuliny i RANTES w surowicy. Wyniki. Stężenie RANTES w surowicy było istotnie niższe w grupie osób zdrowych w porównaniu do osób z cukrzycą typu 2. W grupie leczonych metforminą stężenie RANTES było istotnie niższe w porównaniu do leczonych pochodną sulfonylomocznika oraz do leczonych insuliną. Analiza kowariancji wykazała, że różnice pomiędzy grupami zdeterminowane są również stężeniem 1,5-anhydro-D-glucitolu w osoczu. Wnioski. U wszystkich chorych na cukrzycę ryzyko aterogenezy związane z chemokiną RANTES jest wyższe, aniżeli u osób zdrowych. Najkorzystniejszym sposobem leczenia cukrzycy typu 2 w zakresie wpływu na stężenie RANTES jest leczenie metforminą, a najmniej korzystnym stosowanie konwencjonalnej insulinoterapii. Stężenie RANTES może być modyfikowane przez stopień nasilenia ostrej hiperglikemii. SŁOWA KLUCZOWE: cukrzyca typu 2, miażdżyca, RANTES. Abstract Introduction. The atherosclerosis in type 2 diabetes plays a significant role in developing complications in the cardiovascular system and deterioration of prognosis in patients with diabetes. There are a lot of factors involved in the development of atherosclerosis, including chemokine RANTES. Discovering potential relations between type 2 diabetes pharmacotherapy and atherosclerosis risk factors could indicate which of the therapeutic regimens in terms of developing complications might be effective. Aim. The aim of this study was to explain which of the pharmacotherapy methods of diabetes frequently used in practice is the most beneficial with regard to the development of atherosclerosis process reflected in RANTES level. Material and method. We studied 182 patients with type 2 diabetes, treated with metformin, sulfonylurea, conventional insulin, insulin combined with metformin and 37 healthy subjects. Fasting blood glucose level, 1,5-anhydro-D-glucitol plasma level, HbA1C, lipid profile, insulin, C peptide and RANTES serum level were assayed. Results. RANTES serum level was significantly lower in healthy subjects comparing to patients with type 2 diabetes. In metformintreated group, RANTES concentration was significantly lower in comparison to sulfonylurea-treated and insulin-treated groups. The analysis of covariance revealed that the differences between the groups are also determined by the 1,5-anhydro-D-glucitol plasma level. Conclusions. In all patients with diabetes, the risk of atherogenesis associated with chemokine RANTES is higher than in healthy subjects. The most beneficial type 2 diabetes treatment in terms of its impact on RANTES level is the therapy with metformin and the least beneficial the conventional insulin therapy. RANTES concentration may be modified by acute hyperglycaemia. KEY WORDS: type 2 diabetes, atherosclerosis, RANTES. Wstęp Cukrzyca typu 2 stanowi istotny problem społeczny z uwagi na liczne powikłania o charakterze mikro- i makroangiopatii, będące przyczyną dramatycznie wysokiej śmiertelności wśród chorych na cukrzycę. Kluczową rolę w ro- zwoju powikłań w obrębie dużych naczyń odgrywa nasilony proces miażdżycowy będący czynnikiem sprawczym, odpowiedzialnym za wystąpienie choroby niedokrwiennej serca, zawału mięśnia sercowego czy też udaru mózgu [1]. Poza licznymi, dobrze poznanymi czynnikami proaterogennymi, takimi jak: podwyższone stężenie frakcji cholesterolu PRACE ORYGINALNE

4 118 Magdalena Borowska i inni LDL, palenie tytoniu, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, otyłość oraz obecność zaawansowanych produktów glikacji białek [2] uwzględnia się również udział innych, mniej znanych, tzw. nieklasycznych czynników proaterogennych, do których zalicza się m.in. chemokinę RANTES [3]. Jest to cytokina zaangażowana w rozwój zmian miażdżycowych już we wczesnych etapach aterogenezy. Chemokina RAN- TES jest szeroko wyspecjalizowana w przyciąganiu do obszaru objętego procesem zapalnym komórek odpowiedzi immunologicznej [4]. W przebiegu miażdżycy RANTES jest mediatorem napływu limfocytów T i monocytów do ściany naczynia [3]. Jako czynnik rekrutujący komórki zapalne, RANTES bierze udział w proliferacji mięśni gładkich naczyń oraz wpływa na wzrost dynamiki formowania blaszki miażdżycowej. Udowodniono również znaczenie RANTES w zmniejszeniu produkcji kolagenu w ścianie naczyń [5]. W rozwoju miażdżycy znaczącą rolę może też odgrywać jej wpływ na wzrost ekspresji Il-6 i TNF-α [6]. Aktualnie oczekuje się, że współczesne metody leczenia cukrzycy typu 2 będą wykazywać nie tylko skuteczność w zakresie prawidłowego wyrównania metabolicznego cukrzycy, ale także będą korzystnie wpływać na powikłania mikro- i makroangiopatyczne. Dokładne poznanie związku pomiędzy farmakoterapią cukrzycy typu 2 a czynnikami ryzyka miażdżycy, mogłoby stanowić istotny element taktyki prewencyjnej względem powikłań w układzie sercowo-naczyniowym u chorych na cukrzycę [7]. Aktualne dane z piśmiennictwa potwierdzają niejednorodny wpływ sposobu farmakoterapii cukrzycy typu 2 na wystąpienie powikłań makroangiopatycznych. Związku pomiędzy aterogenezą a sposobem terapii upatruje się w oddziaływaniu na różne czynniki proaterogenne. Antymiażdżycowa rola metforminy sprowadza się do poprawy profilu lipidowego w zakresie cholesterolu frakcji LDL i triglicerydów, co sprzyja obniżeniu masy ciała [9], ponadto metformina korzystnie wpływa na procesy krzepnięcia i fibrynolizy poprzez obniżenie aktywności czynnika krzepnięcia VII i XIII oraz inhibitora PAI-1 (Plasminogen Activator Inhibitor) i tpa (Tissue Plasminogen Activator) [10]. Wykazano też, iż metformina poprawia funkcję śródbłonka dzięki stymulacji wydzielania tlenku azotu oraz ograniczaniu sekrecji molekuł adhezji VCAM-1 (Vascular Cell Adhesion Molekule 1), ICAM-1 (Intracellular Cell Adhesion Molecule), E-selektyny i MCP-1 (Monocyte Chemoattractant Protein 1) [11]. Ze zjawiskiem tym związane jest, spowodowane działaniem metforminy, zmniejszenie adhezji monocytów do endotelium oraz osłabienie migracji i proliferacji komórek mięśni gładkich ściany naczyń [12]. Działanie insuliny w odniesieniu do procesu miażdżycowego ma dwojaki charakter. Antyaterogenne właściwości insuliny sprowadzają się do indukcji syntezy NO i relaksacji mięśni gładkich naczyń [13]. Udowodniono również zaangażowanie insuliny w obniżaniu stężenia jednego z czynników reakcji zapalnej, jakim jest CRP [14]. Antyaterogenny potencjał insuliny jest też związany z jej wpływem na supresję czynnika transkrypcyjnego NF-κB (Nuclear Factor-κB), zmniejszeniem ekspresji cząstek adhezji ICAM-1 oraz molekuł chemotaktycznych MCP-1 [15]. Niestety insulina przejawia również proaterogenną aktywność związaną z nasileniem proliferacji komórek mięśni gładkich naczyń oraz z pobudzeniem migracji miocytów w kierunku błony wewnętrznej [16]. Istotą tego zjawiska jest aktywacja MAPK-zależnego szlaku sygnałowego prowadzącego do ekspresji genów warunkujących syntezę czynników wzrostu i proliferacji [17]. Postuluje się również udział insuliny w procesie kumulacji lipidów w ścianie tętnic [18] oraz wzrost ekspresji cząsteczek adhezji leukocytów [19]. Insulina wykazuje także zdolność uruchamiania mechanizmów odpowiedzialnych za zahamowanie procesu fibrynolizy poprzez stymulację aktywności PAI-1 i nasilenie jego syntezy [20]. W wyniku odmiennego profilu działania metforminy i insuliny, pewne korzyści przynosi terapia skojarzona obu leków. Takie połączenie obecnie stosuje się u osób, u których monoterapia nie pozwoliła uzyskać zadowalającego wyrównania metabolicznego [8]. Aktualny stan wiedzy na temat wpływu terapii skojarzonej na procesy aterogenezy ogranicza się do potwierdzonego korzystnego oddziaływania na gospodarkę lipidową w zakresie normalizacji LDL cholesterolu [21]. Zadaniem metforminy stosowanej w skojarzeniu z insuliną jest przede wszystkim przełamywanie insulinooporności obwodowej. Wpływu na proces powstawania zmian miażdżycowych upatruje się także w terapii pochodnymi sulfonylomocznika. Chociaż wpływ ten ciągle nie do końca jest jasny, potwierdzono, że stosowanie glimepirydu i gliklazydu prowadzi do poprawy profilu lipidowego, tj. obniżenia stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL oraz podwyższenie frakcji HDL [22, 23]. Wykazano, że gliklazyd powstrzymuje proces oksydacji lipoprotein [24], uczestniczy w hamowaniu adhezji monocytów do komórek śródbłonka oraz modulacji wazodylatacyjnej funkcji naczyń [25]. Poza tym zarówno gliklazyd, jak i glimepiryd działają antyagregacyjnie i wzmagają zależną od tpa fibrynolizę [26, 27]. Każda z wspomnianych form terapii cukrzycy typu 2 wykazuje pewien korzystny wpływ na niektóre klasyczne czynniki ryzyka miażdżycy, jednak do tej pory nie potwierdzono tego związku w odniesieniu do nowych czynników proaterogennych, do których należy chemokina RANTES. Cel Celem niniejszej pracy było wyjaśnienie, w jaki sposób farmakoterapia cukrzycy typu 2 wpływa na stężenie aterogennej chemokiny RANTES. Metodyka Zbadano 182 osoby chore na cukrzycę typu 2 leczone jednym z wymienionych schematów terapeutycznych: 89 osób leczonych metforminą (średnia wieku 61,2 ± 8,9 lat), 31 osób leczonych jedną z pochodnych sulfonylomocznika, tj. gliklazydem lub glimepirydem (średnia wieku 67,1 ± 12,1 lat), 31 osób leczonych insuliną (średnia wieku 65,0 ± 10,0 lat), 31 osób leczonych insuliną w skojarzeniu z metforminą (średnia wieku 61,2 ± 8,8 lat) PRACE ORYGINALNE

5 Czy sposób leczenia chorych na cukrzycę typu 2 wpływa na stężenie aterogennej chemokiny RANTES? 119 oraz 37 osób bez zaburzeń metabolicznych (średnia wieku 48,2 ± 7,7 lat). Cukrzycę typu 2 rozpoznawano w oparciu o kryteria Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD 2009). Badani chorzy byli w latach pacjentami poznańskich szpitali i poradni lekarza rodzinnego. Chorzy na cukrzycę poza lekami przeciwcukrzycowymi przyjmowali kwas acetylosalicylowy, statyny, β-blokery, inhibitory konwertazy angiotensyny II i/lub antagonistów receptora angiotensyny II. Z badań wykluczono osoby z niewydolnością nerek, niewydolnością wątroby, niewydolnością serca, zaburzeniami funkcji tarczycy. Grupa osób bez zaburzeń gospodarki węglowodanowej to honorowi krwiodawcy lub pacjenci wymienionych ośrodków medycznych poddawani okresowym badaniom kontrolnym, u których wykluczono dysglikemię, a którzy spełniali wszystkie kryteria wykluczenia stosowane w odniesieniu do chorych na cukrzycę. Na przeprowadzenie badań uzyskano zgodę Komisji Bioetycznej przy Uniwersytecie Medycznym im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Wszystkie osoby były poinformowane o ich celu i wyraziły na nie pisemną zgodę. Krew żylną przeznaczoną do badań pobierano na czczo ze zgięcia łokciowego. Materiał biologiczny poddany analizie stanowiły: krew pełna, osocze i surowica. W badanych grupach oceniono glikemię na czczo (metodą enzymatyczną z zastosowaniem reakcji katalizowanej przez oksydazę glukozy), stężenie 1,5-anhydro-D-glucitolu w osoczu wykładnika ostrej hiperglikemii (metodą enzymatyczną wg Yabuuchi w modyfikacji Dworackiej i wsp.) [28], hemoglobinę glikowaną (metodą wysokosprawnej chromatografii cieczowej testem VariantTM Hemoglobin A1c BIO-RAD), stężenie cholesterolu całkowitego, frakcji LDL i HDL, triglicerydów w surowicy (standardowymi metodami enzymatycznymi z zastosowaniem testów komercyjnych Biosystem), stężenie peptydu C w surowicy na czczo (metodą immunoenzymatyczną z zastosowaniem testów komercyjnych DAKO), stężenie insuliny w surowicy na czczo (metodą immunoenzymatyczną z zastosowaniem testów komercyjnych DIAsource Immuno Assays), stężenie RANTES w surowicy (metodą cytofluorymetrii przepływowej Flex Set firmy Becton Dickinson Biosciences). Dla wszystkich chorych na cukrzycę obliczono wskaźnik insulinooporności obwodowej HOMAIR (Homeostasis Model Assessment of Insulin Resistance). Obliczeń statystycznych dokonano z zastosowaniem programu komputerowego firmy StatSoft, Inc. STATI- STICA, version 8 (nr licencji AXAP812E209518FA-6). Normalność rozkładu danych badano testem Kołmogorowa-Smirnowa z poprawką Lilleforce a oraz testem Shapiro-Wilka. Na podstawie zebranych danych i wyników przeprowadzonych oznaczeń wykonano charakterystyki metaboliczno-epidemiologiczne badanych grup, przedstawiając rezultaty w postaci średniej arytmetycznej z podaniem odchylenia standardowego i wartości mediany. Hipotezy statystyczne sprawdzono w zależności od rozkładu danych testem (Kruskal-Wallis, AN- COVA). Aby wykluczyć wpływ wybranych czynników na różnice występujące między badanymi grupami, zastosowano analizę kowariancji. Dla oceny, który z czynników determinował w sposób niezależny od pozostałych wartość stężenia zmiennej zależnej, zastosowano analizę wielokrotnej regresji. Zależności pomiędzy zmiennymi analizowano obliczając współczynniki korelacji rang Spearmana. Za znamienne statystycznie przyjęto wartości uzyskane dla założonego poziomu istotności p 0,05. Wyniki Tabela 1 przedstawia charakterystykę badanych grup terapeutycznych pacjentów chorych na cukrzycę typu 2. W grupie osób zdrowych parametry antropometryczne, wykładniki kontroli cukrzycy oraz parametry związane z przebiegiem klinicznym cukrzycy mieściły się w zakresie wartości referencyjnych. Stężenia RANTES w surowicy osób chorych na cukrzycę typu 2, niezależnie od rodzaju farmakoterapii, było istotnie wyższe w porównaniu z osobami zdrowymi (Kruskall-Wallis) (Tabela 2). Stężenie RANTES w surowicy leczonych metforminą było istotnie niższe (mediana i średnia ± SD: 2492,4 i 2251,5 ± 448,8 pg/ml, p 0,05) w porównaniu do leczonych pochodną sulfonylomocznika (2567,0 i 2580,8 ± 164,3 pg/ml, p 0,05) oraz w porównaniu do leczonych insuliną (2851,0 i 2910,6 ± 162,6 pg/ml, p 0,05) (Rycina 1). Rycina 1. Porównanie stężeń RANTES pomiędzy chorymi na cukrzycę typu 2 różniącymi się sposobem farmakoterapii (Kruskal-Wallis). Figure 1. Comparison of RANTES among type 2 diabetic patients varying in type of pharmacotherapy (Kruskal-Wallis). # różnica znamienna statystycznie dla p 0,05 wobec grupy osób leczonych pochodną sulfonylomocznika * różnica znamienna statystycznie dla p 0,05 wobec grupy osób leczonych insuliną Met metformina Ins+Met insulina w skojarzeniu z metforminą PSM pochodna sulfonylomocznika Ins insulina PRACE ORYGINALNE

