Rozdział 4. Technologia

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział 4. Technologia"

Transkrypt

1 Rozdział 4 Technologia Nasz model pozwala wyznaczyć cechy procesu wytwarzania monet istotne z punktu widzenia ekonomiki produkcji, między innymi czynniki decydujące o kosztach, które trzeba ponieść, gdy chce się przystąpić do wypuszczania fałszywych pieniędzy. Niniejszy rozdział jest poświęcony procesom technologicznym wykorzystywanym do produkcji monet. Piszemy, jakie metale wykorzystywano do produkcji monet, oraz przedstawiamy dostępne metody i urządzenia pozwalające je wytwarzać. Do wytwarzania monet stosowano trzy najważniejsze procesy technologiczne. Najstarszą metodą było wybijanie monet przez uderzanie młotem w górny stempel przyłożony do krążka leżącego na dolnym stemplu. Tę technologię stosowano od początku mennictwa co najmniej do roku Później wykorzystywano prasy śrubowe i walcowe, znane od 1550 roku. W trzecim procesie technologicznym, dostępnym od 1787 roku, wykorzystywano prasę napędzaną przez maszynę parową, którą skonstruował Matthew Boulton. W dalszych rozdziałach opisujemy, jak innowacje techniczne, którym towarzyszyło propagowanie nowatorskich elementów teorii monetarnej, stanowiły inspirację dla twórców nowych zasad polityki podaży monet. Monety o niskich nominałach w średniowieczu Zaczynamy naszą opowieść mniej więcej od roku 800, kiedy Karol Wielki otrzymał tytuł cesarza Imperium Rzymskiego 1. Jedną z licznych wdrożonych przez niego reform było wprowadzenie jednolitych monet we wszystkich z jego rozległych posiadłości. Plan ten wdrożono w 794 roku. Jedyną wybijaną monetą był srebrny denar, który będziemy tu nazywać pensem. Moneta ta zawierała 96 proc. srebra (około 1,7 grama; zob. ryc. 4.1). 1 Na temat pieniądza w średniowieczu zob. Spufford 1988a. Początkowo struktura nominałów była słabo rozbudowana. Od roku 794 do roku mniej więcej 1200 w zachodniej Europie stosowano wyłącznie pensy. Jednakże w następstwie nagłego rozpadu systemu władzy centralnej w tym okresie panowie feudalni, biskupi i miasta nabyli praw do bicia monety bez nadzoru. Każdy książę i każde miasto mieli własne pensy, a do produkcji tych monet używano z czasem coraz mniej srebra. Tempo zmniejszania ilości srebra w monetach wyglądało różnie w różnych miejscach. W 1160 roku europejskie pensy zawierały od 1,3 grama srebra doskonałej jakości, jak było w Anglii, do 0,05 grama, co praktykowano w Wenecji. Czystość metalu wahała się od 92,5 proc. w Anglii do 20 proc. w Barcelonie (Spufford 1988a, s ). Mimo tych wahań w dowolnym miejscu Europy pens był jedyną stosowaną monetą. Gdy liczba pensów była znaczna, posługiwano się tuzinami, zwanymi szylingami, i zbiorami dwudziestu tuzinów nazywanymi funtami 2. 2 Średniowieczny system upraszczamy do następującego: pens = 1 d = penny, denier, denaro; szyling = 1 s = shilling, sou, soldo = 12 d; funt, liwr, lira = 1 = 20 s = 240 d. Później zaczęto wybijać także monety o innych nominałach. Przez kolejne cztery stulecia, od roku 1200 do 1600, w europejskich systemach monetarnych wykorzystywano monety o różnych nominałach. Pens (1 d) był monetą o najmniejszej wartości albo jedną z najdrobniejszych monet 3. Do posługiwania się wyższymi nominałami służyły większe monety srebrne i złote, wybijane od połowy XIII wieku. 3 We Francji i na terenie Niderlandów wybijano półpensówki (1/2 d), a w Anglii również ćwierćpensówki (1/4 d). W średniowieczu drobne monety wybijano głównie ze stopu miedzi ze srebrem. W okresie średniowiecza monety o niewielkiej wartości wytwarzano ze stopu srebra i miedzy. Gdy udział srebra w stopie był niski (znacznie niższy od 50 proc.), stop ten nazywano bilonem. W Anglii drobne monety bito ze srebra o czystości 92,5 proc. (próby sterling), tego samego kruszcu, który wykorzystywano do bicia monet o wyższych nominałach. Aż do 1672 roku mennica królewska nigdy nie wybijała monet ze srebra gorszej próby 4. 4 Z wyjątkiem wielkiej obniżki wartości monet przeprowadzonej w latach przez zmniejszenie ilości kruszcu. Monety średniowieczne były pieniędzmi o prawie pełnej zawartości kruszcu. Prywatne osoby zawierające transakcje handlowe decydowały o tym, ile monet było w obiegu. W innych państwach srebro mieszano z miedzią, aby produkować monety większe, wygodniejsze w użyciu, ale zawartość srebra w monetach o niższych nominałach była zbliżona do procentowej zawartości tego kruszcu w monetach o nominałach wyższych. We Francji było tak do połowy XVI wieku. Gdy w średniowieczu decydowano się na obniżkę wartości monet poprzez zmniejszenie ilości wykorzystywanego metalu, obniżano w tym samym czasie wartości wszystkich typów monet. W okresach intensywnych obniżek wartości monet (w latach i ) nie wybijano monet o niskich nominałach. Początkowo nie ograniczano produkcji monet o niskich nominałach, podobnie jak monet o większej wartości, ale już w latach osiemdziesiątych XV stulecia monety o niskich nominałach wybijano jedynie na zlecenie władz, a w niektórych regionach nawet wprowadzano zakaz bicia monety. Oprócz monet srebrnych i wybijanych z bilonu monet o pełnej zawartości kruszcu istniały monety lekkie w porównaniu z monetami o nominałach wyższych. Decydujące o tej lekkości obniżenie zawartości kruszcu nie przekraczało zwykle proc. Można podać przykłady takich monet wybijanych w Hiszpanii, na terenie Niderlandów oraz we Włoszech. Kiedy we Florencji po raz pierwszy wybito quattrino (4 d), co nastąpiło w roku 1332, moneta ta była lżejsza od grosza (grossoo wartości 30 d) w tym znaczeniu, że nie zawierała??? srebra używanego do wybijania grosza, lecz jedynie około 83 proc. ilości tego kruszcu. W okresach obniżek wartości monet przez zmniejszanie ilości kruszcu mogły się zmieniać zależności między ilościami drogocennego metalu w różnych monetach. W czternasto- i piętnastowiecznej Florencji wybijano trzy srebrne monety, mianowicie grosze, quattrino i picciolo (1 d). W 1366 roku jedynie wartość picciolo obniżono przez zmniejszenie ilości kruszcu. W 1371 roku przeprowadzono w ten sposób obniżkę wartości wyłącznie quattrino, a w latach 1385 i 1461 obniżono wartość grosza. W roku 1472 zmniejszono wartość zarówno quattrino, jak i picciolo 5. 5 Co ciekawe, w latach quattrino było najcięższą monetą, a grosz (o wartości 80 d) był o 14 proc. lżejszy. Co do szczegółów, zob. Bernocchi 1976, s , Cipolla 1990, s oraz rozdział dziewiąty poniżej. Ogromne znaczenie miała siła nabywcza monet o niskich nominałach.

