Management Systems in Production Engineering No 4(12), 2013

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Management Systems in Production Engineering No 4(12), 2013"

Transkrypt

1 WSZECHSTRONNE ZASTOSOWANIE TYTANU Z UWZGLĘDNIENIEM ASPEKTÓW MEDYCZNYCH VERSATILE APPLICATIONS OF TITANIUM INCLUDING THE MEDICAL ASPECTS Marta MIERZWA Silesian University in Katowice Streszczenie: Artykuł stanowi pracę przeglądową, na temat tytanu jako materiału o szerokim wachlarzu zastosowań. Zaprezentowana została zarówno analiza literaturowa jak również część wyników własnych badań naukowych. W publikacji poruszono istotne właściwości tytanu oraz kosztowny proces jego otrzymywania. Słowa kluczowe: tytan, związki i stopy tytanu, zastosowanie tytanu, biomateriały 1. WPROWADZENIE Tytan (Ti łac. Titanium) jest dwudziestym drugim pierwiastkiem chemicznym leżącym w układzie okresowym pomiędzy skandem a wanadem. Charakteryzuje się srebrzystobiałą barwą. Tytan jest metalem przejściowym, a jego tlenki wykazują właściwości amfoteryczne. Masa atomowa tytanu wynosi 47,867u, gęstość natomiast 4507 kg/m 3. Temperatury charakterystyczne topnienia i wrzenia wynoszą odpowiednio: 1668 C i 3287 C. Wszystkie wymienione dane dotyczą warunków normalnych (ciśnienie 1013,25 hpa). [1] Tytan jest lekki, posiada wysoką wytrzymałość mechaniczną i odporność na korozję. Bywa dodawany jako dodatek stopowy do żelaza, aluminium, wanadu, molibdenu i innych. Stopy tytanu są wykorzystywane w przemyśle lotniczym (silniki odrzutowe, promy kosmiczne), militarnym, motoryzacyjnym, medycznym (protezy dentystyczne, ortopedyczne klamry), procesach metalurgicznych. Pierwiastek ten został odkryty przez Williama Gregora w 1791 roku, a nazwę pochodzącą od bóstw z mitologii greckiej zawdzięcza Martinowi Heinrichowi Klaprothowi. To on stwierdził, że rutyl zawiera nowy pierwiastek i postanowił nazwać go tytanem. Tytan występuje w skorupie ziemskiej w ilościach rzędu 0,61%, a jego postacie mineralne są szeroko rozpowszechnione na Ziemi. Jego najbardziej rozpoznawalny związek dwutlenek tytanu znajduje zastosowanie w produkcji białych pigmentów, np. biel tytanowa, która jest jedynym produkowanym w Polsce pigmentem dwutlenku tytanu i służy do produkcji: papieru, żywności, tworzyw sztucznych, kosmetyków, farmaceutyków, porcelany, farb, emalii oraz jako stabilizator koloru szkliw. Inne związki zawierające tytan to czterochlorek tytanu używany do zasłon dymnych oraz jako katalizator, trójchlorek tytanu, który stosowany jest jako katalizator w produkcji polipropylenu. Znane są dwie odmiany alotropowe tytanu, które zostaną omówione w dalszej części artykułu. Właściwości fizykochemiczne tytanu są podobne do cyrkonu. Przez lata próbowano otrzymać czysty tytan, jednak nie udawało się tego dokonać zwyczajnymi metodami poprzez ogrzewanie tlenku w obecności węgla, ponieważ powstawał węglik tytanu zamiast spodziewanej redukcji tlenku do metalu. W 1910 roku Matthew A. Hunter otrzymał czysty (w 99,9%) metaliczny tytan poprzez ogrzewanie TiCl 4 z sodem w bombie stalowej w temperaturze C. Dopiero jednak William Justin Kroll opracował w miarę opłacalny sposób otrzymywania metalicznego tytanu poprzez redukcję czterochlorku tytanu magnezem. Technologia ta została nazwana od jego nazwiska procesem Krolla. 1

2 Pomimo badań nad tańszym i wydajniejszym sposobem otrzymywania tytanu, proces Krolla jest nadal używany do komercyjnego pozyskiwania metalu. Tytan o wyjątkowo wysokiej czystości udało się otrzymać zespołowi Antona Eduarda van Arkela i Jana Hendrik de Boera w procesie jodkowym już w 1925 roku. Tytan poddaje się rafinacji w próżni w zamkniętym reaktorze. Pary jodu wchodzą w reakcje z technicznym tytanem tworząc czterojodek tytanu, który dalej ulega rozkładowi na ogrzanym oporowo cienkim drucie wolframowym, pogrubiając go w miarę postępowania procesu. W latach 50 i 60 minionego wieku Związek Radziecki zapoczątkował wykorzystywanie tytanu do celów militarnych (np. w okrętach podwodnych). W tym samym czasie tytan był szeroko stosowany w lotnictwie wojskowym, szczególnie w odrzutowcach o wysokich parametrach silnika. W Stanach Zjednoczonych Departament Obrony zdał sobie sprawę z ogromnego znaczenia tytanu i rozpoczął magazynowanie tego metalu przez całą zimną wojnę. Pokrótce przedstawiono najważniejsze informacje na temat tytanu, można zatem przejść do bardziej wnikliwych analiz przedstawionych w kolejnej części. W następnym punkcie omówione zostaną właściwości tytanu z podziałem na fizyczne oraz chemiczne. W dalszej części będzie krótko wspomniane o występowaniu i otrzymywaniu tytanu, aż wreszcie ostatnie dwa punkty poświęcone będą typowym zastosowaniom tytanu. 2. WŁAŚCIWOŚCI Właściwości fizyczne Tytan to pierwiastek metaliczny, który znany jest ze swojej wysokiej wytrzymałości mechanicznej w stosunku do niskiego ciężaru. Jest lekki (gęstość 4507 kg/m³), a przy wysokiej czystości jest ciągliwy (zwłaszcza w atmosferze redukcyjnej). Charakteryzuje się wysoką temperaturą topnienia: 1668 C. Jest błyszczący, posiada biały, metaliczny kolor. Handlowy tytan o czystości 99,2% ma wytrzymałość na rozciąganie 434 MPa, co upodabnia go do stopów stali, jednak jest lżejszy od nich o 45%, jest natomiast cięższy o 60% od aluminium. Wytrzymałość na rozciąganie spada przy podgrzaniu powyżej temperatury 430 C. Tytan posiada wysoką twardość (ale nie dorównuje niektórym hartowanym stalom), występują ponadto trudności przy jego obróbce. Metal występuje w dwóch odmianach alotropowych α i β: odmiana Ti-α jest trwała do temperatury 882 C, krystalizuje w układzie heksagonalnym A3; Ti-β jest trwała od 882 C do temperatury topnienia 1668 C i krystalizuje w układzie regularnym przestrzennie centrowanym A2. Ta druga odmiana ma lepsze właściwości plastyczne i dlatego nadaje się do mechanicznej obróbki. Jak widać na wykresach (rys. 1, 2), w przypadku stopu (za sprawą dodatków stopowych) wytrzymałość na rozciąganie wzrasta niemal dwukrotnie. 2

3 Rys. 1 Krzywa rozciągania dla czystego tytanu klasy II (Grade 2) Właściwości chemiczne Rys. 2 Krzywa rozciągania dla stopu tytanu Ti-6Al-7Nb Najpowszechniejszą właściwością chemiczną tytanu jest jego doskonała odporność na korozję, porównywalna do platyny. Jest również odporny na działanie rozcieńczonych kwasów np. siarkowego, solnego i większości kwasów organicznych, chloru gazowego oraz roztworów zasadowych, czy morskiej wody. Czysty tytan roztworzyć mogą tylko stężone kwasy. Jest także jednym z nielicznych pierwiastków, które gwałtownie reagują z czystym azotem. Reakcja ma miejsce powyżej temperatury 800 C i następuje z wytworzeniem azotku tytanu. Jest paramagnetykiem oraz wykazuje stosunkowo niską przewodność zarówno elektryczną jak i cieplną. 3