6 120 Magdalena Borowska i inni Tabela 1. Charakterystyka badanych grup (Kruskal-Wallis) Table 1. Characteristics of examined group (Kruskal-Wallis) Met mediana/x ± SD n = 89 Ins+met mediana/x ± SD n = 31 PSM mediana/x ± SD n = 31 Ins mediana/x ± SD n = 31 K/M 47/42 13/18 14/17 15/16 WIEK [lata] 62/61,195 ± 8,9 60/61,387 ± 8,8 68/67,06 ± 12,1 63/65,03 ± 10,0 Czas trwania cukrzycy [lata] 4,0/5,05 ± 5,0 9,0/10,76 ± 8,7 7,0/9,68 ± 7,5 9,0/11,2 ± 7,9 BMI [kg/m 2 ] 30,65/31,279 ± 5,3 32,81/34,866 ± 6,9 30,47/31,765 ± 7,6 32/35,436 ± 11,1 Obwód talii [cm] 103 # /103,79 ± 10,8 109/110,19 ± 12,4 118/116,19 ± 10,8 117/115,06 ± 13,9 WHR 0,95/0,95 ± 0,1 0,97/0,97 ± 0,1 0,98/0,95 ± 0,1 0,98/0,95 ± 0,1 Cholesterol całkowity [mg/dl] 201,0/201,7 ± 46,3 188,0/190,0 ± 47,6 226,0/217,8 ± 53,2 196,8/200,4 ± 53,0 Cholesterol LDL [mg/dl] 119,0/118,8 ± 37,3 110,0/110,6 ± 39,6 120,0/119,6 ± 39,6 104,3/105,6 ± 42,3 Cholesterol HDL [mg/dl] 47,0/50,2 ± 14,4 44,0/44,3 ± 9,6 54,0/53,4 ± 13,5 42,0/47,4 ± 14,7 Triacyloglicerole [mg/dl] 150,0/173,9 ± 94,5 164,7/190,2 ± 90,1 147,0/206,3 ± 154,7* 162,0/188,5 ± 113,7 Glikemia na czczo [mg/dl] 126/129,6 ± 28,3# 137,0/148,4 ± 45,5 148,0/160,1 ± 48,5 157,5/176,3±60,3 HbA 1c [%] 6,6 /6,7 ± 1,1* 7,5/7,7 ± 1,4 7,3/7,6 ± 1,8 8,0/8,3 ± 1,2 1,5-AG [mg/l] 16,4/15,6 ± 5,9 12,4/12,5 ± 6,1 13,5 /14,3 ± 6,7 8,5/9,4 ± 4,2 HOMA IR 2,1/2,9 ± 2,4-2,7/3,1 ± 2,2 - Insulina [pmol/l] 39,5/53,0 ± 38,2-42,5/47,6 ± 33,5 - Peptyd C [ng/ml] 2,6/2,8 ± 1,3 2,0/2,2 ± 1,5 1,87/2,2 ± 1,8 1,2/1,4 ± 0,9 # różnica znamienna statystycznie wobec grupy leczonej pochodną sulfonylomocznika dla p 0,05, różnica znamienna statystycznie wobec grupy leczonej insuliną dla p 0,05, * różnica znamienna statystycznie wobec pozostałych grup dla p 0,05 Met metformina Ins+met insulina+metformina PSM pochodna sulfonylomocznika Ins insulina Tabela 2. Porównanie stężeń RANTES pomiędzy chorymi na cukrzycę typu 2 i grupą kontrolną (Kruskal-Wallis) Table 2. Comparison of RANTES concentration among type 2 diabetic patients and control group (Kruskal-Wallis) RANTES [pg/ml] Met mediana/x ± SD n = ,4* 2251,6 ± 448,8 Ins+met mediana/x ± SD n = ,4* 2537,2 ± 133,9 PSM mediana/x ± SD n = ,0* 2580,8 ± 164,3 Ins mediana/x ± SD n = ,1* 2910,6 ± 162,6 Zdrowi mediana/x ± SD n = ,6 540,6 ± 111,9 * różnica znamienna statystycznie wobec osób zdrowych dla p 0,05 Met metformina Ins+met insulina w skojarzeniu z metforminą PSM pochodna sulfonylomocznika Ins insulina W celu wyeliminowania wpływu innych czynników (tzw. zmiennych towarzyszących) mogących wpływać na nasilenie aterogenezy i przyjmujących jednocześnie różne wartości w badanych grupach zastosowano analizę kowariancji, w której zmienną zależną było stężenie RANTES a zmiennymi towarzyszącymi były: czas trwania cukrzycy, obwód talii, stężenie HbA1c, stężenie 1,5-anhydro-Dglucitolu, glikemia na czczo i stężenie peptydu C. PRACE ORYGINALNE

7 Czy sposób leczenia chorych na cukrzycę typu 2 wpływa na stężenie aterogennej chemokiny RANTES? 121 W celu oceny, które z parametrów antropometrycznoepidemiologicznych, wykładników kontroli cukrzycy oraz parametrów związanych z przebiegiem klinicznym cukrzycy modyfikują w sposób niezależny stężenie RANTES w surowicy, zastosowano analizę wielokrotnej regresji, w której zmienną zależną było stężenie RANTES w surowicy, natomiast zmiennymi niezależnymi były: wiek, czas trwania cukrzycy, BMI, obwód talii, glikemia na czczo, HbA1c, 1,5- anhydro-d-glucitol, stężenie cholesterolu całkowitego, LDL, HDL, triacylogliceroli w surowicy, wskaźnik HOMAIR oraz stężenie peptydu C w surowicy. Rycina 2. Wyniki analizy kowariancji uwzględniającej wpływ parametrów metabolicznych i antropometrycznych na różnice stężeń RANTES pomiędzy grupami chorych na cukrzycę typu 2 różniącymi się sposobem farmakoterapii. Figure 2. Results of ANCOVA considering the impact of metabolic and anthropometric parameters on RANTES concentration among patients with type 2 diabetes varying in type of pharmacotherapy. Pionowe słupki oznaczają 0,95 przedziały ufności * różnica znamienna statystycznie dla p 0,05 wobec pozostałych grup Met metformina Ins+Met insulina w skojarzeniu z metforminą PSM pochodna sulfonylomocznika Ins insulina Analiza kowariancji wykazała różnicę znamienną statystycznie zarówno między grupą leczoną insuliną a pozostałymi grupami, jak i pomiędzy grupą leczoną metforminą i pozostałymi grupami (Rycina 2). Tabela 3. Wyniki analizy kowariancji dla modelu, w którym zmienną zależną było stężenie RANTES Table 3. Analysis of covariance with RANTES concentration as the dependent variable Czas trwania cukrzycy [lata] 0,7 NS Obwód talii [cm] 1,3 NS HbA 1c [%] 2,8 NS 1,5-anhydro-D-glucitol [mg/l] 13,5 0,001 * Glikemia na czczo [mg/dl] 0,1 NS Peptyd C [ng/ml] 0,3 NS Sposób leczenia 14,4 0,001 * * wartość znamienna statystycznie dla p 0,05 Wyniki analizy kowariancji wskazują na to, że różnice pomiędzy grupami zdeterminowane są także stężeniem 1,5-anhydro-D-glucitolu w osoczu (p = 0,001 i F = 13,5) (Tabela 3). F p Tabela 4. Wyniki analizy wielokrotnej regresji u chorych na cukrzycę typu 2, w której zmienną zależną jest stężenie RANTES Table 4. Multiple regression analysis with RANTES serum level as the dependent variable n = 62 Współczynnik β WIEK [lata] 0,1 Czas trwania cukrzycy [lata] 0,1 BMI [kg/m 2 ] 0,1 Obwód talii [cm] 0,1 HbA 1c [%] -0,1 1,5-anhydro-D-glucitol [mg/l] -0,3 * Glikemia na czczo [mg/dl] 0,2 Cholesterol całkowity [mg/dl] 0,2 Cholesterol LDL [mg/dl] -0,2 Cholesterol HDL [mg/dl] -0,1 Triacyloglicerole [mg/dl] -0,1 HOMA IR -0,2 Peptyd C [ng/ml] -0,2 * wartość znamienna statystycznie dla p 0,05 R 2 = 0,32; p 0,05 Analiza wielokrotnej regresji pozwoliła wskazać, że stężenie RANTES w surowicy uwarunkowane jest przede wszystkim poziomem 1,5-anhydro-D-glucitol w osoczu (β = (-0,3), R2 = 0,32) (Tabela 4). Dyskusja Badania ostatnich kilkunastu lat wskazują na istnienie ścisłego związku pomiędzy procesem miażdżycowym a odczynem o charakterze zapalno-immunologicznym w ścianie naczyń, na rozwój którego mają wpływ m.in. interleukiny i chemokiny [29]. Wiedza na temat chemokiny RANTES wskazuje na jej udział w procesie rekrutacji komórek zapalnych, tj. limfocytów T, monocytów i makrofagów do ściany naczynia [3]. Efektem jej działania jest wzmożona proliferacja mięśni gładkich naczyń [5]. Dodatkowo RANTES może zwięk- PRACE ORYGINALNE

8 122 Magdalena Borowska i inni szać poziom ekspresji interleukiny 6 oraz TNF-α [6]. Wszystkie te procesy sprzyjają ekspansji miażdżycy, a zatem mogą niekorzystnie wpływać na występowanie powikłań u chorych na cukrzycę typu 2. O ile postęp farmakoterapii cukrzycy typu 2 przyniósł zadowalające efekty w zakresie kontroli wyrównania metabolicznego u tych chorych, nadal bez jednoznacznej odpowiedzi pozostaje pytanie, czy którakolwiek ze współcześnie stosowanych metod farmakologicznego leczenia cukrzycy istotnie spowalnia postęp miażdżycy poprzez wpływ na czynniki wiodące do jej rozwoju. Analiza stężeń chemokiny RANTES wykazała, że insulinoterapia konwencjonalna prowadzona w zdecydowanej większości za pomocą ludzkich mieszanek insulinowych, jest najmniej korzystna z punktu widzenia profilaktyki rozwoju miażdżycy w porównaniu do pozostałych grup terapeutycznych, o czym świadczą znacznie wyższe stężenia RAN- TES wśród leczonych insuliną. Można zatem przypuszczać, że insulinoterapia konwencjonalna ma wpływ na ekspansję procesu miażdżycowego. Dane z piśmiennictwa na temat proaterogennej roli insulinoterapii jednak są skąpe, co więcej większość danych wskazuje raczej na korzystne właściwości insulinoterapii konwencjonalnej z punktu widzenia procesu zapalnego, jaki towarzyszy miażdżycy. Dowiedziono na przykład, że insulina zmniejsza ekspresję niektórych czynników odpowiedzi zapalnej chemokin, cząsteczek adhezji, białka CRP w surowicy oraz hamuje istotne dla procesu zapalnego reakcje uwarunkowane aktywnością interleukiny 6 w adipocytach [30]. Z kolei w badaniu Mavridis et al. [31] zaobserwowano, że stosowanie insulinoterapii u chorych na cukrzycę typu 2 wiąże się ze wzrostem stężenia prozapalnych czynników w surowicy w porównaniu do efektu, jaki wywierają pochodne sulfonylomocznika. Takie rozbieżności zarówno wyników badań uzyskanych przez wielu badaczy, jak i badań własnych mogą mieć wiele przyczyn. Jedną z nich mogą być odmienne warunki eksperymentu, bowiem większość badań potwierdzających antyzapalne właściwości była przeprowadzana w warunkach in vitro, tj. polegała na poddawaniu działaniu insuliny komórek śródbłonka i adipocytów. Wyniki badań uzyskane w takim modelu nie mogą odnosić się do organizmu ludzkiego jako całości i nie odzwierciedlają warunków, jakie zapewnia insulinoterapia konwencjonalna, zwłaszcza w odniesieniu do zmian stężeń hormonu w ciągu dnia. Wyniki badań własnych odnoszące się do stężenia RANTES wskazują jednocześnie na wyższość stosowania metforminy w aspekcie przeciwdziałania procesowi zapalnemu związanemu z progresją miażdżycy w porównaniu do leczenia pochodną sulfonylomocznika, leczenia insuliną, zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z metforminą. Wobec wyników badań Pradhan [32], które negują korzystny wpływ leczenia zarówno metforminą, insuliną, jak i oboma tymi lekami w skojarzeniu na nasilenie odczynu zapalnego wyrażonego stężeniem białka CRP oraz Il-6, można wyniki badań własnych uznać jedynie jako pośredni dowód na korzystne oddziaływanie metforminy na proces zapalny. W związku z tym, że stężenie chemokiny RANTES kształtowało się korzystniej w grupie osób leczonych insuliną w skojarzeniu z metforminą aniżeli monoterapia insuliną oraz biorąc pod uwagę fakt, iż w grupie leczonej metodą skojarzoną insuliny z metforminą przeważali chorzy, którzy byli uprzednio leczeni mieszankami insulin w monoterapii i z powodu problemów z osiągnięciem odpowiedniego stopnia kontroli cukrzycy zastosowano u tych pacjentów dodatkowo metforminę oraz że u chorych leczonych insuliną w monoterapii stężenie RANTES było istotnie wyższe, można przyjąć, że pozytywny wpływ metody skojarzonego leczenia insuliną z metforminą chorzy zawdzięczają przede wszystkim działaniu metforminy. Interesujące okazały się również wyniki analizy wielokrotnej regresji w ramach badań własnych, która uwzględniając wpływ czynników o charakterze metabolicznym (glikemia na czczo, HbA1c, 1,5-anhydro-D-glucitol, profil lipidowy), czynników związanych z przebiegiem cukrzycy (wskaźnik HOMAIR, stężenie peptydu C w surowicy) oraz czynników epidemiologiczno-antropometrycznych (wiek badanych, czas trwania klinicznie jawnej cukrzycy, BMI, obwód talii) wykazała, że w sposób niezależny od pozostałych na stężenie RANTES wpływa jedynie nasilenie ostrej hiperglikemii wyrażone stężeniem 1,5- anhydro-d-glucitolu w osoczu. W zgodzie z tymi wynikami pozostaje obserwacja wskazująca na występowanie najwyższych stężeń 1,5-anhydro-D-glucitolu w grupie leczonej metforminą (test Kruskall-Wallis), w której stężenia RANTES przyjmowały wartości niższe niż we wszystkich pozostałych grupach i całkowicie odwrotna sytuacja w grupie leczonej insuliną metodą konwencjonalną. Warto jednocześnie zauważyć, że podczas gdy stężenie 1,5-anhydro-D-glucitolu wśród leczonych metforminą przyjmowało wartości mieszczące się w dolnym zakresie wartości referencyjnych przyjętych dla osób zdrowych, stężenie RANTES w surowicy tych chorych nie osiągało wartości charakterystycznych dla osób bez cukrzycy. Wnioski 1. U wszystkich chorych na cukrzycę typu 2, bez względu na sposób terapii, ryzyko aterogenezy związane z chemokiną RANTES jest wyższe, aniżeli u osób zdrowych. 2. Spośród poddanych analizie metod farmakoterapii cukrzycy typu 2, najkorzystniejszym profilem w zakresie wpływu na modyfikację stężenia chemokiny RANTES, charakteryzuje się leczenie metforminą, a najmniej korzystnym stosowanie konwencjonalnej insulinoterapii. 3. Na kształtowanie się stężenia RANTES, poza sposobem farmakoterapii, ma wpływ stopień nasilenia ostrej hiperglikemii. Piśmiennictwo 1. Huysman E., Mathieu C. Diabetes and peripheral vascular disease. Acta Chir Belg. 2009; 109(5): PRACE ORYGINALNE

