Astronomia. Studium Podyplomowe Fizyki z Astronomią. Marcin Kiraga

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Astronomia. Studium Podyplomowe Fizyki z Astronomią. Marcin Kiraga kiraga@astrouw.edu.pl"

Transkrypt

1 Astronomia Studium Podyplomowe Fizyki z Astronomią Marcin Kiraga

2 Plan wykładów. Historia astronomii, opis podstawowych zjawisk na niebie, opis sfery niebieskiej, astronomiczne układy współrzędnych, czas, elementy trygonometrii sferycznej. Źródła danych astronomicznych: promieniowanie elektromagnetyczne, neutrina, promieniowanie kosmiczne, promieniowanie grawitacyjne; podstawowe przyrządy astronomiczne wczoraj i dziś; różne metody obserwacji astronomicznych; pomiary astronomiczne (np. odległości, masy, temperatury)

3 Plan wykładów c.d. Układ Słoneczny. Budowa Układu Słonecznego, Słońce, podstawowe zjawiska zachodzące w układzie Ziemia - Księżyc, planety, księżyce planety karłowate, planetoidy, komety, Pas Kuipera, Obłok Oorta. Gwiazdy. Podstawowe parametry fizyczne, diagram Hertzsprunga-Russela, budowa, ewolucja (protogwiazdy, ciąg główny, olbrzymy), gwiazdy zmienne, Galaktyka Budowa Drogi Mlecznej, ośrodek międzygwiazdowy, różne populacje gwiazd. Galaktyki i Wszechświat Klasyfikacja galaktyk, galaktyki aktywne, grupy i gromady galaktyk, elementy kosmologii: model Wielkego Wybuchu.

4 Polecana literatura Frank Shu, Galaktyki, gwiazdy, życie Eugeniusz Rybka, Astronomia ogólna Paweł Abramowicz, Astrofizyka układów planetarnych Marcin Kubiak, Gwiazdy i materia międzygwiazdowa Michał Jaroszyński, Galaktyki i budowa Wszechświata czasopisma (Wiedza i Życie, Świat Nauki, Urania - Postępy Astronomii) Internet (np. Wikipedia)

5 Historia astronomii Osiągnięcia astronomii starożytnej: podstawowe cykle: dobowy, miesięczny, roczny badanie ruchu Słońca i Księżyca (przewidywanie zaćmień) odkrycie planet (Merkury, Wenus, Mars, Jowisz, Saturn) oszacowanie rozmiarów Ziemi stwierdzenie istnienia precesji pierwsze katalogi gwiazd widocznych gołym okiem. informacje o niezwykłych zjawiskach zachodzących na niebie (zaćmienia, koniunkcje, pojawienia się komet, gwiazdy nowe). + teorie mające tłumaczyć obserwacje, najczęściej przyjmowany model geocentryczny

6 Historia astronomii c.d. Heliocentryczny model Układu Słonecznego przedstawiony w dziele Mikołaja Kopernika O obrotach ciał niebieskich wydanym w 1543 roku. W tym modelu ruch planet odbywał się wokół Słońca po okręgach i modyfikowany jest przez epicykle.

7 Historia astronomii c.d. Galileusz jako jeden z pierwszych skonstruował lunetę i użył ją do obserwacji astronomicznych 1609 topografia księżycowa odkrycie księżyców Jowisza (księżyce galileuszowe: Io, Europa, Ganimedes, Kalisto) obserwacje faz Wenus, które okazały się niezgodne z modelem geocentrycznym

8 Historia astronomii c.d. Prawa Keplera ruchu planet sformułowane na podstawie obserwacji wykonanych przez Tycho de Brache. I prawo Keplera (1609): planeta poruszaja się po elipsie w której jednym z ognisk znajduje się Słońce (ruch odbywa się w ustalonej płaszczyźnie). II prawo Keplera (1609): prędkość polowa ruchu planety wokół Słońca jest stała (promień wodzący łączący Słońce z planetą w jednakowych odstępach czasu zakreśla wycinki łuków o takich samych polach powierzchni). III prawo Keplera (1619): stosunek trzeciej potęgi rozmiarów wielkiej osi do kwadratów okresu obiegu planety względem Słońca jest stały. a1 3 a2 3 = P2 1 P 2 2

9 Sformułowanie przez Newtona praw dynamiki i prawa powszechnego ciążenia (1697) I prawo dynamiki: jeżeli na ciało nie dzieła żadna siła, lub wypadkowa działających sił jest równa zero to ciało porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym lub spoczywa w miejscu. II prawo dynamiki: przyspieszenie jakiemu podlega ciało jest wprost proporcjonalne do działającej siły, a jego wartość jest odwrotnie proporcjonalna do masy ciała. a = F /m III prawo dynamiki: jeżeli jedno ciało działa pewną siłą na drugie ciało to drugie ciało dziła na pierwsze siłą równą co do wartości lecz o przeciwnym zwrocie. Prawo powszechnego ciążenia: dwie punktowe masy przyciągają się siłami grawitacyjnymi których wartość jest proporcjonalna do iloczynu ich mas, a odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości pomiędzy nimi. F g = G m 1m 2 r 2

10 Sformułowanie praw dynamiki i prawa powszechnego ciążenia umożliwiło zrozumienie praw Keplera i ich uogólnienie. tor względny ruchu dwóch punktowych ciał przyciągających się siłami grawitacji w zależności od całkowitej energii może być elipsą, parabolą lub hiperbolą. II prawo Keplera wynika z zasady zachowania momentu pędu d J dt = r F III prawo Keplera jest szczególnym przypadkiem zależności wynikającej z zagadnienia dwóch ciał (masa planet jest znacznie mniejsza niż masa Słońca). 4π 2 a 3 P 2 = G(m 1 + m 2 ) Wzór ten służy do wyznaczania mas obiektów które mają towarzysza.

11 Odkrycie libracji księżycowych przez Galileusza. Newton przewidział i w przybliżeniu obliczył spłaszczenie Ziemi i wyjaśnił istnienie precesji Halley przewidział powrót w pobliże Słońca komety nazwanej jego imieniem (pierwsza znana kometa okresowa). Odkrycie Urana przez Williama Herschela (1781) Odkrycie przez Piazziego Ceres - pierwszej z planetoid Rozwój mechaniki nieba, możliwość obliczenia perturbacji ze strony planet. Teoria ruchu planet: niezgodność pomiędzy obliczonymi i obserwowanymi pozycjami Urana doprowadziło do poszukiwań i odkrycia Neptuna (Johann Galle 1846).

12 Początki astronomii gwiazdowej Obserwacje gwiazd nowych w starożytności (np supernowe SN 1006, SN 1054). Obserwacje nowych Tycho de Brahe (SN 1572) i Keplera (SN 1604) Odkrycie pierwszych okresowych gwiazd zmiennych Mira - o Cet (zmienność stwierdzona przez D. Fabriciusa w 1596, okres 330 d. wyznaczył w 1638 r. J. Holwarda), Algol (1667 zmienność G. Montanari, 1783 okres 2.87 d. J. Goodricke) stwierdzenie istnienia aberracji światła (1728 James Bradley na podstawie obserwacji γ Dra) 1830 pierwsze pomiary odległości do gwiazd metodą paralaksy heliocentrycznej Nowe metody obserwacji: fotografia, spektroskopia (klasyfikacja widmowa). odkrycie białych karłów zależność okres - jasność dla cefeid

13 sformułowanie szczególnej teorii względności sformułowanie ogólnej teorii względności (OTW) obserwacyjne potwierdzenie przewidywań OTW (ruch peryhelium Merkurego, obserwacje zmiany położenia gwiazd w pobliżu krawędzi tarczy Słońca dokonane podczas całkowitego zaćmienia) sformułowanie zasad i równań mechaniki kwantowej (M. Planck, N. Bohr, E. Schrodinger, Haisenberg) teoria białych karłów i przewidywanie istnienia gwiazd neutronowych odkrycie źródła energii gwiazd - reakcje termojądrowe - teoria budowy i ewolucji gwiazd.