2 Siła nabywcza monet o niskich nominałach Jaką część dochodu stanowiły monety o niewielkiej wartości? John Munro podaje szczegółowe informacje na temat siły nabywczej flamandzkiego pensa, po czym zamyka swą analizę następującą konkluzją: W średniowiecznym społeczeństwie małe monety srebrne i inne zdawkowe monety odgrywały znacznie większą rolę niż we współczesnym systemie gospodarczym. Dla większości ówcześnie żyjących ludzi takie monety bezsprzecznie były najważniejszym środkiem płatniczym dla wielu jedynym wykorzystywanym w handlu detalicznym, czyli do nabywania i sprzedawania niezbędnych artykułów codziennego użytku (Munro 1988, s. 393). W tabeli 4.1 podano wykorzystywane w zachodniej Europie nominały i zestawiono je z dziennym wynagrodzeniem niewykwalifikowanego robotnika w różnych latach. Na ogół dniówka wynosiła od jednej do trzech srebrnych monet, a przez to do kupowania i sprzedawania artykułów codziennego użytku niezbędne były monety o mniejszej wartości. Inną metodą pozwalającą dostrzec znaczenie tych monet jest oszacowanie, co można było zakupić za najmniejszą monetę srebrną. We Florencji w drugiej połowie XIV stulecia najmniejszą srebrną monetą był grosz (5 s). Można za nią było nabyć 5 litrów najtańszego wina, kilogram baraniny, 20 jaj albo kilogram oliwy. W takiej wysokości opłacał robotnik kawaler czynsz za mieszkanie (La Ronciere [pierwsze e z akcentem na Szczecin] 1982, s ). Technologia średniowieczna: młot i stempel Większość mennic wydzierżawiono prywatnym przedsiębiorcom, którym zazwyczaj pozwalano pobierać różne opłaty za wytwarzanie monet o odmiennych nominałach 6. 6 Zob. Mayhew 1992, s , , 140, 148, i na temat angielskich mennic oraz Blanchet, Dieudonné 1916 odnośnie do mennic francuskich. Peter Spufford potwierdza, że podobne warunki na ogół przyjmowano w Niderlandach i w innych regionach Europy (Spufford 1988b). Florencja i Wenecja samodzielnie zarządzały własnymi mennicami, ale podobnie jak w innych częściach Europy mennica tylko ustalała ceny, natomiast pozwalała prywatnemu sektorowi decydować o liczba monet będących w obiegu. Po stopieniu i oczyszczeniu metalu proces wybijania monet składał się z trzech zasadniczych etapów. Przygotowywano mianowicie arkusze blachy, wycinano z nich krążki, a następnie wybijano monety za pomocą stempla. Na ryc. 4.2 ukazano, jak przyszły cesarz Maksymilian przygląda się procesowi, który niemal się nie zmienił od czasów greckich i rzymskich 7. Gdy osiągnięto odpowiednią czystość metalu poprzez przetapianie w piecu (widocznym w lewym górnym narożniku ryc. 4.2), młotem rozklepywano na kowadle płaską sztabkę na arkusz blachy (robi to widoczny w środkowej części ryciny rzemieślnik). Inny rzemieślnik ciął nożycami blachę na kawałki, które następnie przycinał, aby miały odpowiednią wagę, i zaokrąglał (pracownik ten jest ukazany na rycinie po lewej). Później metalowe krążki trawiono w kwasie, aby usunąć ślady patyny, po czym mincerze wybijali z nich monety (widać ich po prawej). Dolny stempel, którego drugi koniec był zaostrzony, mincerz umieszczał w drewnianym klocku, po czym wkładał klocek między nogi, na górnej części stempla umieszczał metalowy krążek, do którego od góry przykładał drugi stempel. Kilkakrotnie później uderzał młotem w górny stempel. Aż do XVI wieku nie zmieniła się technologia produkcji monet stosowana od czasów antycznych. Monety były niedoskonałe. 7 Podstawą tego opisu są następujące prace: Blanchet, Dieudonné 1916, Wedel 1960 oraz Cooper Technologię stosowaną w czasach rzymskich w przepiękny sposób ukazano na fresku zachowanym w Pompejach (Paolozzi Strozzi i in. 1992, s ). Stemple wykonywał zatrudniony w mennicy miejscowy grawer na podstawie wzoru dostarczonego przez władze centralne. Grawer przygotowywał zbiór punc, w każdej rzeźbiąc jeden element wzoru wybijanego później na monecie. Punce wykorzystywał następnie do wykonania stempla z kompletnym wzorem w negatywie. Stemple wymieniano, gdy się zużyły. Taki proces technologiczny wymagał wyspecjalizowanych rzemieślników. Prace na każdym etapie wykonywali odmienni pracownicy, na ogół należący do uprzywilejowanych cechów (przynależność do nich była dziedziczna). Wykorzystywano proste narzędzia, mennica była niewielka (najwięcej miejsca zajmował piec), a produkcję monet można było tak zorganizować, że była zdecentralizowana. Ta technologia miała jednak kilka poważnych wad. Ponieważ stemple wykonywali miejscowi grawerzy, wykorzystując typowe narzędzia stosowane przez złotników, wygląd i jakość wzorów wybijanych na monetach znacznie od siebie odbiegały. Produkowano przez to niedoskonałe monety o różnej wielkości i różnym ciężarze, a ponadto wzór często nie był wyśrodkowany. Wszystkie te czynniki powodowały, że trudno było wykryć monety fałszywe. Wielokrotnie przez to podrabiano monety, a poza tym odcinano od nich skrawki albo je piłowano. Koszty produkcji i seniorat W przeliczeniu na jednostkę wartości koszt wytworzenia monet o niskich nominałach był wyższy od kosztu produkcji monet większych, ponieważ ilość pracy koniecznej do wybicia monety nie zależała od jej wielkości, a niewiele mniej pracy trzeba było włożyć w przygotowanie mniejszych krążków niż w wycięcie większych. W tabeli 4.2 przedstawiono koszty produkcji monet w średniowieczu w różnych państwach europejskich 8. Różnie się przedstawiała sprawa tego, kto pokrywał owe koszty, zależało to od cen mennicy w wypadku każdego rodzaju monety. Koszty bicia małych monet były wyższe. Pokrywała je mennica lub władca z wpływów uzyskiwanych z tytułu senioratu bądź sektor prywatny. 8 Sprenger podaje jedynie koszty w Niemczech: 2 proc. w wypadku florenów, 7 proc. przy szylingach oraz 15 proc. za halerze; wielkości te są zgodne z podawanymi przez nas kosztami w innych państwach (zob. Sprenger 1991, s. 83). Analiza danych zamieszczonych w tabeli 4.2 prowadzi do wniosku, że koszty były odwrotnie proporcjonalne do pierwiastka kwadratowego wyciągniętego z ilości kruszcu w monecie. Różnica między ceną mennicy a równoważnikiem menniczym w wypadku każdego nominału to stawka senioratu brutto. Koszty produkcji nazywano brassage. Ponieważ koszty produkcji były różne w zależności od nominału monety, przyjęcie tej samej ceny mennicy w wypadku wszystkich rodzajów monet wymagało albo pokrywania części kosztów produkcji mniejszych monet przez przychody uzyskiwane z wybijania monet większych, albo dotowania mennicy przez władze. Społeczeństwo i zarządca mennicy decydowali o strukturze nominałów monet znajdujących się w obiegu. We Florencji, gdzie miasto bezpośrednio zarządzało mennicą, zdecydowano się na inną politykę, mianowicie obciążono społeczeństwo kosztami bicia monet przez wprowadzenie odmiennych cen mennicy za monety o różnych nominałach. W 1347 roku, czyli w okresie, do którego odnoszą się dane zamieszczone w tabeli 4.2, stawka senioratu wynosiła 0,6 proc. w wypadku fiorino, czyli złotego florena, 4,6 proc. w wypadku grosza (grosso), 6,6 proc. pobierano za quattrino i 17,8 proc. za picciolo (Bernocchi 1976, s ).