4 W wyniku kontaktu tytanu z tlenem na powierzchni tworzy się pasywacyjna warstwa tlenku tytanu o grubości rzędu ok. 2 nm. Warstwa ta również podnosi odporność na korozję. 3. WYSTĘPOWANIE I OTRZYMYWANIE TYTANU Występowanie tytanu Główni producenci tytanu Australia 8% 14% 31% Republika Południowej Afryki Kanada 9% Norwegia 18% 20% Ukraina Pozostałe państwa Rys. 3 Główni producenci tytanu na świecie Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych z Produkcja dwutlenku tytanu 2003 Tytan zazwyczaj występuje w rudach innych pierwiastków. Pod względem występowania na Ziemi zajmuje dziewiątą pozycję w rankingu i siódmą jako metal. Najczęściej spotykany jest w skałach magmowych oraz skałach osadowych. Jego udział w ziemiach wynosi w przybliżeniu 0,5-1,5%. Jest rozpowszechniony, a występuje głównie pod postacią minerałów: anatazu, brukitu, ilmenitu, perowskitu, rutylu, tytanitu oraz w wielu rudach żelaza. Z wymienionych minerałów tylko ilmenit i rutyl odgrywają dość istotne znaczenie ekonomiczne. Znaczące złoża tytanu znajdują się w zachodniej Australii, Kanadzie, Nowej Zelandii, Norwegii i Ukrainie, natomiast duże ilości rutylu są eksploatowane w Ameryce Północnej i Republice Południowej Afryki, co obrazuje wykres przedstawiony powyżej (rys. 3). Roczna produkcja wynosi ton metalu i 4,3 milionów ton dwutlenku tytanu. Całkowite zasoby tytanu na Ziemi szacowane są na ponad 600 milionów ton. Tytan występuje również w meteorytach, jego obecność zauważono m.in. na Słońcu. Otrzymywanie tytanu Proces otrzymywania metalicznego tytanu z wykorzystaniem metody Krolla obejmuje pięć podstawowych etapów: 1) przeróbka rud tytanu, 2) otrzymanie czterochlorku tytanu TiCl 4, 3) redukcja TiCl 4 magnezem, 4) proces jodkowy, czyli oczyszczenie tytanu, 5) topienie tytanu. Tytan ulega reakcjom z tlenem przy wysokich temperaturach, dlatego nie otrzymuje się go przez redukcję dwutlenku tytanu. Pomimo wysokich kosztów ciągle stosuje się proces Krolla. Reakcje zachodzące podczas tego procesu: 2TiFeO 3 + 7Cl 2 + 6C (900 C) 2TiCl 4 + 2FeCl 3 + 6CO TiCl 4 + 2Mg (1100 C) 2MgCl 2 + Ti Dużym problemem jest proces topienia tytanu, ponieważ jego temperatura topnienia jest wysoka 1668 C, a także tytan jest aktywny chemicznie w tej temperaturze. Obecnie 4

5 topienie przeprowadza się w piecach łukowych, indukcyjnych, plazmowych oraz elektronowych. 4. ZWIĄZKI I STOPY TYTANU PRZYKŁADY ZASTOSOWAŃ POZAMEDYCZNYCH Dwutlenek tytanu (TiO 2 występuje w formie proszku) to najpowszechniejszy związek tytanu, który ma bardzo szeroki zakres możliwych zastosowań. Jednym z nich jest przemysł metalurgiczny produkcja elektrod, stopów. Dość istotne znaczenie odgrywa także dwutlenek tytanu w przemyśle barwnym i lakierniczym, ponieważ daje intensywną białą barwę, a w papiernictwie natomiast wysoką jakość białego papieru. Stosowany jest zatem jako pigment w farbach (odpornych na niskie temperatury oraz środowisko wilgotne i słone, morskie), papierze, a nawet paście do zębów. Jego nietoksyczność pozwala na stosowanie go w produkcji włókien szklanych, a nawet w przemyśle spożywczym (barwnik E171). Również wyroby gumowe, a dokładniej naturalny oraz syntetyczny kauczuk wymagają przy wytwarzaniu obecności TiO 2. Może być dodatkiem do cementu, a równie dobrze sprawdzi się jako filtr oczyszczający powietrze czy ochrona przed promieniami UV. W przyrodzie dwutlenek tytanu występuje w postaci minerałów: m.in. anatazu, brukitu i rutylu. Minerały te są miękkie, ale wytrzymałe. Rutyl wykazuje termiczną stabilność, wysoki współczynnik załamania światła, wysoką twardość i moduł Younga [2]. Dwutlenek tytanu jest szeroko stosowany zastosowania optyczne i ochronne z powodu wysokiej przezroczystości, trwałości mechanicznej i chemicznej stabilności w roztworach wodnych [2]. Azotek tytanu (TiN) stosowany jest do pokrywania narzędzi tnących, skrawających, formujących, ślizgowych. Już niewielka warstwa TiN o grubości rzędu 0,5μm przyczynia się do wzrostu twardości powierzchniowej nawet do 2400 HV, a czas pracy pokrytych narzędzi wydłuża się kilkanaście razy. Powłoki z TiN mogą być także natryskiwane plazmowo na elementy robocze łopatek turbin oraz silników. Czterochlorek tytanu (TiCl 4 ) to ciecz bezbarwna, stosowana do produkcji dwutlenku tytanu lub tytanu w procesie Krolla. Węglik tytanu (TiC) znalazł zastosowanie w przemyśle narzędziowym, kosmicznym oraz w energetyce atomowej, a także w kompozytach diamentowo-węglikowych przeznaczonych na ostrza skrawające. Tytanian baru (BaTiO 3 ) wykorzystuje się w urządzeniach ultradźwiękowych, mikrofonach i urządzeniach do zapalania gazu w kuchenkach. Tytanian strontu (SrTiO 3 ) ma zastosowanie w produkcji szkła o dużym współczynniku załamania światła do soczewek, pryzmatów i biżuterii. Tytanian sodowy (Na 2 TiO 3 ) jest składnikiem pokryć prętów spawalniczych. Stale maraging (SM) zawierają 20-25% Ni z dodatkami 1,3-1,6% Ti, 0,15-0,30% Al, 0,3-0,5% Nb. 5

6 1,450% 0,400% 0,225% 22,500% 75,425% Fe Ni Ti Al. Nb Rys. 4 Średni skład procentowy przykładowej stali maraging Tytan w stopie takim jak stal maraging jest składnikiem umacniającym. Stale te są stosowane do budowy statków kosmicznych, w lotnictwie podwozia samolotów, konstrukcja samolotów myśliwskich, w przemyśle zbrojeniowym (lufy dział i broni palnej). Ponadto, stale maraging są istotne dla budowy maszyn i urządzeń, gdyż wykonane są z nich elementy turbin parowych, korbowody, wały napędowe samochodów wyścigowych, a również elementy wagonów kolejowych. Tytan i jego stopy świetnie nadają się do wytwarzania sprzętu sportowego, gdyż dają możliwość uzyskania dużej wytrzymałości przy możliwie najmniejszej masie wyrobu, np.: sprzęt do wspinaczek wysokogórskich, ramy rowerowe, rakiety do tenisa, narty, kije golfowe i hokejowe, a nawet sprzęt do wędkowania. Stopy tytanu występują w oprawkach okularów, dzięki czemu stają się one lekkie oraz wytrzymałe i nie powodujące alergii skórnej. Ich wadą jest jednak wysoka cena. Także w jubilerstwie znalazło się miejsce dla tytanu. Wykonuje się z niego obrączki, kolczyki, koperty i bransolety zegarków, które nie powodują reakcji alergicznych i nie niszczą się pod wpływem środowiska wodnego. Stop tytanu z aluminium i wanadem (Ti-6Al-4V) oraz stopy z innymi dodatkami spotykane są w silnikach i pokryciach samolotów (tabela 1), np. silnik Concorde. Tabela 1 Zawartość tytanu w przykładowych typach samolotów Typ Zawartość tytanu samolotu w tonach Boeing Boeing Boeing Airbus A Airbus A Airbus A Airbus A Ił ZASTOSOWANIE TYTANU W MEDYCYNIE Dużą podgrupę biomateriałów stanowią biomateriały metaliczne, do których zaliczają się: stal 316L, stop Co-Cr-Mo oraz stopy tytanu [3]. Właściwości użytkowe tych ostatnich można kształtować przez dobór i przeprowadzenie odpowiedniej obróbki powierzchniowej. Stopy tytanu najczęściej stosuje się do wykonywania trzpieni endoprotez i obejm panewek, ponieważ gwarantują lekkość, ale także wytrzymałość. 6