14 obserwacje w różnych zakresach widma promieniowania elektromagnetycznego (radioastronomia, sondy umożliwiające obserwacje w zakresie rentgenowskim i gamma, obserwacje w podczerwieni i w zakresie mikrofalowym) odkrycie pulsarów - szybko obracających się gwiazd neutronowych emitujących wiązki promieniowania radiowego. pierwsze obserwacje brązowych karłów (obiektów o masach zbyt małych aby mogły w nich zachodzić reakcje termojądrowe) 1992, odkrycie pierwszych planet poza Układem Słonecznym (wokół pulsara i wokół gwiazdy podobnej do Słońca)

15 Astronomia pozagalaktyczna i kosmologia potwierdzenie, że mgławice pozagalaktyczne to inne galaktyki obserwacyjne stwierdzecnie ucieczki galaktyk - rozszerzania sie Wszechświata od połowy lat 30 do dziś - przekonujące dowody na istnienie ciemnej materii Lata 40-te odkrycie galaktyk z jasnymi jądrami - galaktyk Seyferta (jeden z typów aktywnych jąder galaktyk AGN) Lata 50-te rozwój radioastronomii: odkrycie radiogalaktyk i kwazarów wyjaśnienie widm kwazarów, a następnie stwierdzenie, że należą do aktywnych jąder galaktyk (AGN)

16 1965 odkrycie mikrofalowego promieniowania tła (CMB) odkrycie rozbłysków gamma (GRB) obserwacje zaburzeń CMB: pierwsze pomiary satelita COBE (1992),obecnie WMAP, Planck. identyfikacja optycznej poświaty rozbłysku gamma (GRB) i stwierdzenie, że znajduje się na odległościach kosmologicznych obserwacyjne przesłanki na narastania tempa ekspansji Wszechświata - prawdopodobne istnienie ciemnej energii.

17 Wielkie pytania Czy istnieje życie poza Ziemią? Czy istnieją inteligentne formy życia poza Ziemią? Co tworzy ciemną materię? Czym jest ciemna energia? (czy wogóle istnieje?)

18 Podstawowe zjawiska na niebie ruch dobowy sfery niebieskiej - obrót Ziemi w kierunku wschodnim cykl faz księżyca - związany z ruchem orbitalnym Księżyca względem Ziemi i Ziemi względem Słońca - możemy oglądać tylko część Księżyca oświetloną przez promieniowanie słoneczne. Szybkie zmiany położenia Księżyca względem Słońca i gwiazd cykl zmian pór roku - położenia wschodu i zachodu Słońca oraz jego wysokość górowania ulegają zmianom w okresie roku zwrotnikowego. zmiany położenia planet względem gwiazd

19 Obiekty widoczne gołym okiem Słońce (ze względu na rozpraszanie jego światła w atmosferze Ziemi w ciągu dnia nie możemy zobaczyć gwiazd). Księżyc - o podobnych jak Słońce rozmiarach kątowych ale o dużo mniejszej jasności, odbija światło słoneczne, fazy, szybki ruch na tle gwiazd planety znane w starożytności: Merkury, Wenus, Mars, Jowisz, Saturn gwiazdy (kilka tysięcy widocznych gołym okiem) Droga Mleczna mgławice (galaktyczne i kilka galaktyk) niespodziewane pojawienia się komet i gwiazd nowych

20 Opis sfery niebieskiej Sfera - zbiór punktów znajduja cych siȩ w tej samej odległosci od punktu nazywanego środkiem sfery Koło wielkie - okra g bȩda cy czȩścia wspólna sfery i płaszczyzny przechodza cej przez jej środek. Przez dwa punkty na powierzchni sfery, które nie znajduja siȩ na osi przechodza cej przez środek sfery, można poprowadzic jedno koło wielkie Przez dwa punkty na powierzchni sfery, ktore znajduja sie na osi przechodzacej przez jej środek można poprowadzić nieskończenie wiele kół wielkich. Sfera niebieska - sfera o ogromnych rozmiarach, w której środku znajduje siȩ obserwator i na która rzutuje obserwowane pozycje obiektów.

21 Opis sfery niebieskiej c.d. Oś lokalnego pionu wyznaczona jest przez kierunek lokalnego przyspieszenia grawitacyjnego. Przecina ona sferȩ niebieska w dwóch punktach - zenicie i nadirze. Horyzont - kolo wielkie zawierajace sie w plaszczyznie prostopadlej do osi lokalnego pionu (płaszczyzny horyzontalnej). Almukantary - okrȩgi na sferze niebieskiej powstale przez przeciȩcie jej płaszczyznami prostopadłymi do osi lokalnego pionu, ale nie przechodza cymi przez środek sfery. Koła wierzchołkowe: koła wielkie przechodza ce przez zenit i nadir. Cała sfera niebieska dokonuje wokoł nas obrotu ze wschodu na zachód, co jest wynikiem obrotu Ziemi z zachodu na wschód.

22 Rysunek: Charakterystyczne punkty i koła wielkie na sferze niebieskiej

23 Opis sfery niebieskiej c.d. Oś świata wyznaczona jest przez oś obrotu Ziemi. Oś swiata przecina sferȩ niebieska w punktach nazywanych biegunami niebieskimi. Północny biegun niebieski znajduje siȩ ponad horyzontem dla obserwatorów na północnej półkuli Ziemi. Koła godzinne - koła wielkie przechodza ce przez bieguny niebieskie. Lokalny południk - koło wielkie przechodza ce przez bieguny niebieskie, zenit i nadir. Przecina horyzont w punktach północy i południa. Pierwszy wertykał - koło wierzchołkowe zawarte w płaszczyźnie prostopadłej do lokalnego południka. Przecina horyzont w punktach wschodu i zachodu. Równik niebieski - koło wielkie zawieraja ce siȩ w płaszczyźnie prostopadłej do osi świata (płaszczyźnie równikowej. Równik niebieski przecina horyzont w punktach wschodu i zachodu. i dzieli sferȩ niebieska na czȩsść północna i południowa.

24 Szerokość geograficzna Szerokość geograficzna - ka t pomiȩdzy płaszczyzna równikowa, a półosia skierowana od obserwatora do zenitu (również wysokość horyzontalna północnego bieguna niebieskiego).

25 Rysunek: Ruch orbitalny Ziemi względem Słońca powoduje obserwowany ruch Słońca na sferze niebieskiej po ekliptyce

26 Opis sfery niebieskiej c.d. Ekliptyka - koło wielkie wyznaczone przez ruch roczny Słonńca na sferze niebieskiej. Zawiera siȩ ona w płaszczyźnie orbity po której Ziemia porusza siȩ wzglȩdem Słońca. Oś przechodza ca przez obserwatora, prostopadła do płaszczyzny ekliptyki przecina sferȩ niebieska w biegunach ekliptyki. Ekliptyka przecina równik niebieski w punktach nazywanych punktami równonocy. ka t dwuścienny pomiȩdzy plaszczyzna równika a płaszczyzna ekliptyki wynosi obecnie około 23 o 26 Punkt Barana (punkt równonocy wiosennej) jest to punkt w którym Słońce przechodzi z południowej na północna czȩść sfery niebieskiej. Punkt równonocy jesiennej nazywany jest punktem Wagi. Punkty przesilenia letniego i zimowego (punkt Raka i punkt Koziorożca) sa najbardziej oddalonymi od równika punktami na ekliptyce.

27 Ruch Słońca po ekliptyce i astronomiczne pory roku Na półkuli północnej początek astronomicznej wiosny - przejście Słońca przez punkt Barana początek astronomicznego lata - przejście Słońca przez punkt Raka początek astronomicznej jesieni - przejście Słońca przez punkt Wagi początek astronomicznej zimy - przejście Słońca przez punkt Koziorożca

28 Początki kolejnych astronomicznych pór roku (ostatni rok) jesień 2011: 23 września, godz. 9:05 (UT) zima 2011/12: 22 grudnia, godz. 5:30 (UT) wiosna 2012: 20 marca, godz. 5:14 (UT) lato 2012: 20 czerwca, godz. 23:09 (UT) jesień 2012: 22 września, godz. 14:49 (UT) Długość roku zwrotnikowego wynosi 365 dni 5 godz., 44 min. Najdłuższą astronomiczną porą roku na półkuli północnej jest lato, a najkrótszą zima.