3 We Francji i w Niderlandach cena mennicy była stała, niezależnie od nominałów monet, ale zarządca mennicy miał prawo odciągać od senioratu brutto odmienne kwoty z tytułu poniesionych kosztów produkcji 9. Tak więc seniorat netto uzyskiwany za większe monety wykorzystywano do dotowania produkcji monet mniejszych. Trzeba ponadto dodać, że o strukturze produkcji mianowicie stosunku wielkości produkcji monet złotych i srebrnych często decydowały ustalenia z umowy z mennicą, ale znaczenie miała wyłącznie wartość łączna, a liczby drobnych monet nigdy nie wymieniano, pozwalając, aby decydowało o tym zapotrzebowanie społeczne oraz zarządca mennicy. Jedynym obowiązkiem zarządcy było określenie minimalnej wielkości senioratu netto w okresie dzierżawienia przez niego mennicy. Ponieważ ze swego zobowiązania mógł się wywiązać niezależnie od struktury produkcji, wolał produkować srebrne monety o wyższych nominałach, chyba że nakazano mu inaczej. 9 Gdy monety bito ze srebra gorszej próby, cena mennicy była zazwyczaj niższa, niekiedy nawet o 10 proc. Wydaje się jednak, że cena mennicy nie zależała od tego, w jakich monetach ją pobierano. W Anglii po roku 1351 cena mennicy nie zależała od nominału wybijanych monet, lecz zarządca mennicy miał prawo nakładać stałą marżę na wszystkie monety wyprodukowane z tego samego metalu. Z tego powodu zarządcy mennicy najbardziej się opłacało bić wyłącznie monety o najwyższych nominałach. Zdarzało się sporadycznie, że w warunkach umowy dzierżawy mennicy określono, jaką część produkcji miały stanowić różne monety, ale król nie mógł zmusić stającego do przetargu oferenta, aby wziął na siebie te koszty. W 1461 roku postanowiono, że o strukturze produkcji monet o różnych nominałach będzie decydować królewski urzędnik (comptroller, kontroler finansów publicznych), który miał się kierować pragnieniem, wygodą i zadowoleniem ludu. Produkcja dużych monet zdecydowanie przeważała aż do 1770 roku, kiedy wprowadzono pełną skalę zróżnicowanych opłat za monety o różnych nominałach Craig 1953, s. 75; Mayhew 1992, s Mechanizacja produkcji monet Zaczęto zapożyczać innowacyjne rozwiązania techniczne ze sztuki medalierskiej, która rozwijała się we Włoszech od lat trzydziestych XV wieku 11. Medale, które często były znacznie większe od monet, na ogół odlewano, a później obrabiano rylcem, ale na początku XVI wieku wzrosło zapotrzebowanie na medale doskonałej jakości, poszukiwano więc nowych metod produkcji 12. Konieczna okazała się mechanizacja procesu produkcyjnego, zarówno po to, aby wycinać z blachy większe krążki metalu, jak i po to, aby wybijać z nich medale z odpowiednią siłą i dokładnością. Najważniejsze innowacyjne rozwiązania technologiczne zostały opracowane przez złotników południowoniemieckich i szwajcarskich około roku Później błyskawicznie się rozprzestrzeniły w całej Europie 13. Opracowano dwie metody produkcji monet. W jednym procesie technologicznym wykorzystywano prasę śrubową (ukazano taką maszynę na ryc. 4.3), w drugim zaś stosowano dwa walce z wygrawerowanymi wzorami, tak więc jednocześnie walcowano blachę i tłoczono w niej wzory. Prasę śrubową zaczęto wykorzystywać w XVII wieku We Francji i Anglii, a prasę walcową stosowano już wcześniej w Austrii, Niemczech, Hiszpanii, Włoszech i Szwecji. W XVIII wieku przeważyła technologia z wykorzystaniem prasy śrubowej maszynę tę wykorzystywano najczęściej do produkcji monet. 11 Podstawą tych informacji są następujące prace: Wedel 1960 i Cooper Niektóre medale odlewano, a następnie przebijano. Tę metodę zapożyczono od Wenecjan, aby w Tyrolu produkować grosze (groschen) w 1484 roku (Wedel 1960, s. 103). 13 Nie wykorzystano wcześniejszych wynalazków, które wcześniej we Włoszech opracowali Bramante, Leonardo da Vinci i Benvenuto Cellini (zarządzał rzymską mennicą w latach ). W kolejnych podrozdziałach omówiono upowszechnienie się obu technologii w całej Europie. W niektórych państwach eksperymentowano z oboma procesami technologicznymi. W następnych rozdziałach przedstawimy, jaki wpływ obie metody wywarły na politykę władz w wypadku produkcji monet o niskich nominałach, a także to, na jakie eksperymenty się zdecydowano w XVII wieku. Konstrukcję prasy śrubowej opracowano już około roku 1550, ale nową maszynę przyjęto niechętnie. Upowszechniła się dopiero w połowie XVII wieku. Prasa śrubowa W 1547 roku francuski król Henryk II postanowił zmodernizować produkcję monet w swoim królestwie. Mianował grawera generalnego, któremu powierzył wykonanie punc do przygotowania stempli we wszystkich mennicach, aby w ten sposób zapewnić większe podobieństwo monet bitych w całym królestwie. Swoim wysłannikom przebywającym w innych państwach nakazał także donosić o wszelkich nowych technologiach, które można by wykorzystać do produkcji monet lepszej jakości. W 1550 roku dowiedział się od swego ambasadora przebywającego w Niemczech, że pewien augsburski złotnik udoskonalił maszynę pozwalającą wytwarzać monety znakomitej jakości 14. Do Niemiec wysłano brata ambasadora, któremu towarzyszył królewski inżynier Aubin Olivier. Ustalili oni warunki nabycia praw do maszyn, po czym zlecili ich wyprodukowanie w Augsburgu i przewiezienie do Paryża. Sprowadzone maszyny ustawiono w budynku na paryskiej wyspie Île de la Cité, gdzie w latach trzydziestych XVI wieku wzniesiono młyn wodny, który napędzał maszyny wykorzystywane do szlifowania kamieni szlachetnych 15. W 1551 roku w Mennicy Młyńskiej (Monnaie du Moulin des Étuves) zaczęto wytwarzać złote monety, a od roku 1556 jej zarządcą był Olivier. Z napędzanej przez wodny młyn walcarki wychodziły gładkie płaskowniki, które następnie przepuszczano przez ciągarkę, aby im nadać żądaną szerokość. Później za pomocą ręcznych wycinarek wykrawano z tych płaskowników krążki, na których z obu stron wytłaczano wzór przy użyciu prasy. W 1555 roku Olivier prasę udoskonalił, dodając do niej złożoną z ruchomych elementów obejmę utrzymującą krążek, aby się nie przesunął przy wytłaczaniu wzoru. Podczas wykonywania awersu i rewersu obejma tłoczyła na krawędzi krążka motyw zdobniczy albo napis (obejma ta musiała się składać z części, aby po tłoczeniu można z niej było wyjąć gotową monetę). Innowacyjne maszyny umożliwiły więc zmechanizowanie wszystkich etapów produkcji monet, a ponadto zaczęto odciskać wzór na krawędzi monety, aby je chronić przed ścinaniem skrawków lub ścieraniem pilnikiem. 14 Szczegółowe informacje zob. w Vaissiere [pierwsze e z akcentem na Szczecin] Hocking 1909, Mazerolle 1907, s Nie potrafimy rozstrzygnąć, czy w pierwotnej augsburskiej maszynie zastosowano tradycyjne rozwiązanie polegające na tym, że ciężar opadał na stempel oparty o metalowy krążek, czy była to autentyczna prasa śrubowa, podobna do urządzenia ukazanego na ryc Nie ulega natomiast wątpliwości, że w połowie XVII wieku konstrukcja prasy śrubowej była już doskonale dopracowana. Najstarszy znany obraz tej maszyny znajduje się na pochodzącym z 1624 roku malowidle wykonanym na oknie mennicy w Konstancji. Do uzyskania siły koniecznej do tego, aby prasa tłoczyła wzór na metalowych krążkach, wykorzystywano bezwładność dwóch ołowianych kul o ciężarze od 18 do 68 kilogramów zamocowanych na końcach poziomej belki. W 1662 roku, kiedy zainstalowano tę maszynę w Londynie, można było za jej pomocą tłoczyć do trzydziestu monet na minutę. Pod koniec XVIII wieku zmechanizowano wyjmowanie gotowych monet z prasy i podawanie nowych krążków. Wykorzystywana w Paryżu prasa, którą obsługiwało szesnastu robotników, mogła wytwarzać do sześćdziesięciu monet na minutę 17.