7 Czysty tytan (commercially pure, który zawiera niewielkie ilości takich pierwiastków jak: tlen, azot, węgiel, wodór, a w zależności od stopnia zawartości tlenu podzielono czysty tytan na cztery klasy) także może być stosowany w medycynie, szczególnie do wytwarzania warstw porowatych nanoszony na trzpienie endoprotez mocowanych bezcementowo oraz do wytwarzania implantów stomatologicznych. Tytan techniczny jest głównie stosowany w chirurgii na implanty. Na rynku dostępnych jest sześć głównych postaci tytanu cztery klasy czystego tytanu i dwa stopy, z których wykonywane są implanty: czysty tytan klasy I (cp I), czysty tytan klasy II (cp II), czysty tytan klasy III (cp III), czysty tytan klasy IV (cp IV), Ti-6Al-4V, Ti-6Al-4V (ELI extra low interstitial). Tytan klasy I, II, lub III stosuje się rzadko, głównie z powodu małej wytrzymałości mechanicznej. Najczęściej stosowanym materiałem tytanowym jest stop α+β Ti-6Al-4V zawierający 6% glinu (Al) i 4% wanadu (V), ponieważ stanowi on dobrą kompozycję właściwości takich jak: odporność na korozję, wytrzymałość i elastyczność. Implanty wykonane z tego stopu mają lepszą stabilność strukturalną niż te z czystego tytanu i mogą być wystawione na działanie większych obciążeń mechanicznych. Często wykorzystuje się ten stop w postaci ELI, która ma niższą zawartość pierwiastków międzywęzłowych żelaza, wodoru i tlenu, a dzięki temu lepszą odporność korozyjną, choć kosztem wytrzymałości. Postać ELI stosowana jest do produkcji silnie narażonych na siły zgryzowe elementów łącznikowych wszczepów, rzadziej do produkcji całych implantów. Stop ELI bywa określany również jako tytan klasy V, co mylnie sugeruje, że mamy do czynienia z czystym tytanem, a nie jego stopem. Przykłady medycznych zastosowań stopów tytanu: Protetyka dentystyczna ze względu na niskie przewodnictwo cieplne, dużą twardość, wytrzymałość mechaniczną oraz trwałość, a także brak reakcji alergicznych i odporność na korozję. Występuje możliwość leczenia zgryzu u dzieci dzięki odpowiednio wykonanym płytkom ze stopów wykazujących efekt pamięci kształtu, a zawierającym w swym składzie tytan. W stomatologii początkowo stosowano tytan przede wszystkim w formie gotowych fabrykatów (wszczepy, ćwieki kanałowe i okołomiazgowe). Gwałtowny rozwój technologii dał możliwość wykonywania z niego w warunkach laboratoryjnych większości konstrukcji protetycznych takich jak: wkłady i nakłady, korony i mosty licowane, szkielety protez częściowych, korony teleskopowe. Zastosowanie tytanowych wszczepów jako filarów protez daje możliwość odbudowy różnych braków zębowych. Sprzęt medyczny narzędzia chirurgiczne, wózki inwalidzkie, kule mogą być wykonane ze stopów tytanu. Leczenie złamań kości gdzie stosuje się stopy tytanu z Al, Nb i Ta oraz tytanu z Al i Nb (Ti-6Al-7Nb) elementy do zespalania odłamów kostnych np. wkręty. Endoprotezy stawowe, implanty zębów, kręgosłupa, "sztuczne dyski". Szczególnie implanty kręgosłupa są ważne dla naszego społeczeństwa, bowiem coraz więcej ludzi skarży się na dolegliwości z nim związane, zespoły bólowe odcinka lędźwiowego. Tam znajduje się środek ciężkości ciała człowieka i występują największe siły działające na kręgi i krążki międzykręgowe. Tytan i jego stopy spośród biomateriałów metalicznych jest obecnie najlepszym tworzywem na wszelakie implanty, posiada dobre własności mechaniczne, oraz bardzo dobrą odporność korozyjną i biokompatybilność, a w porównaniu do stali austenitycznych i stopów 7

8 kobaltu ma najniższy z nich ciężar właściwy i moduł Younga, co jest bardzo istotne w przypadku implantów. Dobra biotolerancja tytanu w środowisku żywego organizmu powoduje występowanie procesu osteointegracji, a więc następuje zrost tkanki kostnej z powierzchnią tytanowego implantu. Ponadto, tytan posiada duże powinowactwo do tlenu, co przyczynia się do tworzenia na jego powierzchni warstewki pasywnej TiO 2, która dodatkowo zabezpiecza przed korozją. Niemniej jednak wykonanie jakiegokolwiek implantu tytanowego pociąga za sobą duże nakłady finansowe, co wynika ze złożonego procesu wytwarzania. Z rozpatrywanych tu stopów produkowane są endoprotezy stawowe, kolanowe, gwoździe śródszpikowe, płytki, wkręty kostne, różnego rodzaju wyroby protetyczne (mosty) oraz wykorzystywany jest w kardiochirurgii i kardiologii zabiegowej (mechaniczna zastawka serca). Stopy tytanu które stosuje się w bioinżynierii można sklasyfikować w trzech grupach [4]: stopy jednofazowe α, stopy dwufazowe α+β, stopy jednofazowe β. Ze względu na zawartość w najpopularniejszym stopie Ti-6Al-4V (zastosowanie w chirurgii kostnej, jego nazwa handlowa to Protasul 64WF) wanadu, który uwolniony do organizmu wywołuje zaburzenia w prawidłowym funkcjonowaniu, zaczęto poszukiwać nowych tzw. bezwanadowych stopów tytanu, gdzie funkcję stabilizatorów fazy β spełniają pierwiastki akceptowalne przez organizm ludzki nawet w dużej ilości. Należą do nich: niob, tantal, oraz żelazo. Nowe stopy tytanu posiadają jeszcze wyższą odporność korozyjną, są lepiej tolerowane niż stop z wanadem oraz, oczywiście, cechują się niskim modułem Younga i dobrymi właściwościami mechanicznymi wytrzymałością zmęczeniową, twardością. Tytan i jego stopy, należą do biomateriałów długotrwałych, ponieważ ich czas przebywania w organizmie może przekroczyć nawet dwadzieścia pięć lat. W porównaniu do innych biomateriałów, stopy tytanu charakteryzują się: dobrą odpornością na korozję szczelinową, naprężeniową i ogólną w środowisku chlorków tytan oczywiście podlega zjawiskom chemicznym, w tym korozji, jednakże w znacznie mniejszym stopniu niż inne stosowane w medycynie metale; żaroodpornością (do 800 C) szczególnie w środkach utleniających; najwyższą biotolerancją spośród stosowanych obecnie biomateriałów metalicznych; korzystnym stosunkiem wytrzymałości na rozciąganie do granicy plastyczności; małą gęstością; najniższym spośród biomateriałów metalicznych modułem Younga; wysoką skłonnością do samopasywacji; właściwościami paramagnetycznymi; wysoką wytrzymałością zmęczeniową, co jest istotne w aspekcie trwałości elementów przeznaczonych do długookresowego przebywania w organizmie człowieka [5]. Obiecująco prezentują się właściwości fizyczne i biokompatybilność nowego stopu z niobem Ti-6Al-7Nb, który nie zawiera toksycznych jonów wanadu. W przypadku stopu Ti- 6Al-4V może nastąpić sytuacja, że zarówno jony tytanu jak i jony toksycznych dla organizmu metali glinu i wanadu mogą uwalniać się do okolicznych tkanek. Obecnie tendencja rynkowa wykazuje, iż producenci dążą do zwiększenia możliwości czystego tytanu klasy IV, który dzięki odpowiedniej obróbce dorówna parametrami fizycznymi stopom tytanu, a jednocześnie zachowa wysoką biozgodność i odporność na korozję. Na podstawie przeprowadzonych do tej pory badań in vitro oraz in vivo wykazano zdecydowanie większą odporność korozyjną i grubszą warstwę pasywacyjną (TiO 2 ) w przypadku czystego tytanu w porównaniu ze stopami tytanu. 8