29 Układy współrzędnych astronomicznych Układ horyzontalny wysokość horyzontalna obiektu: kat pomiȩdzy półosia skierowana od obserwatora do obiektu, a jej rzutem prostopadłym na płaszczyznȩ horyzontalna. Mierzymy ja od płaszczyzny horyzontalnej do obiektu i jej wartości sa zawarte w zakresie [-90,90] stopni. azymut obiektu: ka t dwuścienny pomiȩdzy półpłaszczyznami zawierajacymi półkola wierzchołkowe z których pierwsza przechodzi przez S a a druga przez dany obiekt. Azymut mierzymy zgodnie z ruchem dobowym sfery niebieskiej i zawarty jest w zakresie [0,360) stopni. wsp (a,h) w stopniach dla charakterystycznych punktów: S (0,0), W (90,0), N (180,0), E(270,0), Z ( -, 90) Nd (-,-90), Pn (180,ϕ), Ps (0,-ϕ)

30

31 Układ równikowy godzinny deklinacja obiektu: ka t pomiȩdzy półosia skierowana od obserwatora do obiektu, a jej rzutem prostopadłym na płaszczyznȩ równikowa. deklinacja zawarta jest w zakresie [-90,90] stopni kat godzinny obiektu: kat dwuścienny pomiędzy półpłaszczyzną zawierajacą półkole godzinne przechodzące przez zenit, a połpłaszczyzną zawierajacą półkole godzinne przechodzące przez obiekt. Kąt godzinny mierzymy zgodnie z ruchem dobowym sfery niebieskiej. wspolrzedne (t,dec) charakterystycznych punktow na sferze niebieskiej Pn (-,90), Ps (-,-90), S(0,-90+ ϕ ) N(12h, ϕ -90) W (6h,0) E(18h,0), Z(12h,ϕ), Nd(0h, ϕ).

32 Rysunek: Układ równikowy godzinny

33 Układ równikowy równonocny deklinacja rektascensja obiektu jest to ka t dwuścienny pomiȩdzy półpłaszczyznami zawieraja cymi polkola godzinne z których pierwsza przechodzi przez punkt Barana a druga przez interesuja cy nas obiekt. Rektascensjȩ mierzymy zgodnie z ruchem rocznym Słońca na sferze niebieskiej wspolrzedne (rec,dec) charakterystycznych punktow na sferze niebieskiej: Pn (-,90), Ps (-,-90), punkty na ekliptyce: Barana (0h,0), Raka(6h,ɛ) Wagi(12h,0), Koziorożca (18h, ɛ); bieguny ekliptyki En(18h,90-ɛ), Es(6h,ɛ-90).

34 Rysunek: Układ równikowy równonocny

35 Układ ekliptyczny szerokość ekliptyczna obiektu to ka t pomiȩdzy połosia skierowana od obserwatora do obiektu, a jej rzutem prostopadłym na płaszczyznȩ ekliptyki. długość ekliptyczna obiektu: ka t dwuścienny pomiȩdzy półpłaszczyznami zawierajacymi półkola wielkie ła cza ce bieguny ekliptyki z których pierwsze przechodzi przez punkt Barana, a drugie przez interesuja cy nas obiekt.

36 Rysunek: Układ ekliptyczny

37 Dobowy ruch sfery niebieskiej na różnych szerokościach geograficznych Odległość kątowa pomiędzy zenitem (Z)a północnym biegunem niebieskim (P N ) wynosi 90 o ϕ. Jeżeli nie znajdujemy się na biegunie to gwiazdy na skutek obrotu Ziemi będą zmieniały swoją wysokość horyzontalną. Największą i najmniejszą wysokość horyzontalną będą miały na kole lokalnego południka.

38 Rysunek: Górna i dolna kulminacja na lokalnym południku

39 Rysunek: Możliwość obserwacji gwiazd w zależności od ich deklinacji i szerokości geograficznej obserwatora.

Elementy astronomii w geografii

Elementy astronomii w geografii Elementy astronomii w geografii Prowadzący: Marcin Kiraga kiraga@astrouw.edu.pl Podstawowe podręczniki: Jan Mietelski, Astronomia w geografii Eugeniusz Rybka, Astronomia ogólna Podręczniki uzupełniające:

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu. Mechanika układów planetarnych (Ukł. Słonecznego)

Plan wykładu. Mechanika układów planetarnych (Ukł. Słonecznego) Mechanika nieba Marcin Kiraga: kiraga@astrouw.edu.pl 30 godzin wykładu + 30 godzin ćwiczeń wykłady poniedziałki - godzina 15:15 ćwiczenia wtorki - godzina 12:15 Warunki zaliczenia ćwiczeń: prace domowe

Bardziej szczegółowo

Astronomia. Znając przyspieszenie grawitacyjne planety (ciała), obliczyć możemy ciężar ciała drugiego.

Astronomia. Znając przyspieszenie grawitacyjne planety (ciała), obliczyć możemy ciężar ciała drugiego. Astronomia M = masa ciała G = stała grawitacji (6,67 10-11 [N m 2 /kg 2 ]) R, r = odległość dwóch ciał/promień Fg = ciężar ciała g = przyspieszenie grawitacyjne ( 9,8 m/s²) V I = pierwsza prędkość kosmiczna

Bardziej szczegółowo

Sztuczny satelita Ziemi. Ruch w polu grawitacyjnym

Sztuczny satelita Ziemi. Ruch w polu grawitacyjnym Sztuczny satelita Ziemi Ruch w polu grawitacyjnym Sztuczny satelita Ziemi Jest to obiekt, któremu na pewnej wysokości nad powierzchnią Ziemi nadano prędkość wystarczającą do uzyskania przez niego ruchu

Bardziej szczegółowo

Aplikacje informatyczne w Astronomii. Internet źródło informacji i planowanie obserwacji astronomicznych

Aplikacje informatyczne w Astronomii. Internet źródło informacji i planowanie obserwacji astronomicznych Aplikacje informatyczne w Astronomii Internet źródło informacji i planowanie obserwacji astronomicznych Skrót kursu: Tydzień I wstęp i planowanie pokazów popularnonaukowych a) współrzędne niebieskie układy

Bardziej szczegółowo

Odległość kątowa. Liceum Klasy I III Doświadczenie konkursowe 1

Odległość kątowa. Liceum Klasy I III Doświadczenie konkursowe 1 Liceum Klasy I III Doświadczenie konkursowe 1 Rok 2015 1. Wstęp teoretyczny Patrząc na niebo po zachodzie Słońca mamy wrażenie, że znajdujemy się pod rozgwieżdżoną kopułą. Kopuła ta stanowi połowę tzw.

Bardziej szczegółowo

http://www.astrouw.edu.pl/ kiraga/elem.html http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html

http://www.astrouw.edu.pl/ kiraga/elem.html http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html http://www.astrouw.edu.pl/ kiraga/elem.html http://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html Podstawowe typy instrumentów optycznych Ludzkie oko: obraz szerokokątny o rozdzielczości 1, czas reakcji 1/50 s. średnica

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN I WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU WIEDZY ASTRONOMICZNEJ KASJOPEJA

REGULAMIN I WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU WIEDZY ASTRONOMICZNEJ KASJOPEJA REGULAMIN I WOJEWÓDZKIEGO KONKURSU WIEDZY ASTRONOMICZNEJ KASJOPEJA ORGANIZOWANEGO W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 DLA UCZNIÓW SZKÓŁ GIMNZJALNYCH I PONADGIMNAZJALYCH 1 Konkurs z astronomii

Bardziej szczegółowo

( W.Ogłoza, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Pracownia Astronomiczna)

( W.Ogłoza, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Pracownia Astronomiczna) TEMAT: Analiza zdjęć ciał niebieskich POJĘCIA: budowa i rozmiary składników Układu Słonecznego POMOCE: fotografie róŝnych ciał niebieskich, przybory kreślarskie, kalkulator ZADANIE: Wykorzystując załączone

Bardziej szczegółowo

Tomasz Ściężor. Almanach Astronomiczny na rok 2013

Tomasz Ściężor. Almanach Astronomiczny na rok 2013 Tomasz Ściężor Almanach Astronomiczny na rok 2013 Klub Astronomiczny Regulus Kraków 2012 1 Skład komputerowy almanachu wykonał autor publikacji Tomasz Ściężor Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej

Bardziej szczegółowo

Rotacja. W układzie związanym z planetą: siła odśrodkowa i siła Coroilisa. Potencjał efektywny w najprostszym przypadku (przybliżenie Roche a):

Rotacja. W układzie związanym z planetą: siła odśrodkowa i siła Coroilisa. Potencjał efektywny w najprostszym przypadku (przybliżenie Roche a): Rotacja W układzie związanym z planetą: siła odśrodkowa i siła Coroilisa. Potencjał efektywny w najprostszym przypadku (przybliżenie Roche a): Φ = ω2 r 2 sin 2 (θ) 2 GM r Z porównania wartości potencjału

Bardziej szczegółowo

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi.