4 16 Zakłada się zazwyczaj, że wzór pierwotnie wytłaczano za pomocą prasy śrubowej, ale niezbitymi dowodami, że taką maszynę wykorzystywano w Paryżu, dysponujemy dopiero w odniesieniu do okresu po roku Jest raczej mało prawdopodobne, aby augsburski złotnik miał w swoim warsztacie działającą prasę śrubową, toteż należy przypuszczać, że była to jakaś maszyna, w której wykorzystano opadający ciężar (Wedel 1960, s. 130). Na sporządzonym w 1676 roku rysunku maszyn znajdujących się w paryskiej mennicy ukazano zarówno prasę z opadającym ciężarem, jak i prasę śrubową. Nie wiadomo, kiedy zarządca mennicy ustawił w niej prasę śrubową, nigdy też nie odkryto powiązań z wcześniejszymi wynalazkami dokonanymi we Włoszech. 17 Zob. Cooper 1988, s. 59, Craig 1953, s. 164 oraz Wedel 1960, s Nowe maszyny ustawione w Mennicy Młyńskiej nie służyły jednak długo do wytwarzania monet, a to z powodu wysokich kosztów produkcji, a być może również w następstwie jakichś szachrajstw w początkowym okresie działalności. W 1563 roku zakres działalności Mennicy Młyńskiej ograniczono do produkcji medali i żetonów. W roku 1575 jej przywileje rozszerzono i mennica mogła również produkować monety z samej miedzi. Medale doskonałej jakości i małe miedziane monety wytwarzano w niej w ograniczonych ilościach do 1625 roku 18. Historycy na ogół uważają, że mennica nie produkowała monet z powodu protestów mincerzy, którzy kierowali się własnymi interesami, oraz postawy przedstawicieli władz odpowiadających za politykę monetarną, ale nie można wykluczyć możliwości, że przewidywano problemy podobne do tych, które wystąpiły w Anglii pod koniec XVII wieku. 18 Zob. Mazerolle 1907, s ; Blanchet, Dieudonné 1916, s W Anglii nowy proces technologiczny wzbudził zainteresowanie dość wcześnie, gdyż już w 1554 roku próbowano powielić prasę wykorzystywaną we Francji. W 1561 roku Eloi Mestrell, były pracownik francuskiej mennicy, przybył do Anglii i wdrożył nową technologię w londyńskiej mennicy Tower Mint. Maszyny były dziesięciokrotnie wolniejsze od tradycyjnego procesu z wykorzystaniem młotów, toteż po jedenastu latach prób poniechano Craig 1953, s ; Borden, Brown Mestrella zgładzono w 1578 roku za fałszowanie pieniędzy. W 1630 roku Jean Warin, grawer z Liege, objął stanowisko zarządcy Mennicy Młyńskiej, którą przeniesiono do Luwru i przemianowano na Mennicę Medalową. W 1640 roku, przy okazji ogólnej modernizacji produkcji monet stosowanych we Francji, pozwolono mu ponownie wypróbować prasy śrubowe do wytwarzania monet. W 1645 roku procesy technologiczne stosowane we wszystkich francuskich mennicach były zmechanizowane. Symbole starej technologii zachowały się jedynie w godle cechu mincerzy (ryc. 4.4). Kilka lat później w ślady Francji poszła Anglia. W 1649 roku zaproszono Francuza Pierre a Blondeau, aby zademonstrował nową technologię. Jego próbne monety zaaprobowano w 1651 roku, ale pierwsze angielskie pieniądze wykonane za pomocą nowych maszyn pojawiły się dopiero w 1658 roku. W 1662 roku produkowano już w ten sposób wszystkie angielskie monety. Do napędzania walcarek wykorzystywano konie. W 1663 roku Samuel Pepys odnotował w dzienniku, że przez te maszyny król ponosi większe koszty wytwarzania monet 20. W Anglii jednak nie przeprowadzono wymiany monet, więc walcowane pieniądze z wzorem wytłoczonym na obwodzie (po angielsku zwane milled : zob. przypis 28 do tego rozdziału) były w obiegu wraz z monetami starszymi, wybitymi z użyciem młota i stemplami. W rozdziale szesnastym opisujemy przeprowadzoną w 1696 roku wymianę wszystkich srebrnych monet. 20 Pepys , t. 4, s Prasa śrubowa upowszechniła się dopiero po prawie jednoczesnym wykorzystaniu tej technologii w Anglii i Francji. Zaczęto ją stosować w Brandenburgii krótko po zawarciu pokoju westfalskiego, podpisanego w 1648 roku, a w Niderlandach w 1671 roku. W Hiszpanii, gdzie w roku 1700 tron objął wnuk króla Francji, nową prasę zamiast wcześniejszej technologii zaczęto wykorzystywać w 1728 roku. Syn tego władcy wprowadził prasę śrubową w Parmie, a stamtąd w 1755 roku nowa technologia dotarła do Wenecji 21. Ostatecznie się okazało, że ta technologia jest lepsza, ale wskutek oporów wywoływanych przez konieczność znacznych inwestycji w kapitał ludzki i wysokich kosztów początkowych prasę śrubową zaczęto wykorzystywać dopiero sto lat po skonstruowaniu pierwszej takiej maszyny. 21 Zob. Walther 1939, Majer Wiadomo także, że prasę śrubową zaczęto wykorzystywać w niewielkim królestwie Nawarry (które wkrótce połączyło się z Francją). Były grawer paryski uruchomił tam podobną mennicę w 1556 roku. W 1600 roku prasę walcową wykorzystywano w Niemczech i krajach północnej Europy. Prasa walcowa Gdy Henryk II, król francuski, intensywnie poszukiwał nowej technologii bicia monet, to samo robił Karol V, cesarz niemiecki i król Hiszpanii. W 1551 roku jeden z jego doradców, hrabia zu Solm-Lich, zalecał zmechanizowanie produkcji monet w celu zmniejszenia kosztów ponoszonych na bicie pieniądza. Zaproponował wykorzystanie prasy walcowej, podobnej do maszyn wykorzystywanych już przez złotników do otrzymywania pasków metalu. Na walcach wyryto by wzory, które byłyby tłoczone na monetach (zob. ryc. 4.5). Do napędu pras wykorzystano by zaprzęgi końskie albo energię wody. Brat cesarza, Ferdynand, hrabia Tyrolu, okazał zainteresowanie nową koncepcją i polecił zarządcom jego mennicy znajdującej się w mieście Hall zbadać możliwości oferowane przez tę technologię. Pierwszą działającą prasę walcową ustawili na początku lat pięćdziesiątych XVI wieku w Zurychu dwaj złotnicy 22. Plusem nowej maszyny było to, że jednocześnie walcowała metal i tłoczyła wzór, ale późniejsze wycinanie monet z arkusza blachy było pracochłonne. Opracowano więc metodę, w której do prasy walcowej wkładano metalowe krążki, ale przez nierównomierne rozciąganie krążka podczas przechodzenia między walcami maszyny dochodziło do deformacji. Monety wychodziły eliptyczne albo uszkodzone, przez co nie można było uzyskać ząbkowanych krawędzi. Aby temu zapobiec, można było do prasy wkładać owalne kawałki metalu i przygotować owalne wzory na walcach, gdyż takie rozwiązanie zapewniało uzyskanie okrągłych monet. Pomimo tych wad nowa technologia zdobyła wielką popularność. Szwajcarscy wynalazcy założyli spółkę, aby produkować prasy zarobkowo i je eksportować. Uzyskali patent chroniący wynalazek na terenie całych Niemiec. Ferdynand nabył prasę, aby ją wykorzystywać w Tyrolu. Została zainstalowana w Innsbrucku w 1568 roku. W Austrii prasę walcową stosowano do produkcji monet aż do 1765 roku. 22 Zob. Hahn 1915, s. 19 oraz Newald 1885 na temat pierwszych etapów rozwoju technologii menniczej z wykorzystaniem prasy walcowej. Prasy walcowe wkrótce upowszechniły się na terenie całych Niemiec i w innych krajach. Wdrożono tę technologię w Heidelbergu w 1567 roku, w Kolonii w 1568, w Augsburgu w 1572, w Dreźnie w 1574, w Gdańsku w 1577, w Nyköping w Szwecji w 1580, w Magdeburgu w 1582, w Hamburgu w 1591, w Saalfeldt 1593, w Rostoku w 1594, w Osnabrück w 1597 i w Münsterze w Pod koniec XVI wieku prasa walcowa dotarła do Polski, gdzie bracia Göbelowie uzyskali patent, po czym nową technologię eksportowali do Królewca, Rygi i Danii. Przed rokiem 1600 prasa walcowa dotarła także do miast Clausthal i Zellerfeld w Królestwie Hanoweru, leżących niedaleko kopalń znajdujących się w Harcu, do Berlina oraz Strasburga. W Szwecji prasy walcowe zaczęto wykorzystywać w 1625 roku w mieście Kopparberg, w niewielkiej odległości od bogatych złóż miedzi 23.