9 Alergia na tytan występuje sporadycznie, dzięki czemu można w zasadzie bez obaw wykorzystywać jego unikalne właściwości, które czynią go materiałem wszechstronnym, wysoce biozgodnym i dają szansę opanowywania nowych obszarów zastosowania w medycynie i stomatologii pod warunkiem, że nie będzie on zawierał uczulających innych metali, a te pojawić się mogą w śladowych ilościach nawet w wyniku procesów przetwarzania. Jeśli chodzi o samą alergię na tytan, to występują drobne problemy z jej rozpoznawaniem, ponieważ brak jest ukierunkowanych na tytan testów. Skórny test płatkowy, stosowany z powodzeniem w przypadku innych alergii, nie jest odpowiedni w przypadku tytanu i sprawdza się jedynie w około 20% przypadków. 6. PODSUMOWANIE Tytan to pierwiastek nietoksyczny nawet w dość dużych dawkach i jak dotąd nie miał żadnego negatywnego wpływu na organizm ludzki. Każdego dnia człowiek spożywa w pokarmach około 0,8 mg tytanu, ale większość z tego nie jest przyswajana przez organizm. Ma on jednak tendencję do gromadzenia się w tkankach zawierających krzemionkę. Rośliny zawierają zazwyczaj około 1 ppm tytanu, choć np. skrzyp i pokrzywa mogą zawierać nawet do 80 ppm. Większość związków tytanu jest nieszkodliwych, do wyjątków należą związki z chlorem: TiCl 2, TiCl 3 i TiCl 4, które posiadają niebezpieczne własności dwuchlorek tytanu (ma postać czarnych kryształów) ulega samozapaleniu, a czterochlorek tytanu jest lotnym dymiącym się płynem. Wszystkie natomiast chlorki tytanu są żrące. Stopy tytanu charakteryzują się odpornością na korozję oraz możliwością przenoszenia dużych obciążeń. Tytan jest jednak jeszcze zbyt drogi, aby mógł być powszechnie używany np. w przeciętnych samochodach o możliwie rozsądnej cenie. Ciekły tytan reaguje z tlenem, azotem i wodorem, co stwarza trudności metalurgiczne, ale korzystne właściwości fizyczne i chemiczne dały mu zastosowanie w przemyśle, medycynie, chirurgii szczękowej, implantologii, ortodoncji i protetyce stomatologicznej. Dzięki zaobserwowanej klinicznie dobrej biotolerancji i osteointegracji, tytan i jego stopy wykorzystuje się do wytwarzania licznych elementów przydatnych w rozmaitych gałęziach medycyny. Choć ponownie wart uwagi jest aspekt ekonomiczny, że to od zamożności społeczeństwa zależy liczba wszczepianych implantów tytanowych, zarówno w Polsce jak i w innych krajach. Ponieważ tytan nie należy do grupy ferromagnetyków, pacjenci z implantami z niego wykonanymi mogą być bezpiecznie badani tomografem MRI (obrazowanie rezonansu magnetycznego). 7. LITERATURA [1] Titanium [w:] [2] Li-Chin Chuang, Chin-Hsiang Luo, Shin-hao Yang: The structure and mechanical properties of thick rutile-tio2 films using different coating treatments. Wydawnictwo Elsevier, [w:] Applied Surface Science z dnia 19 sierpnia [3] Makuch K.: Analiza zawartości tytanu w błonie śluzowej pokrywającej dwuetapowe tytanowe wszczepy śródkostne w okresie ich wgajania. Wyd. Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Poznań, [4] Materiały biomedyczne. LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH. Łódź, [w:] [5] Świeczko-Żurek B.: Ocena struktury i własności mechanicznych oraz odporności korozyjnej tworzyw metalowych na implanty dla chirurgii kostnej. Gdańsk, [w:] 9

2. Biomateriały metaliczne wykorzystywane w medycynie

2. Biomateriały metaliczne wykorzystywane w medycynie Biomateriały metaliczne Najpopularniejsza definicja biomateriału brzmi następująco: biomateriał to każda substancja inna niż lek lub kombinacja substancji syntetycznych lub naturalnych, która może być

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY SUPERTWARDE

MATERIAŁY SUPERTWARDE MATERIAŁY SUPERTWARDE Twarde i supertwarde materiały Twarde i bardzo twarde materiały są potrzebne w takich przemysłowych zastosowaniach jak szlifowanie i polerowanie, cięcie, prasowanie, synteza i badania

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Politechnika Łódzka Wydział Mechaniczny Instytut Inżynierii Materiałowej LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Ćwiczenie nr Temat: Materiały biomedyczne Łódź 2010 1. Wprowadzenie Materiał biomedyczny przeznaczony

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

Dorota Kunkel. WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej

Dorota Kunkel. WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej Dorota Kunkel Implant wszystkie przyrządy medyczne wykonywane z jednego lub więcej biomateriałów, które mogą być umiejscowione wewnątrz organizmu, jak też częściowo lub całkowicie pod powierzchnią nabłonka

Bardziej szczegółowo

LAF-Polska Bielawa 58-260, ul. Wolności 117 NIP: 882-152-92-20 REGON: 890704507 http://www.laf-polska.pl

LAF-Polska Bielawa 58-260, ul. Wolności 117 NIP: 882-152-92-20 REGON: 890704507 http://www.laf-polska.pl Podstawowe informacje o stali Stal jest stopem żelaza, węgla i innych pierwiastków stopowych o zawartości do 2,14 % węgla. W praktyce, jako stale oznacza się stopy, które najczęściej zawierają żelazo,

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: EIB-2-201-IB-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Inżynieria biomateriałów

Rok akademicki: 2015/2016 Kod: EIB-2-201-IB-s Punkty ECTS: 4. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Inżynieria biomateriałów Nazwa modułu: Biomateriały metaliczne Rok akademicki: 2015/2016 Kod: EIB-2-201-IB-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Inżynierii Biomedycznej Kierunek: Inżynieria Biomedyczna

Bardziej szczegółowo

Skład chemiczny wybranych stopów niklu do obróbki plastycznej

Skład chemiczny wybranych stopów niklu do obróbki plastycznej Stopy innych metali Stopy niklu Konstrukcyjne (monele) Oporowe (chromel, alumel, nichromy, kanthal) O szczególnych własnościach fizycznych (inwar, kowar, elinwar, permalloy) Odporne na korozję(hastelloy)

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM KOROZJI MATERIAŁÓW PROTETYCZNYCH

LABORATORIUM KOROZJI MATERIAŁÓW PROTETYCZNYCH INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ POLITECHNIKA ŁÓDZKA INSTRUKCJA DO ĆWICZEŃ LABORATORYJNYCH LABORATORIUM KOROZJI MATERIAŁÓW PROTETYCZNYCH KOROZJA W STOPACH METALI GRUPY CO-CR I NI-CR CEL ĆWICZENIA Celem

Bardziej szczegółowo

Mikrostruktura wybranych implantów stomatologicznych w mikroskopie świetlnym i skaningowym mikroskopie elektronowym

Mikrostruktura wybranych implantów stomatologicznych w mikroskopie świetlnym i skaningowym mikroskopie elektronowym WYśSZA SZKOŁA INśYNIERII DENTYSTYCZNEJ IM. PROF. MEISSNERA W USTRONIU WYDZIAŁ INśYNIERII DENTYSTYCZNEJ Mikrostruktura wybranych implantów stomatologicznych w mikroskopie świetlnym i skaningowym mikroskopie

Bardziej szczegółowo

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska

Politechnika Gdańska, Inżynieria Biomedyczna. Przedmiot: BIOMATERIAŁY. Metody pasywacji powierzchni biomateriałów. Dr inż. Agnieszka Ossowska BIOMATERIAŁY Metody pasywacji powierzchni biomateriałów Dr inż. Agnieszka Ossowska Gdańsk 2010 Korozja -Zagadnienia Podstawowe Korozja to proces niszczenia materiałów, wywołany poprzez czynniki środowiskowe,

Bardziej szczegółowo

nowości 2011r. w modelu: K-Series

nowości 2011r. w modelu: K-Series oraz firma: przedstawiają nowości 2011r. w modelu: K-Series teraz aż trzy nowe materiały do produkcji sztywnej ramy: 13 AI Aluminium 22 Ti Titanium 6 C Carbon Dane Techniczne: szerokość 340 480 mm co 20

Bardziej szczegółowo

Metody łączenia metali. rozłączne nierozłączne:

Metody łączenia metali. rozłączne nierozłączne: Metody łączenia metali rozłączne nierozłączne: Lutowanie: łączenie części metalowych za pomocą stopów, zwanych lutami, które mają niższą od lutowanych metali temperaturę topnienia. - lutowanie miękkie

Bardziej szczegółowo

STOPY Z PAMIĘCIA KSZTAŁTU

STOPY Z PAMIĘCIA KSZTAŁTU STOPY Z PAMIĘCIA KSZTAŁTU NiTi 53-57% Ni, Ti50Ni48,5Co1,5 Przemiana martenzytyczna termosprężysta: wyniku wzajemnego dopasowania sieci macierzystej i tworzącego się martenzytu zachodzi odkształcenie sprężyste.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH

LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Politechnika Łódzka Wydział Mechaniczny Instytut Inżynierii Materiałowej LABORATORIUM NAUKI O MATERIAŁACH Ćwiczenie nr 5 Temat: Stale stopowe, konstrukcyjne, narzędziowe i specjalne. Łódź 2010 1 S t r

Bardziej szczegółowo

BADANIA WYTRZYMAŁOŚCIOWE CERAMIKA A STOPY DENTYSTYCZNE W KONTEKŚCIE WYBRANYCH RODZAJÓW STOPÓW PROTETYCZNYCH

BADANIA WYTRZYMAŁOŚCIOWE CERAMIKA A STOPY DENTYSTYCZNE W KONTEKŚCIE WYBRANYCH RODZAJÓW STOPÓW PROTETYCZNYCH WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera w Ustroniu BADANIA WYTRZYMAŁOŚCIOWE CERAMIKA A STOPY DENTYSTYCZNE W KONTEKŚCIE WYBRANYCH RODZAJÓW STOPÓW PROTETYCZNYCH CEL PRACY Celem pracy było

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁ ELWOM 25. Mikrostruktura kompozytu W-Cu25: ciemne obszary miedzi na tle jasnego szkieletu wolframowego; pow. 250x.