9 Czy sposób leczenia chorych na cukrzycę typu 2 wpływa na stężenie aterogennej chemokiny RANTES? Mazzone T., Chait A., Plutzky J. Adressing cardiovascular disease risk in diabetes: insights from mechanistic study. Lancet 2008; 371(9626): Zernecke A., Weber Ch. Chemokines in the vascular inflammatory response of atherosclerosis. Cardio Res. 2010; 86, 2: Baggiolini M. Chemokines in pathology and medicine. J Int Med. 2001; 250: Barlic J., Murphy M. Chemokine regulation of atherosclerosis. J Leukocyte Biol. 2007; 82, 2: Shahrara S., Park C., Temkin V. et al. RANTES modulates TLR4-induced cytokine secretion in human peripheral blood monocytem. J Immunol. 2006; 177(8): Theuma P., Fonseca V. Inflammation and emerging risk factors in diabetes mellitus and atherosclerosis. Curr Diabetes Rep. 2003; 3, 3: Jasik M., Dęmbe K., Karnafel W. Doustne leki przeciwcukrzycowe w terapii cukrzycy typu 2. Przew Lek. 2005; 3: Evans M. U.K. Prospective Diabetes Study (UKPDS) Group: Effect of intensive blood-glucose control with metformin on complications in overweight patients with type 2 diabetes (UKPDS 34). Lancet 1998; 352: Carew J., Cronin K. Metformin decreased factor VII expression. J Thromb Haemost. 2009; 7: Wiernsperger N. Metformin: intrinsic vasculoprotective properties. Diabetes Technol Ther. 2000; 2: Lund S., Tarnow L., Stehouwer D. et al. Impact of metformin versus repaglinide on non-glycaemic cardiovascular risk markers related to inflammation and endothelial dysfunction in non-obese patients with type 2 diabetes. Eur J Endocrinol. 2008; 158(5): Hartell N., Archer H., Bailey C. Insulin-stimulated endothelial nitric oxide release is calcium independent and mediated via protein kinase B. Biochem Pharmacol. 2005; 1, 69(5): Żurawska-Kliś M., Kosmalski M., Andrzejczak D. Metformin lowers resistine, while insulin decreases C-reactive protein and elevates adiponectin concentrations in patients with type 2 diabetes mellitus. Diabet Dośw Klin. 2011; 11, 1,: Dandona P., Aljada A., Mohanty P. The anti-inflammatory and potential anti-atherogenic effect of insulin: a new paradigm. Diabetologia 2002; 45(6): Low Wang C., Gurevich I., Draznin B. Insulin affects vascular smooth muscle cell phenotype and migration via distinct signaling pathways. Diabetes 2003; 52: Desbosis-Mouthon Ch., Cadoret A., Blivet-Van Eggelpoël M. et al. Insulin-mediated cell proliferation and survival involve inhibition of c-jun N-terminal kinases through a Phosphatidylinositol 3-Kinase- and Mitogen-Activated Protein kinase Phosphatase-1-dependent pathway. Endocrinology 2000; 141, 3: DeFronzo R. Insulin resistance, hyperinsulinemia and coronary artery disease: a complex metabolic web. J Cardiovasc Pharmacol. 1992; 20, 11: S Aljada A., Saadeh R., Assian E. et al. Insulin inhibits the expression of intercellular adhesion molecule-1 by human aortic endothelial cells through stimulation of nitric oxide. J Clin Endocrinol Metab. 2000; 85: Schneider D., Absher P., Ricci M. Dependence of augmentation of artherial endothelial cell expression of plasminogen activator inhibitor type 1 by insulin on soluble factors released from vascular smooth muscle cells. Circulation 1997; 96: Wulffele M., Kooy A., Lehert P. et al. Combination of insulin and metformin in the treatment of type 2 diabetes. Diabetes Care 2002; 25, 12: Araki T., Emoto M., Konishi T. et al. Glimepiride increases high-density lipoprotein cholesterol via increasing adiponectin levels in type 2 diabetes mellitus. Metabolism 2009; 58: Katra B., Sieradzki J. Nowe trendy w doustnym leczeniu cukrzycy. Przew Lek. 2004; 7, 1: Fava D., Cassone-Faldetta M., Laurenti O. et al. Gliclazide improves anti-oxidant status and nitric oxide-mediated vasodilation in Type 2 diabetes. Diabet Med. 2002; 19(9): Sena C., Louro T., Matafome P. et al. Antioxidant and vascular effects of gliclazide in type 2 diabetic rats fed highfat diet. Physiol Res. 2009; 58(2): Konya H., Hasegawa Y., Hamaguchi T. et al. Effects of gliclazide on platelet aggregation and the plasminogen activator inhibitor type 1 level in patients with type 2 diabetes mellitus. Metabolizm 2010; 59, 9: Xu D., Zhao S., Huang Q. et al. Effects of Glimepiride on metabolic parameters and cardiovascular risk factors in patients with newly diagnosed type 2 diabetes mellitus. Diab Res Clin Pract. 2010; 88, 1: Dworacka M. 1,5-anhydro-D-glucitol: a novel marker of glucose excursions. Intern J Clin Pract. 2002; 129: Libby P., Ridker P., Hansson G. Inflammation and atherosclerosis. J Am Coll Cardiol. 2009; 54: Andersson C., Sopasakis V., Wallerstedt E. et al. Insulin antagonizes interleukin-6 signaling and is anti-inflammatory in 3T3-L1 adipocytes. J Biol Chem. 2007; 282: Mavridis G.., Souliou E., Diza E. et al. Inflammatory cytokines in insulin-treated patients with type 2 diabetes. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2008; 18(7): Pradhan A., Everett B., Cook N. et al. Effects of initiating insulin and metformin on glycemic control and inflammatory biomarkers among patients with type 2 diabetes. JAMA 2009; 302(11): Adres do korespondencji: Magdalena Borowska PRACE ORYGINALNE

10 Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, MARCELINA WALCZAK, TERESA GRZELAK, MARTA KRAMKOWSKA, KRYSTYNA CZYŻEWSKA OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA I STANU ODŻYWIENIA DZIECI Z ALERGIĄ NA BIAŁKA MLEKA KROWIEGO BADANIA PILOTAŻOWE THE EVALUATION OF NUTRITION AND NUTRITIONAL STATUS IN CHILDREN WITH COW S MILK ALLERGY PILOT STUDIES Zakład Biologii Chorób Cywilizacyjnych Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kierownik: prof. dr hab. Krystyna Czyżewska Streszczenie Wstęp. Jedną z głównych przyczyn niedożywienia dzieci są alergie pokarmowe. Jest to konsekwencją złożoności przebiegu choroby alergicznej. U niemowląt i małych dzieci najczęściej diagnozuje się alergię na białka mleka krowiego. Dieta eliminacyjna stosowana w jej leczeniu może doprowadzić do wystąpienia u dzieci niedoborów pewnych składników odżywczych, a w konsekwencji negatywnie wpływać na rozwój młodego organizmu. Cel pracy. Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego stosujących dietę eliminacyjną od minimum 3 miesięcy. Materiał i metody. Badaniem objęto dzieci ze zdiagnozowaną alergią na białka mleka krowiego (n = 35) w wieku miesięcy, u których nie stwierdzono innych alergii pokarmowych oraz chorób przewlekłych. Stan odżywienia oceniono na postawie parametrów antropometrycznych, wskaźnika BMI i wskaźnika Cole a. Analizę sposobu żywienia wykonano na podstawie 24-godzinnego wywiadu żywieniowego. Wyniki. Stan odżywienia większości pacjentów określono jako prawidłowy. Analiza jadłospisów wykazała nieprawidłowości w sposobie żywienia badanych dzieci. Nieprzestrzeganie diety bezmlecznej stwierdzono u 79% pacjentów. Zaobserwowano niewystarczającą podaż wapnia, potasu i witaminy D. Część rodziców stosowała u podopiecznych suplementację witaminowo-mineralną, jednak wybierane preparaty nie były adekwatne do potrzeb dzieci. Wnioski. Dzieci z alergią na białka mleka krowiego mogą być obciążone zwiększonym ryzykiem wystąpienia niedoborów pokarmowych (w szczególności wapnia) mogących negatywnie wpływać na ich rozwój psychofizyczny. Dzieci te powinny być pod stałą opieką wykwalifikowanego dietetyka, który przedstawi rodzicom zasady stosowania diety eliminacyjnej, wskaże pokarmy niedozwolone i ich pełnowartościowe zamienniki żywnościowe oraz pomoże zbilansować jadłospis zgodnie z zapotrzebowaniem. SŁOWA KLUCZOWE: alergia pokarmowa, dieta eliminacyjna, stan odżywienia, żywienie, dzieci. Abstract Introduction. One of the main causes of child malnutrition are food allergies. This is a consequence of the complexity of the allergic disease process. Infants and young children are often diagnosed with an allergy to cow s milk protein. Elimination diet used in its treatment can lead to a deficiency in children of certain nutrients, and consequently adversely affect the development of the young organism. Aim of the study. The assessment of nutrition and diet of the children with allergy to cow's milk protein having elimination diet from a minimum of 3 months. Material and methods. The study included children diagnosed with an allergy to cow's milk (n = 35) aged months who did not have other food allergies and other chronic diseases. Nutritional status was assessed on the basis of anthropometric parameters, BMI and rate of Cole. Diet analysis was performed using a 24-hour dietary interview. Results. Nutritional status of the majority of patients was identified as normal. The menu analysis showed irregularities in the diet of the children. Failure to follow dairy-free diet was found in 79% of patients. There was an insufficient intake of calcium, potassium and vitamin D. Some parents of pupils applied vitamin mineral supplement, but no selected preparations were adequate to the needs of children. Conclusions. Children allergic to cow's milk protein may be at an increased risk of nutritional deficiencies, especially calcium, which may adversely affect their physical and psychological development. These children should be under the care of a registered dietitian, who will present their parents rules for elimination diets, will show foods that are not allowed and wholesome food alternatives, and help to balance the menu as needed. KEY WORDS: food allergy, elimination diet, nutritional assessment, nutrition, children. Wstęp Alergie pokarmowe są jedną z głównych przyczyn niedożywienia dzieci. Wynika to ze złożonego patomechanizmu choroby braku apetytu, uporczywych biegunek i wymiotów, upośledzonego wchłaniania składników odżywczych na skutek stanu zapalnego jelit oraz nieprawidłowego leczenia żywieniowego [1]. U niemowląt i małych dzieci najczęściej występującą nadwrażliwością pokarmową jest alergia na białka mleka krowiego [2, 3]. Podstawą leczenia choroby jest dieta eliminacyjna [4]. Nieodpowiednio zbilansowana dieta eliminacyjna może PRACE ORYGINALNE