5 23 Walther 1939, Wedel 1960, s W XVII wieku opracowano pewien wariant prasy walcowej. Nie grawerowano w tej technologii całego walca, lecz wzór ryto na dwóch stemplach w kształcie grzyba, które umieszczano w otworach wykonanych w obracających się osiach. Ten proces technologiczny, zwany Taschenwerk, wymagał wkładania do maszyny przygotowanych uprzednio owalnych kawałków metalu. Po przejściu przez maszynę monety były okrągłe. Rozwiązanie to zaczęto wprowadzać na początku XVII wieku we Francji i Anglii, ale się wtedy nie przyjęło. Nicolas Briot, zarządca mennic działających w północnej Francji i Lotaryngii, wiele podróżował do Niemiec, gdzie poznawał różnorodne stosowane tam technologie. W 1606 roku został grawerem menniczym, a w 1620 roku uzyskał zgodę na wydzierżawienie mennicy paryskiej. W 1617 roku zorganizowano pokaz opracowanej przez niego maszyny do produkcji monet, w którym uczestniczyli przedstawiciele władz francuskich. Skończyło się to jednak porażką, ponieważ powstawało zbyt wiele odpadów, a monety nie były zadowalającej jakości 24. W 1625 roku Nicolas Briot wyjechał do Anglii, gdzie został głównym rytownikiem mennicy. W 1629 roku pozwolono mu prowadzić eksperymenty z wykorzystaniem maszyny, której używał wcześniej do wytwarzania medali. Powierzono mu również nadzór nad produkcją monet wytwarzanych z samej miedzi przez mennicę w Edynburgu, ale żadna z tych prób nie przyniosła wyników rozstrzygających. W 1639 roku próbował w Szkocji ponownie, tym razem pracując nad monetami srebrnymi. Wykorzystywał taschenwerk do produkcji monet o wysokich nominałach i prasę śrubową do wytwarzania monet drobnych. Do napędzania maszyn używano między innymi zaprzęgów końskich. Ponoszono wysokie koszty, a technologia najwyraźniej nigdy nie wyszła poza fazę eksperymentalną. Później, w okresie wojny domowej, Briot produkował monety dla rojalistów za pomocą pras walcowych Zob. Poullain 1709, gdzie opublikowano zapis przebiegu próby. 25 Craig 1953, s ; Challis 1992b. Stosowane w Niemczech prasy walcowe szybko się upowszechniły w południowej Europie. Wenecki ambasador akredytowany przy dworze cesarza niemieckiego przekonał swoich zwierzchników do zaimportowania prasy w 1575 roku (Majer 1953). W następnym roku Florencja zainstalowała taką prasę w nowej mennicy (zecca) nad rzeką Arno w pobliżu Santa Croce. Maszyny sprowadzono z Niemiec i obsługiwali je niemieccy inżynierowie, którzy okazali się nie tylko doskonałymi pracownikami, ale także przednimi konsumentami chianti 26. W 1581 roku podobne maszyny trafiły do Rzymu. W tym samym roku Filip II, król hiszpański, poprosił swego kuzyna, arcyksięcia Ferdynanda, hrabiego Tyrolu, o przesłanie kopii maszyny wykorzystywanej w Innsbrucku. Arcyksiążę wyprawił do Hiszpanii sześciu niemieckich rzemieślników, którzy wykonali maszyny w mennicy w Segowii, później nazywanej Ingenio 27. Pierwsze monety, srebrne reale, wyprodukowano w 1586 roku. Zainstalowanie tej maszyny w Hiszpanii miało ważkie konsekwencje, które przedstawimy w rozdziale czternastym. 26 Cipolla 1990, s W nowej mennicy produkowano wyłącznie srebrne monety, złote wytwarzano w starej zecca. Cipolla nie podaje, jaką technologię stosowano, ale Wedel twierdzi, że wykorzystywano prasę walcową (Wedel 1960, s. 134). 27 Na temat Ingenio w Segowii zob. Del Rivero Inne wynalazki Ważnym wynalazkiem siedemnastowiecznym było opracowanie technologii tłoczenia wzoru na obwodzie monet za pomocą maszyny, której konstrukcję opracował John Castaing (maszynę wynalezioną w Anglii zaczęto wykorzystywać we Francji w roku 1685). Leżąca na poziomej powierzchni tocząca się moneta jest przesuwana między dwiema stalowymi belkami. Na jednej z tych belek wyryta była dewiza albo ząbkowanie Ponieważ tę innowację w Anglii wprowadzono w okresie mechanizacji, a przez to pierwsze wzory na krawędziach pojawiły się na monetach wyprodukowanych we młynie, mówiono, że takie krawędzie zostały zmielone (milled). Kilka innowacji wdrożono pod koniec XVIII wieku i na początku XIX. Około roku 1780 Szwajcar Jean-Pierre Droz wynalazł grawerkę z pantografem i proces technologiczny z wykorzystaniem patryc. Dzięki tym wynalazkom matryce służące do produkcji monet mogły być powielane przy dokładnym zachowaniu wzoru, wyeliminowano też jedną z ostatnich przyczyn różnic między poszczególnymi monetami. Wynalazki te wykorzystał w 1791 roku Dupré, rytownik pracujący we francuskiej mennicy, a w Birmingham stosował te techniki Boulton. Maszyna parowa Wykorzystanie maszyny parowej do napędu pras menniczych stworzyło nowe możliwości produkcji monet pełniących funkcję żetonów. W 1786 roku pochodzący z Birmingham Matthew Boulton, wspólnik Jamesa Watta, wykorzystał maszynę parową do napędu prasy menniczej. Nową technologię najpierw zastosowali w 1787 roku prywatni mincerzy ze spółki Anglesey Copper, a później w ich ślady poszło wielu innych. Boulton jednak dążył przede wszystkim do uzyskania zamówienia rządowego. Przyznano mu je w 1797 roku. W latach Boulton produkował miedziane monety dla rządu. Przyzwyczajenie do monet o pełnej zawartości metalu było jednak tak silne, że w 1797 roku pens ważył uncję. Przez wzrost cen miedzi w okresie wojen napoleońskich trzeba było zmniejszyć ciężar pensa do dwóch trzecich uncji w 1798 roku, a w 1805 roku do połowy uncji. W 1807 roku przestano wypuszczać monety królewskie, ale nadal produkowano monety prywatnie. Królewską mennicę przebudowano i w 1810 roku wyposażono w maszyny konstrukcji Boultona, które mogły wtedy tłoczyć od siedemdziesięciu do osiemdziesięciu monet na minutę. Ryc Prasa wykorzystywana w mennicy paryskiej, L Illustration, wydanie z 28 grudnia 1895 roku (zdjęcie przedrukowano dzięki uprzejmości Newberry Library z Chicago). Ryc. 4.7 Miedziana moneta o wartości 5 s wypuszczona przez spółkę Monneron Freres [pierwsze e z akcentem na Szczecin] w Paryżu w roku Na rewersie monety umieszczono informację, że można ją wymieniać na asygnaty o wartości co najmniej 50 franków. Na awersie ukazano scenę przysięgi na konstytucję Francuzów złożonej podczas uroczystości 14 lipca 1790 roku. (Moneta ze zbiorów autora).