MATERIAŁ ELWOM 25. Mikrostruktura kompozytu W-Cu25: ciemne obszary miedzi na tle jasnego szkieletu wolframowego; pow. 250x. MATERIAŁ ELWOM 25.! ELWOM 25 jest dwufazowym materiałem kompozytowym wolfram-miedź, przeznaczonym do obróbki elektroerozyjnej węglików spiekanych. Kompozyt ten jest wykonany z drobnoziarnistego proszku

Bardziej szczegółowo

BIOTRIBOLOGIA I APLIKACJE MEDYCZNE

BIOTRIBOLOGIA I APLIKACJE MEDYCZNE 4-2003 T R I B O L O G I A 155 Monika Gierzyńska - Dolna BIOTRIBOLOGIA I APLIKACJE MEDYCZNE BIOTRIBOLOGY AND MEDICAL APPLICATION Słowa kluczowe: endoprotezy, biomateriały, zużycie, obróbka powierzchniowa

Bardziej szczegółowo

Nowa technologia - Cynkowanie termodyfuzyjne. Ul. Bliska 18 43-430 Skoczów Harbutowice +48 33 8532418 jet@cynkowanie.com www.cynkowanie.

Nowa technologia - Cynkowanie termodyfuzyjne. Ul. Bliska 18 43-430 Skoczów Harbutowice +48 33 8532418 jet@cynkowanie.com www.cynkowanie. Nowa technologia - termodyfuzyjne Ul. Bliska 18 43-430 Skoczów Harbutowice +48 33 8532418 jet@cynkowanie.com www.cynkowanie.com Nowa technologia cynkowanie termodyfuzyjne Pragniemy zaprezentować nowe rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

SZKŁO LABORATORYJNE. SZKŁO LABORATORYJNE (wg składu chemicznego): Szkło sodowo - wapniowe (laboratoryjne zwykłe)

SZKŁO LABORATORYJNE. SZKŁO LABORATORYJNE (wg składu chemicznego): Szkło sodowo - wapniowe (laboratoryjne zwykłe) SZKŁO LABORATORYJNE SZKŁO LABORATORYJNE (wg składu chemicznego): Szkło sodowo - wapniowe (laboratoryjne zwykłe) To połączenie tlenków: 13 20% tlenków alkalicznych, 6 12% tlenków grupy RO, 0,5 6% Al 2O

Bardziej szczegółowo

Zakład Chemii Medycznej PUM. Metale w stomatologii

Zakład Chemii Medycznej PUM. Metale w stomatologii Zakład Chemii Medycznej PUM Metale w stomatologii 1 Właściwości metali Metale zazwyczaj są: twarde, połyskliwe, mają dużą gęstość zależną od masy atomowej pierwiastka i typu struktury krystalicznej, która

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH.. - należy podać schemat obliczeń (skąd się biorą konkretne podstawienia do wzorów?)

PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH.. - należy podać schemat obliczeń (skąd się biorą konkretne podstawienia do wzorów?) Korozja chemiczna PODSTAWY OBLICZEŃ CHEMICZNYCH.. - należy podać schemat obliczeń (skąd się biorą konkretne podstawienia do wzorów?) 1. Co to jest stężenie molowe? (co reprezentuje jednostka/ metoda obliczania/

Bardziej szczegółowo

Wykonywanie elementów metalowych metodą DMLS

Wykonywanie elementów metalowych metodą DMLS Wykonywanie elementów metalowych metodą DMLS Dominik Wyszyński, Maria Chuchro Zakład Niekonwencjonalnych Technologii Produkcyjnych Instytut Zaawansowanych Technologii Wytwarzania w Krakowie Definicja Spiekania

Bardziej szczegółowo

PL 178509 B1 (13) B1. (51) IntCl6: C23C 8/26. (54) Sposób obróbki cieplno-chemicznej części ze stali nierdzewnej

PL 178509 B1 (13) B1. (51) IntCl6: C23C 8/26. (54) Sposób obróbki cieplno-chemicznej części ze stali nierdzewnej RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 178509 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 305287 (22) Data zgłoszenia: 03.10.1994 (51) IntCl6: C23C 8/26 (54)

Bardziej szczegółowo

Stal - definicja Stal

Stal - definicja Stal \ Stal - definicja Stal stop żelaza z węglem,plastycznie obrobiony i obrabialny cieplnie o zawartości węgla nieprzekraczającej 2,11% co odpowiada granicznej rozpuszczalności węgla w żelazie (dla stali

Bardziej szczegółowo

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne

1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1. PODSTAWOWE PRAWA I POJĘCIA CHEMICZNE 5 1. Podstawowe prawa i pojęcia chemiczne 1.1. Wyraź w gramach masę: a. jednego atomu żelaza, b. jednej cząsteczki kwasu siarkowego. Odp. 9,3 10 23 g; 1,6 10 22

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 02.05.2005 05747547.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 02.05.2005 05747547. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 1747298 (13) T3 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 02.05.2005 05747547.7 (51) Int. Cl. C22C14/00 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

BIOMATERIAŁY. Definicje, kryteria jakości, metody badań

BIOMATERIAŁY. Definicje, kryteria jakości, metody badań BIOMATERIAŁY Definicje, kryteria jakości, metody badań Definicja wg European Society for Biomaterials Substancja inna niż lek lub kombinacja substancji syntetycznych lub naturalnych, która może być użyta

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 342 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13, Data wydania: 22 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

CHEMIA. symbol nazwa grupowania wyjątki. Produkcja masy włóknistej. Produkcja papieru i tektury

CHEMIA. symbol nazwa grupowania wyjątki. Produkcja masy włóknistej. Produkcja papieru i tektury CHEMIA symbol nazwa grupowania wyjątki 17.11.Z 17.12.Z Produkcja masy włóknistej Produkcja papieru i tektury 17.21.Z 19.10.Z Produkcja papieru falistego i tektury falistej oraz opakowań z papieru i tektury

Bardziej szczegółowo

Newsletter nr 6/01/2005

Newsletter nr 6/01/2005 Newsletter nr 6/01/2005 Dlaczego stal nierdzewna jest odporna na korozję? (część II) Stalami nazywamy techniczne stopy żelaza z węglem i z innymi pierwiastkami, zawierające do 2 % węgla (symbol chemiczny

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY STOSOWANE NA POWŁOKI PRZECIWZUŻYCIOWE

MATERIAŁY STOSOWANE NA POWŁOKI PRZECIWZUŻYCIOWE MATERIAŁY STOSOWANE NA POWŁOKI PRZECIWZUŻYCIOWE PAWEŁ URBAŃCZYK Streszczenie: W artykule przedstawiono klasyfikację materiałów stosowanych na powłoki przeciwzużyciowe. Przeanalizowano właściwości fizyczne

Bardziej szczegółowo

LASEROWA OBRÓBKA MATERIAŁÓW

LASEROWA OBRÓBKA MATERIAŁÓW LASEROWA OBRÓBKA MATERIAŁÓW Promieniowanie laserowe umożliwia wykonanie wielu dokładnych operacji technologicznych na różnych materiałach: o trudno obrabialnych takich jak diamenty, metale twarde, o miękkie

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

BADANIA PÓL NAPRĘśEŃ W IMPLANTACH TYTANOWYCH METODAMI EBSD/SEM. Klaudia Radomska

BADANIA PÓL NAPRĘśEŃ W IMPLANTACH TYTANOWYCH METODAMI EBSD/SEM. Klaudia Radomska WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera w Ustroniu Wydział InŜynierii Dentystycznej BADANIA PÓL NAPRĘśEŃ W IMPLANTACH TYTANOWYCH METODAMI EBSD/SEM Klaudia Radomska Praca dyplomowa napisana

Bardziej szczegółowo

WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera

WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera ANALIZA POŁĄCZENIA WARSTW CERAMICZNYCH Z PODBUDOWĄ METALOWĄ Promotor: Prof. zw. dr hab. n. tech. MACIEJ HAJDUGA Tadeusz Zdziech CEL PRACY Celem

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185228

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185228 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 185228 (21) Numer zgłoszenia: 331212 ( 13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 04.07.1997 (86) Data i numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

Badania właściwości zmęczeniowych bimetalu stal S355J2- tytan Grade 1

Badania właściwości zmęczeniowych bimetalu stal S355J2- tytan Grade 1 Badania właściwości zmęczeniowych bimetalu stal S355J2- tytan Grade 1 ALEKSANDER KAROLCZUK a) MATEUSZ KOWALSKI a) a) Wydział Mechaniczny Politechniki Opolskiej, Opole 1 I. Wprowadzenie 1. Technologia zgrzewania

Bardziej szczegółowo

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych

Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Materiały budowlane - systematyka i uwarunkowania właściwości użytkowych Kompozyty Większość materiałów budowlanych to materiały złożone tzw. KOMPOZYTY składające się z co najmniej dwóch składników występujących

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2584058. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 21.10.2011 11186244.