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi. ETAP II Konkurencja I Ach te definicje! (każda poprawnie ułożona definicja warta jest aż dwa punkty) Astronomia to nauka o ciałach niebieskich zajmująca się badaniem ich położenia, ruchów, odległości i

Bardziej szczegółowo

Mechanika nieba. Marcin Kiraga 18.02.2013 05.06.2013

Mechanika nieba. Marcin Kiraga 18.02.2013 05.06.2013 Mechanika nieba Marcin Kiraga 18.02.2013 05.06.2013 Mechanika nieba Marcin Kiraga kiraga@astrouw.edu.pl 30 godzin wykładu + 30 godzin ćwiczeń wykłady: środy, godzina 14:15 (2 godz) ćwiczenia: poniedziałki,

Bardziej szczegółowo

Ściąga eksperta. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi. - filmy edukacyjne on-line. Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi.

Ściąga eksperta. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi.  - filmy edukacyjne on-line. Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi Ruch obiegowy W starożytności uważano, że wszystkie ciała niebieskie wraz ze Słońcem poruszają się wokół Ziemi. Jest to tzw. teoria geocentryczna.

Bardziej szczegółowo

Fizyka. Kurs przygotowawczy. na studia inżynierskie. mgr Kamila Haule

Fizyka. Kurs przygotowawczy. na studia inżynierskie. mgr Kamila Haule Fizyka Kurs przygotowawczy na studia inżynierskie mgr Kamila Haule Grawitacja Grawitacja we Wszechświecie Planety przyciągają Księżyce Ziemia przyciąga Ciebie Słońce przyciąga Ziemię i inne planety Gwiazdy

Bardziej szczegółowo

Astronomiczny elementarz

Astronomiczny elementarz Astronomiczny elementarz Pokaz dla uczniów klasy 5B Szkoły nr 175 Agnieszka Janiuk 25.06.2013 r. Astronomia najstarsza nauka przyrodnicza Stonehenge w Anglii budowla z okresu 3000 lat p.n.e. Starożytni

Bardziej szczegółowo

Tellurium szkolne [ BAP_1134000.doc ]

Tellurium szkolne [ BAP_1134000.doc ] Tellurium szkolne [ ] Prezentacja produktu Przeznaczenie dydaktyczne. Kosmograf CONATEX ma stanowić pomoc dydaktyczną w wyjaśnianiu i demonstracji układu «ZIEMIA - KSIĘŻYC - SŁOŃCE», zjawiska nocy i dni,

Bardziej szczegółowo

Historia myśli naukowej. Ewolucja poglądów związanych z budową Wszechświata. dr inż. Romuald Kędzierski

Historia myśli naukowej. Ewolucja poglądów związanych z budową Wszechświata. dr inż. Romuald Kędzierski Historia myśli naukowej Ewolucja poglądów związanych z budową Wszechświata dr inż. Romuald Kędzierski Wszechświat według uczonych starożytnych Starożytny Babilon -Ziemia jest nieruchomą półkulą, która

Bardziej szczegółowo

CD-ROM pt.: Ziemia we Wszechœwiecie spis treœci

CD-ROM pt.: Ziemia we Wszechœwiecie spis treœci I. WSZECHŒWIAT Struktura Wszechœwiata Co to jest Wszechœwiat? Jak zbudowany jest Wszechœwiat? Rozk³ad materii we Wszechœwiecie Pary galaktyk Lokalna Grupa Galaktyk Gromady Galaktyk Supergromady galaktyk

Bardziej szczegółowo

Konkurs Astronomiczny Astrolabium II Edycja 26 marca 2014 roku Klasy I III Liceum Ogólnokształcącego Test Konkursowy

Konkurs Astronomiczny Astrolabium II Edycja 26 marca 2014 roku Klasy I III Liceum Ogólnokształcącego Test Konkursowy Instrukcja Zaznacz prawidłową odpowiedź. Tylko jedna odpowiedź jest poprawna. Czas na rozwiązanie testu wynosi 75 minut.. Do obserwacji Słońca wykorzystuje się filtr Hα, który przepuszcza z widma słonecznego

Bardziej szczegółowo

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011

Elementy astronomii w nauczaniu przyrody. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Elementy astronomii w nauczaniu przyrody dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki UMK 2011 Szkic referatu Krótki przegląd wątków tematycznych przedmiotu Przyroda w podstawie MEN Astronomiczne zasoby

Bardziej szczegółowo

Teoria ruchu Księżyca

Teoria ruchu Księżyca Wykład 9 - Ruch Księżyca. Odkształcenia związane z rotacją, oddziaływanie przypływowe, efekty relatywistyczne, efekty związane z promieniowaniem Słońca. 14.04.2014 Miesiące księżycowe Miesiąc synodyczny

Bardziej szczegółowo

PODRĘCZNA INSTRUKCJA ASTRO-EXCELA

PODRĘCZNA INSTRUKCJA ASTRO-EXCELA 2015 rok Janusz Bańkowski, Bełchatów Patronat programu SOS PTMA PODRĘCZNA INSTRUKCJA ASTRO-EXCELA Wstęp Arkusz kalkulacyjny MS Excel to doskonałe narzędzie obliczeniowe wszechstronnego użytku. Za pomocą

Bardziej szczegółowo

Jaki jest Wszechświat?

Jaki jest Wszechświat? 1 Jaki jest Wszechświat? Od najmłodszych lat posługujemy się terminem KOSMOS. Lubimy gry komputerowe czy filmy, których akcja rozgrywa się w Kosmosie, na przykład Gwiezdne Wojny. Znamy takie słowa, jak

Bardziej szczegółowo

Tomasz Ściężor. Almanach Astronomiczny na rok 2015

Tomasz Ściężor. Almanach Astronomiczny na rok 2015 Tomasz Ściężor Almanach Astronomiczny na rok 2015 Polskie Towarzystwo Astronomiczne Warszawa 2014 RECENZENT Jerzy M. Kreiner OPRACOWANIE TECHNICZNE I SKŁAD Tomasz Ściężor Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna

Bardziej szczegółowo

Astronomia Wykład I. KOSMOLOGIA bada Wszechświat jako całość. Literatura: dla studentów > informacje>zajęcia W.Ogłozy>a4g-w1.

Astronomia Wykład I. KOSMOLOGIA bada Wszechświat jako całość. Literatura:  dla studentów > informacje>zajęcia W.Ogłozy>a4g-w1. Astronomia Wykład I Wykład dla studentów geografii Waldemar Ogłoza www.as.up.krakow.pl dla studentów > informacje>zajęcia W.Ogłozy>a4g-w1.pdf J.M.Kreiner Rybka E. E, Literatura: Ziemia i Wszechświat astronomia

Bardziej szczegółowo

Wenus na tle Słońca. Sylwester Kołomański Tomasz Mrozek. Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego

Wenus na tle Słońca. Sylwester Kołomański Tomasz Mrozek. Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego Wenus na tle Słońca Sylwester Kołomański Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytetu Wrocławskiego Instytut Astronomiczny UWr Czym się zajmujemy? uczymy studentów, prowadzimy badania naukowe (astrofizyka

Bardziej szczegółowo

RUCH OBROTOWY I OBIEGOWY ZIEMI

RUCH OBROTOWY I OBIEGOWY ZIEMI 1. Wpisz w odpowiednich miejscach następujące nazwy: Równik, Zwrotnika Raka, Zwrotnik Koziorożca iegun Południowy, iegun Północny Koło Podbiegunowe Południowe Koło Podbiegunowe Południowe RUCH OROTOWY

Bardziej szczegółowo

Jak rozwiązywać zadania.

