Rozdzia³ I Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas: krótki przewodnik dla u ytkowników Zrozumieæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdzia³ I Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas: krótki przewodnik dla u ytkowników Zrozumieæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka"

Transkrypt

1

2

3 Spis treœci Przedmowa do wydania polskiego... 6 Podziêkowania... 8 Przedmowa Sekretarza Generalnego Rady Europy do polskiej wersji Kompasu... 9 Wstêp Rozdzia³ I Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas: krótki przewodnik dla u ytkowników Zrozumieæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka Czym jest edukacja na rzecz praw cz³owieka? Rezultaty edukacji na rzecz praw cz³owieka Wiedza, umiejêtnoœci i postawy Ca³oœciowe podejœcie Edukacja na rzecz praw cz³owieka w pracy z m³odzie ¹ Edukacja formalna i nieformalna Edukacja na rzecz praw cz³owieka jako punkt wyjœcia do dzia³ania Miêdzynarodowe poparcie dla edukacji na rzecz praw cz³owieka Edukacja na rzecz praw cz³owieka i inne zakresy edukacyjne Œwiat praw cz³owieka Czym jest zagadnienie praw cz³owieka? Zagadnienia poruszone w tej publikacji Edukacja obywatelska Edukacja osobista i spo³eczna Edukacja globalna Edukacja miêdzykulturowa Edukacja na rzecz rozwoju Edukacja na rzecz œrodowiska naturalnego Edukacja na rzecz pokoju Edukacja prawna Korzystanie z Kompasu wca³ejeuropie Czym jest Europa i jak jest postrzegana? Ksi¹ ka dla Europy? Europejskie marzenie Praca z m³odzie ¹ i reprezentacja m³odzie y Konwencja o Prawach Dziecka Proces opracowywania ksi¹ ki Korzystanie z przewodnika w ró nych jêzykach i kontekstach kulturowych Jak korzystaæ z Kompasu? Jak pracowaæ z przewodnikiem Podejœcia edukacyjne Najczêœciej zadawane pytania na temat edukacji na rzecz praw cz³owieka Wskazówki dla u ytkowników Wskazówki dla osób prowadz¹cych æwiczenia Praca w grupie Techniki pracy grupowej Ogólne wskazówki dotycz¹ce przeprowadzania æwiczeñ Kiedy æwiczenie nie idzie tak, jak zaplanowaliœcie Radzenie sobie z konfliktami wewn¹trz grupy Kilka metod i technik wspierania pracy grupowej Metody i techniki rozwijania umiejêtnoœci dyskutowania Metody i techniki rozwijania umiejêtnoœci wspólnego podejmowania decyzji Æwiczenia podsumowuj¹ce

4 Spis treœci Rozdzia³ 2 49 Praktycznych æwiczeñ i metod edukacji na rzecz praw cz³owieka Lista æwiczeñ Bariera jêzykowa Bingo praw Bohaterki i bohaterowie Czy mamy inne wyjœcie? Czy mogê wejœæ? Doskona³y œwiat Dostêp do leków Droga do Krainy Równoœci Edukacja dla wszystkich? Elektrownia G³osowaæ czy nie g³osowaæ? Historia Aszika Horoskop ubóstwa Kim ja jesteœmy? Krok naprzód Makah i wielorybnictwo Minutkê! Narysuj s³owo Nasze przysz³e losy Niech g³os ka dego bêdzie wys³uchany Obroñcy praw Odegraj scenkê Ogród z dnia na dzieñ Opowieœæ o dwóch miastach Pieni¹dze do wydania Pierwsza strona Po której stronie stoisz? Porozmawiajmy o seksie! Posiedzenie zwi¹zków zawodowych Praca i dzieci Prawa dzieci Przemoc w moim yciu Ró ne p³ace Sieæ ycia Si³a Internetu S³owniczek globalizacji Sport dla wszystkich Sprawy domowe Uwaga, wszystko widzimy! W odpowiedzi na rasizm Walka o maj¹tek i w³adzê Wiêzy wspó³pracy Wszyscy równi wszyscy ró ni Wybory Zabawy z obrazkami Zagraj! Zanim nastanie jutro Zobacz mo liwoœæ Kalendarz praw cz³owieka Rozdzia³ 3 Podejmowanie dzia³añ Podejmowanie dzia³añ Fazy podejmowania dzia³añ Tworzenie planu dzia³añ

5 Spis treœci Rozdzia³ 4 Informacje o prawach cz³owieka Zrozumieæ prawa cz³owieka Co to s¹ prawa cz³owieka? Rys historyczny Prawa cz³owieka na œwiecie Jak mo emy dochodziæ swoich praw? Dylematy i nadu ycia praw cz³owieka Wiêcej pytañ Ewolucja praw cz³owieka Jakie posiadamy prawa? Prawna ochrona praw cz³owieka Podstawowe dokumenty miêdzynarodowe Egzekwowanie praw cz³owieka Czy to wystarczy? Dzia³alnoœæ na rzecz praw cz³owieka a rola organizacji pozarz¹dowych Przyk³ady udanych akcji Pytania i odpowiedzi Ruszmy g³ow¹ Rozdzia³ 5 Wprowadzenie do tematyki ogólnej Bezpieczeñstwo Demokracja Dyskryminacja i ksenofobia Dzieci Edukacja Globalizacja Media Obywatelstwo Pokój i przemoc Prawa spo³eczne Równoœæ p³ci Sport Œrodowisko Ubóstwo Zdrowie Przypisy Aneksy Miêdzynarodowe akty prawne dotycz¹ce praw cz³owieka i ankieta ewaluacyjna Miêdzynarodowe akty prawne dotycz¹ce praw cz³owieka Stan ratyfikacji najwa niejszych dokumentów miêdzynarodowych dotycz¹cych praw cz³owieka Powszechna Deklaracja Praw Cz³owieka (streszczenie) Miêdzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i politycznych Miêdzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Spo³ecznych i Kulturalnych Konwencja o Prawach Dziecka (streszczenie) Europejska Konwencja Praw Cz³owieka (streszczenie) Konwencja o Ochronie Praw Cz³owieka i Podstawowych Wolnoœci Europejska Karta Spo³eczna (streszczenie) Konwencja ramowa o Ochronie Mniejszoœci Narodowych (streszczenie) Europejska Karta Jêzyków Regionalnych lub Mniejszoœciowych (streszczenie) Ankieta ewaluacyjna

6 Przedmowa do wydania polskiego Edukacja o prawach cz³owieka staje siê wspó³czeœnie jednym z wa niejszych aspektów pracy z m³odymi ludÿmi, zarówno w edukacji formalnej, jak i nieformalnej. Mamy z ni¹ do czynienia w szkole, przede wszystkim na lekcjach wiedzy o spo³eczeñstwie, ale tak e w projektach m³odzie owych realizowanych przez organizacje pozarz¹dowe, na przyk³ad w programie Komisji Europejskiej M³odzie. Dla wielu osób, które zawodowo lub ochotniczo zajmuj¹ siê prac¹ z m³odzie ¹, Kompas nie jest ksi¹ k¹ now¹. Trzy oryginalne wersje jêzykowe s¹ dostêpne zarówno w wersji ksi¹ kowej, jak i w internetowej (www.coe.int/compass). Jednak na polskim rynku wydawniczym brakuje pozycji, które dostarcza³yby praktycznych pomys³ów na zajêcia z edukacji o prawach cz³owieka. Kompas tê lukê z pewnoœci¹ w czêœci wype³nia. Mo na œmia³o powiedzieæ, e projekt polskiego t³umaczenia Kompasu by³ dla wielu osób bardzo wa nym, aby nie powiedzieæ trudnym doœwiadczeniem w yciu. Prace wstêpne rozpoczêto ju w 2002 roku, wkrótce po ukazaniu siê orygina³u angielskiego, francuskiego i rosyjskiego. Istnienie trzech wersji jêzykowych w znaczny sposób u³atwi³o proces t³umaczenia tak obszernego tekstu. Nie oby³o siê jednak bez problemów, które powodowane by³y ograniczeniami, jakie stawia³ jêzyk polski. Jednym z nich by³ brak polskich odpowiedników ró nych terminów zwi¹zanych przede wszystkim z edukacj¹ nieformaln¹. Przyk³adem takim mo e byæ bardzo czêsto pojawiaj¹ce siê w oryginale angielskie s³owo facilitator oznaczaj¹ce osobê, która u³atwia proces uczenia siê. Jak w jêzyku polskim okreœliæ jednym s³owem osobê, która mo e byæ nauczycielem, trenerem, szkoleniowcem czy liderem m³odzie owym, nie stosuj¹c przy tym nazbyt rozbudowanych struktur opisowych? Co prawda od czasu do czasu mo na spotkaæ w polskiej literaturze okreœlenie facylitator, my po d³ugich rozwa aniach zdecydowaliœmy siê na osobê prowadz¹c¹ æwiczenie/szkolenie. Lista tego rodzaju problemów lingwistycznych jest d³uga i za ma³o tu miejsca, aby je wszystkie przytoczyæ. Wersja polska zosta³a uwspó³czeœniona, uaktualniona i dostosowana do potrzeb polskiego czytelnika. Znajdziecie tu wiele nowych informacji w porównaniu z orygina³em danych statystycznych, odnoœników do stron internetowych polskich organizacji i instytucji. Nie chcemy bowiem, aby Kompas by³ kolejn¹ pozycj¹ zalegaj¹c¹ na pó³kach, przeciwnie, naszym marzeniem jest, aby Kompas y³ i rozwija³ siê. Pierwszy krok w tym kierunku ju zrobiono, a jest nim powstanie Kompasowego Punktu Kontaktowego. Jest to nieformalne porozumienie pomiêdzy Stowarzyszeniem dla Dzieci i M³odzie y SZANSA, Ogólnopolskim Stowarzyszeniem na rzecz Edukacji o Prawach Cz³owieka KOMPAS oraz Centralnym Oœrodkiem Doskonalenia Nauczycieli, czyli trzech organizacji/instytucji zaanga owanych w proces polskiego t³umaczenia Kompasu, które zdecydowa³y o stworzeniu internetowej platformy informacyjno-edukacyjnej. Platforma dostêpna pod adresem internetowym s³u yæ ma przede wszystkim wymianie doœwiadczeñ dotycz¹cych praktycznych zastosowañ Kompasu, informowaniu o projektach i szkoleniach krajowych i zagranicznych z zakresu edukacji o prawach cz³owieka, publikowaniu nowych scenariuszy zajêæ edukacyjnych. Chcemy w ten sposób zachêcaæ do wspó³pracy ró ne organizacje i instytucje zajmuj¹ce siê edukacj¹ o prawach cz³owieka, zarówno w formalnych, jak i nieformalnych kontekstach edukacyjnych oraz docieraæ do wszystkich, którzy nie zawsze maj¹ mo liwoœæ uczestniczyæ w szkoleniach. W tym celu stworzyliœmy Kompasow¹ Platformê E-learningow¹ dostêpn¹ pod adresem poprzez któr¹ prowadzimy ju pierwsze szkolenia internetowe dotycz¹ce edukacji o prawach cz³owieka. Kompas nie jest ostatnim przedsiêwziêciem Rady Europy w ramach prowadzonego przez Dyrekcjê ds. M³odzie y i Sportu M³odzie owego Programu Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka. Stale organizowane s¹ szkolenia dla trenerów, sympozja i seminaria. Planowane jest tak e rozpoczêcie pracy nad nowym Kompasem, tym razem przeznaczonym dla dzieci. Obecnie opracowywany jest tak e program nowej kampanii edukacyjnej zatwierdzonej na Szczycie Rady Europy w Warszawie, w maju Ma byæ to 6