(12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2584058. (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 21.10.2011 11186244. RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) TŁUMACZENIE PATENTU EUROPEJSKIEGO (19) PL (11) PL/EP 2584058 (96) Data i numer zgłoszenia patentu europejskiego: 21.10.2011 11186244.7 (13) (51) T3 Int.Cl. C22C 38/40 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Co to jest stal nierdzewna? Fe Cr > 10,5% C < 1,2%

Co to jest stal nierdzewna? Fe Cr > 10,5% C < 1,2% Cr > 10,5% C < 1,2% Co to jest stal nierdzewna? Stop żelaza zawierający 10,5% chromu i 1,2% węgla - pierwiastki, przyczyniające się do powstania warstwy wierzchniej (pasywnej) o skłonności do samoczynnego

Bardziej szczegółowo

2012-03-21. Charakterystyka składników - ŻELAZO Duże rozpowszechnienie w przyrodzie ok. 5% w skorupie ziemskiej. Rudy żelaza:

2012-03-21. Charakterystyka składników - ŻELAZO Duże rozpowszechnienie w przyrodzie ok. 5% w skorupie ziemskiej. Rudy żelaza: WYKRES RÓWNOWAGI FAZOWEJ STOPÓW Fe -C Zakres tematyczny 1 Charakterystyka składników - ŻELAZO Duże rozpowszechnienie w przyrodzie ok. 5% w skorupie ziemskiej Rudy żelaza: MAGNETYT - Fe 3 O 4 (ok. 72% mas.

Bardziej szczegółowo

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna.

Litowce i berylowce- lekcja powtórzeniowa, doświadczalna. Doświadczenie 1 Tytuł: Badanie właściwości sodu Odczynnik: Sód metaliczny Szkiełko zegarkowe Metal lekki o srebrzystej barwie Ma metaliczny połysk Jest bardzo miękki, można kroić go nożem Inne właściwości

Bardziej szczegółowo

Laboratorium Ochrony przed Korozją. Ćw. 9: ANODOWE OKSYDOWANIEALUMINIUM

Laboratorium Ochrony przed Korozją. Ćw. 9: ANODOWE OKSYDOWANIEALUMINIUM Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica Wydział Inżynierii Materiałowej i Ceramiki Katedra Fizykochemii i Modelowania Procesów Laboratorium Ochrony przed Korozją Ćw. 9: ANODOWE OKSYDOWANIEALUMINIUM

Bardziej szczegółowo

PRELIMINARY BROCHURE CORRAX. A stainless precipitation hardening steel

PRELIMINARY BROCHURE CORRAX. A stainless precipitation hardening steel PRELIMINARY BROCHURE CORRAX A stainless precipitation hardening steel Ogólne dane Właściwości W porównaniu do konwencjonalnych narzędziowych odpornych na korozję, CORRAX posiada następujące zalety: Szeroki

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa. Materiały, zastosowanie i właściwości

FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa. Materiały, zastosowanie i właściwości - Ceramika Tlenkowa Materiały, zastosowanie i właściwości Grupy i obszary zastosowania 02 03 Materiały i typowe zastosowania 04 05 Właściwości materiału 06 07 Grupy i obszary zastosowania - Ceramika Tlenkowa

Bardziej szczegółowo

Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę

Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę Przemieszczanie. Docierać do celu oszczędzając przyrodę Tworzywo sztuczne stosowane jako materiał konstrukcyjny wytycza nowe wzorce Mobilność to istotny element gospodarki i sposobu spędzania wolnego czasu

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa

FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa FRIALIT -DEGUSSIT Ceramika Tlenkowa FRIALIT jest stosowany wszędzie tam gdzie metal i plastik ma swoje ograniczenia. Ceramika specjalna FRIALIT jest niezwykle odporna na wysoką temperaturę, korozję środków

Bardziej szczegółowo

Technologia obróbki cieplnej. Grzanie i ośrodki grzejne

Technologia obróbki cieplnej. Grzanie i ośrodki grzejne Technologia obróbki cieplnej Grzanie i ośrodki grzejne Grzanie: nagrzewanie i wygrzewanie Dobór czasu grzania Rodzaje ośrodków grzejnych Powietrze Ośrodki gazowe Złoża fluidalne Kąpiele solne: sole chlorkowe

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

FRIATEC AG. Ceramics Division FRIDURIT FRIALIT-DEGUSSIT

FRIATEC AG. Ceramics Division FRIDURIT FRIALIT-DEGUSSIT FRIATEC AG Ceramics Division FRIDURIT FRIALIT-DEGUSSIT FRIALIT-DEGUSSIT Ceramika tlenkowa Budowa dla klienta konkretnego rozwiązania osiąga się poprzez zespół doświadczonych inżynierów i techników w Zakładzie

Bardziej szczegółowo

Powtórzenie wiadomości z kl. I

Powtórzenie wiadomości z kl. I Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Powtórzenie wiadomości z kl. I Na początku kl. I po kilku lekcjach przypominających materiał w każdej klasie przeprowadzam mini konkurs chemiczny.

Bardziej szczegółowo

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA

Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Materiałoznawstwo optyczne CERAMIKA OPTYCZNA Szkło optyczne i fotoniczne, A. Szwedowski, R. Romaniuk, WNT, 2009 POLIKRYSZTAŁY - ciała stałe o drobnoziarnistej strukturze, które są złożone z wielkiej liczby

Bardziej szczegółowo

MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI)

MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI) MATERIAŁY SPIEKANE (SPIEKI) Metalurgia proszków jest dziedziną techniki, obejmującą metody wytwarzania proszków metali lub ich mieszanin z proszkami niemetali oraz otrzymywania wyrobów z tych proszków

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O

Zadanie 2. (1 pkt) Uzupełnij tabelę, wpisując wzory sumaryczne tlenków w odpowiednie kolumny. CrO CO 2 Fe 2 O 3 BaO SO 3 NO Cu 2 O Test maturalny Chemia ogólna i nieorganiczna Zadanie 1. (1 pkt) Uzupełnij zdania. Pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 16 znajduje się w.... grupie i. okresie układu okresowego pierwiastków chemicznych,

Bardziej szczegółowo

Schemat obróbki nożami tokarskimi. Oznaczenia noży tokarskich wg ISO, PN, DIN, F, Gost. ISO 2 NNZc-d 4972 302 2102. Nóż wygięty ISO 243 ISO 514.