Jak rozwiązywać zadania. Wykład udostępniam na licencji Creative Commons: Jak rozwiązywać zadania. Piotr A. Dybczyński zenit północny biegun świata BN miejscowy południk astronomiczny Z punkt wschodu szerokość geograficzna deklinacja

Bardziej szczegółowo

KONKURS ASTRONOMICZNY

KONKURS ASTRONOMICZNY SZKOLNY KLUB PRZYRODNICZY ALTAIR KONKURS ASTRONOMICZNY ETAP PIERWSZY 1. Jakie znasz ciała niebieskie? Gwiazdy, planety, planety karłowate, księŝyce, planetoidy, komety, kwazary, czarne dziury, ciemna materia....

Bardziej szczegółowo

Galaktyki i Gwiazdozbiory

Galaktyki i Gwiazdozbiory Galaktyki i Gwiazdozbiory Co to jest Galaktyka? Galaktyka (z gr. γαλα mleko) duży, grawitacyjnie związany układ gwiazd, pyłu i gazu międzygwiazdowego oraz niewidocznej ciemnej materii. Typowa galaktyka

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 - Charakterystyka podstawowych systemów gwiazdowych: otoczenie Słońca, Galaktyka, gromady gwiazd, galaktyki, grupy i gromady galaktyk

Wykład 10 - Charakterystyka podstawowych systemów gwiazdowych: otoczenie Słońca, Galaktyka, gromady gwiazd, galaktyki, grupy i gromady galaktyk Wykład 10 - Charakterystyka podstawowych systemów gwiazdowych: otoczenie Słońca, Galaktyka, gromady gwiazd, galaktyki, grupy i gromady galaktyk 28.04.2014 Dane o kinematyce gwiazd Ruchy własne gwiazd (Halley

Bardziej szczegółowo

Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne.

Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne. Geografia (semestr 3 / gimnazjum) Lekcja numer 1 Temat: Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne. Geografia jest nauką opisującą świat, w którym żyjemy. Wyraz geographia (z języka greckiego) oznacza

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowy Rok Astronomii 2009 luty (Księżyc) Niedziela Poniedziałek Wtorek Środa Czwartek Piątek Sobota

Międzynarodowy Rok Astronomii 2009 luty (Księżyc) Niedziela Poniedziałek Wtorek Środa Czwartek Piątek Sobota Międzynarodowy Rok Astronomii 09 luty (Księżyc) 2 3 4 5 6 Zakrycie gwiazdy Gem przez Księżyc 8 4:00 Merkury oświetlony 9 5:38 maksimum półcieniowego zaćmienia Księżyca 0 2:00 Saturn w koniunkcji z 2 3

Bardziej szczegółowo

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania fizyka, wzory fizyka, matura fizyka

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania fizyka, wzory fizyka, matura fizyka 4. Pole grawitacyjne. Praca. Moc.Energia zadania z arkusza I 4.8 4.1 4.9 4.2 4.10 4.3 4.4 4.11 4.12 4.5 4.13 4.14 4.6 4.15 4.7 4.16 4.17 4. Pole grawitacyjne. Praca. Moc.Energia - 1 - 4.18 4.27 4.19 4.20

Bardziej szczegółowo

PF11- Dynamika bryły sztywnej.

PF11- Dynamika bryły sztywnej. Instytut Fizyki im. Mariana Smoluchowskiego Wydział Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego Zajęcia laboratoryjne w I Pracowni Fizycznej dla uczniów szkół ponadgimnazjalych

Bardziej szczegółowo

ODDZIAŁYWANIA W PRZYRODZIE ODDZIAŁYWANIA GRAWITACYJNE

ODDZIAŁYWANIA W PRZYRODZIE ODDZIAŁYWANIA GRAWITACYJNE ODDZIAŁYWANIA W PRZYRODZIE ODDZIAŁYWANIA GRAWITACYJNE 1. Ruch planet dookoła Słońca Najjaśniejszą gwiazdą na niebie jest Słońce. W przeszłości debatowano na temat związku Ziemi i Słońca, a także innych

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne zostały sporządzone z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum klasy I-III

Gimnazjum klasy I-III Tytuł pokazu /filmu ASTRONAWIGATORZY doświadczenia wiąże przyczynę ze skutkiem; - uczeń podaje przybliżoną prędkość światła w próżni, wskazuje prędkość światła jako - nazywa rodzaje fal elektromagnetycznych;

Bardziej szczegółowo

ul. Marii Skłodowskiej-Curie 7 39-400 Tarnobrzeg tel/fax (15) 823 82 75 e-mail: market@astrozakupy.pl

ul. Marii Skłodowskiej-Curie 7 39-400 Tarnobrzeg tel/fax (15) 823 82 75 e-mail: market@astrozakupy.pl ul. Marii Skłodowskiej-Curie 7 39-400 Tarnobrzeg tel/fax (15) 823 82 75 e-mail: market@astrozakupy.pl ul. Grunwaldzka 31C 60-783 Poznań tel/fax (61) 853 24 76 e-mail:poznan@astrozakupy.pl ABC TELESKOPU

Bardziej szczegółowo

Kamera internetowa: prosty instrument astronomiczny. Dr Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytet Wrocławski

Kamera internetowa: prosty instrument astronomiczny. Dr Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytet Wrocławski Kamera internetowa: prosty instrument astronomiczny Dr Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny Uniwersytet Wrocławski Detektory promieniowania widzialnego Detektory promieniowania widzialnego oko błona fotograficzna

Bardziej szczegółowo

mgr Roman Rusin nauczyciel fizyki w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Kwidzynie

mgr Roman Rusin nauczyciel fizyki w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Kwidzynie Indywidualny plan nauczania z przedmiotu Fizyka, opracowany na podstawie programu,,ciekawi świata autorstwa Adama Ogazy, nr w Szkolnym Zestawie Programów Nauczania 12/NPP/ZSP1/2012 dla kl. I TL a na rok

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII W KLASIE I GIMNAZJUM TEMAT LEKCJI-OŚWIETLENIE ZIEMI W PIERWSZYCH DNIACH ASTRONOMICZNYCH PÓR ROKU

SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII W KLASIE I GIMNAZJUM TEMAT LEKCJI-OŚWIETLENIE ZIEMI W PIERWSZYCH DNIACH ASTRONOMICZNYCH PÓR ROKU SCENARIUSZ LEKCJI GEOGRAFII W KLASIE I GIMNAZJUM TEMAT LEKCJI-OŚWIETLENIE ZIEMI W PIERWSZYCH DNIACH ASTRONOMICZNYCH PÓR ROKU CEL OGÓLNY- UŚWIADOMIENIE UCZNIOM, ŻE MIMO IŻ SŁOŃCE WYSYŁA ZAWSZE TAKĄ SAMĄ

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia fizyczne świadczące o ruchu obrotowym Ziemi

Doświadczenia fizyczne świadczące o ruchu obrotowym Ziemi Doświadczenia fizyczne świadczące o ruchu obrotowym Ziemi Spis treści: I. Wstęp. II. Rozwój poglądów na budowę Wszechświata. III. Ruch obrotowy Ziemi. IV. Doświadczenia fizyczne świadczące o ruchu obrotowym

Bardziej szczegółowo

Soczewkowanie grawitacyjne

Soczewkowanie grawitacyjne Soczewkowanie grawitacyjne Obserwatorium Astronomiczne UW Plan Ugięcie światła - trochę historii Co to jest soczewkowanie Punktowa masa Soczewkowanie galaktyk... kwazarów... kosmologiczne Mikrosoczewkowanie