7 Pos³owie do wydania polskiego kontynuacja kampanii przeciwko nietolerancji, ksenofobii i antysemityzmowi Wszyscy ró ni wszyscy równi, zainicjowanej przez Radê Europy 10 lat temu. Powstanie polskiej wersji Kompasu nie by³oby mo liwe bez zaanga owania wielu ludzi i organizacji. Podziêkowania nale ¹ siê przede wszystkim: Antje Rothemund, dyrektor Europejskiego Centrum M³odzie y w Budapeszcie za pomoc podczas ca³ego procesu powstawania polskiego t³umaczenia; Krystynie Mazur z Oœrodka Studiów Amerykañskich oraz Katarzynie Narkiewicz z I Liceum Ogólnokszta³c¹cego w Zielonej Górze t³umaczkom Kompasu; Dominice Sadowskiej za kontrolê jakoœci t³umaczenia; Annie Szymanowskiej za wnikliw¹ redakcjê, Izabeli Podsiad³o-Dacewicz, Hannie Ochinowskiej i Joannie Gospodarczyk za zaanga owanie i cierpliwoœæ podczas procesu wydawniczego oraz wielu innym osobom ci¹gle wspieraj¹cym ciep³ym s³owem czy trafnymi uwagami. Pamiêtajmy, e Kompas nie ogarnia wszystkich aspektów edukacji o prawach cz³owieka oraz nie przedstawia ca³ej i nieomylnej prawdy o prawach cz³owieka. Kompas podpowiada, dostarcza pomys³ów i pokazuje kierunki dzia³añ edukacyjnych. Jak je wykorzystacie zale y od Was. yczê powodzenia! Dariusz Grzemny Koordynator polskiego t³umaczenia Kompasu Stowarzyszenie dla Dzieci i M³odzie y SZANSA G³ogów 7

8 Podziêkowania Wyrazy wdziêcznoœci niechaj zechc¹ przyj¹æ nastêpuj¹ce osoby, grupy i instytucje: cz³onkowie Zespo³u Konsultacyjnego za poœwiêcenie, hojnoœæ i wspieranie autorów; Sunduss al-hassani, Henrike Eisfeld, Dariusz Grzemny, Dilwar Hussain, dr Mónika Mádai, Iwan Iwanov, Yael Ohana, Tavs Qvist, Györgyi Tóth i Arjos Vendrig za komentarze i sugestie do tekstów; Jeroen Schokkenbroek z Dyrekcji Praw Cz³owieka Rady Europy za wnikliw¹ lekturê tekstów i cenne uwagi; Nadia Banno Gomes, Teresa Cunha, Laura De Witte, Deepak G. Naik, Eugen Gherga, Erzsébet Kovács, Anna Rogowska, Nana Saginaszwili i wiele innych osób za ich trafne spostrze enia i przydatne sugestie; Wydzia³ Praw Cz³owieka, Pokoju, Demokracji i Tolerancji UNESCO za motywacjê i dobre rady; organizacje m³odzie owe, krajowe rady m³odzie y, Fundacja Praw Cz³owieka i Praw Humanitarnych (Liban), Fundacja Charles Malik i wiele innych organizacji za nades³anie materia³ów, które znalaz³y siê w bibliografii; u ytkownicy i czytelnicy pierwszej wersji tekstu zamieszczonego w internecie, równie ci, którzy sceptycznie odnieœli siê do wartoœci tej publikacji; cz³onkowie Listy internetowej Human Rights Education Associates Global Human Rights Education za komentarze i sugestie tytu³u; Grupa Monitoruj¹ca M³odzie owego Programu Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka za wsparcie i pomys³y; wszyscy ci, którzy, czasem nieœwiadomie, przyczynili siê do ukszta³towania treœci tego podrêcznika; Michael Hughes z British Council w Budapeszcie za bycie kimœ wiêcej ni redaktorem; Krystyna Mazur z Oœrodka Studiów Amerykañskich w Warszawie oraz Katarzyna Narkiewicz z I Liceum Ogólnokszta³c¹cego w Zielonej Górze za okazane wsparcie i pomoc w t³umaczeniu ksi¹ ki na jêzyk polski; Dominika Sadowska za wytrwa³oœæ, cierpliwoœæ oraz zaanga owanie w realizacjê tej publikacji; Izabela Podsiad³o-Dacewicz z Centralnego Oœrodka Doskonalenia Nauczycieli za okazan¹ pomoc i wsparcie oraz wszystkie inne osoby z CODN, które przyczyni³y siê do powstania polskiej wersji Kompasu. Przepraszamy za wszelkie przeoczenia i a³ujemy, e nie byliœmy w stanie zamieœciæ wszystkich nades³anych materia³ów i uwzglêdniæ wszelkich sugestii. 8

9 Ka dy cz³owiek bez wzglêdu na to, w której czêœci œwiata mieszka ma prawo korzystaæ z niepodzielnych i niezbywalnych praw cz³owieka. To przes³anie jest najwiêkszym wyzwaniem XXI wieku. Europejska Konwencja o Ochronie Praw Cz³owieka i Podstawowych Wolnoœci, traktat Rady Europy, uwa ana jest za jeden z najbardziej efektywnych regionalnych systemów ochrony praw cz³owieka. Polska, podpisuj¹c Konwencjê Praw Cz³owieka, sta³a siê cz³onkiem Rady Europy w listopadzie 1991 roku. Zaznaczyæ przy tym nale y, e podpisanie Konwencji przez pañstwo jest warunkiem cz³onkostwa w Radzie Europy. Konwencjê ratyfikowa³ polski Parlament w 1993 roku. Oznacza to, e ka dej osobie przebywaj¹cej na terytorium Polski, bez wzglêdu na narodowoœæ i pochodzenie, nale ¹ siê wszystkie prawa omówione w Konwencji, a tak e mo liwoœæ ich dochodzenia przed Europejskim Trybuna³em Praw Cz³owieka w Strasburgu. Jednak e prawa cz³owieka nie mog¹ byæ postrzegane tylko w kategoriach jurysdykcji. Z tego te powodu, Rada Europy podejmuje dzia³ania edukacyjne maj¹ce na celu zainspirowanie spo³eczeñstwa obywatelskiego i w³adz do promowania praw cz³owieka i podejmowania dzia³añ w celu zapobiegania niesprawiedliwoœci, uciskowi i dyskryminacji. Od 2000 roku Rada Europy prowadzi Europejski M³odzie owy Program Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka, a rok 2005 og³osi³a Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Kompas, który powsta³ dziêki zaanga owaniu miêdzynarodowej grupy ekspertów, stanowi istotny wk³ad w wy ej wymienione dzia³ania. Ksi¹ ka nie przedstawia gotowych sposobów unikania ³amania praw cz³owieka, ale ukazuje wiele ró norodnych metod, dziêki którym m³odzi ludzie, a tak e osoby z nimi pracuj¹ce, czy to w szkole, czy poza ni¹, mog¹ nauczyæ siê, jak zmierzyæ siê z pojawiaj¹cymi siê problemami zwi¹zanymi z ³amaniem praw cz³owieka. Bardzo siê cieszê, e Kompas uka e siê w 2005 roku, zaraz po Trzecim Szczycie Szefów Pañstw i Rz¹dów 46 pañstw cz³onkowskich Rady Europy, który organizowany jest w Warszawie. Powstanie tej jak e obszernej publikacji, a dotycz¹cej edukacji m³odych ludzi na rzecz praw cz³owieka by³o mo liwe dziêki ogromnemu zaanga owaniu Stowarzyszenia dla Dzieci i M³odzie y SZANSA z G³ogowa, którego dzia³alnoœæ bardzo mocno wi¹ e siê z misj¹ Rady Europy. Dziêkujê bardzo wydawcom i innym organizacjom i instytucjom partnerskim, które przyczyni³y siê do powstania publikacji w jêzyku polskim, promuj¹c przez to wartoœci omówione w Kompasie. Pamiêtajmy, e zagwarantowanie praw cz³owieka wymaga wysi³ku i zaanga owania ka dej jednostki. Terry Davis Sekretarz Generalny Rady Europy 9

10 Wstêp Oto przed wami Kompas przewodnik edukacji o prawach cz³owieka w pracy z m³odzie ¹! Mamy nadziejê, e dostarczy wam pomys³ów, zainspiruje i zmotywuje do edukowania m³odych ludzi na rzecz praw cz³owieka. Kompas zosta³ przygotowany w zwi¹zku z M³odzie owym Programem Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka Dyrekcji M³odzie y i Sportu Rady Europy. Program stworzono w 2000 r. z okazji piêædziesi¹tej rocznicy Europejskiej Konwencji Praw Cz³owieka. Ma on na celu zaakcentowanie tej tematyki w pracy z m³odzie ¹, a tym samym przyczynienie siê do jej popularyzacji. Edukacja na rzecz praw cz³owieka czyli programy i zajêcia edukacyjne, które koncentruj¹ siê na promowaniu równoœci w godnoœci cz³owieka ma nieocenion¹ wartoœæ w kszta³towaniu europejskiego wymiaru obywatelstwa, wa nego dla wszystkich Europejczyków. Edukacja na rzecz praw cz³owieka, skorelowana z innymi programami Dyrekcji M³odzie y i Sportu Rady Europy edukacj¹ miêdzykulturow¹, uczestnictwem i wzmocnieniem pozycji mniejszoœci i m³odych ludzi pochodz¹cych z mniejszoœci mo e staæ siê katalizatorem dzia³ania i Ÿród³em synergii. Osoby zaanga owane w edukacjê nieformaln¹ powinny uwzglêdniæ w swojej pracy doœwiadczenia zwi¹zane z teori¹, praktyk¹ i wyzwaniami w zakresie praw cz³owieka, zwi¹zanymi z ich powszechnoœci¹, niepodzielnoœci¹ i niezbywalnoœci¹ oraz ich znaczeniem dla wspó³czesnej m³odzie y. Dyrekcja M³odzie y i Sportu, zw³aszcza dziêki Europejskim Centrom M³odzie y i Europejskiej Fundacji M³odzie y, sta³a siê niekwestionowanym autorytetem, jeœli idzie o opracowywanie materia³ów i strategii edukacyjnych, przydatnych zarówno w formalnym, jak i w nieformalnym kontekœcie edukacyjnym, a tak e w ró nych œrodowiskach kulturowych. Praca Dyrekcji z osobami przekazuj¹cymi m³odzie y wiedzê o prawach cz³owieka, realizacja projektów, takich jak kampania m³odzie owa Wszyscy ró ni wszyscy równi oraz d³ugoterminowy program kszta³cenia przyczyni³y siê do rozwoju projektów, których wp³yw na edukacjê widoczny jest g³ównie na poziomie lokalnym, choæ maj¹ one oczywiœcie charakter europejski. Ostatnie wydarzenia, zarówno w Europie, jak i w innych czêœciach œwiata, zagra aj¹ pokojowi i prawom cz³owieka. Dlatego zaistnia³a potrzeba bardziej œwiadomego podejœcia do edukacji na rzecz praw cz³owieka i jej doprecyzowania. W tym kontekœcie M³odzie owy Program Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka ma na celu: w³¹czenie edukacji na rzecz praw cz³owieka w g³ówny nurt pracy z m³odzie ¹; uznanie i opracowanie metod nieformalnej edukacji m³odzie y jako formy edukacji na rzecz praw cz³owieka; postrzeganie m³odzie y i organizacji m³odzie owych jako grupy spo³ecznej edukowanej i edukuj¹cej na rzecz praw cz³owieka i spo³eczeñstwa obywatelskiego w Europie; promowanie szerokiego rozumienia edukacji na rzecz praw cz³owieka wraz z poszanowaniem ró norodnoœci m³odzie y oraz spo³ecznych i kulturowych ró nic wspó³czesnej Europy; stworzenie sieci nowych kontaktów oraz wspó³pracy z partnerami, zarówno w zakresie edukacji formalnej, jak i nieformalnej; d¹ enie do osi¹gniêcia maksymalnego efektu zwielokrotnienia przez zaanga owanie partnerów i trenerów na poziomie krajowym i lokalnym; dostarczenie trenerom w ca³ej Europie nowych narzêdzi edukacyjnych i sieci kontaktów koniecznych do pracy z m³odzie ¹ w zakresie planowania dzia³añ dotycz¹cych edukacji na rzecz praw cz³owieka; zintegrowanie zdobytego doœwiadczenia dotycz¹cego edukacji miêdzykulturowej, edukacji nieformalnej oraz strategii zwiêkszania uczestnictwa m³odzie y; uwzglêdnienie zmian zachodz¹cych w technikach edukacyjnych, a tak e w mediach. Kompas dla trenerów edukacji na rzecz praw cz³owieka G³ównym punktem tego programu, który przewiduje równie wspieranie lokalnych projektów pilota owych, szkoleñ krajowych i regionalnych oraz konkretnych dzia³añ zwi¹zanych z przeciwdzia³aniem ró nym formom przemocy, jest Kompas. Zamiast kolejnego podrêcznika, nowych projektów lub innego podejœcia do edukacji na rzecz praw cz³owieka proponujemy tê publikacjê. Chcemy, by wiedza na temat praw cz³owieka by³a dostêpniejsza i bardziej u yteczna dla pedagogów, pracowników m³odzie- owych, nauczycieli, liderów, wolontariuszy i trenerów, s³owem wszystkich osób zaanga owanych w dzia³alnoœæ edukacyjn¹ 10