6 Technologia opracowana przez Boultona natychmiast wzbudziła zainteresowanie w innych państwach. Już w 1791 roku spółka braci Monneron z Paryża zawarła z Boultonem umowę dotyczącą prywatnej produkcji miedzianych monet we Francji (zob. ryc. 4.7). Firmy wytwarzające takie monety wkrótce trzeba było zamknąć, gdyż rząd zmonopolizował produkcję monet o niskich nominałach i zaczął wytwarzać pieniądze papierowe. Przeprowadzona przez rząd rewolucyjny nacjonalizacja produkcji monet o niskich nominałach pełniących funkcję żetonów poprzedziła wprowadzenie w życie zespołu zasad normatywnych przez rząd brytyjski (piszemy o tym w rozdziale siedemnastym). Władze rosyjskie były pierwszymi władzami państwowymi, które nabyły prasy Boultona (w 1799 roku). Później maszyny te zostały także sprowadzone do Danii i Hiszpanii (Craig 1953, s. 264). Niełatwo jednak było dostosować maszyny parowe, aby bez problemów napędzały stare prasy śrubowe, pojawiały się bowiem problemy techniczne z dostosowaniem liczby obrotów i odkręcaniem prasy. W 1817 roku Dietrich Uhlhorn, niemiecki inżynier z miejscowości Grevenbroich pod Kolonią, wynalazł prasę zwaną kolanową, którą łatwiej można było napędzać za pomocą maszyny parowej. Maszyna skonstruowana przez Uhlhorna pozwalała tłoczyć od trzydziestu do sześćdziesięciu monet na minutę, w zależności od wielkości monety. Do 1840 roku Uhlhorn wykonał prasy dla mennic w Düsseldorfie, Berlinie, Utrechcie, Wiedniu, Monachium, Karlsruhe, Schwerinie, Sztokholmie, Wiesbaden i Neapolu. Od 1853 roku maszyny tej konstrukcji wykorzystywano również w Australii (zob. Meyer pod hasłem Münze ). Metodę opracowaną przez Uhlhorna z pewnymi modyfikacjami zastosował Pierre-Antoine Thonnelier we Francji w 1834 roku. Prasę Thonneliera, która pozwalała uzyskać czterdzieści monet na minutę, zaczęto wykorzystywać w Filadelfii w 1836 roku i w Paryżu w 1845 roku 29. Pod koniec XIX wieku, kiedy wykorzystywano ją w całej Europie, prasa Thonneliera pozwalała uzyskiwać od sześćdziesięciu do stu dwudziestu monet na minutę (ryc. 4.6) Blanchet, Dieudonné Encyclopaedia Britannica, wyd. 9, hasło Mint. W londyńskiej mennicy prasy kolanowe zaczęto wykorzystywać w 1872 roku. Maszyny te wytwarzały dziewięćdziesiąt monet na minutę. Fałszowanie, duplikowanie, imitowanie Musimy teraz poruszyć temat zawsze towarzyszący wszelkim systemom podaży monet, mianowicie kwestię fałszerstwa. Moneta fałszywa albo ma zaniżoną zawartość kruszcu, albo nie pochodzi z miejsca upoważnionego do bicia pieniądza 31. Gdy zaniżona jest ilość drogocennego metalu (albo przez obniżenie ciężaru monety, albo przez użycie kruszcu gorszej próby), oszukany zostaje ten, do kogo moneta trafi. Jeśli natomiast moneta nie pochodzi z miejsca upoważnionego do produkcji, to fałszerz pozbawia władze senioratu 32. Fałszować monety może albo sama mennica (takie przypadki tu pomijamy) 33, albo prywatna osoba czy firma, albo mennica zagraniczna. 31 Luschin von Ebengreuth dokonuje rozróżnienia na monety falsch i unecht (zob. von Ebengreuth 1926, s. 145, a Carothers używa określeń counterfeits oraz duplicates (Carothers 1930, s. 128). 32 Oszukany może być także ten, do kogo moneta trafi, jeżeli wartość monety jest uzależniona od tego, czy jest autentyczna. 33 Gdy sama mennica dopuszcza się fałszerstwa, pochodzenie pieniądza jest bez zarzutu, natomiast monety wykonuje się z zaniżonej ilości kruszcu. Takie monety wytwarzali skorumpowani zarządcy mennic albo kazały je wypuszczać władze potajemnie wdrażające program celowej obniżki wartości pieniędzy przez zmniejszenie ilości drogocennego metalu. Na przykład Dante zarzucał francuskiemu królowi Filipowi IV fałszowanie monet. Zob. Velde, Weber, Wright 1999, gdzie przedstawiono model obniżki wartości monet poprzez odmienne informacje odnośnie do zawartości kruszcu w monetach. Technologie umożliwiające fałszerstwa oraz udaremniające fałszowanie Niekiedy określenie fałszowanie wykorzystuje się jedynie w odniesieniu do produkcji monet zawierających zaniżoną ilość metalu w stosunku do tego, czego należy się spodziewać na podstawie wyglądu monety, natomiast sięga się po słowo duplikowanie na oznaczenie produkcji monet fizycznie nieróżniących się od monet produkowanych przez mennicę. Fałszerstwo w tym zawężonym znaczeniu zawsze stwarzało problem dla władz ustalających zasady polityki monetarnej, ale możliwość duplikowania monet również przynosiła poważne konsekwencje dla tej polityki. Oznaczało to bowiem, że mennica musi się liczyć z konkurencją, krajową albo zagraniczną. Możliwość pobierania senioratu brutto przez mennicę od monet o dowolnym nominale ograniczały koszty produkcji ponoszone przez fałszerza (do których należało dodać koszty transportu, jeżeli monety były produkowane przez mennice zagraniczne). Problem duplikowania monet stawał się mniejszy, gdy mennica była w stanie zmusić konkurentów do ponoszenia kosztów wyższych od tych, które ponosiła sama, albo wówczas, kiedy ich pozbawiła technologii niezbędnej do produkcji określonych monet. Możliwości osiągnięcia tych celów różniły się w zależności od tego, czy konkurenci byli krajowi czy zagraniczni. Konkurenci krajowi ponosili wysokie koszty produkcji, ponieważ fałszowanie monet było zabronione i surowo karane, a ponadto nie wprowadzano rozróżnienia na fałszowanie i duplikowanie (zob. na przykład Grimaudet 1576, s. 147). Zgodnie z tradycją prawa rzymskiego prawo do bicia monety uważano za przywilej królewski i każde naruszenie tego przywileju traktowano jak obrazę majestatu lub zdradę stanu. W prawie rzymskim i we wczesnych systemach prawa germańskiego karano za to pozbawieniem jednej lub obu dłoni, ale już w wieku czternastym normą była okrutna egzekucja. W Anglii skazanego wieszano (Ruding 1840, t. 1, s. 81), w Wenecji palono (Stahl 2000, s. 235), a we Francji gotowano żywcem (Saulcy , t. 1, s. 180). Można więc było wykorzystywać potęgę prawa, aby zniechęcić krajowych konkurentów, jednakże trzeba było ująć fałszerzy, aby im wymierzyć karę, a to nie było pewne. Mimo to nawet niewielkie prawdopodobieństwo poniesienia kary w postaci okrutnie zadanej śmierci zwiększało koszty pracy ponoszone przez fałszerzy. Przedstawiał ten argument Włoch Geminiano Montanari: Ci, którzy pracują w państwowej mennicy, nie ryzykują życia i otrzymują wynagrodzenie tylko za swoją pracę. Jeśli natomiast pracownik ma przygotowywać stemple potajemnie, kładąc na szali całe swe istnienie, przekona go do tego tylko wielka ilość złota. Aby podać przykład takiej premii za ryzyko, Montanari pisał o fałszerzu, który za stemple musiał płacić dziesięciokrotnie więcej niż mennica państwowa (Montanari [1683] 1804, s. 104, 115). Innowacyjne rozwiązania wdrażane w mennicach ograniczały dostęp do najnowszych technologii. Wprowadzona w renesansie mechanizacja produkcji oraz opracowanie metody wykorzystania maszyn parowych do napędu pras w okresie rewolucji przemysłowej początkowo zapewniały mennicy wyłączność. Nawet gdy nowinki technologiczne się upowszechniły, mennica nadal mogła próbować utrzymać przewagę kosztową i doprowadzić do sytuacji, w której nowa technologia była dla konkurentów po prostu zbyt kosztowna. Narzędzia mennicze stosowane w średniowieczu łatwo można było ukryć w warsztacie złotnika, ponieważ jego sprzęty się od nich nie różniły. Znacznie trudniej ukryć prasę śrubową i wytłumaczyć, do czego służy, a jest to jeszcze trudniejsze w wypadku prasy napędzanej maszyną parową. Ryzyko wykrycia mogło powodować, że fałszerze musieli działać na skalę zbyt małą, aby pozwoliło to pokryć wysokie koszty stałe.