Schemat obróbki nożami tokarskimi. Oznaczenia noży tokarskich wg ISO, PN, DIN, F, Gost. ISO 2 NNZc-d 4972 302 2102. Nóż wygięty ISO 243 ISO 514. Schemat obróbki nożami tokarskimi Oznaczenia noży tokarskich wg ISO, PN, DIN, F, Gost ISO 243 Nóż ISO 514 PN / M-58352 DIN F GOST (PN / M-58355) ISO 1 NNZa-b 4971 301 2100 Nóż prosty ISO 2 NNZc-d 4972

Bardziej szczegółowo

LASEROWA OBRÓBKA MATERIAŁÓW

LASEROWA OBRÓBKA MATERIAŁÓW LASEROWA OBRÓBKA MATERIAŁÓW Cechy laserowych operacji technologicznych Promieniowanie laserowe umożliwia wykonanie wielu dokładnych operacji technologicznych Na różnych materiałach: o Trudno obrabialnych

Bardziej szczegółowo

KARTA CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU

KARTA CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU KARTA CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU 1. IDENTYFIKACJA PRODUKTU. Nazwa produktu: Zestaw wyrobów do wykonywania dekoracyjnych sufitów napinanych. Zastosowanie: Sufit napinany do osłony dolnej powierzchni stropów

Bardziej szczegółowo

Liczba godzin/tydzień:

Liczba godzin/tydzień: Nazwa przedmiotu: Zaawansowane procesy pirometalurgiczne Advanced pyrometallurgical processes Kierunek Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Management and manufacture engineering Rodzaj przedmiotu: Poziom

Bardziej szczegółowo

Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB

Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB Wybrane przykłady zastosowania materiałów ceramicznych Prof. dr hab. Krzysztof Szamałek Sekretarz naukowy ICiMB Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego i Budżetu Państwa Rozwój wykorzystania

Bardziej szczegółowo

Analiza wybranych własności użytkowych instrumentarium chirurgicznego

Analiza wybranych własności użytkowych instrumentarium chirurgicznego Analiza wybranych własności użytkowych instrumentarium chirurgicznego Witold Walke, Zbigniew Paszenda Katedra Biomateriałów i Inżynierii Wyrobów Medycznych Wydział Inżynierii Biomedycznej, Politechnika

Bardziej szczegółowo

Promotor: prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ratajski. Jarosław Rochowicz. Wydział Mechaniczny Politechnika Koszalińska

Promotor: prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ratajski. Jarosław Rochowicz. Wydział Mechaniczny Politechnika Koszalińska Promotor: prof. nadzw. dr hab. Jerzy Ratajski Jarosław Rochowicz Wydział Mechaniczny Politechnika Koszalińska Praca magisterska Wpływ napięcia podłoża na właściwości mechaniczne powłok CrCN nanoszonych

Bardziej szczegółowo

3.5. Biomateriały stosowane w stomatologii.

3.5. Biomateriały stosowane w stomatologii. JAROSŁAW RAMS Rozdział pracy dyplomowej Materiały konstrukcyjne stosowane w medycynie. Autorzy: Grzegorz Kisman, Grzegorz Mazurkiewicz Promotor: mgr inż.. Jarosław Rams 3.5. Biomateriały stosowane w stomatologii.

Bardziej szczegółowo

Nierdzewna stal ferrytyczna

Nierdzewna stal ferrytyczna Nierdzewna stal ferrytyczna Wygórowane ceny niklu, głównego składnika stopowego najpopularniejszcych stali nierdzewnych - austenitycznych (ok. 8 % w składzie chemicznym), doprowadziły do znacznego wzrostu

Bardziej szczegółowo

Technologia ceramiki: -zaawansowanej -ogniotrwałej Jerzy Lis, Dariusz Kata Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych

Technologia ceramiki: -zaawansowanej -ogniotrwałej Jerzy Lis, Dariusz Kata Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych Technologia szkła i ceramiki Technologia ceramiki: -zaawansowanej -ogniotrwałej Jerzy Lis, Dariusz Kata Katedra Technologii Ceramiki i Materiałów Ogniotrwałych PODSTAWOWE IMANENTNE WŁAŚCIWOŚCI TWORZYW

Bardziej szczegółowo

matowy, półpołysk 12 miesięcy w oryginalnych opakowaniach, w suchych pomieszczeniach w temperaturze 10 35 C

matowy, półpołysk 12 miesięcy w oryginalnych opakowaniach, w suchych pomieszczeniach w temperaturze 10 35 C VULMKORIZ-R RF PRZYJAZNE ŚRODOWISKU ROZCIEŃCZALNE W WODZIE DLA ŚRODOWISKA NATURALNEGO NIESZKODLIWE DLA ZDROWIA Opis produktu: to jednoskładnikowa, wodorozcieńczalna farba antykorozyjna do pokryć dachowych,

Bardziej szczegółowo

PL 214534 B1. POLITECHNIKA POZNAŃSKA, Poznań, PL 11.10.2010 BUP 21/10. MIECZYSŁAW JURCZYK, Poznań, PL MACIEJ TULIŃSKI, Poznań, PL 30.08.

PL 214534 B1. POLITECHNIKA POZNAŃSKA, Poznań, PL 11.10.2010 BUP 21/10. MIECZYSŁAW JURCZYK, Poznań, PL MACIEJ TULIŃSKI, Poznań, PL 30.08. PL 214534 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 214534 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 387724 (22) Data zgłoszenia: 06.04.2009 (51) Int.Cl.

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ PŁ LABORATORIUM TECHNOLOGII POWŁOK OCHRONNYCH ĆWICZENIE 1 POWŁOKI KONWERSYJNE-TECHNOLOGIE NANOSZENIA

INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ PŁ LABORATORIUM TECHNOLOGII POWŁOK OCHRONNYCH ĆWICZENIE 1 POWŁOKI KONWERSYJNE-TECHNOLOGIE NANOSZENIA INSTYTUT INŻYNIERII MATERIAŁOWEJ PŁ LABORATORIUM TECHNOLOGII POWŁOK OCHRONNYCH ĆWICZENIE 1 POWŁOKI KONWERSYJNE-TECHNOLOGIE NANOSZENIA WSTĘP TEORETYCZNY Powłoki konwersyjne tworzą się na powierzchni metalu

Bardziej szczegółowo

TYTANOWE ODLEWY PRECYZYJNE W ZASTOSOWANIU NA IMPLANTY - WPROWADZENIE

TYTANOWE ODLEWY PRECYZYJNE W ZASTOSOWANIU NA IMPLANTY - WPROWADZENIE 122/18 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 18 (2/2) ARCHIVES OF FOUNDRY Year 2006, Volume 6, N o 18 (2/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 TYTANOWE ODLEWY PRECYZYJNE W ZASTOSOWANIU NA IMPLANTY -

Bardziej szczegółowo

Cennik. 3. Konsultacja z ustaleniem planu leczenia bezpłatnie. 5. Wypełnienie światłoutwardzalne na I powierzchni 110 zł

Cennik. 3. Konsultacja z ustaleniem planu leczenia bezpłatnie. 5. Wypełnienie światłoutwardzalne na I powierzchni 110 zł Cennik Stomatologia 1. Przegląd stanu uzębienia bezpłatnie 2. Przegląd stanu uzębienia z zewnątrzustnym zdjęciem panoramicznym (diagnoza wsparta specjalistycznym programem do wykrywania próchnicy międzyzębowej

Bardziej szczegółowo

Biodegradowalne stopy magnezu do zastosowań biomedycznych

Biodegradowalne stopy magnezu do zastosowań biomedycznych Biodegradowalne stopy magnezu do zastosowań biomedycznych mgr inż. Katarzyna Kubok Promotor: Prof. PAN, dr hab. Lidia Lityńska Dobrzyńska Promotor pomocniczy: dr Anna Wierzbicka - Miernik Historia biodegradowalnych

Bardziej szczegółowo

POLSKI 100% BIAŁY. Bezmetalowe podbudowy wykonane z najwyższej jakości cyrkonu

POLSKI 100% BIAŁY. Bezmetalowe podbudowy wykonane z najwyższej jakości cyrkonu POLSKI 100% BIAŁY Bezmetalowe podbudowy wykonane z najwyższej jakości cyrkonu 100% BIAŁY Cyrkon jest najstarszym i najczęściej występującym w skorupie ziemskiej minerałem. Jest on podstawą do wytworzenia

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. Przeprowadzono następujące doświadczenie: Wyjaśnij przebieg tego doświadczenia. Zadanie: 3. Zadanie: 4

Zadanie 2. Przeprowadzono następujące doświadczenie: Wyjaśnij przebieg tego doświadczenia. Zadanie: 3. Zadanie: 4 Zadanie: 1 Do niebieskiego, wodnego roztworu soli miedzi wrzucono żelazny gwóźdź i odstawiono na pewien czas. Opisz zmiany zachodzące w wyglądzie: roztworu żelaznego gwoździa Zadanie 2. Przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

PN-EN 1708-1:2010 Spawanie. Szczegóły podstawowych złączy spawanych w stali. Część 1: Elementy ciśnieniowe (oryg.) Zastępuje: PN-EN 1708-1:2002

PN-EN 1708-1:2010 Spawanie. Szczegóły podstawowych złączy spawanych w stali. Część 1: Elementy ciśnieniowe (oryg.) Zastępuje: PN-EN 1708-1:2002 PN-EN 1708-1:2010 Spawanie. Szczegóły podstawowych złączy spawanych w stali. Część 1: Elementy ciśnieniowe (oryg.) Zastępuje: PN-EN 1708-1:2002 PN-EN 10028-1+A1:2010 Wyroby płaskie ze stali na urządzenia