11 Wstêp z m³odzie ¹. Ta ksi¹ ka jest skromn¹ (choæ ambitn¹) odpowiedzi¹ na pytanie stawiane przez wielu aktywistów i edukatorów: JAK to robiæ?. Doœwiadczenia zdobyte w 1995 r. podczas m³odzie owej kampanii przeciw rasizmowi i nietolerancji Wszyscy ró ni wszyscy równi pokaza³y, e powodzenie europejskich projektów edukacyjnych tego rodzaju zale y od: dostarczenia odpowiedniej metodologii i ³atwo dostêpnych narzêdzi edukacyjnych, takich jak pakiet edukacyjny Wszyscy ró ni wszyscy równi; dostêpnoœci materia³ów w narodowych jêzykach ich u ytkowników; istnienia trenerów i edukatorów, którzy mog¹ dzia³aæ i propagowaæ projekt na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym. Kompas jest odpowiedzi¹ na te potrzeby. Zosta³ opublikowany przez Radê Europy po angielsku, francusku i rosyjsku, zachêcamy te do przek³adania Kompasu na inne jêzyki i adaptowania go do konkretnych potrzeb. Organizowanie krajowych i regionalnych szkoleñ powinno pomóc trenerom i edukatorom w zapoznaniu siê z podrêcznikiem i sprawiæ, by dotar³ on do szkó³, stowarzyszeñ i grup m³odzie owych na poziomie lokalnym. Wartoœæ Kompasu polega na tym, e jest to ksi¹ ka zachêcaj¹ca do dzia³ania. Otwarty i demokratyczny proces produkcyjny Opracowywanie Kompasu okaza³o siê ogromnym wyzwaniem. Zakres tematyczny publikacji jest szeroki edukacja na rzecz praw cz³owieka dotyczy dzisiaj dos³ownie wszystkich aspektów ycia a jego zasiêg geograficzny i kulturowy jest niezwykle ró norodny. Œrodowiska i konteksty edukacyjne potencjalnych u ytkowników znacznie siê ró ni¹, zarówno co do edukacji formalnej, jak i nieformalnej. Od samego pocz¹tku dyskusyjne wydawa³y siê nastêpuj¹ce kwestie: Czy mo liwe jest poszanowanie uniwersalizmu praw cz³owieka przy jednoczesnym uwzglêdnieniu konkretnej sytuacji i ró norodnoœci kulturowej w Europie? Czy mo na korzystaæ z tego samego podrêcznika i tych samych metod w ró nych krajach? Czy prawa cz³owieka i edukacja na rzecz praw cz³owieka w kontekœcie europejskim cechuj¹ siê czymœ szczególnym? Czy stworzenie jednego podrêcznika, który by³by odpowiedni zarówno w formalnych, jak i nieformalnych kontekstach edukacyjnych, jest zamierzeniem realistycznym? Jak¹ wiedz¹ dysponowaæ powinni jego u ytkownicy? Czy mo liwe jest nowatorskie podejœcie do tego tematu? Czy potencjalni odbiorcy podrêcznika maj¹ odpowiednie przygotowanie, by z niego korzystaæ? Czy sensowne jest wydawanie specjalnej publikacji poœwiêconej edukacji na rzecz praw cz³owieka przeznaczonej wy- ³¹cznie dla m³odzie y? Nie uda³o siê odpowiedzieæ na wszystkie te pytania, by rozwiaæ obawy i w¹tpliwoœci. Ostatecznie ustalono powstanie podrêcznika, który powinien uwzglêdniaæ takie obszary, jak: edukacja na rzecz praw cz³owieka; edukacja miêdzykulturowa; pracazm³odzie ¹; pedagogika i dydaktyka; organizacje dzia³aj¹ce na rzecz praw cz³owieka. Zespó³ Konsultacyjny i Zespó³ Wykonawczy Zespó³ Konsultacyjny zosta³ stworzony z osób, które odpowiedzia³y na otwarte zaproszenie zamieszczone w Internecie. Zadaniem zespo³u by³o wspieranie autorów podrêcznika. Zespó³ okreœli³ równie zakres tematyczny, ogólne podejœcia edukacyjne, zwróci³ uwagê na koniecznoœæ uwzglêdnienia literatury przedmiotu i doœwiadczeñ innych. Sk³ad zespo³u konsultacyjnego: dr Elie Abouaoun, Liban, Nouveaux Droits de l Homme-International, Anatolij Azarow, Rosja, Moskiewska Szko³a Praw Cz³owieka, Patricia Brander, Dania, konsultantka, wspó³twórczyni pakietu edukacyjnego Wszyscy ró ni wszyscy równi, Ellie Keen, Wielka Brytania, Human Rights Education Associates i Amnesty International, Corina Michaela Leca, Mo³dowa, SIEDO Niezale ne Stowarzyszenie na rzecz Edukacji i Praw Cz³owieka, 11

12 Wstêp Marie-Laure Lemineur, Hiszpania i Francja, konsultantka z du ym doœwiadczeniem w pracy na Uniwersytecie Narodów Zjednoczonych dla Pokoju (Kostaryka), Brigitte Mooljee, Wielka Brytania, Zespó³ ds. Obywatelstwa przy Wydziale Edukacji i Zatrudnienia, Louise Nylin, Szwecja i USA, konsultantka Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) oraz Dekady Ludzi dla Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka, Bárbara Oliveira, Szwecja i Mozambik, konsultantka, by³a koordynatorka programów m³odzie owych Amnesty International w RPA, Eunice Smith, Wydzia³ Praw Cz³owieka, Pokoju, Demokracji i Tolerancji, sektor Nauk Spo³ecznych i Humanistycznych UNESCO, Alessio Surian, W³ochy, Europejska Federacja Edukacji Miêdzykulturowej, Olena Sus³ova, Ukraina, Doradcze Centrum Informacji Kobiet, Wim Taelman, Belgia, Flamandzkie Stowarzyszenie Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka Andriej Jurow, Rosja, M³odzie owy Ruch na rzecz Praw Cz³owieka, Nancy Flowers, USA*, Human Rights Education Associates, Jana Ondráčková, Czechy*, wspó³twórczyni i koordynatorka programu edukacji na rzecz praw cz³owieka w Czeskim Komitecie Helsiñskim, Vedrana Spajic-Vrkaš*, Chorwacja, Wydzia³ Filozofii Chorwackiego Uniwersytetu w Zagrzebiu. Zespó³ Konsultacyjny spotka³ siê w kwietniu 2001 r. w Europejskim Centrum M³odzie y w Budapeszcie. Spotkanie by³o bardzo intensywne i owocne. Okreœlono wówczas zakres treœci i strukturê Kompasu, z uwzglêdnieniem g³ównych tematów, które nale y poruszyæ. Powsta³o równie wiele pomys³ów na temat procesu tworzenia przewodnika oraz testowania æwiczeñ. Cz³onkowie Zespo³u Wykonawczego (osiem osób, które s¹ autorami Kompasu) równie brali udzia³ w naradach Zespo³u Konsultacyjnego. Pozostali uczestnicy spotkania budapeszteñskiego, bêd¹cy wolontariuszami, doradzali autorom oraz nadzorowali ich pracê w fazie wykonawczej. Cz³onkowie Zespo³u Wykonawczego podzielili siê prac¹ w sposób, który zapewnia³ sprawn¹ wymianê pomys³ów i doœwiadczeñ, realistyczne terminy, jasny przydzia³ zadañ i obowi¹zków. Opracowaniem poszczególnych rozdzia³ów i æwiczeñ zajêli siê autorzy i redaktorzy. Ka dy tekst przeczyta³y i skomentowa³y dwie, a nawet trzy osoby, jeszcze przed przekazaniem go pozosta³ej czêœci zespo³u. Zespó³ spotka³ siê trzykrotnie: w maju, czerwcu i wrzeœniu 2001 r. Testowanie i finalizowanie Ostateczne warianty tekstów zosta³y umieszczone w Internecie, aby uczestnicy M³odzie owego Programu Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka oraz cz³onkowie Zespo³u Trenerów Dyrekcji M³odzie y i Sportu mieli mo liwoœæ ich komentowania i sugerowania poprawek. Chocia teksty by³y dostêpne przez doœæ krótki czas, mieliœmy tu do czynienia z nowatorskim wykorzystaniem zasady demokracji bezpoœredniej. Organizacje m³odzie owe, krajowe rady m³odzie y i inni partnerzy Dyrekcji M³odzie y i Sportu zostali poproszeni o dostarczenie listy materia³ów edukacyjnych na temat praw cz³owieka dostêpnych w ich kraju, i w ich jêzyku ojczystym. Odzew by³ zró nicowany, a poniewa niektóre otrzymane przez nas listy by³y doœæ d³ugie, zdecydowano, e bêd¹ dostêpne w elektronicznej wersji Kompasu i w Centrum Zasobów na temat Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka. Zwrócono równie szczególn¹ uwagê na to, by organizacje m³odzie owe, maj¹ce du e doœwiadczenie w zakresie tematyki poruszanej w podrêczniku, zosta³y w³¹czone do projektu i jego konsultacji. Ich komentarze i sugestie by³y zwykle u yteczne. Decyzja co do tytu³u otrzymaliœmy ponad 20 propozycji równie by³a podjêta w sposób demokratyczny, g³ównie jako wynik og³oszenia umieszczonego na internetowej liœcie Edukatorów Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka (cz³onkowie listy mogli zaznaczaæ swoje preferencje). Aby zapewniæ tekstom jednolity styl oraz spójnoœæ treœciow¹, prace ró nych autorów zosta³y przekazane zespo³owi trzech redaktorek. Ellie Keen podjê³a siê redakcji rozdzia³ów 1 3 i 4, Marie-Laure Lemineur by³a odpowiedzialna za informacje dodatkowe wi¹ ¹ce siê z zasadniczymi tematami podrêcznika, a Patricia Brander opracowa³a æwiczenia i zwi¹zane z nimi teksty. Rui Gomes, specjalista ds. Programów i Szkoleñ Europejskiego Centrum M³odzie y w Budapeszcie i koordynator projektu, zaj¹³ siê ostateczn¹ redakcj¹. * Zaproszona, ale nie mog³a przyjechaæ na spotkanie. 12