11 Ocena sposobu żywienia i stanu odżywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego badania pilotażowe 125 jednak doprowadzić do niebezpiecznych dla zdrowia niedoborów pokarmowych [5]. Wykluczenie z jadłospisu dziecka mleka i jego przetworów zwiększa ryzyko wystąpienia niedoborów białka, wapnia, fosforu, witaminy A, D, B2, B5, B12, co w konsekwencji może doprowadzić do zaburzeń rozwoju dziecka [6]. Cel pracy Ocena stanu odżywienia i sposobu żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego, stosujących dietę eliminacyjną od minimum 3 miesięcy. Materiał i metody Badaniem objęto 35 dzieci ze zdiagnozowaną alergią na białka mleka krowiego. Z grupy badawczej wyeliminowano jednak 7 pacjentów, u których występowały dodatkowe nadwrażliwości pokarmowe lub inne choroby przewlekłe mogące wpływać na stan odżywienia dzieci. Ponadto z badanej grupy wykluczono pacjentów, których rodzice określili sytuację materialną rodziny jako niższą niż przeciętna. W grupie 28 dzieci zakwalifikowanych do badania 64% stanowili chłopcy, a 36% dziewczynki w wieku miesięcy. Narzędziem badawczym był autorski kwestionariusz ankietowy zawierający pytania dotyczące stanu zdrowia dziecka, leczenia choroby oraz sposobu żywienia dziecka. Stan odżywienia dzieci określono na podstawie parametrów antropometrycznych wysokości i masy ciała, wykorzystując dane uzyskane od rodziców. Wyniki porównano z tablicami liczbowymi i siatkami centylowymi do oceny rozwoju somatycznego dzieci i młodzieży. Dla każdego dziecka obliczono wskaźnik Cole a, którego wyniki zinterpretowano zgodnie ze skalą McLarena oraz wskaźnikiem masy ciała BMI (Body Mass Index). Aby ocenić sposób żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego, z rodzicami przeprowadzono 24-godzinny wywiad żywieniowy. W czasie zbierania i opracowywania danych posłużono się Albumem fotografii potraw i produktów Instytutu Żywności i Żywienia [7] oraz danymi udostępnianymi przez producentów żywności. Analizę jadłospisów przeprowadzono przy użyciu programu dietetycznego Dietetyk Otrzymane wyniki porównano z obowiązującymi normami żywieniowymi dla polskiej ludności [8]. Uwzględniając różną dynamikę wzrostu dzieci, a w związku z tym różne potrzeby żywieniowe, dla każdego dziecka obliczono całkowity wydatek energetyczny w ciągu doby TEE (Total Energy Expenditure). Wyniki W badanej grupie alergia na białka mleka krowiego demonstrowała się przede wszystkim objawami skórnymi (93%). Dodatkowo u dzieci pojawiały się problemy ze strony układu oddechowego (39%) oraz objawy żołądkowo-jelitowe (36%). Zgodnie z deklaracją rodziców wszystkie dzieci z badanej grupy stosowały dietę z wykluczeniem białek mleka krowiego od minimum 3 miesięcy. Ponad połowa 15 (54%) rodziców przyznała jednak, że zdarzają się od niej pewne odstępstwa. Z analizy 24-godzinnych wywiadów żywieniowych wynika, że założenia diety eliminacyjnej spełnia jedynie 6 (21%) jadłospisów. W pozostałych przypadkach pojawiły się produkty niedozwolone (Rycina 1). Ponadto 5 (18%) dzieci nie otrzymywało żadnego preparatu mlekozastępczego. [%] Rodzaj produktu spożywczego 11 Masło Słodycze Przetwory mleczne Pieczywo mleczne Parówki Rycina 1. Odsetek dzieci między 1 3 rokiem życia z alergią na białka mleka krowiego leczonych dietą eliminacyjną spożywających produkty niedozwolone. Figure 1. The percentage of children between 1 3 years of age with cow s milk allergy treated with elimination diet and consuming prohibited products. Rodzice stwierdzili, że zastosowana u dzieci terapia żywieniowa spowodowała całkowite ustąpienie lub znaczne zminimalizowanie objawów chorobowych. Nikt nie uznał diety eliminacyjnej za nieskuteczną. Dzieci z badanej grupy nie przyjmowały leków przeciwalergicznych. Większość ankietowanych rodziców zadeklarowało, że zawsze lub często sprawdza skład produktów spożywczych podawanych swoim dzieciom (Rycina 2). [%] Częstość weryfikacji 11 4 Zawsze Często Czasami Rzadko Nigdy Rycina 2. Częstość weryfikacji składu produktów żywnościowych podawanych dzieciom z alergią pokarmową na białka mleka krowiego deklarowana przez ich rodziców. Figure 2. Frequency of verification of the food composition given to children with cow s milk allergies reported by their parents. Średnie dobowe spożycie energii wśród badanych dzieci wynosiło 1080 kcal i było zgodne z zaleceniami dla danej grupy wiekowej realizacja zapotrzebowania na poziomie 103%. Dzienne spożycie węglowodanów również mieściło się w granicach normy i wynosiło średnio 99% normy. Stwierdzono natomiast nadmiar tłuszczu (113% normy) i białka (126% normy) w diecie. Analiza jadłospisów ujawniła ponadto niedostateczne spożycie wapnia, witaminy D oraz potasu. Spożycie pozostałych składników mineralnych i witamin było zgodne lub wyższe od zalecanych wartości (Tabela 1). PRACE ORYGINALNE

12 126 Marcelina Walczak i inni Tabela 1. Wartość odżywcza całodziennej racji pokarmowej dzieci z alergią na białka mleka krowiego leczonych dietą eliminacyjną Table 1. The nutritional value of daily food ration of children with cow s milk allergy treated with elimination diet Składniki pokarmowe Średnie dobowe spożycie ± SD Zalecane spożycie ± SD Podstawowe składniki pokarmowe Energia (kcal) 1080,4 ± 166,1 1046,2 ± 112,5 Białko (g) 37,1 ± 9,8 32,7 ± 3,5 Tłuszcze (g) 33 ± 7,9 26,2 ± 2,8 Węglowodany (g) 168,9 ± 31,8 170,0 ± 18,3 Sacharoza (g) 36,0 ± 22,1 < 26,2 ± 2,8 Błonnik (g) 13,2 ± 3,3 12,5 Witaminy Witamina A (µg) 699,1 ± 455,8 400 Witamina D (µg) 3,9 ± 2,0* 5 Witamina E (mg) 5,9 ± 1,9 6 Witamina C (mg) 63,3 ± 30,6 40 Folacyna (µg) 172,1 ± 57,7 150 Witamina B1 (mg) 0,7 ± 0,3 0,5 Witamina B2 (mg) 0,8 ± 0,3 0,5 Witamina B6 (mg) 1,1 ± 0,4 0,5 Witamina B12 (µg) 1,6 ± 1,6 0,9 Niacyna (mg) 9,7 ± 2,9 6 Składniki mineralne Sód (mg) 723 ± Potas (mg) 1790 ± 479* 2400 Wapń (mg) 372 ± 171* 500 Fosfor (mg) 594 ± Magnez (mg) 142 ± Żelazo (mg) 7,43 ± 1,73 7 Cynk (mg) 5,4 ± 1,05 3 Miedź (mg) 0,7 ± 0,2 0,3 * niedostateczne średnie dobowe spożycie składników odżywczych odbiegające od wartości rekomendowanych o więcej niż 10% Tabela 2. Liczba i odsetek dzieci między 1 3 rokiem życia z alergią na białka mleka krowiego leczonych dietą eliminacyjną w odniesieniu do masy i wysokości ciała oraz indeksu masy ciała (BMI) Table 2. Number and percentage of children between 1 3 years of age with cow s milk allergy treated with elimination diet in relation to height, weight and body mass index (BMI) Pasmo centylowe Liczba dzieci [%] dzieci Pasmo centylowe Liczba dzieci [%] dzieci Pasmo centylowe Liczba dzieci [%] dzieci Masa ciała proporcja centylowa < > Wysokość ciała proporcja centylowa < > BMI proporcja centylowa < > PRACE ORYGINALNE

13 Ocena sposobu żywienia i stanu odżywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego badania pilotażowe 127 Tabela 3. Suplementy diety stosowane przez dzieci między 1 3 rokiem życia z alergią na białka mleka krowiego (zgodnie z deklaracją rodziców) Table 3. Dietary supplements used by children between 1 3 years of age with cow s milk allergy (declared by the parents) Preparaty witaminowe Bobik D Cebion Cebionmulti Visolvit Junior VitaCea Preparaty witaminowo-mineralne Marsjanki Multiwitamol 1+ z żelazem Preparaty zawierające kwasy omega-3 OmegaMed 150 DHA Moller s Tran Norweski Kidabion Preparaty zawierające probiotyki BioGaia Ocena stanu odżywienia dzieci wykazała, że 72% z nich ma prawidłową masę ciała w stosunku do wieku, mieszczącą się między centylem ( wąska norma ). Biorąc pod uwagę zakres szerokiej normy między centylem, odsetek dzieci z odpowiednią masą ciała wynosi 92%. Analizując stosunek wysokości ciała do wieku, u jednego dziecka stwierdzono niedobór wzrostu. Dla uwiarygodnienia wyników dla wszystkich pacjentów obliczono wskaźnik BMI, a otrzymane wyniki porównano z siatkami centylowymi. Na tej podstawie lekkie niedożywienie potwierdzono u jednego dziecka (Tabela 2). Do oceny stanu odżywienia wykorzystano również wskaźnik Cole a. Zgodnie z interpretacją w skali McLarena 79% dzieci było odżywionych prawidłowo, 18% nadmiernie, natomiast u 3% zdiagnozowano nieznaczne niedożywienie. Ze względu na podwyższone ryzyko niedoborów pokarmowych zapytano rodziców, czy podają dzieciom witaminowo-mineralne suplementy diety. Odpowiedzi twierdzącej udzieliło 12 (43%) rodziców. Wykaz stosowanych preparatów przedstawiono w tabeli 3. Dyskusja Problem niedożywienia dzieci z alergiami pokarmowymi jest stosunkowo często podejmowany w literaturze przedmiotu [9, 1, 10, 11, 12]. Wdrożenie diety eliminacyjnej, polegającej na wykluczeniu z jadłospisu szkodliwego pokarmu z równoczesnym wprowadzeniem zastępczych produktów żywnościowych o równoważnej wartości odżywczej, jest jedyną przyczynową metodą leczenia alergii pokarmowej, jednak źle prowadzona terapia żywieniowa może skutkować wystąpieniem groźnych dla zdrowia niedoborów pokarmowych [3]. Pomimo rekomendowanej diety bezmlecznej, większość (79%) badanych dzieci otrzymywała produkty niedozwolone. W badaniu Buczek i wsp. oceniającym sposób żywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego 1/3 pacjentów nie przestrzegała zaleceń dietetycznych [12]. W badaniu własnym zjawisko to jest tym bardziej zaskakujące, że nikt z rodziców nie przyznał się do nierespektowania zasad diety bezmlecznej. Może to świadczyć o nieświadomości popełnianych błędów, braku wiedzy dotyczącej założeń diety eliminacyjnej lub bagatelizowaniu choroby dziecka ze względu na jej stosunkowo łagodne objawy. U żadnego z pacjentów nie wystąpił bowiem obrzęk Quinckego ani wstrząs anafilaktyczny. Błędy żywieniowe popełniane przez rodziców dzieci z alergią pokarmową mogą również wynikać z braku umiejętności interpretacji składów produktów spożywczych umieszczonych na opakowaniach. Potwierdzeniem tego są badania Jakubik i wsp., z których wynika, że zdolność identyfikacji alergenów na podstawie etykiet produktów przez rodziców dzieci stosujących dietę bezmleczną lub bezglutenową jest znikoma żaden z opiekunów nie zidentyfikował poprawnie wszystkich pokarmów uczulających dziecko [13]. Zbliżone wyniki uzyskano także w Stanach Zjednoczonych wśród rodziców dzieci uczulonych na białka mleka krowiego, soję, jaja kurze, orzeszki arachidowe i pszenicę [14]. Sicherer i Sampson podkreślili również, że słownictwo stosowane na etykietach żywności bywa niejednoznaczne i może wprowadzać konsumenta w błąd [15]. Skuteczność zastosowanego leczenia żywieniowego ocenia się na podstawie uzyskanych efektów klinicznych. Pomimo licznych odstępstw od diety, rodzice dzieci z badanej grupy potwierdzili korzyści zdrowotne wynikające z jej wprowadzenia. Możliwe, że tolerancja białek mleka krowiego wśród tych dzieci zwiększyła się w stosunku do ostatnich badań kontrolnych, dlatego u dzieci z alergiami pokarmowymi do 3. roku życia należy co 6 miesięcy przeprowadzać próbę prowokacji, aby uniknąć nieuzasadnionego stosowania diety eliminacyjnej [3]. Biorąc pod uwagę analizowane parametry antropometryczne, tj. wysokość i masę ciała w stosunku do wieku, stan odżywienia większości dzieci z badanej grupy był prawidłowy. Palczewska i wsp. oceniając rozwój somatyczny i stan odżywienia dzieci w wieku 1 7 lat życia z alergią na białka mleka krowiego stosujących dietę eliminacyjną, nie zauważyła różnic w porównaniu ze zdrowymi rówieśnikami [10]. Zgodnie z wynikami badań Adamskiej i wsp. oceniających stan odżywienia dzieci do 2. roku życia będących na diecie bezmlecznej, niedożywienie różnego stopnia stwierdzono u 26,7% dzieci. Niedostateczną masę ciała zdiagnozowano u 18,3% pacjentów, również 18,3% dzieci cechowało się wysokością ciała poniżej 10 centyla. Zaburzenia wzrostu były większe w grupie dzieci do 1. roku życia, której badania własne nie obejmowały [16]. Niski odsetek niedożywienia w badanej grupie jest prawdopodobnie związany z faktem, że po zastosowaniu leczenia żywieniowego objawy chorobowe u dzieci ustąpiły całkowicie lub zostały złagodzone. Nie bez znaczenia jest również sposób odżywiania badanych dzieci, obfitujący w wy- PRACE ORYGINALNE