Bardziej szczegółowo

14R2 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - II POZIOM ROZSZERZONY

14R2 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - II POZIOM ROZSZERZONY 14R2 POWTÓRKA FIKCYJNY EGZAMIN MATURALNYZ FIZYKI I ASTRONOMII - II POZIOM ROZSZERZONY Ruch jednostajny po okręgu Dynamika bryły sztywnej Pole grawitacyjne Rozwiązanie zadań należy zapisać w wyznaczonych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

Andrzej M. Sołtan (CAMK) Olimpiada Astronomiczna Warszawa, 8 XI 2014 1 / 23

Andrzej M. Sołtan (CAMK) Olimpiada Astronomiczna Warszawa, 8 XI 2014 1 / 23 Andrzej M. Sołtan (CAMK) Olimpiada Astronomiczna Warszawa, 8 XI 2014 1 / 23 Olimpiada Astronomiczna Andrzej M. Sołtan Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika Warszawa Astronomia i Badania Kosmiczne

Bardziej szczegółowo

Wykład z podstaw astronomii

Wykład z podstaw astronomii Wykład z podstaw astronomii dla studentów I roku geografii zaocznej, rok 2005/2006 wykładowca: Iwona Wytrzyszczak 1 Spis treści 1 Układy współrzędnych niebieskich 4 1.1 Układ horyzontalny.............................

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnij, dlaczego w kalendarzu gregoriańskim wprowadzono lata przestępne na zasadach opisanych powyżej...

Wyjaśnij, dlaczego w kalendarzu gregoriańskim wprowadzono lata przestępne na zasadach opisanych powyżej... PODSTAWY ASTRONOMII W GEOGRAFII zad z arkuszy Zadania 1. i 2. wykonaj po przeczytaniu poniższego tekstu. Od 1582 r. powszechnie w świecie jest używany kalendarz gregoriański. Przyjęto w nim założenie,

Bardziej szczegółowo

Liceum dla Dorosłych semestr 1 FIZYKA MAŁGORZATA OLĘDZKA

Liceum dla Dorosłych semestr 1 FIZYKA MAŁGORZATA OLĘDZKA Liceum dla Dorosłych semestr 1 FIZYKA MAŁGORZATA OLĘDZKA Temat 6 : JAK ZMIERZONO ODLEGŁOŚCI DO KSIĘŻYCA, PLANET I GWIAZD? 1) Co to jest paralaksa? Eksperyment Wyciągnij rękę jak najdalej od siebie z palcem

Bardziej szczegółowo

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie.

Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. Dział: 7. Światło i jego rola w przyrodzie. TEMATY I ZAKRES TREŚCI NAUCZANIA Fizyka klasa 3 LO Nr programu: DKOS-4015-89/02 Moduł Dział - Temat L. Zjawisko odbicia i załamania światła 1 Prawo odbicia i

Bardziej szczegółowo

Wymagania z fizyki, klasa pierwsza.

Wymagania z fizyki, klasa pierwsza. 12 Wymagania z fizyki, klasa pierwsza. 1. Grawitacja 1 O odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu Newtona. Prawo powszechnej grawitacji opowiedzieć o odkryciach Kopernika, Keplera i Newtona, opisać ruchy

Bardziej szczegółowo

Sfera niebieska firmament sklepienie niebieskie

Sfera niebieska firmament sklepienie niebieskie Sfera niebieska Sfera niebieska (firmament, sklepienie niebieskie) - abstrakcyjna sfera o nieokreślonym promieniu otaczająca obserwatora znajdującego się na Ziemi, utożsamiana z widzianym przez niego niebem.

Bardziej szczegółowo

III PROGRAM STUDIÓW. 1) Liczba punktów ECTS konieczna do uzyskania kwalifikacji: 120 2) Liczba semestrów: 4 3) Opis poszczególnych modułów kształcenia

III PROGRAM STUDIÓW. 1) Liczba punktów ECTS konieczna do uzyskania kwalifikacji: 120 2) Liczba semestrów: 4 3) Opis poszczególnych modułów kształcenia III PROGRAM STUDIÓW 1) Liczba punktów konieczna do uzyskania kwalifikacji: 120 2) Liczba semestrów: 4 3) Opis poszczególnych modułów kształcenia 1. Moduł: Język angielski (obowiązkowy 90 h, 5 ). Moduł

Bardziej szczegółowo

6. Elementy astronomii

6. Elementy astronomii 6. Elementy astronomii 6. Elementy astronomii 164 6.1. Rozwój poglądów na budowę Wszechświata Astronomia należy do najstarszych nauk przyrodniczych. Już w starożytnej Grecji filozofowie tworzyli pierwsze

Bardziej szczegółowo

Soczewki Grawitacyjne

Soczewki Grawitacyjne Klub Dyskusyjny Fizyków 26 września 2013 Soczewki Grawitacyjne Marek Biesiada Zakład Astrofizyki i Kosmologii Instytut Fizyki Uniwersytetu Śląskiego Katowice Soczewki grawitacyjne Istota zjawiska Optyka

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z fizyki zakres podstawowy

Przedmiotowy system oceniania z fizyki zakres podstawowy Przedmiotowy system oceniania z fizyki zakres podstawowy Celem nauczania jest kształtowanie kompetencji kluczowych, niezbędnych człowiekowi w dorosłym życiu, niezależnie od rodzaju wykształcenia i wykonywanego

Bardziej szczegółowo

Fizyka - zakres materiału oraz kryteria oceniania (w zakresie podstawowym na IV etapie edukacyjnym).

Fizyka - zakres materiału oraz kryteria oceniania (w zakresie podstawowym na IV etapie edukacyjnym). Fizyka - zakres materiału oraz kryteria oceniania (w zakresie podstawowym na IV etapie edukacyjnym). TREŚCI KSZTAŁCENIA 1. Grawitacja Trochę historii, czyli o odkryciach Kopernika, Keplera i o geniuszu

Bardziej szczegółowo

Programy nauczania nauk ścisłych na pierwszy obóz. (wersja omówieniowa)

Programy nauczania nauk ścisłych na pierwszy obóz. (wersja omówieniowa) Programy nauczania nauk ścisłych na pierwszy obóz (wersja omówieniowa) Łukasz Wiśniewski 18 września 2003 Korzystając z okazji, że wreszcie mam chwilę wolnego czasu postanowiłem zebrać to, co zrobiliśmy

Bardziej szczegółowo

ASTRONOMIA. Autor wyraził zgodę na zamieszczenie niniejszej wersji elektronicznej podręcznika do użytku publicznego

ASTRONOMIA. Autor wyraził zgodę na zamieszczenie niniejszej wersji elektronicznej podręcznika do użytku publicznego ASTRONOMIA KONRAD RUDNICKI Wersja elektroniczna opracowana przez częstochowskich miłośników astronomii dla potrzeb samokształceniowych w oparciu o dawniejszy licealny podręcznik astronomii autorstwa Konrada

Bardziej szczegółowo

2. Ziemia we Wszechświecie

2. Ziemia we Wszechświecie 2. Ziemia we Wszechświecie 5 4 6 3 Horyzont N O 2 1 Rysunek 2.1 Punkty orientacyjne na sferze niebieskiej z horyzontem dla obserwatora O stojącego w Krakowie 21 III w punkcie o współrzędnych geograficznych

Bardziej szczegółowo

Fizyka dla Informatyków Wykład 5 GRAWITACJA

Fizyka dla Informatyków Wykład 5 GRAWITACJA Fizyka dla Informatyków Wykład 5 GRAWITACJA Katedra Informatyki Stosowanej PJWSTK 2009 Spis treści 1 2 3 Prawo ciążenia 4 Spis treści 1 2 3 Prawo ciążenia 4 Spis treści 1 2 3 Prawo ciążenia 4 Spis treści

Bardziej szczegółowo

Fizyka i Chemia Ziemi

Fizyka i Chemia Ziemi Fizyka i Chemia Ziemi Temat 2: Natura obserwacji astronomicznych T.J. Jopek jopek@amu.edu.pl IOA UAM 2012-01-26 T.J.Jopek, Fizyka i chemia Ziemi 1 Modele Wszechświata Dlaczego współczesne modele są bliższe

Bardziej szczegółowo

Kartkówka powtórzeniowa nr 2

Kartkówka powtórzeniowa nr 2 Terminarz: 3g 7 lutego 3b, 3e 8 lutego 3a, 3c, 3f 9 lutego Kartkówka powtórzeniowa nr 2 Zagadnienia: 1. czas słoneczny 2. ruch obrotowy i obiegowy Słońca 3. dni charakterystyczne, oświetlenie Ziemi Ad.