13 Wstêp Co jest w Kompasie? Zespó³ Konsultacyjny zobowi¹za³ Zespó³ Wykonawczy do jak najpe³niejszego i wyczerpuj¹cego opracowania problematyki przewodnika, aby ka dy u ytkownik móg³ znaleÿæ w nim to, co go interesuje. Zgodnie z wytycznymi Kompas powinien: byæ tak skonstruowany, aby u ytkownicy nie musieli przeczytaæ go w ca³oœci, by móc z niego korzystaæ; osoba prowadz¹ca æwiczenie powinna byæ w stanie je przeprowadziæ bez potrzeby przeczytania materia³u, który nie dotyczy bezpoœrednio danego tematu; zawieraæ minimum dodatkowych informacji dla tych osób, które mog¹ czuæ siê niepewnie, zajmuj¹c siê konkretnym tematem (Kompas powinien im wystarczyæ); odznaczaæ siê praktycyzmem i opieraæ siê na æwiczeniach wykorzystuj¹cych edukacjê poprzez doœwiadczenie; byæ atrakcyjnym, odzwierciedlaæ zainteresowania m³odych ludzi w Europie i s³u yæ jako narzêdzie pomagaj¹ce im zarówno w rozwoju umiejêtnoœci spo³ecznych i postaw, jak i w pog³êbianiu wiedzy i kompetencji; koncentrowaæ siê na wartoœciach i kwestiach spo³ecznych, a nie tylko na oficjalnych prawach zawartych w konwencjach; byæ przydatnym w edukacji formalnej i nieformalnej; zawieraæ informacje uzupe³niaj¹ce na koñcu ksi¹ ki, co umo liwi u ytkownikom nie tylko realizacjê zajêæ, lecz jednoczeœnie wska e dodatkowe Ÿród³a informacji. Kompas jest skonstruowany nastêpuj¹co: Rozdzia³ 1: Zapoznaje czytelnika z pojêciem edukacji na rzecz praw cz³owieka. Jego celem jest zmotywowanie, zainspirowanie i wskazanie czytelnikowi, jak najlepiej wykorzystaæ Kompas i zawarte w nim metody edukacyjne. Rozdzia³ 2: Zawiera zbiór 49 æwiczeñ o ró nym stopniu trudnoœci; porusza ró norodne tematy, dotycz¹ce ró nych rodzajów praw. Rozdzia³ 3: Zawiera pomys³y i rady dla tych, którzy chcieliby aktywniej w³¹czyæ siê w promowanie praw cz³owieka. Rozdzia³ 4: Dostarcza niezbêdnych informacji na temat praw cz³owieka oraz standardów i dokumentów miêdzynarodowych. Rozdzia³ 5: Zawiera dodatkowe materia³y dotycz¹ce tematów poruszanych w podrêczniku. Aneksy: Gromadz¹ niezbêdne informacje na temat dokumentów prawnych, dotycz¹cych praw cz³owieka. Wybór tematów Zespó³ Konsultacyjny pocz¹tkowo wyodrêbni³ szeœædziesi¹t trzy tematy o znacznej rozpiêtoœci problemów od eutanazji do terroryzmu które powinny zostaæ poruszone w Kompasie. Zespó³ Wykonawczy mia³ problemy z logicznym podzia³em tematów i umieszczeniem ich w poszczególnych dzia³ach. W koñcu zdecydowano siê podj¹æ piêtnaœcie tematów. Oto one: dzieci, obywatelstwo, demokracja, dyskryminacja i ksenofobia, edukacja, œrodowisko, równoœæ p³ci, globalizacja, zdrowie, bezpieczeñstwo, media, pokój i przemoc, ubóstwo, prawa spo³eczne i sport. Decyzja by³a trudna, ale zespó³ zdecydowa³, e taki podzia³ æwiczeñ w rozdziale 2. bêdzie najbardziej u yteczny. Ilekroæ pojawia³y siê pytania czy w¹tpliwoœci, decydowaliœmy siê na wariant bardziej otwarty. Wy³oni³ siê te szesnasty temat ogólne prawa cz³owieka, który mia³ zostaæ podjêty w formie æwiczeñ s³u ¹cych kszta³towaniu istotnych postaw i dostarczeniu wiedzy na temat wszystkich praw cz³owieka. Temat ten nie zosta³ uwzglêdniony w rozdziale 5. Bariera etnocentryzmu Najpowa niejsze wyzwanie, któremu starano siê sprostaæ w trakcie tworzenia Kompasu, wi¹za³o siê z etnocentryzmem. Wielonarodowoœæ i ró norodnoœæ doœwiadczeñ osób tworz¹cych Zespó³ Wykonawczy mia³a ma celu zapewnienie w pracach nad przewodnikiem reprezentacji wielu jêzyków, œrodowisk edukacyjnych i spo³ecznych. Kompas powinien byæ naprawdê europejski i miêdzykulturowy. Trudno stwierdziæ, w jakim stopniu za³o enie to by³o realistyczne. Czasami zdawaliœmy sobie sprawê, e choæ przeczytaliœmy pewne teksty w ró nych jêzykach, to w rzeczywistoœci odnosiliœmy siê do tego samego materia³u. To, e pierwsza wersja Kompasu by³a przygotowywana w jêzyku angielskim, automatycznie zachêca³o wszystkich twórców do szukania materia³ów w jêzyku angielskim i poszukiwania tekstów Ÿród³owych na angielskojêzycznych stronach internetowych. Na szczêœcie w porê 13

14 Wstêp to sobie uprzytomniliœmy, ale nie zawsze da³o siê tego unikn¹æ jest to nieuchronna konsekwencja globalizacji! Przecie niemo liwe by³oby stworzenie Kompasu przez grupê 50 osób pisz¹cych w 50 ró nych jêzykach. Pancho, rysownik, który z nami pracowa³, postawiony przed zadaniem rysowania dla europejskiego odbiorcy, podsumowa³ wszystkie te dylematy pytaj¹c: Ale jak mam narysowaæ Europejczyka?. O metodach Jak to ju wczeœniej powiedziano, naszym zadaniem nie by³o stworzenie nowego podrêcznika, ale raczej czegoœ takiego, co dawa³oby siê bez trudu wykorzystaæ przez wszystkich, którzy pracuj¹ z m³odzie ¹ na rzecz praw cz³owieka. Zdawaliœmy sobie bowiem sprawê, e na ten temat jest ju wiele doskona³ych materia³ów. Materia³y te sta³y siê oczywiœcie inspiracj¹ dla Zespo³u Wykonawczego. Wszêdzie, gdzie by³o to mo liwe, umieszczaliœmy odsy³acze i przypisy, lecz jeœli coœ przeoczyliœmy przepraszamy. Osoby znaj¹ce siê na rzeczy z pewnoœci¹ zauwa ¹, e niektóre metody zosta³y przez nas w Kompasie zaadaptowane lub powtórzone. Zachowaliœmy te metody z odzysku, gdy naszym celem by³o dostarczenie praktycznego i ³atwego w u yciu narzêdzia. Je eli metoda b¹dÿ technika sprawdzi³a siê ju w praktyce, by³oby ze szkod¹ dla u ytkowników Kompasu, gdyby nie mogli z niej skorzystaæ. Adaptacja to równie kluczowe s³owo dla tego podrêcznika. Chocia æwiczenia mog¹ sprawiaæ wra enie gotowych rozwi¹zañ, aktywni u ytkownicy Kompasu bêd¹ musieli rozejrzeæ siê i zastanowiæ siê jak je wykonaæ. W odpowiednich dzia³ach podane s¹ sugestie dotycz¹ce tego, jak zmodyfikowaæ æwiczenia, by dostosowaæ je do konkretnych potrzeb m³odych ludzi, okreœlonego kontekstu edukacyjnego, a tak e do mo liwoœci czasowych itp. Za³o eniem Kompasu jest przedstawienie ró nych dróg i œcie ek, które nale y uwzglêdniæ w pracy z m³odzie ¹ nad problematyk¹ praw cz³owieka, ze wzglêdu na ró ne kulturowe i spo³eczne wartoœci m³odych ludzi w Europie. Ró norodnoœæ podejœæ to si³a, która zapewnia, e prawa cz³owieka nie stan¹ siê narzuconym dogmatem. Dotarcie na poziom lokalny Opublikowanie Kompasu to jedynie punkt wyjœcia. Na poziomie krajowym i lokalnym organizowane s¹ tak e szkolenia dla trenerów, w których uczestnicz¹ pracownicy m³odzie owi i nauczyciele. Jednoczeœnie Kompas jest t³umaczony na ró ne jêzyki. Wszelkie informacje na ten temat mo na znaleÿæ na stronie internetowej M³odzie owego Programu Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka pod adresem: oraz na polskiej stronie Kompasu: Co ju wydano i co dalej? Spoœród wielu æwiczeñ opracowanych przez Zespó³ Wykonawczy trzeba by³o zrezygnowaæ z ponad dwudziestu, poniewa objêtoœæ publikacji przekracza³a pierwotnie zak³adan¹. Z tego samego powodu byliœmy zmuszeni skróciæ informacje dodatkowe umieszczone w rozdziale 5. Wiele tekstów zawartych w Kompasie dotrze do u ytkowników dziêki jego interaktywnej wersji. Wersja ta, stworzona w 2003 r., pozwoli³a na œciœlejsze zwi¹zanie tekstów z æwiczeniami oraz zosta³a wzbogacona o sugestie u ytkowników i teksty przez nich zaproponowane. W podrêczniku nie zmieœci³y siê równie : materia³y fotograficzne dotycz¹ce praw cz³owieka, filmografia i piosenki o prawach cz³owieka. Kompas z istoty swej ma s³u yæ wskazywaniu kierunków i punktów wyjœcia do dalszych dzia³añ oraz pomagaæ w orientacji. Nie wszystko jednak mo na by³o w nim zawrzeæ. M³odzie owy Program Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka czeka jeszcze d³uga droga. Edukacja na rzecz praw cz³owieka to oczywiœcie znacznie wiêcej ni sam Kompas. Kompas mo e byæ jednak dla was punktem wyjœcia do dalszych dzia³añ. yczymy wam sukcesów i zadowolenia z korzystania z tego przewodnika. 14

15 Rozdzia³ 1 Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas :krótki przewodnik dla u ytkowników

16 Spis treœci rozdzia³u I Zrozumieæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka Czym jest edukacja na rzecz praw cz³owieka? Rezultaty edukacji na rzecz praw cz³owieka Wiedza, umiejêtnoœci i postawy Ca³oœciowe podejœcie Edukacja na rzecz praw cz³owieka w pracy z m³odzie ¹ Edukacja formalna i nieformalna Edukacja na rzecz praw cz³owieka jako punkt wyjœcia do dzia³ania Miêdzynarodowe poparcie dla edukacji na rzecz praw cz³owieka Edukacja na rzecz praw cz³owieka i inne zakresy edukacyjne Œwiat praw cz³owieka Czym jest zagadnienie praw cz³owieka? Zagadnienia poruszone w tej publikacji Edukacja obywatelska Edukacja osobista i spo³eczna Edukacja globalna Edukacja miêdzykulturowa Edukacja na rzecz rozwoju Edukacja na rzecz œrodowiska naturalnego Edukacja na rzecz pokoju Edukacja prawna Jak w Europie korzysta siê z Kompasu? Jak postrzegana jest Europa? Ksi¹ ka dla Europy? Europejskie marzenie Praca z m³odzie ¹ i reprezentacja m³odzie y Konwencja o Prawach Dziecka Proces opracowywania ksi¹ ki Korzystanie z przewodnika w ró nych jêzykach i kontekstach kulturowych Jak korzystaæ z Kompasu? Jak pracowaæ z przewodnikiem Podejœcia edukacyjne Najczêœciej zadawane pytania na temat edukacji na rzecz praw cz³owieka Wskazówki dla u ytkowników Wskazówki dla osób prowadz¹cych æwiczenia Praca w grupie Techniki pracy grupowej Ogólne wskazówki dotycz¹ce przeprowadzania æwiczeñ Kiedy æwiczenie nie idzie tak, jak zaplanowaliœcie Radzenie sobie z konfliktami wewn¹trz grupy Kilka metod i technik wspierania pracy grupowej Metody i techniki rozwijania umiejêtnoœci dyskutowania Metody i techniki rozwijania umiejêtnoœci wspólnego podejmowania decyzji Æwiczenia podsumowuj¹ce... 67