14 128 Marcelina Walczak i inni sokokaloryczną żywność. Ponadto do prezentowanych badań zakwalifikowano dzieci, u których zdiagnozowano jedynie alergię na białka mleka krowiego. W badaniach Palczewskiej i wsp. oraz Adamskiej i wsp. aspekt występowania u dzieci innych, dodatkowych alergii pokarmowych nie został opisany. Według badań Christie i wsp. oceniających wpływ alergii pokarmowych na spożycie poszczególnych składników odżywczych oraz wysokość ciała dziecka, liczba alergenów uczulających pacjenta jest szczególnie istotna. Udowodniono bowiem, że osoby z nietolerancją dwóch lub większej liczby pokarmów cechują się niższym wzrostem niż pacjenci, u których występuje jeden rodzaj alergii [17]. Niedożywienie powszechnie utożsamia się z niedoborem masy ciała. Może ono jednak występować u osób odżywionych prawidłowo lub nadmiernie. Wówczas niedożywienie ma charakter jakościowy i jest skutkiem niedoboru poszczególnych składników odżywczych dostarczanych z dietą. Za optymalne uznaje się średnie dobowe spożycie składników odżywczych mieszczące się w granicach ± 10% wartości rekomendowanych. Według Mofidi wykluczenie z diety mleka i jego przetworów zwiększa ryzyko niedoborów białka, wapnia, fosforu oraz witamin: A, D, B2, B5, B12 [6]. W badaniu własnym potwierdzono niedostateczną dzienną podaż wapnia i witaminy D oraz potasu. Optymalna podaż wapnia w czasie stosowania diety bezmlecznej jest niezwykle trudna. W badaniu Adamskiej i wsp. określającym spożycie wapnia u dzieci w wieku 1 24 miesięcy z alergią na białka mleka krowiego wykazano, że 72,5% z nich nie otrzymuje zalecanej ilości ocenianego składnika odżywczego [17]. Porównywalne wyniki (71,4%) uzyskano w badaniu własnym, jednak wartości referencyjne w obu analizach różniły się ze względu na wprowadzenie w 2008 roku nowych norm żywieniowych dla poszczególnych grup ludności [8]. Kurpińska i wsp. ocenili średnie dobowe spożycie wapnia w grupie dzieci w wieku 1 3 lat jako prawidłowe, natomiast w grupie wiekowej 4 6-latków ilość wapnia dostarczana z dietą pokrywała ich zapotrzebowanie w 55% [5]. Jadłospis dzieci stosujących dietę bezmleczną powinien obfitować w pełnoziarniste produkty zbożowe oraz owoce i warzywa bogate w wapń. Produkty roślinne stanowią cenne źródło wapnia w diecie, jednak w porównaniu z pokarmami pochodzenia zwierzęcego, mają znaczną zawartość błonnika pokarmowego, szczawianów i fitynianów, które utrudniają jego wchłanianie z przewodu pokarmowego. Z tego względu u dzieci z alergią na białka mleka krowiego zaleca się stosowanie preparatów mlekozastępczych. W badaniu własnym stwierdzono, że 18% dzieci nie otrzymywało żadnego preparatu mlekozastępczego i właśnie u tych pacjentów dziennie spożycie wapnia było najniższe ( mg/dobę, czyli 20 40% normy). Odpowiednią ilość wapnia dostarczały z dietą jedynie dzieci, które spożywały produkty niedozwolone sery twarogowe, sery żółte, jogurty lub inne produkty z dodatkiem mleka. Dla optymalnego przyswojenia wapnia niezbędna jest witamina D, której podaż z dietą była również niewystarczająca. Głównym źródłem witaminy D dla organizmu jest wprawdzie synteza skórna pod wpływem promieni słonecznych, jednakże ze względu na klimat panujący w Polsce proces jej endogennej syntezy w okresie od października do marca jest praktycznie zahamowany. Źródła pokarmowe witaminy D są ograniczone. Są to przede wszystkim tłuste ryby, tran i grzyby, które nie pojawiały się w jadłospisach badanych dzieci [20]. Część ekspertów w czasie stosowania diety eliminującej mleko zaleca suplementację witaminowo-mineralną, w szczególności wapnia [1, 19]. W badaniu własnym oceniono skład przyjmowanych przez dzieci preparatów. Większość z nich stanowiły suplementy wieloskładnikowe, które w swoim składzie nie zawierały wapnia. Prawdopodobnie rodzice decydowali o doborze suplementu diety samodzielnie, bez konsultacji z lekarzem prowadzącym. W odniesieniu do przedstawionych jadłospisów ich przyjmowanie było nieuzasadnione. Ze względu na niskie spożycie ryb i owoców morza wskazane wydaje się stosowanie środków zawierających kwasy omega-3, które równocześnie stanowią źródło witaminy D. Jadłospisy dzieci z badanej grupy cechowała monotonia w doborze składników oraz powtarzalność wielu produktów w ciągu dnia. Większość dzieci spożywała 3 główne posiłki, między którymi otrzymywały wysokoprzetworzone, obfitujące w cukry proste, nasycone kwasy tłuszczowe i chlorek sodu, przekąski. Spożycie pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz owoców i warzyw było niezadowalające. Biorąc pod uwagę, że nieprawidłowe nawyki żywieniowe człowieka kształtujące się już w dzieciństwie są trudne do skorygowania w dorosłym życiu, u dzieci z badanej grupy może w przyszłości wystąpić zwiększone ryzyko rozwinięcia się chorób dietozależnych. Wnioski 1. Dzieci z alergią na białka mleka krowiego są obciążone zwiększonym ryzykiem wystąpienia niedoborów pokarmowych, w szczególności wapnia, mogących negatywnie wpływać na ich rozwój psychofizyczny. 2. Dzieci z alergiami pokarmowymi powinny być pod stałą opieką wykwalifikowanego dietetyka, który przedstawi rodzicom zasady stosowania diety eliminacyjnej, wskaże pokarmy niedozwolone i ich pełnowartościowe zamienniki żywnościowe oraz pomoże zbilansować jadłospis dziecka zgodnie z jego zapotrzebowaniem. Piśmiennictwo 1. Zielińska I., Czerwionka-Szaflaraska M. Niedożywienie u dzieci jako następstwo alergii pokarmowej. Klin Pediatr. 2010; 2: Szajewska H. Żywienie dzieci z alergią na pokarmy najnowsze wytyczne. Klin Pediatr. 2009; 17 (1): Kaczmarski M., Korotkiewicz-Kaczmarska E., Chrzanowska U. Znaczenie edukacji w procesie leczenia choroby przewlekłej ze szczególnym uwzględnieniem leczenia diete- PRACE ORYGINALNE

15 Ocena sposobu żywienia i stanu odżywienia dzieci z alergią na białka mleka krowiego badania pilotażowe 129 tycznego alergii pokarmowej u dzieci i młodzieży. Prz Pediatr. 2010; 40: Rybak A. Wytyczne postępowania w alergii na białko mleka krowiego według World Allergy Organisation. Standardy Med. Pediatria 2010; 7: Kurpińska P., Weker H., Rowicka G., Strucińska M. Ocena postępowania żywieniowego u dzieci z alergią pokarmową na białka mleka krowiego. Post Żyw Klin. 2010; 5: Mofidi S. Nutritional management of pediatric food hypersensitivity. Pediatrics 2003; 111: Szponar L., Wolnicka K., Rychlik E. Album fotografii potraw i produktów. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa Bułhak-Jachymczyk B. Energia W: Normy żywienia człowieka. Podstawy prewencji otyłości i chorób zakaźnych. Jarosz M., Bułhak-Jachymczyk B. (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, Kaczmarski M., Uścinowicz M., Daniluk U. Niedożywienie organizmu a nadwrażliwość pokarmowa. Stand Med. 2004; 1: Palczewska I., Szilágyi-Pągowska I., Wawrzyniak M. i wsp. Ocena rozwoju somatycznego dzieci z alergią pokarmową leczonych dietą eliminacyjną. Med Wieku Rozw. 2002; VI: Adamska I., Czerwionka-Szaflarska M. Profilaktyka alergii pokarmowej u dzieci. Standardy Med. 2010; 4: Buczek S., Kamer B., Pasowska R. i wsp. Ocena żywienia niemowląt i małych dzieci z alergią pokarmową. Pediatr Współcz. 2006; 8: Jakubik N., Topczewska-Cabanek A., Banaszkiewicz A. i wsp. Interpretacja etykietek na produktach spożywczych przez rodziców dzieci na diecie bezglutenowej lub alergią na białka mleka krowiego. Pediatr Współcz. 2004; 6: Joshi P., Mofidi S., Sicherer S.H. Interpretation of commercial food ingredient labels by parents of food-allergic children. J Allergy Clin Immunol. 2002; 109: Sicherer S.H., Sampson H.A. Food allergy. J Allergy Clin Immunol. 2006; 117: Adamska I., Świątek K., Czerwionka-Szaflarska M., Zawadzka-Gralec A. Wpływ eliminacyjnej diety bezmlecznej na stan odżywienia dzieci do ukończenia drugiego roku życia. Pediatr Współcz. 2007; 9: Christie L., Hine R.J., Parker J.G. et al. Food allergies in children affect nutrient intake and growth. J Am Diet Assoc. 2002; 10: Adamska I., Świątek K., Czerwionka-Szaflarska M. Spożycie wapnia u dzieci z nadwrażliwością na białka mleka krowiego leczonych dietą eliminacyjną. Pediatr Współcz. 2006; 8: Bielski M. Suplementacja wapniem i witaminą D3 aktualne podejście. Med Życie. 2011; 4: Adres do korespondencji: mgr Marcelina Walczak Zakład Biologii Chorób Cywilizacyjnych Collegium Anatomicum ul. Święcickiego Poznań tel fax PRACE ORYGINALNE

16 Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, ANETA BAX-ADAMOWICZ ZALEŻNOŚĆ WYSTĘPOWANIA CHOROBY PRÓCHNICOWEJ ZĘBÓW U PACJENTÓW Z ASTMĄ OSKRZELOWĄ W ASPEKCIE CZASU TRWANIA CHOROBY I JEJ TERAPII THE RELATIONSHIP BETWEEN DURATION OF THE DISEASE AND ITS TREATMENT AND THE PREVALENCE OF DENTAL CARIES IN PATIENTS WITH ASTHMA Katedra i Klinika Stomatologii Dziecięcej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kierownik: prof. dr hab. Maria Borysewicz-Lewicka Streszczenie Cel. Ocena wpływu astmy oskrzelowej i/lub jej leczenia na poziom występowania próchnicy w uzębieniu mieszanym i stałym w zależności od czasu trwania choroby i jej terapii. Materiał i metoda. Badaniami objęto 64 osoby, w wieku od 8 do 16 lat, chorujące na astmę oskrzelową przez okres od 1 roku do 16 lat. Grupę kontrolną stanowiły dzieci zdrowe. W oparciu o wywiad i dokumentację lekarską ustalono stopień zaawansowania astmy u chorych, czas trwania choroby i leczenia, dane od którego roku życia dziecko choruje oraz w którym roku życia została postawiona diagnoza, a także rodzaj stosowanych leków. Badanie kliniczne jamy ustnej było przeprowadzone zgodnie z wytycznymi WHO. Pacjentów podzielono na 2 podgrupy: z uzębieniem mieszanym i stałym. Wyniki. Wyniki badań wykazały brak istotnej statystycznie zależności pomiędzy liczbą zębów z próchnicą i z wypełnieniami (P i W) a czasokresem leczenia oraz terminem zachorowania. Stwierdzono natomiast występowanie istotnej statystycznie zależności pomiędzy czasem trwania choroby a wzrostem liczby PUW (p = 0,0016). Analiza statystyczna wykazała zależność pomiędzy liczbą PUW a wiekiem dziecka, w którym rozpoczęto terapię. Wniosek. Przeprowadzone badania potwierdzają wpływ astmy oskrzelowej i/lub jej leczenia na zwiększenie intensywności próchnicy zębów u dzieci chorych na astmę oskrzelową SŁOWA KLUCZOWE: astma, leki przeciwastmatyczne, próchnica, intensywność, frekwencja. Abstract Aim. To evaluate the impact of asthma and/or its treatment on the prevalence of caries in the mixed and permanent dentition, depending on the duration of the disease and its treatment. Material and method. A total of 64 people between the ages of 8 to 16 years suffering from asthma for the period from 1 year to 16 years. Control group consisted of healthy children. Based on the interview and medical records determined the severity of asthma in patients, the duration of illness and treatment, the age at which a child became ill and in which age the diagnosis, and the type of prescribed drugs were established. Clinical examination of the mouth was carried out in accordance with the guidelines of the WHO. Patients were divided into 2 groups, with the mixed and permanent dentition, respectively. Results. The data have shown that there was no statistically significant relationship between the number of D and F and duration of treatment and the date of onset. A significant was the relationship between the disease duration and the increase of DMF (p = ). Statistical analysis showed that the relationship between the number of DMF and the age of the child, in which treatment started was significant. Conclusion. The study confirms the impact of asthma and/or treatment involving an increase in the intensity of dental caries in children with asthma. KEY WORDS: asthma, asthma drugs, caries, intensity, frequency. Wstęp Profilaktyka chorób jamy ustnej ma duże znaczenie u dzieci z chorobami ogólnoustrojowymi, w tym pacjentów z astmą oskrzelową. Obecność stanu zapalnego może wpływać na układ odpornościowy chorego i modyfikować przebieg lub nawet utrudniać leczenie choroby podstawowej. Z drugiej strony należy brać pod uwagę fakt, że nie tylko sama choroba, ale i jej terapia mogą mieć niekorzystny wpływ na zęby i błonę śluzową jamy ustnej. Cel Ocena wpływu astmy oskrzelowej i/lub jej leczenia na poziom występowania próchnicy w uzębieniu mieszanym i stałym w zależności od czasu trwania choroby i jej terapii. Materiał i metoda Badaniami objęto 64 osoby (32 dziewczynki oraz 32 chłopców) pacjentów Kliniki Pneumonologii, Alergolo- PRACE ORYGINALNE