Bardziej szczegółowo

Fizyka. Program nauczania dla szkół ponadgimnazjalnych Zakres podstawowy. Grzegorz F. Wojewoda

Fizyka. Program nauczania dla szkół ponadgimnazjalnych Zakres podstawowy. Grzegorz F. Wojewoda Fizyka Program nauczania dla szkół ponadgimnazjalnych Zakres podstawowy Grzegorz F. Wojewoda 1. Grawitacja. 2. Fizyka atomowa. 3. Fizyka jądrowa. 4. Elementy astronomii Grawitacja lp Temat lekcji Cele

Bardziej szczegółowo

Astronomiczna miara czasu. Zjawiska powtarzające się na niebie w sposób regularny dały podstawy mierzenia czasu. Okresy pomiędzy dwoma kolejnymi

Astronomiczna miara czasu. Zjawiska powtarzające się na niebie w sposób regularny dały podstawy mierzenia czasu. Okresy pomiędzy dwoma kolejnymi Astronomiczna miara czasu. Zjawiska powtarzające się na niebie w sposób regularny dały podstawy mierzenia czasu. Okresy pomiędzy dwoma kolejnymi wschodami Słońca, pomiędzy dwoma kolejnymi pełniami Księżyca,

Bardziej szczegółowo

Optyka 2012/13 powtórzenie

Optyka 2012/13 powtórzenie strona 1 Imię i nazwisko ucznia Data...... Klasa... Zadanie 1. Słońce w ciągu dnia przemieszcza się na niebie ze wschodu na zachód. W którym kierunku obraca się Ziemia? Zadanie 2. Na rysunku przedstawiono

Bardziej szczegółowo

Deklinacja +23 +29 + 34 20 +37

Deklinacja +23 +29 + 34 20 +37 ZADAŃ TEMATY 1. SFERA NIEBIESKA I CIAŁA NIEBIESKIE 1.1. Dane są: D zbiór punktów sfery o azymucie A Є < 0; 360 ), E zbiór punktów sfery o rektascensji a Є

Bardziej szczegółowo

Plan Pracy Sekcji Astronomicznej w 2015/2016 roku

Plan Pracy Sekcji Astronomicznej w 2015/2016 roku Plan Pracy Sekcji Astronomicznej w / roku Cel główny: NIE PRZESTAWAJ POZNAWAD Cele pomocnicze: 1. Poznajemy obiekty głębokiego kosmosu (DS. Deep Space) 2. Poznajemy strukturę budowy ciał niebieskich, skład

Bardziej szczegółowo

Metody wyznaczania masy Drogi Mlecznej

Metody wyznaczania masy Drogi Mlecznej Metody wyznaczania masy Drogi Mlecznej Nasz grupa : Łukasz Bratek, Joanna Jałocha, Marek Kutschera, Szymon Sikora, Piotr Skindzier IFJ PAN, IF UJ Dla poznania masy Galaktyki, kluczową sprawą jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Zestaw 1. Rozmiary kątowe str. 1 / 5

Zestaw 1. Rozmiary kątowe str. 1 / 5 Materiały edukacyjne Tranzyt Wenus 2012 Zestaw 1. Rozmiary kątowe Czy zauważyliście, że drzewo, które znajduje się daleko wydaje się być dużo mniejsze od tego co jest blisko? To zjawisko nazywane jest

Bardziej szczegółowo

S C E N A R I U S Z L E K C J I. przeprowadzonej w X LO w Krakowie dla uczniów klasy drugiej o profilu matematyczno- fizycznym

S C E N A R I U S Z L E K C J I. przeprowadzonej w X LO w Krakowie dla uczniów klasy drugiej o profilu matematyczno- fizycznym S C E N A R I U S Z L E K C J I F I Z Y K I przeprowadzonej w X LO w Krakowie dla uczniów klasy drugiej o profilu matematyczno- fizycznym autor: Małgorzata Kaźmierczak Temat: Zrozumienie rotacji Drogi

Bardziej szczegółowo

CZY TE SCENY TO TYLKO FIKCJA LITERACKA CZY. CZY STAROśYTNI EGIPCJANIE FAKTYCZNIE UMIELI TAK DOBRZE PRZEWIDYWAĆ ZAĆMIENIA?

CZY TE SCENY TO TYLKO FIKCJA LITERACKA CZY. CZY STAROśYTNI EGIPCJANIE FAKTYCZNIE UMIELI TAK DOBRZE PRZEWIDYWAĆ ZAĆMIENIA? MOTYW ZAĆMIENIA SŁOŃCA S W POWIEŚCI I FILMIE FARAON M CZY TE SCENY TO TYLKO FIKCJA LITERACKA CZY TEś CHOĆBY SZANSA MOśLIWO LIWOŚCI? CZY STAROśYTNI EGIPCJANIE FAKTYCZNIE UMIELI TAK DOBRZE PRZEWIDYWAĆ ZAĆMIENIA?

Bardziej szczegółowo

ZBIÓR ZADAŃ CKE 2015 ZAKRES ROZSZERZONY

ZBIÓR ZADAŃ CKE 2015 ZAKRES ROZSZERZONY ZBIÓR ZADAŃ CKE 2015 ZAKRES ROZSZERZONY Zadanie: 026 Na rysunku przedstawiono osiem planet Układu Słonecznego. Jedną z planet oznaczono literą A. Oceń prawdziwość poniższych informacji. Wpisz znak X w

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie stałej słonecznej i mocy promieniowania Słońca

Wyznaczanie stałej słonecznej i mocy promieniowania Słońca Wyznaczanie stałej słonecznej i mocy promieniowania Słońca Jak poznać Wszechświat, jeśli nie mamy bezpośredniego dostępu do każdej jego części? Ta trudność jest codziennością dla astronomii. Obiekty astronomiczne

Bardziej szczegółowo

Układ Słoneczny. Kamil Ratajczak

Układ Słoneczny. Kamil Ratajczak Układ Słoneczny Kamil Ratajczak Układ Słoneczny układ planetarny, składający się ze Słońca i powiązanych z nim grawitacyjnie ciał niebieskich. Ciała te, to osiem planet, 166 znanych księżyców, pięć planet

Bardziej szczegółowo

Soczewki grawitacyjne narzędziem Kosmologii

Soczewki grawitacyjne narzędziem Kosmologii Zjazd P.T.A. Kraków 14-18.09.2009 Sesja Kosmologiczna Soczewki grawitacyjne narzędziem Kosmologii Marek Biesiada Zakład Astrofizyki i Kosmologii Instytut Fizyki Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Filary

Bardziej szczegółowo

Oddziaływania te mogą być różne i dlatego można podzieli je np. na:

Oddziaływania te mogą być różne i dlatego można podzieli je np. na: DYNAMIKA Oddziaływanie między ciałami można ilościowo opisywać posługując się pojęciem siły. Działanie siły na jakieś ciało przejawia się albo w zmianie stanu ruchu tego ciała (zmianie prędkości), albo

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Zadanie 1 Do poniższych poleceń dobierz najlepsze źródło informacji. Uwaga: do każdego polecenia dobierz tylko jedno źródło informacji. Polecenie Źródło

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

Jak w Toruniu zaobserwowano najbliższe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego

Jak w Toruniu zaobserwowano najbliższe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego Jak w Toruniu zaobserwowano najbliższe zjawisko mikrosoczewkowania grawitacyjnego Krzysztof Czart Centrum Astronomii UMK Załęcze Wielkie, 2007-08-05 Miłośnicy >> zawodowcy Miłośnicy astronomii mają lepiej