17 Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas Zrozumieæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka Czym jest edukacja na rzecz praw cz³owieka? (...) programy i zajêcia edukacyjne, które skupiaj¹ siê na promowaniu równoœci w godnoœci ludzkiej, w po³¹czeniu z innymi programami, takimi jak programy promuj¹ce edukacjê miêdzykulturow¹, uczestnictwo i wzmocnienie pozycji mniejszoœci. Oficjalna definicja M³odzie owego Programu Edukacji na rzecz Praw Cz³owieka Cel d³ugofalowy Istnieje wiele definicji i omówieñ tego pojêcia, ale edukacjê na rzecz praw cz³owieka najlepiej by³oby opisaæ w kategoriach tego, co zamierza siê osi¹gn¹æ. D³ugofalowym celem tego rodzaju programów jest wypracowanie swoistej kultury, w której prawa cz³owieka s¹ rozumiane, chronione i szanowane. Mo na wiêc powiedzieæ, e ka dy, kto pracuj¹c z innymi ludÿmi, ma w³aœnie takie cele i d¹ y do ich realizacji, anga uje siê w edukacjê na rzecz praw cz³owieka niewa ne jak i gdzie do tego zmierza. Mog¹ istnieæ pewne ró nice pogl¹dów co do najlepszych metod osi¹gniêcia takiego celu, ale tak w³aœnie byæ powinno. Nie ma dwóch osób, grup albo kultur, które mia³yby takie same potrzeby, tote nie da siê zastosowaæ jednakowego podejœcia edukacyjnego do wszystkich jednostek, grup czy spo³eczeñstw. St¹d te efektywna edukacja na rzecz praw cz³owieka powinna byæ przede wszystkim dostosowana do osoby ucz¹cej siê. Musi braæ pod uwagê potrzeby, preferencje, umiejêtnoœci i pragnienia poszczególnych jednostek w obrêbie spo³eczeñstwa. Podejœcie skoncentrowane na osobie ucz¹cej siê docenia wartoœæ osobistego dzia³ania i osobistych zmian, uwzglêdniaj¹c jednoczeœnie szerszy kontekst spo³eczny. Nie znaczy to jednak, e edukatorzy dzia³aj¹ w izolacji lub e nie mog¹ uczyæ siê od tych, którzy pracuj¹ w odmiennych warunkach. Tym, co ³¹czy edukatorów na rzecz praw cz³owieka z ró nych stron œwiata, jest wspólny cel chêæ promowania i tworzenia takiego œwiata gdzie prawa cz³owieka s¹ szanowane i traktowane jako wartoœæ. Istniej¹ ogólne wytyczne, a tak e wiele wypróbowanych i sprawdzonych metod oraz materia³ów edukacyjnych, jest te wiele osób zajmuj¹cych siê t¹ dziedzin¹ wszystko to jest niezwykle istotne. Ten przewodnik ma byæ kolejnym wk³adem w realizacjê wytyczonych zadañ.? Co rozumiecie przez edukacjê na rzecz praw cz³owieka? Celem edukacji bêdzie pe³ny rozwój osobowoœci ludzkiej i ugruntowanie poszanowania dla praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci. Bêdzie ona krzewiæ zrozumienie, tolerancjê, przyjaÿñ miêdzy wszystkimi narodami, grupami rasowymi lub religijnymi oraz wspieraæ dzia³alnoœæ Organizacji Narodów Zjednoczonych zmierzaj¹c¹ do utrzymania pokoju. Artyku³ 26, Powszechna Deklaracja Praw Cz³owieka Cele szczegó³owe Œwiadomoœæ ostatecznego celu jest wa na, ale praktyka pokazuje, e czasem warto skonkretyzowaæ cele cz¹stkowe. Po to, by przyjrzeæ siê poszczególnym elementom, które sk³adaj¹ siê na kulturê praw cz³owieka, i zastanowiæ siê nad tym, jak powinno siê wykorzystaæ ka dy z nich, pomocne bêdzie podzielenie celów ogólnych na cele szczegó³owe. Kultura praw cz³owieka nie polega przecie tylko na tym, e wszyscy znaj¹ swoje prawa, poniewa wiedza nie zawsze jest równoznaczna z szacun- 17

18 Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas Nawet najd³u sza podró zaczyna siê zawsze od pierwszego kroku. Lao-Tse kiem, a bez szacunku nie da siê wyeliminowaæ ³amania praw. Kultura praw cz³owieka jest zbiorem przenikaj¹cych siê postaw, przekonañ, zachowañ, norm i regulacji. Zrozumienie tych zale noœci to podstawa, na której mo emy oprzeæ nasz¹ pracê w grupach. Kultura praw cz³owieka Poni ej w punktach wymieniono nieod³¹czne elementy takiej kultury. Mog¹ one pos³u yæ do okreœlenia ogólnych celów edukacji na rzecz praw cz³owieka, takich jak: wzmocnienie szacunku dla praw cz³owieka i podstawowych wolnoœci; wykszta³cenie poczucia szacunku dla samego siebie, dla innych oraz dla wartoœci ludzkiej godnoœci; wykszta³cenie postaw i zachowañ, które bêd¹ prowadzi³y do poszanowania praw innych; zapewnienie rzeczywistej równoœci p³ci i równych szans dla kobiet we wszystkich sferach ycia; promowanie, poszanowanie, zrozumienie i docenienie ró norodnoœci kulturowej, zw³aszcza mniejszoœci narodowych, etnicznych, religijnych, jêzykowych i innych; zachêcenie do bardziej aktywnej postawy obywatelskiej; promowanie demokracji, rozwoju, sprawiedliwoœci spo³ecznej, harmonijnego wspó³istnienia, solidarnoœci i przyjaÿni miêdzy ludÿmi i narodami; wspomaganie dzia³alnoœci miêdzynarodowych instytucji maj¹cych na celu stworzenie kultury pokoju, opartej na uniwersalnej wartoœci praw cz³owieka, wzajemnym zrozumieniu, tolerancji i braku przemocy. Rezultaty edukacji na rzecz praw cz³owieka Jakies¹celenaszejgrupy? Okreœliliœmy ju ogólny cel edukacji na rzecz praw cz³owieka i niektóre z jej celów d³ugofalowych. Spróbujmy teraz zastanowiæ siê nad potrzebami konkretnych grup i spo³ecznoœci, a wiêc nad zmienianiem œwiata dziêki pracy lokalnej. We wspó³czesnym œwiecie bezustannie ³amie siê prawa cz³owieka. Idealnym rozwi¹zaniem by³oby zaszczepienie w uczestnikach waszych grup poczucia szacunku dla innych w nadziei, e przynajmniej oni nie bêd¹ ³amaæ praw cz³owieka w przysz³oœci. To jeden z wa niejszych aspektów pracy na rzecz praw cz³owieka, któr¹ wykonujemy jako edukatorzy. Cel nasz mo e byæ jednak jeszcze szerszy mo emy liczyæ na zainspirowanie m³odych ludzi, z którymi pracujemy, by stali siê swego rodzaju edukatorami i aktywistami, którzy sami zaanga uj¹ siê w ochronê praw cz³owieka, nawet je eli konkretne sprawy nie dotykaj¹ ich osobiœcie. Ten cel jest mo liwy do zrealizowania nie chodzi o to, by m³odzi ludzie poœwiêcili swoje ycie na obronê praw cz³owieka, ale eby byli œwiadomi tych kwestii, zainteresowani nimi i zdolni do dzia³ania maj¹cego na celu zmianê istniej¹cego stanu rzeczy, kiedy uznaj¹ to za konieczne. Ze wzglêdu na ten g³ówny cel, istniej¹ce modele edukacji na rzecz praw cz³owieka dziel¹ cele na trzy g³ówne dziedziny: promowanie œwiadomoœci i zrozumienia kwestii praw cz³owieka, po to, by ludzie rozpoznawali, kiedy prawa te s¹ ³amane; 18

19 Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas? kszta³towanie umiejêtnoœci niezbêdnych do obrony praw cz³owieka; kszta³towanie postaw szacunku dla praw cz³owieka tak, by ludzie œwiadomie nie ³amali praw innych. Jakie, waszym zdaniem, zagadnienia maj¹ zasadnicze znaczenie dla m³odych ludzi, z którymi pracujecie? Wiedza, umiejêtnoœci i postawy Jakiego rodzaju wiedza jest niezbêdna, aby m³odzi ludzie gruntownie zrozumieli problematykê praw cz³owieka? Jakie umiejêtnoœci i postawy bêd¹ im potrzebne do obrony praw cz³owieka? Zamieszczona poni ej lista stanowi odpowiedÿ na te pytania, a jednoczeœnie jest to sama z celami wyznaczonymi przy tworzeniu tego podrêcznika. Wiedza Kluczowe pojêcia, takie jak: wolnoœæ, sprawiedliwoœæ, równoœæ, godnoœæ ludzka, niedyskryminacja, demokracja, uniwersalizm, prawa, obowi¹zki, wspó³zale noœæ i solidarnoœæ. Za³o enie, e prawa cz³owieka stanowi¹ podstawê negocjowania i ustalania regu³ zachowania w rodzinie, szkole, spo³ecznoœci i w szerszym œwiecie. Rola praw cz³owieka w yciu jednostki, spo³eczeñstw i ludzi na ca³ym œwiecie oraz ich zakres w przesz³oœci oraz w przysz³oœci. Rozró nienie miêdzy prawami obywatelskimi/politycznymi i spo³ecznymi/ekonomicznymi. Odmienne sposoby postrzegania i doœwiadczania praw cz³owieka w ró nych spo³eczeñstwach, ró nych grupach w tym samym spo³eczeñstwie oraz ró ne Ÿród³a legitymizuj¹ce prawa cz³owieka w tym Ÿród³a religijne, moralne i prawne. G³ówne zmiany spo³eczne i wydarzenia historyczne jako przyczyny uznania praw cz³owieka. G³ówne instrumenty miêdzynarodowe stworzone w celu realizacji ochrony praw cz³owieka, takie jak: Powszechna Deklaracja Praw Cz³owieka ONZ, Konwencja o Prawach Dziecka ONZ, Europejska Konwencja o Ochronie Praw Cz³owieka i Podstawowych Wolnoœci. Lokalne, krajowe, miêdzynarodowe instytucje, organizacje pozarz¹dowe, osoby dzia³aj¹ce na rzecz ochrony praw cz³owieka. edukacja o prawach cz³owieka Umiejêtnoœci Aktywne s³uchanie i komunikacja: umiejêtnoœæ wys³uchania ró nych stanowisk w celu wystêpowania w obronie w³asnych praw i praw innych ludzi. Krytyczne myœlenie: wyszukiwanie odpowiednich informacji, krytyczna ocena faktów, uœwiadomienie sobie uprzedzeñ, rozpoznawanie form manipulacji oraz podejmowanie decyzji na podstawie racjonalnego os¹du. Umiejêtnoœæ wspó³pracy i rozwi¹zywania konfliktów. Umiejêtnoœæ uczestniczenia w grupach spo³ecznych i ich organizowania. Dzia³anie na rzecz promowania i ochrony praw cz³owieka, zarówno lokalnie, jak i globalnie. edukacja na rzecz praw cz³owieka 19