17 Zależność występowania choroby próchnicowej zębów u pacjentów z astmą oskrzelową w aspekcie czasu trwania choroby 131 gii Dziecięcej oraz Immunologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu w wieku od 8 do 16 lat chorujących na astmę oskrzelową przez okres od 1 roku do 16 lat. Średni wiek badanych dziewczynek wynosił 11 lat i 4 miesiące (Me = 11,5) a chłopców 12 lat (Me = 12). Średni czas trwania choroby oznaczony w oparciu o wywiad i dokumentację lekarską określono na 10 lat, a średni czas leczenia na 7 lat. Wiek, w którym rozpoznano chorobę wynosił średnio 22 miesiące życia (Me = 12 miesięcy), a średni wiek dziecka, w którym rozpoczęto kurację obliczono na 58 miesięcy (Me = 48). W oparciu o wywiad i dokumentację lekarską ustalono stopień zaawansowania astmy u chorych (lekka, umiarkowana, ciężka), czas trwania choroby, dane od którego roku życia dziecko choruje oraz w którym roku życia została postawiona diagnoza. Pytano też o rodzaj przyjmowanych leków przeciwastmatycznych wziewnych oraz systemowych a także o czas trwania terapii. Uwzględniono również częstość zachorowań na wirusowe lub bakteryjne zapalenie górnych i/lub dolnych dróg oddechowych w przeciągu jednego roku (przyjmując więcej niż trzykrotnie jako wartość wysoką) oraz jak często i w jakim okresie życia dzieci przyjmowały leki w postaci płynnej. Postawiono także pytanie o odczuwanie suchości w jamie ustnej. Grupę kontrolną stanowiły dzieci zdrowe, odpowiadające wiekiem, płcią oraz miejscem zamieszkania grupie osób chorujących. Badanie kliniczne jamy ustnej było przeprowadzone zgodnie z wytycznymi WHO (WHO 1987). Badanych podzielono na 2 podgrupy: z uzębieniem mieszanym i stałym, którym przyporządkowano dzieci z grupy chorych na astmę oskrzelową i kontrolnej. Średnia wieku w grupie z uzębieniem mieszanym wynosiła 9,30 u chorych i 9,08 u zdrowych (Me = 9) a z uzębieniem stałym 13,30 w obu badanych grupach (Me = 13). Badaniu poddano ocenę istotności zależności pomiędzy czasem trwania choroby i zażywania leków a występowaniem próchnicy, ocenę istotności różnicy pomiędzy grupą badaną a kontrolną pod względem intensywności próchnicy oraz obliczono korelacje porządku rang Spearmana dla czasu trwania choroby i leczenia, czasu początku choroby i terapii oraz liczby PUW. Analiza statystyczna została przeprowadzona przy pomocy dwustronnego testu U Manna-Whitneya oraz testu Fishera (przy poziomie p > 0,05 jako nieistotne statystycznie, p = 0,05 na granicy istotności, p < 0,05 (*) istotne statystycznie oraz p < 0,001 wysoce istotne statystyczne (**)). Badania statystyczne wykonane zostały w Katedrze Statystyki Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Wyniki U 50,00% dzieci stwierdzono astmę umiarkowaną, u 29,68% lekką a u 20,31% ciężką postać tej choroby. Zebrane dane wskazują, że aż 82,81% dzieci chorowało od urodzenia lub też choroba rozpoczęła się w pierwszych trzech latach życia. Natomiast tylko u połowy tych dzieci była postawiona prawidłowa diagnoza i rozpoczęte leczenie w okresie do 3. roku życia. U 3,12% dzieci początek choroby zaobserwowano po 10. roku życia, przy czym u 17,19% ogółu badanych terapię rozpoczęło pomiędzy 8. a 14. rokiem życia. Wśród pacjentów czas trwania choroby najczęściej wynosił od 8 do 12 lat (60,93%) a okres stosowania leków przeciwastmatycznych w 46,87% przypadków od 4 do 7 lat. U 24 (37,50%) dzieci leczenie trwało powyżej 8 lat, a u 10 poniżej 4 lat (15,63%). Dzieci w toku leczenia otrzymywały leki wziewne i systemowe. Wszystkie stosowały sympatykomimetyki (o szybkim lub długotrwałym działaniu), 95,31% glikokortykosteroidy i 59,37% kromony. Dodatkowo 59,37% ogółu badanych przyjmowało doustnie leki przeciwalergiczne (głównie Zyrtec), 28,12% leki przeciwleukotrienowe (Singulair) oraz 37,50 % sporadycznie w okresach zaostrzeń choroby otrzymywało leki przeciwhistaminowe dożylnie i/lub doustnie. Dane uzyskane z badania podmiotowego wskazują, że aż 51,56% dzieci z astmą oskrzelową w okresie odontogenezy chorowało i stosowało antybiotyki powyżej trzech razy w roku, podczas gdy wśród zdrowych dotyczyło to tylko 1,56% grupy. Podobnie wykazano, że stosowanie leków doustnych w postaci płynnej w przeszłości u tych dzieci było znacznie częstsze, odpowiednio 93,73% i 4,68%. Dane z wywiadu zostały potwierdzone informacjami zawartymi w dokumentacji lekarskiej. Badanie kliniczne wykazało, że uzębienie mieszane miało 35,93% badanych astmatyków i 35,93% dzieci z grupy kontrolnej. Analiza statystyczna nie wykazała istotnych statystycznie różnic pomiędzy podgrupami w liczbie badanych dzieci i zębów. Wykazano także, że nie istnieje istotna statystycznie zależność pomiędzy liczbą zębów z aktywną próchnicą i zębów wypełnionych a czasem leczenia oraz terminem zachorowania na astmę oskrzelową. Stwierdzono natomiast występowanie istotnej statystycznie zależności pomiędzy czasem trwania choroby a wzrostem liczby PUW (p = 0,0016). Analiza statystyczna wykazała także zależność pomiędzy liczbą PUW a wiekiem dziecka, w którym rozpoczęto terapię. Ponadto oceniono zależność pomiędzy występowaniem próchnicy a odczuwaniem suchości w jamie ustnej. Średnia PUW-z wśród chorych, którzy zgłaszali suchość w jamie ustnej wynosiła 5,1 (min. = 0, max. = 16, SD = 4,5), a bez tej dolegliwości 4,4 (min. = 0, max.= 17, SD = 4,1), w grupie kontrolnej odpowiednio 4,1 (min.= 0, max. = 12, SD = 3,5) i 3,5 (min. = 0, max. = 16, SD = 3,8). Analiza statystyczna nie wykazała zależności pomiędzy występowaniem suchości w jamie ustnej a liczbą PUW-z w żadnej z badanych grup oraz pomiędzy przyjmowaniem w przeszłości leków w postaci płynnej a wartością liczby PUW-z. PRACE ORYGINALNE

18 132 Aneta Bax-Adamowicz Omówienie wyników i dyskusja Dostępne publikacje na temat badania wpływu czasu trwania i leczenia astmy oskrzelowej na występowanie choroby próchnicowej przedstawiają sprzeczne opinie. Część badaczy uważa, że wzrost intensywności choroby próchnicowej może być związany z długoterminowym stosowaniem beta2-mimetyków wziewnych, poprzez redukcję ilości wydzielanej śliny o 20 36% [1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15]. Inne dane sugerują, że wyższa frekwencja próchnicy zdiagnozowana u astmatyków może być spowodowana przez długoterminowe stosowanie dużych dawek leków zawierających stosunkowo wysoką zawartością laktozy (6 25 mg w pojedynczej dawce leku) przy niskim ich ph (są to głównie inhalatory proszkowe) [16, 17, 18, 19, 20, 21]. Inni autorzy twierdzą, że wyższa intensywność próchnicy może być spowodowana wysoką dawką dzienną i dużą częstotliwością zażywanych leków i/lub zaawansowaniem astmy [8, 10, 16, 18, 19, 21]. Uważa się obecnie, że wyższa intensywność próchnicy oraz jej większa aktywność są spowodowane częstszymi i cięższymi napadami ataku astmy u młodszych dzieci, a co za tym idzie stosowaniem wyższych dawek leków przeciwastmatycznych. U większości prawidłowo leczonych pacjentów, w miarę upływu lat, choroba jest kontrolowana i częstotliwość aplikacji oraz dawki leków ulegają obniżeniu. Stwierdzono, że stosowanie leków przeciwastmatycznych więcej niż dwa razy dziennie może prowadzić do wzrostu intensywności próchnicy [8, 18]. Jednak znane są także dane ukazujące brak zależności pomiędzy wzrostem występowania próchnicy a stopniem zaawansowania astmy, czasem trwania choroby i leczenia czy też wiekiem, w którym miała ona początek [22, 23, 24, 25, 26]. Shulman i wsp. badający dzieci w Stanach Zjednoczonych jako nieliczni opisali nie tylko brak różnicy w poziomie występowania próchnicy zębów u astmatyków i zdrowych, ale statystycznie niższą liczbę PUW-z i PUW-p u chorych w porównaniu do ich zdrowych rówieśników (p < 0,05). Autorzy tłumaczą to prawdopodobieństwem nie stosowania się do zaleceń lekarskich i nie zażywaniem leków przeciwastmatycznych oraz tym, że liczebność w grupie pacjentów z ciężkim stopniem zaawansowania choroby była mała przy jednoczesnym dobrym poziomie opieki wielospecjalistycznej badanych astmatyków [23]. Ryberg i wsp. wykazali, że astmatycy z wyższą liczbą PUW-z mieli niższy poziom wydzielanej śliny niż chorzy z niższą zapadalnością na próchnicę. Jednakże nie stwierdzono, by poziom ten był na tyle niski, aby mógł spowodować wzmożoną zapadalność na chorobę próchnicową. Wyniki te są zgodne z danymi uzyskanymi w badaniach własnych, gdzie nie wykazano istotnych zależności pomiędzy występowaniem kserostomii a liczbą PUW-z w żadnej z badanych grup, chociaż zbadano, iż u chorych na astmę oskrzelową istotnie częściej odnotowano odczuwanie suchości w jamie ustnej [27]. Również nie wykazano zależności pomiędzy częstością przyjmowania le- ków płynnych w postaci syropów w przeszłości a wzrostem liczby PUW-z i/lub puw-z. Przytoczyć należy tutaj badania Maguire i wsp., którzy wykazali zależność statystyczną pomiędzy długoterminowym (1 rok lub dłużej) stosowaniem leków płynnych (cukrowych lub bezcukrowych) a wzrostem próchnicy zębów mlecznych przednich. Jednak autorzy ci także nie potwierdzili zależności pomiędzy wzrostem intensywności próchnicy zębów stałych a stosowaniem leków w postaci płynnej [28]. W badaniu własnym odnotowano wysoce istotną statystycznie zależność pomiędzy liczbą zębów z aktywną próchnicą i z wypełnieniami (P+W) a czasem trwania choroby, natomiast brak jest korelacji pomiędzy PUW-z a czasem leczenia oraz momentem początku astmy i terapii. Daje to podstawy do podkreślenia konieczności objęcia dzieci z przewlekłymi chorobami ogólnoustrojowymi, a w tej grupie właśnie znajdują się osoby z astmą oskrzelową, specjalistyczną opieką stomatologiczną. Potwierdzają to inne przeprowadzone badania dzieci z ogólnoustrojowymi przewlekłymi chorobami oraz upośledzeniem umysłowym i fizycznym, gdzie zaobserwowano statystycznie wyższą liczbę zębów mlecznych z próchnicą i wypełnionych u astmatyków (p < 0,01) [14, 28, 29]. Reasumując można powiedzieć, że dotychczas wprawdzie nie ma jednoznacznego stanowiska odnośnie wpływu astmy i stosowanych w jej terapii leków na powstawanie i rozwój choroby próchnicowej zębów, jednak wiele przesłanek przemawia za tym, iż chorzy na astmę oskrzelową mogą też być w większym stopniu zagrożeni tą chorobą w porównaniu z populacją osób zdrowych. Grupa ta wymaga zatem objęcia specjalistyczną opieką stomatologiczną, która powinna być wdrożona z chwilą postawienia diagnozy. Pozwoli to na wprowadzenie odpowiedniej do potrzeb profilaktyki stomatologicznej i w rezultacie może ochronić przed wystąpieniem niepożądanych objawów w jamie ustnej. Wniosek Przeprowadzone badania potwierdzają wpływ astmy oskrzelowej i/lub jej leczenia na intensywność próchnicy zębów, co wskazuje, że pacjenci ci powinni być zakwalifikowani do grupy wysokiego ryzyka zapadalności na choroby jamy ustnej. Piśmiennictwo 1. Hyyppä T.M., Paunio K. Oral health and salivary factors in children with asthma. Proc Finn Dent Soc. 1979; 75: Hyyppä T.M. Studies on immunologic and inflammatory factors in the saliva and gingival in patients with asthma. Proc Finn Dent Soc. 1984; 80 Suppl. 7-8: Ryberg M., Mőller Ch., Ericson T. Effect of beta2-adrenoceptor agonist on saliva proteins and dental caries in asthmatic children. J Dent Res. 1987; 66, 8: Ryberg M., Mőller Ch., Ericson T. Saliva composition in asthmatic patients after treatment with two dose levels of a beta2-adrenoceptor agonist. Arch Oral Biol. 1990; 35, 12: PRACE ORYGINALNE