7 Trudniej było walczyć z konkurencją zagraniczną, niekiedy nieodzowna okazywała się interwencja zbrojna. W średniowieczu większość państw była mała i żadna miejscowość nie leżała w znacznej odległości od państw sąsiednich. Władze miały ograniczone możliwości egzekwowania prawa i nie mogły patrolować granic. W Anglii, ponieważ była wyspą, czasami udaremniano import. W poświęconym kwestiom pieniądza statucie z 1335 roku (Statute of Money) nakazano dokładnie przeszukiwać we wszystkich portach przypływające statki, aby sprawdzić, czy nie przywozi się na nich fałszywych pieniędzy, a właściciele gospód mieli sprawdzać bagaże gości. Kilka lat później osobom gorliwie się wywiązującym z tych obowiązków obiecano trzecią część znalezionych pieniędzy, opieszałym zaś grożono grzywnami i uwięzieniem 34. Na podstawie źródeł przeanalizowanych w rozdziale ósmym należy stwierdzić, że te starania nie przynosiły większych skutków. 34 Ruding 1840, t. 1, s. 211, 215. Nie określono, jak dokonujący rewizji mogli rozporządzać przyznaną im nagrodą. Pewne wydarzenie dobrze ilustruje to, że zagraniczni konkurenci chcieli wykorzystywać wszelkie możliwości osiągnięcia zysku. W 1577 roku Francja zaczęła produkować monety z samej miedzi, wykorzystując do tego celu prasy śrubowe. Kilka dziesięcioleci później technologia ta na tyle się rozprzestrzeniła, że w kilku państewkach położonych blisko granicy francuskiej uznano, iż może się opłacać wytwarzanie podróbek francuskich pensów. Na ryc. 4.8 przedstawiono francuską monetę o wartości 2 d oraz jej imitacje wyprodukowane w Dombes, Château Renaud, Sedanie i Charleville W Dombes imitacje francuskich monet bił brat króla, a w Château Renaud jego kuzyn w prostej linii. Te zagraniczne monety nie były duplikatami, ponieważ bez trudu można je było odróżnić od oryginałów. Na awersie nie wybito profilu ani imienia króla francuskiego, lecz profil i imię zlecającego produkcję, a na rewersach, widocznych na ryc. 4.8, rozpoznawalne warianty francuskiego herbu królewskiego. Ogólny wzór był jednak podobny, a monety te wyraźnie miały uchodzić za francuskie pensy. Najlepiej te monety uważać nie za duplikaty, lecz za imitacje. Ryc Siedemnastowieczne monety miedziane wybijane we Francji i w pobliskich państwach. W górnym rzędzie: double tournois (denar podwójny miasta Tours), wybity we Francji w 1642 roku, oraz podwójny tournois wybity w Dombes w roku W dolnym rzędzie: podwójny tournois wybity w Sedanie w 1633 roku, podwójny tournois wybity w Château Renaud w latach oraz denier tournois wybity w Charleville w roku (Monety pochodzą ze zbiorów autora). Zdjęcie: Robert Lifson. Zmiana nastawienia władz wobec fałszowania monet W osiemnastowiecznej Wielkiej Brytanii złagodzono nastawienie władz wobec duplikowania monet. Na wielką skalę produkowano wtedy imitacje oficjalnych miedzianych monet. Jednym z najważniejszych ośrodków produkcyjnych był Manchester. W statucie z 1351 roku fałszowanie monet królewskich uznano za zdradę stanu, ale imitowania monet sądy nie uważały za proceder niezgodny z prawem, pod warunkiem że wytwarzane monety dostatecznie się różniły od oryginalnych (zob. s. 270). Parlament mógł przyjąć ustawy zabraniające imitowania monet, ale tego nie uczynił. Technologie i idee Technologia to zbiór koncepcji dotyczących tego, jak coś należy robić. W tym rozdziale przedstawiliśmy pokrótce historię technologii menniczych, mianowicie bicie monet metodą stosowaną już w starożytności, czyli z użyciem młota i stempli, do roku 1550, wytwarzanie monet za pomocą prasy śrubowej i prasy walcowej po roku 1550 oraz z wykorzystaniem wynalezionej przez Matthew Boultona prasy napędzanej maszyną parową. W każdym momencie wiodąca technologia wyznaczała granice jakości monet, a także stałe i zmienne koszty, które musiał ponosić każdy ich producent. Dostępna technologia decydowała o przebiegu walki między władzami decydującymi o polityce monetarnej a fałszerzami, wyznaczała również granice tego, co władze mogły osiągnąć. Na tym tle w kolejnych dwóch rozdziałach ukażemy rozwój odmiennej technologii, mianowicie dominującej teorii monetarnej, uważanej za mniej lub bardziej spójny zespół idei dotyczących tego, czym jest pieniądz i jak odpowiednio zorganizować jego podaż na potrzeby handlu, nie powodując jednocześnie inflacji. Przedstawimy również osiągnięcia w dziedzinie teorii monetarnej, które były co najmniej tak istotne jak opisane w tym rozdziale innowacyjne rozwiązania pozwalające produkować monety z metalu.