20 Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas Postawy i wartoœci edukacja poprzez prawa cz³owieka Poczucie odpowiedzialnoœci za swoje czyny, zaanga owanie w rozwój osobisty i przemiany spo³eczne. Ciekawoœæ, otwarty umys³ i docenianie ró norodnoœci. Empatia i solidarnoœæ z innymi oraz wspieranie tych, których prawa cz³owieka s¹ zagro one. Poczucie godnoœci ludzkiej, poczucie w³asnej wartoœci i wartoœci innych bez wzglêdu na ró nice spo³eczne, kulturowe, jêzykowe czy religijne. Poczucie sprawiedliwoœci, chêæ pracy na rzecz idea³ów wolnoœci, równoœci i szacunku dla ró norodnoœci. Ca³oœciowe podejœcie S³owo edukacja odnosi siê do wszystkich procesów ycia spo³ecznego, dziêki którym jednostki i grupy spo³eczne ucz¹ siê œwiadomie rozwijaæ swoje zdolnoœci, postawy i wiedzê, maj¹c na celu korzyœci wspólnot krajowych i miêdzynarodowych. Rekomendacje UNESCO, 1974 W tym przewodniku zdecydowaliœmy siê podejœæ do edukacji na rzecz praw cz³owieka ca³oœciowo. Po pierwsze, staraliœmy siê w jednakowym stopniu poruszyæ ka dy z trzech obszarów: wiedzê, umiejêtnoœci i postawy. Po drugie, æwiczenia zosta³y opracowane dla szerokiego krêgu odbiorców bior¹c pod uwagê ich wiek, jak i mo liwoœci wykorzystania ksi¹ ki w formalnych i nieformalnych sektorach edukacji. Po trzecie, poprzez æwiczenia aktywnie anga uj¹ce uczestników staraliœmy siê po³¹czyæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka z kwestiami lokalnymi i globalnymi, takimi jak: rozwój, œrodowisko, relacje miêdzykulturowe i pokój. Chcieliœmy w ten sposób zaakcentowaæ, e edukacja na rzecz praw cz³owieka nie mo e byæ traktowana wy³¹cznie jako odrêbna dziedzina. Wykorzystanie æwiczeñ, które wymagaj¹ aktywnego zaanga owania uczestników, by³o dla nas najwa niejsze. Wyniki badañ pokazuj¹, e praca oparta na wspó³dzia³aniu w ma³ych grupach spaja grupê i przyczynia siê do zmniejszenia uprzedzeñ jej cz³onków. Wymagaj¹ca wspó³dzia³ania praca w grupach sprzyja równie lepszemu zrozumieniu trudnych kwestii oraz zwiêksza umiejêtnoœæ rozwi¹zywania problemów, umo liwiaj¹c uczestnikom wypracowanie rozwi¹zañ, w których widoczny jest wzrost ich kreatywnoœci i praktycyzmu. S¹ to wa ne cele edukacji na rzecz praw cz³owieka. Innymi s³owy, powinniœmy w³¹czyæ m³odych ludzi w ka dy moment procesu edukacyjnego. Jako edukatorzy nie mo emy wpaœæ w pu³apkê myœlenia, e to my znamy jedyn¹ prawdê, któr¹ powinniœmy przekazaæ biernym uczniom. Tego rodzaju podejœcie mog³oby zmieniæ edukacjê na rzecz praw cz³owieka w edukacjê zideologizowan¹. Nieod³¹czn¹ cech¹ metodologii zastosowanej w tym przewodniku jest przekonanie, e m³odzi ludzie wnios¹ do procesu edukacyjnego szerok¹ gamê doœwiadczeñ, które trzeba aktywnie wykorzystaæ, aby zapewniæ interesuj¹cy i efektywny przebieg æwiczeñ edukacyjnych. Pytania, a niekiedy nawet konflikty powinno siê potraktowaæ jako podstawowy materia³ edukacyjny, który mo na z po ytkiem wykorzystaæ. Edukacja na rzecz praw cz³owieka w pracy zm³odzie ¹ S³yszê i zapominam. Widzê i pamiêtam. Robiê i rozumiem. Konfucjusz Coraz powszechniej uwa a siê, e w pracy z m³odzie ¹ nale y poœwiêcaæ sporo uwagi edukacji na rzecz praw cz³owieka nie tylko dlatego, e jest to wa ne dla spo³eczeñstwa, ale równie dlatego, e sami m³odzi ludzie doceniaj¹ tego rodzaju pracê i korzyœci z æwiczeñ z ni¹ zwi¹zanych. Wspó³czesne spo³eczeñstwa, a zw³aszcza m³odzie, musz¹ zmierzyæ siê z procesami wykluczenia spo³ecznego, problemami wynikaj¹cymi ze zró nicowania religijnego, etnicznego i narodowoœciowego, a poza 20

21 Edukacja na rzecz praw cz³owieka i Kompas tym okreœliæ swoje stanowisko wobec skutków postêpuj¹cej globalizacji. Edukacja na rzecz praw cz³owieka porusza wszystkie te wa ne kwestie i pomaga w zrozumieniu ró nych punktów widzenia, przekonañ, postaw i wartoœci wspó³czesnego spo³eczeñstwa wielokulturowego. Jednostkom zaœ pokazuje sposoby pozytywnego wykorzystania tych ró nic. Byæ mo e jeszcze wa niejsze jest to, e m³odym ludziom zale y na prawach cz³owieka, dlatego te w³aœnie oni stanowi¹ g³ówn¹ grupê docelow¹ edukacji na rzecz praw cz³owieka. Czêsto krytykuje siê wspó³czesn¹ m³odzie za apatiê i brak zainteresowania polityk¹, jednak liczne opracowania pokazuj¹, e w rzeczywistoœci jest zupe³nie inaczej na przyk³ad badania przeprowadzone w 2001 r. przez Komisjê Europejsk¹ uzmys³owi³y nam, e m³odzi ludzie bior¹ udzia³ w yciu spo³ecznym, i to nie tylko dzia³aj¹c w organizacjach i klubach m³odzie owych. W krajach Unii Europejskiej œrednio ponad 50% m³odych ludzi dzia³a w organizacjach ró nego rodzaju b¹dÿ do nich nale y 1 (chocia ró nice miêdzy poszczególnymi krajami s¹ znaczne). Jeœli chodzi o zainteresowania polityczne, badanie stosunku m³odych ludzi do Unii Europejskiej ujawni³o, e kwestie praw cz³owieka s¹ dla m³odzie y jednym z priorytetów za sprawy wiêkszej wagi uznali jedynie bezrobocie i przestêpczoœæ. M³odzi ludzie chcieliby, aby ich rz¹dy zajê³y siê ochron¹ praw cz³owieka, ochron¹ œrodowiska, zwalczaniem rasizmu i nierównoœci¹ p³ci 2.? Czy z waszego doœwiadczenia wynika, e m³odzi ludzie nie s¹ zainteresowani sprawami politycznymi? Je eli tak jakie s¹, waszym zdaniem, tego przyczyny? Aktywne i demokratyczne podejœcie jest szczególnie wartoœciowe, jeœli idzie o dostêp do wiedzy i umo liwienie ucz¹cym siê zrealizowania swego potencja³u. Z Deklaracji Jomtien, 1990 Doœwiadczenia z ca³ego œwiata pokazuj¹, e m³odzi ludzie poœwiêcaj¹ du o energii tym kwestiom, je eli mog¹ byæ wspó³odpowiedzialni za to, co robi¹ i jak siê ucz¹, a tak e jeœli kwestie te s¹ przedstawiane w ciekawy sposób, przemawiaj¹cy do m³odzie y. Jako edukatorzy musimy wykorzystaæ tê energiê. To, e m³odzi podchwyc¹ i rozwin¹ pomys³y, widaæ jasno na przyk³adzie funkcjonowania licznych programów dla m³odzie y od dzia³añ na ma³¹ skalê, prowadzonych doraÿnie w niektórych klubach m³odzie owych i szko³ach, po wa ne programy miêdzynarodowe realizowane przez Radê Europy i inne organizacje.? Jakie kwestie najprawdopodobniej wzbudz¹ najwiêksze zainteresowanie cz³onków waszej grupy? Edukacja formalna i nieformalna Najbardziej odpowiedni sposób zaanga owania uczestników i kszta³towania procesu edukacyjnego zale y w du ym stopniu od kontekstu edukacyjnego, w którym pracuje edukator. Mo ecie mieæ wiêcej albo mniej swobody w wyborze tematu, czasu i formy æwiczenia w zale noœci od tego, czy dzia³acie w formalnym, czy nieformalnym kontekœcie edukacyjnym. Æwiczenia przedstawione w tej publikacji zosta³y przygotowane w sposób na tyle elastyczny, by da³o siê je wykorzystaæ w ró - nych sytuacjach przy okreœlonych uwarunkowaniach, np.: w klubach m³odzie owych, w szko³ach, na obozach letnich, na nieformalnych spotkaniach itd. Edukacja incydentalna odnosi siê do trwaj¹cego przez cale ycie procesu, dziêki któremu ka da jednostka kszta³tuje swoje postawy, wartoœci, umiejêtnoœci i wiedzê dziêki edukacji i materia³om dostêpnym w jej w³asnym œrodowisku oraz przez codzienne doœwiadczenia (rodzina, s¹siedzi, zakupy, biblioteka, œrodki masowego przekazu, praca, zabawa itd.). Wykszta³cenie to jest to, co pozostaje, gdy zapomnieliœmy tego wszystkiego, czego siê nauczyliœmy. B. F. Skinner 21

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

Wstêp: Czêœæ pierwsza: Wprowadzenie do m¹drego wychowania dzieci w domu i w przedszkolu 19

Wstêp: Czêœæ pierwsza: Wprowadzenie do m¹drego wychowania dzieci w domu i w przedszkolu 19 Wstêp: Co siê zmieni³o ostatnio w wychowaniu przedszkolnym O niepokojach rodziców i nauczycieli odnoœnie do wychowania oraz kszta³cenia ma³ych przedszkolaków Dlaczego treœci zawarte w kolejnych rozdzia³ach

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Charakterystyka przedmiotu badania W dniu 27 listopada 2013 r. Rada Ministrów przyjęła Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieæ - nietypowe uzale nienia NIETYPOWE UZALE NIENIA - uzale nienie od facebooka narkotyków czy leków. Czêœæ odciêtych od niego osób wykazuje objawy zespo³u abstynenckiego. Czuj¹ niepokój, gorzej

Bardziej szczegółowo

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu

Program Internet Start Up. WejdŸ do gry. Autor Programu. Partner Programu Program Internet Start Up WejdŸ do gry Autor Programu Partner Programu Program doradztwa prawnego Kancelarii Wierzbowski Eversheds dla projektów zwi¹zanych z internetem i nowymi technologiami www.internetstartup.pl

Bardziej szczegółowo

Regionalna Karta Du ej Rodziny

Regionalna Karta Du ej Rodziny Szanowni Pañstwo! Wspieranie rodziny jest jednym z priorytetów polityki spo³ecznej zarówno kraju, jak i województwa lubelskiego. To zadanie szczególnie istotne w obliczu zachodz¹cych procesów demograficznych

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji dzia Rocznego Planu Wspomagania

Sprawozdanie z realizacji dzia Rocznego Planu Wspomagania Za cznik nr 13 Sprawozdanie z realizacji dzia Rocznego Planu Wspomagania w obszarze: Efekty Oferta : Rodzice s partnerami szko y w projekcie: Bezpo rednie wsparcie rozwoju szkó poprzez wdro enie zmodernizowanego

Bardziej szczegółowo

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych ECORYS Polska Sp. z o.o. Poznań, 16 listopada 2012 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Mów dziecku, że jest mądre, że umie, że potrafi... W szkole nie tylko wiedza ma być nowoczesna, ale również jej nauczanie

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego

Wytyczne Województwa Wielkopolskiego 5. Wytyczne Województwa Wielkopolskiego Projekt wspó³finansowany przez Uniê Europejsk¹ z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego oraz Bud etu Pañstwa w ramach Wielkopolskiego Regionalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Przekaż swoją opinię Unii Europejskiej! Projekt dofinansowany w ramach programu Europa dla Obywateli Unii Europejskiej POWITANIE Dlaczego dobrze, że tu jestem?

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Spis treści XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Rozdział 1 8 Badanie tajemnic psychiki i zachowania 11 Psychologia: definicje, cele i zadania 20 Historyczne podstawy psychologii 23 Wspó³czesne

Bardziej szczegółowo

Sergiusz Sawin Innovatika

Sergiusz Sawin Innovatika Podsumowanie cyklu infoseminariów regionalnych: Siedlce, 16 lutego 2011 Płock, 18 lutego 2011 Ostrołęka, 21 lutego 2011 Ciechanów, 23 lutego 2011 Radom, 25 lutego 2011 Sergiusz Sawin Innovatika Projekt

Bardziej szczegółowo

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA

www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Portal Klimatyczny Ko³obrzeg www.klimatycznykolobrzeg.pl OFERTA PROMOCYJNA Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Ko³obrzegu widz¹c koniecznoœæ zmiany wizerunku oraz funkcjonalnoœci turystycznej

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XLIII/356/08 Rady Miejskiej w Staszowie z dnia 23. 12.2008r sprawie przyjęcia Programu współpracy Gminy Staszów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami prowadzącymi działalność

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU

PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU CEL PROGRAMU Włączenie aktywnych mieszkańców Wrocławia do współtworzenia programu Wrocław Europejska Stolica

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie Zaproszenie do projektu Warszawa Lokalnie CO WYDARZY SI W SZKOŁACH? 2 Lekcje wychowawcze Na temat możliwo ci, jakie stoją przed mieszańcami a dotyczą podejmowania oddolnych, lokalnych, sąsiedzkich działań.