19 Zależność występowania choroby próchnicowej zębów u pacjentów z astmą oskrzelową w aspekcie czasu trwania choroby Ryberg M., Mőller Ch., Ericson T. Saliva composition and caries development in asthmatic patients treated with beta2 adrenoceptor agonist: a 4-year follow-up study. Scand J Dent Res. 1991; 99: McDerra E.J., Pollard M.A., Curzon M.E. The dental status of asthmatic British school children. Pediatr Dent. 1998; 20: Milano M. Increased risk for dental caries in asthmatic children. Tex Dent J. 1999; 116: Milano M., Lee J.Y., Donovan K., Chen J-W. A crosssectional study of medication-related factors and caries experience in asthmatic children. Pediatr Dent. 2006; 28, 5: Lenander-Lumikari M., Laurikainen K., Kuusisto P., Vilja P. Effect of inhaled corticosteroids on plaque ph. Caries Res. 2000; 34: Reddy D.K., Hegde A.M., Munshi A.K. Dental caries status of children with bronchial asthma. J Clin Pediatr Dent. 2003; 27, 3: Mazzoleni S., Stellini E., Cavaleri E. et al. Dental caries in children with asthma undergoing treatment with short-acting beta2-agonist. Eur J Paediatr Dent. 2008; 9: Stensson M., Wendt L.K., Koch G. et al. Oral health in preschool children with asthma-followed from 3 to 6 years. Int J Paediatr Dent. 2010; 20: Stensson M., Wendt L.K., Koch G. et al. Caries prevelence, caries-related factors and plaque ph in adolescents with long term asthma. Caries Res. 2010; 44: Arnrup K., Lundin S-Å., Dahllöf G.. Analysis of paediatric dental services provided at a regional hospital in Sweden. Swed Dent J. 1993; 1: Laurikainen K., Kuusisto K. Comparison of the oral health status and salivary flow of asthmatic patients with those of nonasthmatic adults result of a pilot study. Allergy 1998; 53: Kankaala T.M., Virtanen J.I., Larmas M.A. Timing of first fillings in the primary dentition and permanent first molars of asthmatic children. Acta Odontol Scand. 1998; 56, 1: Kargul B., Tanboga I., Ergeneli S. et al. Inhaler medicament effects on saliva and plaque ph in asthmatic children. J Clin Pediatr Dent. 1998; 22, 2: Corpas Pastor L. i Ruiz Leon C. Oral diseases in asthmatic children: a case-control pilot study. Acta Pediatr Esp. 2003; 61, 1: Ersin N.K., Gülen F., Eronat N. et al. Oral and dental manifestations of young asthmatics related to medication, severity and duration of condition. Pediatr Int. 2006; 48: Tootla R., Toumba K.J., Duggal M.S. An evaluation of the acidogenic potential of asthma inhalers. Arch Oral Biol. 2004; 49: Wogelius P., Poulsen S., Sørensen H.T. Use of asthma-drugs and risk of dental caries among 5 to 7 years old Danish children: cohort study. Community Dent Health 2004; 21, 3: Bjerkeborn K., Dahllöf G., Hedlin G. et al. Effects of disease severity and pharmacotherapy of asthma on oral health in asthmatic children. Scand J Dent Res. 1987; 95: Kankaala T.M., Virtanen J.I., Larmas M.A. Timing of first fillings in the primary dentition and permanent first molars of asthmatic children. Acta Odontol Scand. 1998; 56, 1: Eloot A., Vanobbergen J.N., De Baets F, Martens L.C. Oral health and habits in children with asthma related to severity and duration of condition. Eur J Paediatr Dent. 2004; 5, 4: Eloot A., Vanobbergen J.N., Martens L.C. Oral health in asthmatic children: a dose-response study. Rev Belge Med Dent. 2004; 59, 2: Meldrum A.M., Thomson W.M., Drummond B.K., Sears M.R. Is asthma a risk factor for dental caries? Findings from a cohort study. Caries Res. 2001; 35: Adamowicz-Wieszczeczyńska A., Bręborowicz A., Borysewicz-Lewicka M. Assessment of oral cavity dryness in children with bronchial asthma. Pol J Environ Studies. 2007; 16, 2C, pt. 1: Maguire A., Rugg-Gunn A.J., Butler T.J. Dental health of children taking antimicrobial and non-antimicrobial liquid oral medication long term. Caries Res. 1996; 30: Storhaug K. Caries experience in disabled pre-school children. Acta Odontol Scand. 1985; 43: Adres do korespondencji: Aneta Bax-Adamowicz PRACE ORYGINALNE

20 Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, ANDRZEJ KOSTYRKO BADANIE REGIONU REDAGOWANIA PRE-MRNA RECEPTORA 2C SEROTONINY U PACJENTÓW ZE SCHIZOFRENIĄ I CHOROBĄ AFEKTYWNĄ DWUBIEGUNOWĄ W OPARCIU O ANALIZĘ GENU HTR2C EXAMINATION OF PRE-mRNA SEROTONIN 2C RECEPTOR EDITING REGION IN SCHIZOPHRENIA AND BIPOLAR AFFECTIVE DISORDER BASED ON HTR2C GENE ANALYSIS Katedra i Zakład Biochemii i Biologii Molekularnej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kierownik: prof. dr hab. Paweł P. Jagodziński Streszczenie Wstęp. Receptor 2C serotoniny (5-HT2cR) należy do nadrodziny receptorów zawierających 7 domen przezbłonowych (7-TMRs) i jest jedynym jej członkiem, którego pre-mrna ulega modyfikacji posttranslacyjnej zwanej redagowaniem. W przypadku premrna 5-HT2cR polega ono na deaminacji pięciu reszt adenozyny w tzw. miejscach redagowania. Białko receptora zsyntetyzowane na zredagowanej matrycy mrna posiada krotnie mniejsze powinowactwo do białek G uczestniczących w transdukcji sygnału. Zmiany w redagowaniu pre-mrna 5-HT2cR stwierdzono w schizofrenii i zaburzeniach depresyjnych. Mechanizmy powodujące odmienne redagowanie w tych zaburzeniach wciąż nie są znane. Teoretycznie jeden z możliwych mogłyby stanowić mutacje DNA w genie kodującym białko receptora 5-HT2C (HTR2C) w obrębie sekwencji kasety redagującej regionie zawierającym pięć reszt adenozyn ulegających deaminacji. Cel. Zbadanie czy we fragmencie HTR2C w obszarze kasety redagującej występują mutacje będące przyczyną nieprawidłowego redagowania pre-mrna 5-HT2CR u chorych z schizofrenią (SCH) oraz z chorobą afektywną dwubiegunową (BPAD). Materiał i metody. Próby DNA wyizolowane z leukocytów pacjentów z SCH (n = 294) oraz z BPAD (n = 272). Badanie V eksonu HTR2C metodą PCR-SSCP i przez bezpośrednie sekwencjonowanie produktów PCR. Wyniki. Badanie sekwencji DNA w obszarze kodującym kasetę redagującą pre-mrna 5-HT2cR nie ujawniło występowania mutacji, które mogłyby zaburzać proces redagowania. Wprawdzie analiza PCR-SSCP wskazywała na zmiany konformacyjne u kilku chorych ze schizofrenią, ale sekwencjonowanie tych próbek nie ujawniło żadnych mutacji. Wnioski. Zmiany w redagowaniu pre-mrna 5-HT2cR u chorych ze schizofrenią lub chorobą dwubiegunową są wywołane innymi czynnikami niż mutacje w obszarze miejsc redagowania, chociaż występowania rzadkich przypadków takich mutacji nie można wykluczyć. SŁOWA KLUCZOWE: receptor 2C serotoniny (5-HT2cR), redagowanie RNA, SSCP. Abstract Introduction. The serotonin 2C receptor (5-HT2cR) belongs to the 7-transmembrane receptors (7-TMRs) superfamily and is the only known 7-TMR whose pre-mrna undergoes posttranslational modification known as RNA editing. This process involves enzymatic deamination of five adenosines at specific editing sites. Such modification alters the primary structure of the resulted protein and properties of the receptor. Edited form of the 5-HT2CR reveals diminished G-protein coupling. Altered 5-HT2CR pre-mrna editing was observed in schizophrenia and mood disorders. The mechanisms leading to changed editing remain unknown. Theoretically from many possibilities one could be DNA mutation(s) of the 5-HT2CR gene (HTR2C) in a sequence encoding editing cassette the region containing five deaminated adenosines. Aim. The aim of the study was to investigate the HTR2C region encoding editing cassette for the occurrence of DNA mutation(s) as a possible factor for altered 5-HT2CR pre-mrna editing in schizophrenia (SCH) and bipolar affective disorder (BPAD). Material and methods. DNA samples extracted from leukocytes of the patients diagnosed for SCH (n = 294) or BPAD (n = 272). Screening for the mutations of the fifth exon of the HTR2C by PCR-SSCP method and direct sequencing. Results. Screening of the HTR2C region containing editing sites did not reveal any mutations likely to disrupt editing process. However, changes in DNA conformation were detected by PCR-SSCP method in a few samples of schizophrenia patients but sequencing analysis did not detect the mutations. Conclusion. Altered 5-HT2CR pre-mrna editing in schizophrenia or bipolar affective disorder is caused by other factors than DNA mutations in the HTR2C region containing editing sites. KEY WORDS: serotonin 2C receptor (5-HT2cR), RNA editing, SSCP. Wstęp Serotonina (5-HT) jest neuroprzekaźnikiem regulującym m.in. zachowanie i nastrój (jej niedobór powoduje depresję). Stanowi ligand dla siedmiu klas receptorów pobudzających ścieżki sygnałowe w neuronach. Działanie niektórych współczesnych leków antydepresyjnych (fluoksetyna) opiera się na hamowaniu wychwytu zwrotnego PRACE ORYGINALNE

CZY SPOSÓB LECZENIA CHORYCH NA CUKRZYCĘ TYPU 2 WPŁYWA NA STĘŻENIE ATEROGENNEJ CHEMOKINY RANTES?

CZY SPOSÓB LECZENIA CHORYCH NA CUKRZYCĘ TYPU 2 WPŁYWA NA STĘŻENIE ATEROGENNEJ CHEMOKINY RANTES? Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, 117 123 MAGDALENA BOROWSKA, MAŁGORZATA ABRAMCZYK, TERESA BOBKIEWICZ-KOZŁOWSKA CZY SPOSÓB LECZENIA CHORYCH NA CUKRZYCĘ TYPU 2 WPŁYWA NA STĘŻENIE ATEROGENNEJ CHEMOKINY RANTES?

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA I STANU ODŻYWIENIA DZIECI Z ALERGIĄ NA BIAŁKA MLEKA KROWIEGO BADANIA PILOTAŻOWE

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA I STANU ODŻYWIENIA DZIECI Z ALERGIĄ NA BIAŁKA MLEKA KROWIEGO BADANIA PILOTAŻOWE Nowiny Lekarskie 2013, 82, 2, 124 129 MARCELINA WALCZAK, TERESA GRZELAK, MARTA KRAMKOWSKA, KRYSTYNA CZYŻEWSKA OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA I STANU ODŻYWIENIA DZIECI Z ALERGIĄ NA BIAŁKA MLEKA KROWIEGO BADANIA

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 718 722 Ewa Stefańska, Lucyna Ostrowska, Danuta Czapska, Jan Karczewski OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA KOBIET O ZRÓŻNICOWANYM STOPNIU ODŻYWIENIA Zakład Higieny i Epidemiologii

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Waldemar Żyngiel, Magdalena Trzuskowska

Waldemar Żyngiel, Magdalena Trzuskowska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLV, 2012, 3, str. 285 290 Waldemar Żyngiel, Magdalena Trzuskowska OCENA WARTOŚCI ODŻYWCZEJ I KALORYCZNEJ JADŁOSPISU DLA DOROSŁYCH Z CUKRZYCĄ TYPU II PROPONOWANEGO W JEDNEJ Z PORADNI

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA PACJENTÓW Z CUKRZYCĄ TYPU 2

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA PACJENTÓW Z CUKRZYCĄ TYPU 2 BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 1, str. 89 94 Katarzyna Cieloszczyk, Małgorzata E. Zujko, Anna Witkowska OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA PACJENTÓW Z CUKRZYCĄ TYPU 2 Zakład Technologii i Towaroznawstwa Żywności

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Odżywianie osób starszych (konspekt)

Odżywianie osób starszych (konspekt) Prof. dr hab. med. Tomasz Kostka Odżywianie osób starszych (konspekt) GŁÓWNE CZYNNIKI RYZYKA CHOROBY WIEŃCOWEJ (CHD) wg. Framingham Heart Study (Circulation, 1999, 100: 1481-1492) Palenie papierosów Nadciśnienie

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze

Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu. Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Znaczenie wczesnego wykrywania cukrzycy oraz właściwej kontroli jej przebiegu Krzysztof Strojek Śląskie Centrum Chorób Serca Zabrze Czynniki ryzyka rozwoju i powikłania cukrzycy Nadwaga i otyłość Retinopatia

Bardziej szczegółowo

Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy

Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy Dostępność innowacyjnych metod ciągłego monitorowania glukozy Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych

Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych Automatyczna kalkulacja bolusów w pompach insulinowych Dr hab. med. Agnieszka Szypowska Kliniczny Oddział Diabetologii i Pediatrii Klinika Pediatrii Warszawski Uniwersytet Medyczny Funkcjonalna insulinoterapia

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 98 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida

Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida Astma i POChP a cukrzyca okiem diabetologa Grzegorz Dzida Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Lublinie 21.11.14. Cukrzyca. Globalne wyzwanie, polska perspektywa Perspektywa

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Abramczyk. Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Małgorzata Abramczyk. Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu OCENA STĘŻENIA PROINSULINY U CHORYCH NA CUKRZYCĘ TYPU 2 I CHOROBĘ NIEDOKRWIENNĄ SERCA Z UWZGLĘDNIENIEM FARMAKOLOGICZNEGO LECZENIA HIPOGLIKEMIZUJĄCEGO Małgorzata Abramczyk Katedra i Zakład Farmakologii,

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne.

WIEDZA. K_W01 Zna definicje, cele i metody żywienia klinicznego oraz sposoby oceny odżywienia w oparciu o metody kliniczne. Opis zakładanych efektów kształcenia na studiach podyplomowych Nazwa studiów: Żywienie kliniczne Typ studiów: doskonalące Symbol Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych WIEDZA K_W01 Zna definicje,

Bardziej szczegółowo

W pracach egzaminacyjnych ocenie podlegały następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej. II. Założenia. III. Określenie rodzaju diety i celu

W pracach egzaminacyjnych ocenie podlegały następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej. II. Założenia. III. Określenie rodzaju diety i celu W pracach egzaminacyjnych ocenie podlegały następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej. II. Założenia. III. Określenie rodzaju diety i celu jej zastosowania. IV. Wykaz głównych zaleceń dotyczących

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.

Wymienniki dietetyczne w cukrzycy. Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06. Wymienniki dietetyczne w cukrzycy Dr inż. Joanna Myszkowska-Ryciak Zakład Dietetyki Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie 20.06.2012 Zalecenia szczegółowe - węglowodany: 40 50% wartości energetycznej

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek

ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek ediab - Bezprzewodowa platforma ezdrowie wspomagająca terapię osób chorych na cukrzycę Krzysztof Brzostowski, Jarosław Drapała, Jerzy Świątek II Konferencja i3: internet infrastruktury innowacje enauka

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH

POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH POSTĘPOWANIE W CUKRZYCY I OPIEKA NAD DZIECKIEM W PLACÓWKACH OŚWIATOWYCH CUKRZYCA.? cukrzyca to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią (podwyższonym poziomem cukru we krwi) wynika

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn

Analysis of infectious complications inf children with acute lymphoblastic leukemia treated in Voivodship Children's Hospital in Olsztyn Analiza powikłań infekcyjnych u dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną leczonych w Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym w Olsztynie Analysis of infectious complications inf children with

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą

Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, 2013 Aneks 2 Postępowanie orzecznicze wobec kierowców z zaburzeniami tolerancji węglowodanów i cukrzycą Opracowano we współpracy z dr.