Bardziej szczegółowo

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski

Efekt Dopplera. dr inż. Romuald Kędzierski Efekt Dopplera dr inż. Romuald Kędzierski Christian Andreas Doppler W 1843 roku opublikował swoją najważniejszą pracę O kolorowym świetle gwiazd podwójnych i niektórych innych ciałach niebieskich. Opisał

Bardziej szczegółowo

Ziemia jest gigantycznym magnesem. Każdy namagnesowany obiekt znajdujący się w jej pobliżu doświadcza wpływu ziemskiego magnetycznego pola, które

Ziemia jest gigantycznym magnesem. Każdy namagnesowany obiekt znajdujący się w jej pobliżu doświadcza wpływu ziemskiego magnetycznego pola, które Ziemia jest gigantycznym magnesem. Każdy namagnesowany obiekt znajdujący się w jej pobliżu doświadcza wpływu ziemskiego magnetycznego pola, które przypomina pole ogromnego magnesu sztabkowego. Jak w magnesie

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Lesiak. Podstawy mechaniki Newtona Kinematyka punktu materialnego

Tadeusz Lesiak. Podstawy mechaniki Newtona Kinematyka punktu materialnego Mechanika klasyczna Tadeusz Lesiak Wykład nr 2 Podstawy mechaniki Newtona Kinematyka punktu materialnego Kinematyka punktu materialnego Kinematyka: zajmuje się matematycznym opisem ruchów układów mechanicznych

Bardziej szczegółowo

Wstrzyma Słońce, ruszy Ziemię Polskie wydało Go plemię..

Wstrzyma Słońce, ruszy Ziemię Polskie wydało Go plemię.. Wstrzyma Słońce, ruszy Ziemię Polskie wydało Go plemię... Mikołaj Kopernik 1 I.Rys biograficzny Mikołaj Kopernik to bez wątpienia jeden z największych astronomów w historii, nie tylko Polski, ale i całego

Bardziej szczegółowo

Zasady dynamiki Newtona. Ilość ruchu, stan ruchu danego ciała opisuje pęd

Zasady dynamiki Newtona. Ilość ruchu, stan ruchu danego ciała opisuje pęd Zasady dynamiki Newtona Ilość ruchu, stan ruchu danego ciała opisuje pęd Siły - wektory Ilość ruchu, stan ruchu danego ciała opisuje pęd Zasady dynamiki Newtona I Każde ciało trwa w stanie spoczynku lub

Bardziej szczegółowo

Astronomia wykład wstępny. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki Instytut Fizyki UMK

Astronomia wykład wstępny. dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki Instytut Fizyki UMK Astronomia wykład wstępny dr Krzysztof Rochowicz Zakład Dydaktyki Fizyki Instytut Fizyki UMK Spośród licznych i różnorodnych sztuk inauk, budzących w nas zamiłowanie ibędących dla umysłów ludzkich pokarmem,

Bardziej szczegółowo

TARNOWSKIE GÓRY + GÓRNY ŚLĄSK

TARNOWSKIE GÓRY + GÓRNY ŚLĄSK K. Orłowski, V. Wojeńska 05-500 PIASECZNO UL. DWORCOWA 18 lokal użytkowy 4 POLAND TEL/FAX 22-716 71 11 TEL 22-716 71 17, 737 12 26 TARNOWSKIE GÓRY + GÓRNY ŚLĄSK 3 dni 1 Dzień 6.30 Wyjazd spod szkoły, przejazd

Bardziej szczegółowo

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D.

17. Który z rysunków błędnie przedstawia bieg jednobarwnego promienia światła przez pryzmat? A. rysunek A, B. rysunek B, C. rysunek C, D. rysunek D. OPTYKA - ĆWICZENIA 1. Promień światła padł na zwierciadło tak, że odbił się od niego tworząc z powierzchnią zwierciadła kąt 30 o. Jaki był kąt padania promienia na zwierciadło? A. 15 o B. 30 o C. 60 o

Bardziej szczegółowo

Odkrywania i poza Układ Słoneczny w polskim

Odkrywania i poza Układ Słoneczny w polskim Odkrywania i poza Układ Słoneczny w polskim Exploring the Solar System and Beyond in Polish Opracowany przez Nam Nguyen Głębokie Pole Hubble'a Ultra strzał 2014 Exploring the Solar System, a celem Beyond

Bardziej szczegółowo

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca ZAĆMIENIA Zaćmienia Słońca 1. Całkowite zaćmienie Słońca 20 marca 2015. Pas fazy całkowitej zaćmienia rozpocznie się 20 marca 2015 o godzinie 9 h 10 m na północnym Atlantyku, prawie 500 km na południe

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I ASTRONOMIA RUCH JEDNOSTAJNIE PROSTOLINIOWY RUCH PROSTOLINIOWY JEDNOSTAJNIE PRZYSPIESZONY RUCH PROSTOLINIOWY JEDNOSTAJNIE OPÓŹNIONY

FIZYKA I ASTRONOMIA RUCH JEDNOSTAJNIE PROSTOLINIOWY RUCH PROSTOLINIOWY JEDNOSTAJNIE PRZYSPIESZONY RUCH PROSTOLINIOWY JEDNOSTAJNIE OPÓŹNIONY FIZYKA I ASTRONOMIA RUCH JEDNOSTAJNIE PROSTOLINIOWY Każdy ruch jest zmienną położenia w czasie danego ciała lub układu ciał względem pewnego wybranego układu odniesienia. v= s/t RUCH

Bardziej szczegółowo

Ruch ciał niebieskich

Ruch ciał niebieskich Podręcznik dla uczniów Ruch ciał niebieskich Politechnika Gdańska, Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej ul. Narutowicza 11/12, 80-233 Gdańsk, tel. +48 58 348 63 70 http://e-doswiadczenia.mif.pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE CELE EDUKACYJNE

SZCZEGÓŁOWE CELE EDUKACYJNE Program nauczania: Fizyka z plusem, numer dopuszczenia: DKW 4014-58/01 Plan realizacji materiału nauczania fizyki w klasie I wraz z określeniem wymagań edukacyjnych DZIAŁ PRO- GRA- MOWY Pomiary i Siły

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD. WSTEP DO FIZYKI I semestr (15 godz.) FIZYKA II semestr (30 godz.) sala A D10, poniedziałek godz. 10.00

WYKŁAD. WSTEP DO FIZYKI I semestr (15 godz.) FIZYKA II semestr (30 godz.) sala A D10, poniedziałek godz. 10.00 WYKŁAD WSTEP DO FIZYKI I semestr (15 godz.) FIZYKA II semestr (30 godz.) sala A D10, poniedziałek godz. 10.00 dr hab. inż. Andrzej Baczmański, Prof. AGH Pokój 317 (III p, D10), tel. 2994 E-mail: Andrzej.Baczmanski@fis.agh.edu.pl

Bardziej szczegółowo

INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH

INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Moduł interdyscyplinarny: informatyka fizyka Układ planetarny w arkuszu

Bardziej szczegółowo

Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5

Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5 Wszechświat cząstek elementarnych WYKŁAD 5 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 17.III.2010 Oddziaływania: elektromagnetyczne i grawitacyjne elektromagnetyczne i silne (kolorowe) Biegnące stałe sprzężenia:

Bardziej szczegółowo

Nowy program obozów dla młodszych

Nowy program obozów dla młodszych Nowy program obozów dla młodszych Akcja Lato 2014 Opracowanie (w kolejności alfabetycznej): Martyna Chruślińska Dominik Gronkiewicz Jakub Klencki Mateusz Krakowczyk Monika Matuszak Daniel Pęcak 1 Spis

Bardziej szczegółowo

Plan realizacji materiału z fizyki.

Plan realizacji materiału z fizyki. Plan realizacji materiału z fizyki. Ze względu na małą ilość godzin jaką mamy do dyspozycji w całym cyklu nauczania fizyki pojawił się problem odpowiedniego doboru podręczników oraz podziału programu na

Bardziej szczegółowo