Bardziej szczegółowo

zywania Problemów Alkoholowych

zywania Problemów Alkoholowych Państwowa Agencja Rozwiązywania zywania Problemów Alkoholowych Konferencja Koszty przemocy wobec kobiet w Polsce 2013 Warszawa, 27 maja 2013 r. www.parpa.pl 1 Podstawy prawne Ustawa o wychowaniu w trzeźwości

Bardziej szczegółowo

NR 1 W TOMASZOWIE LUBELSKIM

NR 1 W TOMASZOWIE LUBELSKIM PRZEDSZKOLE SAMORZĄDOWE NR 1 W TOMASZOWIE LUBELSKIM NA ROK 2009/2010 CEL OGÓLNY : wdraŝanie rodziców do współpracy z przedszkolem i umoŝliwienie im udziału w tworzeniu warunków do wszechstronnego i harmonijnego

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS Dzia³anie nauczyciela, w tym równie katechety, jest œciœle

Bardziej szczegółowo

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska

Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi. Agnieszka Wróblewska Budowanie współpracy z organizacjami pozarządowymi Agnieszka Wróblewska RAZEM JESTEŚMY NAJSILNIEJSI WDROŻENIE MODELU WSPÓŁPRACY W 6 GMINACH POWIATU ŁUKOWSKIEGO Projekt zakłada wdrażanie na poziomie gminy

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 SPIS TREŚCI Wstęp... 3 Cele programu... 6 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas drugich...13 Ramowy

Bardziej szczegółowo

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji Ida Kurcz Psychologia języka i komunikacji Spis treœci PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO............................... 9 ROZDZIA I. PSYCHOLOGIA JÊZYKA A PSYCHOLINGWISTYKA I SOCJOLINGWISTYKA. UWAGI WSTÊPNE..................

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O PRZEBIEGU WYKONANIA PLANU FINANSOWEGO GMINNEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ W TRZEBIECHOWIE ZA ROK 2014

INFORMACJA O PRZEBIEGU WYKONANIA PLANU FINANSOWEGO GMINNEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ W TRZEBIECHOWIE ZA ROK 2014 GMINNA BIBLIOTEKyeLICZNA URZĄD 66-132 Trzebiechow. ul)quiechds)wska 2.-~ / / Trzeblechów dnkj. zoł podpis INFORMACJA O PRZEBIEGU WYKONANIA PLANU FINANSOWEGO GMINNEJ BIBLIOTEKI PUBLICZNEJ W TRZEBIECHOWIE

Bardziej szczegółowo

Młodzieżowa Rada Dzielnicy. sposób na zaangażowanie obywatelskie młodzieży

Młodzieżowa Rada Dzielnicy. sposób na zaangażowanie obywatelskie młodzieży Młodzieżowa Rada Dzielnicy sposób na zaangażowanie obywatelskie młodzieży Aktywne uczestnictwo młodych w decyzjach i przedsięwzięciach na szczeblu lokalnym i regionalnym jest niezbędne, jeżeli chcemy budować

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 Załącznik do Uchwały Nr 47/IX/11 Rady Miejskiej Łomży z dnia 27 kwietnia.2011 r. MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 ROZDZIAŁ I

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/100/2015 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 10 grudnia 2015 r.

UCHWAŁA NR XIV/100/2015 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH. z dnia 10 grudnia 2015 r. UCHWAŁA NR XIV/100/2015 RADY MIEJSKIEJ W SOŚNICOWICACH z dnia 10 grudnia 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii na rok 2016 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 15 ustawy

Bardziej szczegółowo

Propozycje poprawek do projektu ustawy o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020

Propozycje poprawek do projektu ustawy o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 Załącznik Propozycje poprawek do projektu ustawy o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 I. Poprawki do: Rozdział 1. Przepisy ogólne

Bardziej szczegółowo

U C H W A Ł A Nr IX/27/2015 Rady Miejskiej w Koprzywnicy z dnia 12 marca 2015 roku

U C H W A Ł A Nr IX/27/2015 Rady Miejskiej w Koprzywnicy z dnia 12 marca 2015 roku U C H W A Ł A Nr IX/27/2015 Rady Miejskiej w Koprzywnicy z dnia 12 marca 2015 roku w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na 2015 rok. Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE

UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE UCHWAŁA NR. RADY GMINY ZAPOLICE Z DNIA w sprawie przyjęcia Programu współpracy z organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami prowadzącymi działalność pożytku publicznego na rok 2015. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA XX sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży z dnia 1 czerwca 2014 r. w sprawie propagowania wśród młodzieży postaw obywatelskich

UCHWAŁA XX sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży z dnia 1 czerwca 2014 r. w sprawie propagowania wśród młodzieży postaw obywatelskich UCHWAŁA XX sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży z dnia 1 czerwca 2014 r. w sprawie propagowania wśród młodzieży postaw obywatelskich Art. 1. 1. Należy zachęcić posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej do uchwalenia

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r.

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie zatwierdzenia Lokalnego Programu

Bardziej szczegółowo

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu

Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów. Organizatorzy Konkursu Regulamin Konkursu Start up Award 9. Forum Inwestycyjne 20-21 czerwca 2016 r. Tarnów 1 Organizatorzy Konkursu 1. Organizatorem Konkursu Start up Award (Konkurs) jest Fundacja Instytut Studiów Wschodnich

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl

Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.zsb.iq.pl Braniewo: Pełnienie funkcji Koordynatora Projektu Priorytet: IX Rozwój wykształcenia

Bardziej szczegółowo

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania

Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Jerzy Kowalczyk Zasady racjonalnego dokumentowania systemu zarządzania Zasady doskonalenia systemu zarządzania oraz podstawowe procedury wspomagające Zarządzanie jakością VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013

POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013 POWIATOWY PROGRAM AKTYWNOŚCI LOKALNEJ NA LATA 2011-2013 Diagnoza: Pomoc społeczna jest zespołem działań mających na celu wspomaganie osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, których

Bardziej szczegółowo

Wiedza o spo eczeƒstwie Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007

Wiedza o spo eczeƒstwie Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007 Wiedza o spo eczeƒstwie Kalendarz przygotowaƒ do matury 2007 imi i nazwisko zakres rozszerzony (wersja dla ucznia) wykonane Tyg. Dzia Tematy Zadania 2.10 1 6.10 Przygotowanie do pracy zapoznanie si z informacjami

Bardziej szczegółowo

Twój rodzaj CV. Jak wybrać odpowiedni rodzaj CV w zależności od doświadczenia i celu zawodowego?

Twój rodzaj CV. Jak wybrać odpowiedni rodzaj CV w zależności od doświadczenia i celu zawodowego? Twój rodzaj CV Jak wybrać odpowiedni rodzaj CV w zależności od doświadczenia i celu zawodowego? Odpowiedz sobie na pytanie: Na czym polega fenomen dobrego CV jakie informacje powinny być widoczne w dokumencie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie nowego pracownika. wydanie 1. ISBN 978-83-255-0049-8. Autor: Justyna Tyborowska. Redakcja: Joanna Tyszkiewicz

Wprowadzenie nowego pracownika. wydanie 1. ISBN 978-83-255-0049-8. Autor: Justyna Tyborowska. Redakcja: Joanna Tyszkiewicz Wprowadzenie nowego pracownika wydanie 1. ISBN 978-83-255-0049-8 Autor: Justyna Tyborowska Redakcja: Joanna Tyszkiewicz Wydawnictwo C.H. Beck Ul. Gen. Zajączka 9, 01-518 Warszawa Tel. (022) 311 22 22 Faks

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ. w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach. w roku szkolnym 2013/2014 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bełżycach w roku szkolnym 2013/2014 WYMAGANIE PLACÓWKA REALIZUJE KONCEPCJĘ PRACY Bełżyce 2014 SPIS TREŚCI: I Cele i zakres ewaluacji

Bardziej szczegółowo

Statut Stowarzyszenia SPIN

Statut Stowarzyszenia SPIN Statut Stowarzyszenia SPIN Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 1. Stowarzyszenie nosi nazwę SPIN w dalszej części Statutu zwane Stowarzyszeniem. 2. Stowarzyszenie działa na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

Stwórzmy świat przyjazny, by dało się w nim żyć, a nie tylko wytrzymać. PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ W MILANOWIE

Stwórzmy świat przyjazny, by dało się w nim żyć, a nie tylko wytrzymać. PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ W MILANOWIE Stwórzmy świat przyjazny, by dało się w nim żyć, a nie tylko wytrzymać. PROGRAM PROFILAKTYCZNY ZESPOŁU SZKÓŁ W MILANOWIE PODSTAWY PRAWNE DZIAŁAŃ PROFILAKTYCZNYCH Szkołę w działaniach dotyczących edukacji

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI CHCEMY POMAGAĆ Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Chcemy Pomagać, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: Piotra Sołtysa zwanego dalej fundatorem, aktem notarialnym sporządzonym

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych. Barbara Czołnik

Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych. Barbara Czołnik Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych Barbara Czołnik Edukacja leśna społeczeństwa w Lasach Państwowych rozwijana jest już od 33 lat 1983 r. otwarcie pierwszej wystawy stałej Muzeum Leśnictwa

Bardziej szczegółowo

STATUT Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Gminy Wierzbica

STATUT Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Gminy Wierzbica STATUT Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Gminy Wierzbica Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Gminy Wierzbica w dalszych postanowieniach statutu zwane Stowarzyszeniem, po jego

Bardziej szczegółowo

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW

PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW BAROMETR REGIONALNY 33 PODNOSZENIE EFEKTYWNOŒCI PRZEDSIÊBIORSTWA - PROJEKTOWANIE PROCESÓW mgr in. Adam Piekara, Doradca w programie EQUAL Podstaw¹ niniejszego artyku³u jest przyjêcie za- ³o enia, e ka

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Statut Koalicji Karat

Statut Koalicji Karat Statut Koalicji Karat Rozdział I Postanowienia ogólne 1 Stowarzyszenie nosi nazwę Stowarzyszenie Koalicja Karat i zwane jest w dalszej części Stowarzyszeniem. 2 1. Stowarzyszenie działa na podstawie ustawy

Bardziej szczegółowo

Zmiany w Podstawie programowej przedmiotów informatycznych

Zmiany w Podstawie programowej przedmiotów informatycznych Spotkania Koordynatorów ds. Innowacji w Edukacji, 8 kwietnia 2016, MEN Zmiany w Podstawie programowej przedmiotów informatycznych dr Anna Beata Kwiatkowska Rada ds. Informatyzacji Edukacji Motto dla działań

Bardziej szczegółowo

Z mamą i tatą w szkole

Z mamą i tatą w szkole Z mamą i tatą w szkole Program autorski adresowany do rodziców uczniów Szkoły Podstawowej w Myślachowicach. Autorzy programu: Agnieszka Godyń Monika Wentrys Myślachowice 2004 1 WSTĘP Rodzic nie może tylko

Bardziej szczegółowo

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej

OPIS WYDARZENIA. Fundacja Myœli Ekologicznej OPIS WYDARZENIA Kim jesteœmy? powsta³a w 2012 roku w Krakowie. W ramach dzia³alnoœci statutowej, Fundacja realizuje programy edukacyjne i aktywizuj¹ce, koncentruj¹ce siê na tematyce ekologicznej. Pomys³

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY NA RZECZ ROZWOJU ZASOBÓW LUDZKICH GMINY SADOWIE. zawierają

POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY NA RZECZ ROZWOJU ZASOBÓW LUDZKICH GMINY SADOWIE. zawierają POROZUMIENIE O WSPÓŁPRACY NA RZECZ ROZWOJU ZASOBÓW LUDZKICH GMINY SADOWIE zawierają Gmina Sadowie z siedzibą w Sadowiu reprezentowana przez: Pana Stanisława Olszańskiego Wójta Gminy Sadowie Zespół Szkół