Bardziej szczegółowo

inwalidztwo rodzaj pracy

inwalidztwo rodzaj pracy Zdrowie jest najważniejsze Wykłady wraz z konsultacjami medycznymi realizowane przez Stowarzyszenia na rzecz rozwoju wsi Bogufałów Źródło Baryczy w ramach wspierania realizacji zadania publicznego przez

Bardziej szczegółowo

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych

Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych. Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Dostępność terapii z zastosowaniem pomp insulinowych Dr hab.n.med. Tomasz Klupa Uniwersytet Jagielloński, Katedra i Klinika Chorób Metabolicznych Konflikt interesów Wykłady i seminaria dla firmy Medtronic.w

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 96 SECTIO D 2004 Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Faculty

Bardziej szczegółowo

Prof. Józef Drzewoski. Metformina- diabetologiczna miss piękności

Prof. Józef Drzewoski. Metformina- diabetologiczna miss piękności Prof. Józef Drzewoski Metformina- diabetologiczna miss piękności Jak wiadomo na urodę składa się wiele czynników. W odniesieniu do leków decydują o tym dwie zasadnicze cechy: bezpieczeństwo i skuteczność.

Bardziej szczegółowo

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych.

lek. Magdalena Bosak-Prus Ocena profilu oreksyny A i greliny u dzieci niskorosłych. lek. Magdalena Bosak-Prus Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 we Wrocławiu, Katedra i Klinika Endokrynologii i Diabetologii Wieku Rozwojowego, młodszy asystent Ocena profilu oreksyny A i greliny

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska

Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLI, 2008, 4, str. 987 991 Agnieszka Stawarska, Andrzej Tokarz, Magdalena Kolczewska WARTOŚĆ ENERGETYCZNA ORAZ ZAWARTOŚĆ SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W DIETACH LUDZI STARSZYCH ZRZESZONYCH

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej

Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej Normalizacja wyrównania metabolicznego 63 8 Leczenie ogólnoustrojowe u pacjentów z zespołem stopy cukrzycowej Beata Mrozikiewicz-Rakowska, Waldemar Karnafel Powstanie zespołu stopy cukrzycowej (ZSC) jest

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2

PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Załącznik Nr 1 do Umowy Nr z dnia PROGRAM ZAPOBIEGANIA I WCZESNEGO WYKRYWANIA CUKRZYCY TYPU 2 Łódź, listopad 2009 rok Podstawa prawna: Art. 55 ust. 1 oraz ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Retinopatia AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Retinopatia PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania tak zwanych

Bardziej szczegółowo

Kinga Janik-Koncewicz

Kinga Janik-Koncewicz Kinga Janik-Koncewicz miażdżyca choroby układu krążenia cukrzyca typu 2 nadciśnienie choroby układu kostnego nowotwory Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że około 7-41% nowotworów jest spowodowanych

Bardziej szczegółowo

WPŁYW DIETOTERAPII NA REDUKCJĘ MASY CIAŁA I WYRÓWNANIE METABOLICZNE U OSÓB Z CUKRZYCĄ TYPU 2 LECZONYCH WYŁĄCZNIE DIETĄ

WPŁYW DIETOTERAPII NA REDUKCJĘ MASY CIAŁA I WYRÓWNANIE METABOLICZNE U OSÓB Z CUKRZYCĄ TYPU 2 LECZONYCH WYŁĄCZNIE DIETĄ ROCZN. PZH 2007, 58, NR 1, 89-94 KATARZYNA KOWALCZE, SA EED BAWA WPŁYW DIETOTERAPII NA REDUKCJĘ MASY CIAŁA I WYRÓWNANIE METABOLICZNE U OSÓB Z CUKRZYCĄ TYPU 2 LECZONYCH WYŁĄCZNIE DIETĄ EFFECT DIET THERAPY

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

PLANOWANIE INTERWENCJI ŻYWIENIOWEJ

PLANOWANIE INTERWENCJI ŻYWIENIOWEJ Kurs Zespołów Żywieniowych PLANOWANIE INTERWENCJI ŻYWIENIOWEJ Stanisław Kłęk Polskie Towarzystwo Żywienia Pozajelitowego, Dojelitowego i Metabolizmu Szpital Specjalistyczny im. Stanley Dudrick a, Skawina

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Stelmaszyk, Hanna Winiarska, Marzena Dworacka Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Agnieszka Stelmaszyk, Hanna Winiarska, Marzena Dworacka Katedra i Zakład Farmakologii, Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 105 FA R M AC J A W S P Ó Ł C Z E S N A 2014; 7: 105-116 Akademia Medycyny ARTYKUŁ ORYGINALNY/ORIGINAL PAPER Otrzymano/Submitted: 03.08.2014 Poprawiono/Corrected 05.09.2014 Zaakceptowano/Accepted: 15.09.2014

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

is being observed in developing countries what is related to worldwide epidemic of obesity due to atherogenic diet rich in calories, genetic

is being observed in developing countries what is related to worldwide epidemic of obesity due to atherogenic diet rich in calories, genetic Streszczenie Cukrzyca jako choroba społeczna i cywilizacyjna przybrała na przełomie XX i XXI wieku rozmiary epidemii. Szczególnie wzrost liczby chorych na cukrzycę typu 2 (T2DM) obserwuje się w krajach

Bardziej szczegółowo

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL

Dietoterapia. Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia Dariusz WŁODAREK Ewa LANGE Lucyna KOZŁOWSKA Dominika GŁĄBSKA PZWL Dietoterapia dr hab. inż., lek. med. DanUSZ WŁODAREK dr. hab. inż. Ew a LANGE dr. hab. inż. Lucyna KOZŁOWSKA dr inż. Dominika

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko

Hipoglikemia. przyczyny, objawy, leczenie. Beata Telejko Hipoglikemia przyczyny, objawy, leczenie Beata Telejko Klinika Endokrynologii, Diabetologii i Chorób Wewnętrznych Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Definicja hipoglikemii w cukrzycy Zespół objawów

Bardziej szczegółowo

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA

David Levy. P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA David Levy m d P raktyczna OPIEKA DIABETOLOGICZNA Redakcja naukowa tłumaczenia prof. dr hab. n. med. W ALDEM AR KARNAFEL Z języka angielskiego tłumaczyła dr

Bardziej szczegółowo

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20]

Komentarz Dietetyk 322[20] Czerwiec 2012. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH. w zawodzie: Dietetyk 322[20] Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Łomży KOMENTARZ DO PRAC EGZAMINACYJNYCH w zawodzie: Dietetyk 322[20] ETAP PRAKTYCZNY SESJA LETNIA 2012 Łomża, lipiec 2012 r. Strona 1 z 35 1. Treść zadania z załącznikami:

Bardziej szczegółowo

Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną?

Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną? Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną? Co trzeba wiedzieć, rozpoczynając leczenie insuliną? Do czego służy insulina? Insulina to hormon białkowy, wytwarzany w komórkach β (beta) trzustki,

Bardziej szczegółowo

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń

Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych. z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń Jan Z. Peruga, Stosowanie preparatu BioCardine900 u chorych z chorobą wieńcową leczonych angioplastyką naczyń wieńcowych II Katedra Kardiologii Klinika Kardiologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 1 Jednym

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon:

Mam cukrzycę. Wezwij lekarza lub pogotowie ratunkowe. Dane Pacjenta. Stosuję następujące leki: 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Imię : Nazwisko: Telefon: DANE PACJENTA Mam cukrzycę Jeśli wykazuję zaburzenia świadomości i jestem w stanie połykać, to podaj mi CUKIER w dowolnej formie sok, syrop, słodzoną wodę, colę, cukierki lub ciastko i zatelefonuj do mojego

Bardziej szczegółowo

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ

OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLIV, 2011, 3, str. 240-244 Elżbieta Sygnowska, Anna Waśkiewicz OCENA SPOSOBU ŻYWIENIA OSÓB W WIEKU 60-74 LAT. BADANIE WOBASZ Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

I. STRESZCZENIE Cele pracy:

I. STRESZCZENIE Cele pracy: I. STRESZCZENIE Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest przewlekłym procesem zapalnym, powodującym postępujące i nieodwracalne włóknienie trzustki. Choroba przebiega z okresami remisji i zaostrzeń, prowadząc

Bardziej szczegółowo

Leczenie nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2 w Polsce a najnowsze wytyczne. Wyniki polskiego badania ARETAEUS1 komentarz

Leczenie nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2 w Polsce a najnowsze wytyczne. Wyniki polskiego badania ARETAEUS1 komentarz PRACA POGLĄDOWA ISSN 1640 8497 Władysław Grzeszczak Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Diabetologii i Nefrologii Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Zabrzu Leczenie nowo rozpoznanej cukrzycy typu 2

Bardziej szczegółowo

AE/ZP-27-17/15 Załącznik Nr 1 Formularz Cenowy

AE/ZP-27-17/15 Załącznik Nr 1 Formularz Cenowy AE/ZP-27-17/15 Załącznik Nr 1 Formularz Cenowy Cena brutto zamówienia - każdego pakietu powinna stanowić sumę wartości brutto wszystkich pozycji ujętych w pakiecie, natomiast wartość brutto poszczególnych

Bardziej szczegółowo

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego

1.5. Zasady planowania diet leczniczych na podstawie dziennej racji pokarmowej człowieka zdrowego DIETETYKA Dariusz Włodarek SPIS TREŚCI Rozdział I. Planowanie i organizacja żywienia dietetycznego 1.1. Zagadnienia sanitarno-higieniczne w żywieniu dietetycznym 1.2. Dobór surowców i technik przyrządzania

Bardziej szczegółowo

POZIOM SPOŻYCIA SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W GRUPIE KOBIET STOSUJĄCYCH TRADYCYJNY I OPTYMALNY MODEL ŻYWIENIA*

POZIOM SPOŻYCIA SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W GRUPIE KOBIET STOSUJĄCYCH TRADYCYJNY I OPTYMALNY MODEL ŻYWIENIA* BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. XLII, 2009, 3, str. 615 619 Izabela Bolesławska, Juliusz Przysławski, Marian Grzymisławski 1) POZIOM SPOŻYCIA SKŁADNIKÓW PODSTAWOWYCH W GRUPIE KOBIET STOSUJĄCYCH TRADYCYJNY I OPTYMALNY

Bardziej szczegółowo

Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży. Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka

Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży. Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka Patologia problemów żywieniowych u dzieci i młodzieży Witold Klemarczyk Zakład Żywienia Instytut Matki i Dziecka Prawidłowe odżywianie to dostarczenia odpowiedniej ilości materiału energetycznego i budulcowego

Bardziej szczegółowo

Wydział Lekarski, Zakład Higieny i Dietetyki UJCM. Zakład Higieny i Dietetyki. Podstawy żywienia człowieka

Wydział Lekarski, Zakład Higieny i Dietetyki UJCM. Zakład Higieny i Dietetyki. Podstawy żywienia człowieka Załącznik nr 4 do zarządzenia nr 12 Rektora UJ z 15 lutego 2012 r. Sylabus modułu kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa jednostki prowadzącej moduł Nazwa modułu kształcenia Wydział Lekarski,

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne ANEKS I WYKAZ NAZW WŁASNYCH, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DROGA PODANIA, PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE POSIADAJĄCE POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH (EOG) 1

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki włóknienia nerek

Wskaźniki włóknienia nerek Wskaźniki włóknienia nerek u dzieci z przewlekłą chorobą nerek leczonych zachowawczo Kinga Musiał, Danuta Zwolińska Katedra i Klinika Nefrologii Pediatrycznej Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich

Bardziej szczegółowo

Badanie DINAMIC 2: porównanie wyników w różnych regionach Polski (III)

Badanie DINAMIC 2: porównanie wyników w różnych regionach Polski (III) PRACA ORYGINALNA ISSN 1640 8497 Władysław Grzeszczak 1, Jacek Sieradzki 2, Teresa Kasperska-Czyżyk 3, Marcin Szczepański 4 oraz Zespół Badaczy DINAMIC 5 1 Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych, Nefrologii

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska

Interakcje leków z żywnością. Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska Interakcje leków z żywnością Prof. dr hab. n. med. Danuta Pawłowska wchłanianie dystrybucja metabolizm synergizm wydalanie Efekty interakcji lek-pożywienie Osłabienie działania leku Wzmocnienie działania

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie.

Śniadanie jeść czy nie jeść? To nie jest trudne pytanie. Katedra Żywienia Człowieka Uniwersytet Warmińsko-Mazurski Komitet Nauki o Żywieniu Człowieka Wydział V Nauk Medycznych Polska Akademia Nauk Polskie Towarzystwo Nauk Żywieniowych Śniadanie jeść czy nie

Bardziej szczegółowo

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego.

Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Kompleksowy program zmniejszania zachorowalności na choroby związane ze stylem życia na terenie powiatu wieruszowskiego. Konferencja otwierająca realizację projektu. Wieruszów, 28.04.2015 DLACZEGO PROFILAKTYKA?

Bardziej szczegółowo

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0)

LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 719 Poz. 27 Załącznik B.68. LECZENIE TĘTNICZEGO NADCIŚNIENIA PŁUCNEGO SILDENAFILEM I EPOPROSTENOLEM (TNP) (ICD-10 I27, I27.0) ŚWIADCZENIOBIORCY I. Terapia sildenafilem

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości

Spis treści. Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości. Część II Etiologia i patogeneza otyłości Spis treści Część I Definicja, epidemiologia i koszty otyłości Rozdział 1. Wprowadzenie: problematyka otyłości w ujęciu historycznym i współczesnym..................................... 15 Problematyka

Bardziej szczegółowo

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY

10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY 10 FAKTÓW NA TEMAT CUKRZYCY FAKT 1. Około 347 mln ludzi na świecie choruje na cukrzycę. Istnieje rosnąca globalna epidemia cukrzycy, u której podłoża leży szybki przyrost przypadków nadwagi i otyłości

Bardziej szczegółowo

Korzyści z wegetarianizmu

Korzyści z wegetarianizmu Korzyści z wegetarianizmu QQ QQ Wegetarianizm a choroby cywilizacyjne Przemiana lipidowa ustroju Lipidy (tłuszcze) dostarczają z 1 grama 9 kcal. Są naturalną formą gromadzenia zapasów energii magazynowanej

Bardziej szczegółowo