Bardziej szczegółowo

Natryskowe systemy uszczelniające oraz powłoki poliuretanowo-betonowe. Rafał Błaszczyk 6-7.03.2014 Tarnowo Podgórne

Natryskowe systemy uszczelniające oraz powłoki poliuretanowo-betonowe. Rafał Błaszczyk 6-7.03.2014 Tarnowo Podgórne Natryskowe systemy uszczelniające oraz powłoki poliuretanowo-betonowe Rafał Błaszczyk 6-7.03.2014 Tarnowo Podgórne Masterseal Membrany Natryskowe Masterseal to systemy żywic polimocznikowych i poliuretanowych

Bardziej szczegółowo

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję

Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję Emisja substancji o działaniu rakotwórczym przy spawaniu niskoenergetycznymi metodami łukowymi stali odpornych na korozję dr inż. Jolanta Matusiak mgr inż. Joanna Wyciślik Chrom występuje w pyle powstającym

Bardziej szczegółowo

STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego STALE STOPOWE KONSTRUKCYJNE Ważniejsze grupy stali: stale spawalne o podwyższonej

Bardziej szczegółowo

litowce -Występowanie i otrzymywanie potasu -Właściwości fizyczne i chemiczne potasu -Ważniejsze związki potasu

litowce -Występowanie i otrzymywanie potasu -Właściwości fizyczne i chemiczne potasu -Ważniejsze związki potasu Litowce potas i pozostałe litowce -Występowanie i otrzymywanie potasu -Właściwości fizyczne i chemiczne potasu -Ważniejsze związki potasu Występowanie potasu i otrzymywanie Występowanie: występuje wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej

Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Materiały pomocnicze do przedmiotu Chemia I dla studentów studiów I stopnia Inżynierii Materiałowej Opracowali: Jarosław Chojnacki i Łukasz Ponikiewski, Wydział Chemiczny, Politechnika Gdaoska, Gdaosk

Bardziej szczegółowo

ZAPP MEDICAL ALLOYS TECHNIKA MEDYCZNA

ZAPP MEDICAL ALLOYS TECHNIKA MEDYCZNA ZAPP MEDICAL ALLOYS TECHNIKA MEDYCZNA ZAPP MEDICAL ALLOYS STRONA 3/12 ZAPP MEDICAL ALLOYS LOGISTYKA I JAKOŚĆ CERTYFIKAT ISO 9001 LOGISTYKA Rozbudowana sieć dystrybucji i logistyki całej grupy Zapp gwarantuje

Bardziej szczegółowo

Metoda Elementów Skooczonych

Metoda Elementów Skooczonych Metoda Elementów Skooczonych Temat: Technologia wodorowa Prowadzący dr hab. Tomasz Stręk Wykonali Bartosz Wabioski Adam Karolewicz Wodór - wstęp W dzisiejszych czasach Wodór jest powszechnie uważany za

Bardziej szczegółowo

Narzędzia do toczenia poprzecznego

Narzędzia do toczenia poprzecznego Dragonskin 1335 / HCN1345 - toczenie stali 1335 i HCN1345 to nowe rodzaje powłok Dragonskin, jakie WNT wprowadza na rynek. Powłoka 1335 różni się od konkurencji nie tylko optycznie. Także jej wydajność

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII

ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII ARKUSZ 1 POWTÓRZENIE DO EGZAMINU Z CHEMII Zadanie 1. Na rysunku przedstawiono fragment układu okresowego pierwiastków. Dokoocz zdania tak aby były prawdziwe. Wiązanie jonowe występuje w związku chemicznym

Bardziej szczegółowo

Spawanie w osłonie gazów obojętnych jest jednym z najważniejszych sposobów łączenia:

Spawanie w osłonie gazów obojętnych jest jednym z najważniejszych sposobów łączenia: Historia firmy SPINEX SPINKIEWICZ zaczyna się w 1990 roku po prostu od wolframu. Także dziś wolfram oraz inne wysokotopliwe metale jak molibden, tantal, niob, chrom oraz ich stopy stanowią bazę programu

Bardziej szczegółowo

Cynkowanie ogniowe chroni stal przed korozją. Warunki elementu konstrukcji

Cynkowanie ogniowe chroni stal przed korozją. Warunki elementu konstrukcji Ś ą Część 1 str. 1/ 9 Cynkowanie ogniowe chroni stal przed korozją Skuteczność ochrony antykorozyjnej oraz czas trwania tej ochrony zaleŝą od róŝnych czynników Warunki środowiskowe Wilgotność Zawartość

Bardziej szczegółowo

PL 218025 B1. POLITECHNIKA POZNAŃSKA, Poznań, PL 19.12.2011 BUP 26/11. JULIUSZ PERNAK, Poznań, PL BEATA CZARNECKA, Poznań, PL ANNA PERNAK, Poznań, PL

PL 218025 B1. POLITECHNIKA POZNAŃSKA, Poznań, PL 19.12.2011 BUP 26/11. JULIUSZ PERNAK, Poznań, PL BEATA CZARNECKA, Poznań, PL ANNA PERNAK, Poznań, PL PL 218025 B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 218025 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 391493 (51) Int.Cl. A61K 6/027 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia:

Bardziej szczegółowo

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:...

Zn + S ZnS Utleniacz:... Reduktor:... Zadanie: 1 Spaliny wydostające się z rur wydechowych samochodów zawierają znaczne ilości tlenku węgla(ii) i tlenku azotu(ii). Gazy te są bardzo toksyczne i dlatego w aktualnie produkowanych samochodach

Bardziej szczegółowo

Nowoczesne stale bainityczne

Nowoczesne stale bainityczne Nowoczesne stale bainityczne Klasyfikacja, projektowanie, mikrostruktura, właściwości oraz przykłady zastosowania Wykład opracował: dr hab. inż. Zdzisław Ławrynowicz, prof. nadzw. UTP Zakład Inżynierii

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Keep it simple and safe. take five Zalety wyliczone na pięciu palcach

Keep it simple and safe. take five Zalety wyliczone na pięciu palcach Keep it simple and safe. take five Zalety wyliczone na pięciu palcach take Klasyczne stopy szlachetne Duceram Kiss Uniwersalne stopy szlachetne i nieszlachetne oraz ceramika prasowana Duceragold Kiss Stopy

Bardziej szczegółowo

Nauka przez obserwacje - Badanie wpływu różnych czynników na szybkość procesu. korozji

Nauka przez obserwacje - Badanie wpływu różnych czynników na szybkość procesu. korozji Nauka przez obserwacje - Badanie wpływu różnych czynników na szybkość procesu korozji KOROZJA to procesy stopniowego niszczenia materiałów, zachodzące między ich powierzchnią i otaczającym środowiskiem.

Bardziej szczegółowo

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis

Nauka o Materiałach. Wykład XI. Właściwości cieplne. Jerzy Lis Nauka o Materiałach Wykład XI Właściwości cieplne Jerzy Lis Nauka o Materiałach Treść wykładu: 1. Stabilność termiczna materiałów 2. Pełzanie wysokotemperaturowe 3. Przewodnictwo cieplne 4. Rozszerzalność

Bardziej szczegółowo

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I

XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I Katowice, 16.12.2009 XXI Regionalny Konkurs Młody Chemik FINAŁ część I ZADANIE 1. KRZYśÓWKA ZWIĄZKI WĘGLA I WODORU (9 punktów) RozwiąŜ krzyŝówkę. Litery z wyszczególnionych pól utworzą hasło nazwę węglowodoru:

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA SZTUCZNE. Tworzywa sztuczne - co to takiego?

TWORZYWA SZTUCZNE. Tworzywa sztuczne - co to takiego? TWORZYWA SZTUCZNE Tworzywa sztuczne - co to takiego? To materiały składające się z polimerów syntetycznych (wytworzonych sztucznie przez człowieka i nie występujących w naturze) lub zmodyfikowanych polimerów

Bardziej szczegółowo

Wrocław dn. 18 listopada 2005 roku

Wrocław dn. 18 listopada 2005 roku Piotr Chojnacki IV rok, informatyka chemiczna Liceum Ogólnokształcące Nr I we Wrocławiu Wrocław dn. 18 listopada 2005 roku Temat lekcji: Zjawisko korozji elektrochemicznej. Cel ogólny lekcji: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu. Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach

Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu. Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach Akademia Morska w Szczecinie Instytut InŜynierii Transportu Zakład Techniki Transportu Instrukcja do ćwiczeń laboratoryjnych z przedmiotów Materiałoznawstwo i Nauka o materiałach Wpływ róŝnych rodzajów

Bardziej szczegółowo