Bardziej szczegółowo

F Ă MD LH Q D ] G È ] U

F Ă MD LH Q D ] G È ] U Metoda 5S Fachowa VERLAG DASHÖFER Wydawnictwo VERLAG DASHOFER Sp. z o.o. Świat profesjonalnej wiedzy al. Krakowska 271, 02 133 Warszawa tel.: 22 559 36 00, 559 36 66 faks: 22 829 27 00, 829 27 27 Ksi¹

Bardziej szczegółowo

FORMY REALIZACJI ODPOWIEDZIALNY TERMIN 1. Kierowanie uczniów. 1. Diagnoza aktualnej sytuacji wychowawczej. wychowawcy, pedagog, psycholog

FORMY REALIZACJI ODPOWIEDZIALNY TERMIN 1. Kierowanie uczniów. 1. Diagnoza aktualnej sytuacji wychowawczej. wychowawcy, pedagog, psycholog PRZECIWDZIAŁANIE I ELIMINOWANIE ZACHOWAO AGRESYWNYCH 1. Diagnoza aktualnej sytuacji wychowawczej. FORMY REALIZACJI ODPOWIEDZIALNY TERMIN 1. Kierowanie uczniów, pedagog, wg potrzeb sprawiających problemy

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W OSTROWI MAZOWIECKIEJ Rozdział I ZałoŜenia wstępne 1. Narkomania jest jednym z najpowaŝniejszych problemów społecznych w Polsce. Stanowi wyzwanie cywilizacyjne

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Załącznik nr 6 REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM W ZABOROWIE UL. STOŁECZNA 182 Na podstawie atr.55 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 roku (Dz.U. z 1991 roku nr 59 poz.425) ze zmianami

Bardziej szczegółowo

Regulamin członkostwa w Klubie Przedsiębiorczych Nauczycieli IMPULS

Regulamin członkostwa w Klubie Przedsiębiorczych Nauczycieli IMPULS Regulamin członkostwa w Klubie Przedsiębiorczych Nauczycieli IMPULS 1. Regulamin określa tryb działania Klubu Przedsiębiorczych Nauczycieli IMPULS zwanego dalej Klubem IMPULS. 1 2. Klub IMPULS zrzesza

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo społeczne

Bezpieczeństwo społeczne Bezpieczeństwo społeczne Potrzeby współczesnego społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa Potrzeba - odczuwany brak czegoś i chęć jego zaspokojenia. W literaturze znana jest hierarchia potrzeb według Maslowa

Bardziej szczegółowo

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Rada Europy Strasburg, Francja SKARGA na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Artykułu 45-47 Regulaminu Trybunału 1 Adres pocztowy

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości Marta Pyrchała-Zarzycka www.astrosalus.pl www.kosmetyka-fitness.pl http://www.astrosalus.com/ www.sukces-biznes.pl kursy@astrosalus.pl 506-320-330

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU

ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU Seminarium zarządzania finansami jednostek samorządu terytorialnego ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU F u n d a c j a R o z w o j u D e m o k r a c j i L o k a l n e j Szanowni Państwo, wiele jednostek samorządu

Bardziej szczegółowo

e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl

e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl e-izba IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ www.ecommercepolska.pl e-izba - IZBA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ Niniejszy dokument jest przeznaczony wyłącznie dla jego odbiorcy nie do dalszej dystrybucji 1 2012 Fundacja

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej

Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku. Raport z ewaluacji wewnętrznej Szkoła Podstawowa nr 1 w Sanoku Raport z ewaluacji wewnętrznej Rok szkolny 2014/2015 Cel ewaluacji: 1. Analizowanie informacji o efektach działalności szkoły w wybranym obszarze. 2. Sformułowanie wniosków

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku

UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku UCHWAŁA Nr VI/17/2015 Rady Gminy w Jedlińsku z dnia 27 marca 2015 roku w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Przeciwdziałaniu Narkomanii na lata 2015-2018 Na podstawie art. 10 ust 2 i 3 ustawy z dnia 29

Bardziej szczegółowo

Prezentacja celów projektu w obszarze dialogu obywatelskiego i wspólnych działań strony społecznej i samorządowej

Prezentacja celów projektu w obszarze dialogu obywatelskiego i wspólnych działań strony społecznej i samorządowej Prezentacja celów projektu w obszarze dialogu obywatelskiego i wspólnych działań strony społecznej i samorządowej Anna Tyrała Anna Siemek-Filuś PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁAŃ WYCHOWAWCZYCH I PROFILAKTYCZNYCH SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 1 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015-2016

PLAN DZIAŁAŃ WYCHOWAWCZYCH I PROFILAKTYCZNYCH SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 1 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015-2016 PLAN DZIAŁAŃ WYCHOWAWCZYCH I PROFILAKTYCZNYCH SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 1 W KATOWICACH NA ROK SZKOLNY 2015-2016 Zadania działalności wychowawczej i profilaktycznej są realizowane przez wszystkich nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Regulamin Programu Ambasadorów Kongresów Polskich

Regulamin Programu Ambasadorów Kongresów Polskich Regulamin Programu Ambasadorów Kongresów Polskich 1. W oparciu o inicjatywę Stowarzyszenia Konferencje i Kongresy w Polsce (SKKP) oraz zadania statutowe Polskiej Organizacji Turystycznej (POT) i działającego

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIV/85/2016 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA. z dnia 16 lutego 2016 r.

UCHWAŁA NR XIV/85/2016 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA. z dnia 16 lutego 2016 r. UCHWAŁA NR XIV/85/2016 RADY GMINY BIAŁA PODLASKA w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gminie Biała Podlaska na rok 2016, Gminnego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

Lokalny Program Rewitalizacji Miasta BYCZYNA na lata 2015-2020

Lokalny Program Rewitalizacji Miasta BYCZYNA na lata 2015-2020 Rewitalizacja zgodnie z definicją, jaką podaje słownik języka polskiego to odbudowa zniszczonych budynków lub dzielnic miasta. Samo słowo rewitalizacja z łaciny oznacza re- na powrót + vita- życie = ożywienie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ŚWIETLICY SZKOLNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 4 im. Adama Mickiewicza w Siedlcach

REGULAMIN ŚWIETLICY SZKOLNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 4 im. Adama Mickiewicza w Siedlcach REGULAMIN ŚWIETLICY SZKOLNEJ W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 4 im. Adama Mickiewicza w Siedlcach Celem ogólnym świetlicy szkolnej jest zapewnienie uczniom bezpiecznego i atrakcyjnego spędzenia wolnego czasu w

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr XLVIII/ 311 /10 Rady Gminy Wijewo z dnia 15 października 2010 r.

UCHWAŁA Nr XLVIII/ 311 /10 Rady Gminy Wijewo z dnia 15 października 2010 r. UCHWAŁA Nr XLVIII/ 311 /10 Rady Gminy Wijewo z dnia 15 października 2010 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Przeciwdziałania Narkomani na

Bardziej szczegółowo

ZARZ DZANIE ZESPO EM P DR PIOTR PILCH

ZARZ DZANIE ZESPO EM P DR PIOTR PILCH ZARZ DZANIE ZESPO EM P DR PIOTR PILCH Aktywno ci Przeci tni mened erowie Mened erowie odnosz cy sukcesy Mened erowie efektywni Tradycyjne zarz dzanie 32% 13% 19% Komunikowanie si 29% 28% 44% Zarz dzanie

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ETYKA: LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ETYKA: LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA ETYKA: LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE OPRACOWAŁ: mgr Marcin Szymański Zespół Szkół Ogólnokształcących w Opolu Podstawa prawna: -Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia

Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Załącznik nr 4 do SIWZ BZP.243.1.2012.KP Szczegółowy Opis Przedmiotu Zamówienia Usługa polegająca na przygotowaniu i przeprowadzeniu badania ewaluacyjnego projektu pn. Rozwój potencjału i oferty edukacyjnej

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie pedagogiczne

Przygotowanie pedagogiczne Przygotowanie pedagogiczne Informacje o usłudze Numer usługi 2016/04/08/7405/7773 Cena netto 3 700,00 zł Cena brutto 3 700,00 zł Cena netto za godzinę 13,31 zł Cena brutto za godzinę 13,31 Możliwe współfinansowanie

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE WYNIKÓW OGÓLNOPOLSKIch OLIMPIAD OLIMPUSEK

OPRACOWANIE WYNIKÓW OGÓLNOPOLSKIch OLIMPIAD OLIMPUSEK OPRACOWANIE WYNIKÓW OGÓLNOPOLSKIch OLIMPIAD OLIMPUSEK 10107 Szanowni Nauczyciele, Serdecznie dziêkujemy wszystkim nauczycielom za pomoc w organizacji kolejnej edycji olimpiad dla najm³odszych, które zosta³y

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z II warsztatów

Sprawozdanie z II warsztatów Sprawozdanie z II warsztatów 28 lutego 2015 roku odbyły się drugie warsztaty w ramach projektu realizowanego przez Stowarzyszenie Warnija w partnerstwie z Gminą Olsztyn, Forum Rozwoju Olsztyna OLCAMP,

Bardziej szczegółowo

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału!

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału! Szkolenia nie muszą być nudne! W Spółce Inwest-Park odbyło się kolejne szkolenie w ramach projektu Akcelerator Przedsiębiorczości działania wspierające rozwój przedsiębiorczości poza obszarami metropolitarnymi

Bardziej szczegółowo

Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników

Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników Skuteczne Zarządzanie Zespołem i motywacja pracowników Opinie o naszych szkoleniach: Agnieszka Sz. Wrocław: Ciekawie ujęty temat, świetna atmosfera, dużo praktycznych ćwiczeń, otwartość trenera, super

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII NA ROK 2007 W GMINIE WYSZKÓW

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII NA ROK 2007 W GMINIE WYSZKÓW Załącznik Nr 1 do uchwały Nr III/4/2007 Rady Miejskiej w Wyszkowie z dnia 4 stycznia 2007r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII NA ROK 2007 W GMINIE WYSZKÓW I. WSTĘP Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu

Bardziej szczegółowo

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych

Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych Metody wyceny zasobów, źródła informacji o kosztach jednostkowych by Antoni Jeżowski, 2013 W celu kalkulacji kosztów realizacji zadania (poszczególnych działań i czynności) konieczne jest przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE

KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr z dnia Dyrektora PCPR w Lublinie KODEKS ETYKI PRACOWNIKÓW POWIATOWEGO CENTRUM POMOCY RODZINIE W LUBLINIE ROZDZIAŁ I Zasady ogólne 1 1. Kodeks wyznacza zasady postępowania

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIII/87/2015 RADY GMINY STEGNA. z dnia 29 października 2015 r.

UCHWAŁA NR XIII/87/2015 RADY GMINY STEGNA. z dnia 29 października 2015 r. UCHWAŁA NR XIII/87/2015 RADY GMINY STEGNA z dnia 29 października 2015 r. w sprawie przyjęcia Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gminie Stegna do realizacji na 2016

Bardziej szczegółowo

INSPIRUJEMY DO WIELKOŚCI SZKOŁA TUTORÓW X EDYCJA: GDAŃSK, GORZÓW WLKP., KATOWICE, LUBLIN, ŁÓDŹ, OLSZTYN, POZNAŃ, RZESZÓW, TORUŃ, WARSZAWA, WROCŁAW

INSPIRUJEMY DO WIELKOŚCI SZKOŁA TUTORÓW X EDYCJA: GDAŃSK, GORZÓW WLKP., KATOWICE, LUBLIN, ŁÓDŹ, OLSZTYN, POZNAŃ, RZESZÓW, TORUŃ, WARSZAWA, WROCŁAW INSPIRUJEMY DO WIELKOŚCI SZKOŁA TUTORÓW X EDYCJA: GDAŃSK, GORZÓW WLKP., KATOWICE, LUBLIN, ŁÓDŹ, OLSZTYN, POZNAŃ, RZESZÓW, TORUŃ, WARSZAWA, WROCŁAW CO PROPONUJEMY? Szkoła Tutorów to nowatorski, 64-godzinny

Bardziej szczegółowo