Monety - Rzeczpospolita Obojga Narodów XVII w.

Monety - Rzeczpospolita Obojga Narodów XVII w. Monety - Rzeczpospolita Obojga Narodów XVII w. Boratynki Moneta na zdjęciu to szeląg litewski Jana Kazimierza - tzw. BORATYNKA. Materiał - miedź Waga - około 1 g Średnica - około 16 mm Kiedy w 1656 roku,

Bardziej szczegółowo

Złoto. Korzystna inwestycja w bezpieczną przyszłość. Trwała forma kapitału. Niebanalny prezent

Złoto. Korzystna inwestycja w bezpieczną przyszłość. Trwała forma kapitału. Niebanalny prezent Złoto Korzystna inwestycja w bezpieczną przyszłość Jeśli szukasz zróżnicowanych form lokowania kapitału lub po prostu chcesz czuć wartość swoich pieniędzy, zainwestuj w złoto. Inwestycja w złoto od zarania

Bardziej szczegółowo

Prawo własności przemysłowej. Prawa patentowe i prawa z tym związane - I

Prawo własności przemysłowej. Prawa patentowe i prawa z tym związane - I Prawo własności przemysłowej Prawa patentowe i prawa z tym związane - I Historia 1474 ustanowiono ustawę wenecką, twórca uzyskiwał 10-cio letnią ochronę na nowy i twórczy pomysł, dotyczący urządzenia,

Bardziej szczegółowo

Zwiększenie przychodów, wyniku operacyjnego i zysku netto Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej

Zwiększenie przychodów, wyniku operacyjnego i zysku netto Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej Zwiększenie przychodów, wyniku operacyjnego i zysku netto Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej Wyniki Mennicy Polskiej i Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej Q2012 roku Spotkanie z Inwestorami Prezentują:

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDSIĘBIORCZOŚCI klasa 4

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDSIĘBIORCZOŚCI klasa 4 WYMAGANIA EDUKACYJNE Z PRZEDSIĘBIORCZOŚCI klasa 4 Ocenę dopuszczająca otrzyma uczeń, który zna pojęcia opisuje wielkość i wartość monet omawia i charakteryzuje strony monety awers i rewers wykonuje obliczenia

Bardziej szczegółowo

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Wierzyciel może wystąpić do sądu o upoważnienie go do wykonania konkretnej czynności, np. otynkowania warsztatu, na koszt jego dłużnika. Po udzieleniu takiego

Bardziej szczegółowo

Prezentacja jak inwestować w złoto w 2013 roku

Prezentacja jak inwestować w złoto w 2013 roku Prezentacja jak inwestować w złoto w 2013 roku AGENDA SZKOLENIA CZĘŚĆ 1 O GRUPIE MENNICE KRAJOWE S.A. CZĘŚĆ 2 INFORMACJE O RYNKU ZŁOTA CZĘŚĆ 3 ZŁOTO INWESTYCYJNE PRODUKT NA LATA 2013-2015 CZĘŚĆ 4 PODSUMOWANIE

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dotycząca inwestowania w złoto. Wojciech Mróz, CFA Licencjonowany doradca Inwestycyjny nr 219

Prezentacja dotycząca inwestowania w złoto. Wojciech Mróz, CFA Licencjonowany doradca Inwestycyjny nr 219 Prezentacja dotycząca inwestowania w złoto Wojciech Mróz, CFA Licencjonowany doradca Inwestycyjny nr 219 AGENDA SZKOLENIA CZĘŚĆ 1 O GRUPIE MENNICE KRAJOWE S.A. CZĘŚĆ 2 INFORMACJE O RYNKU ZŁOTA CZĘŚĆ 3

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Walutowa wieża Babel Dr Grzegorz Wojtkowiak Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 6 listopada 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL Pieniądze

Bardziej szczegółowo

WIELKI PROBLEM DROBNIAKÓW

WIELKI PROBLEM DROBNIAKÓW WIELKI PROBLEM DROBNIAKÓW WIELKI PROBLEM DROBNIAKÓW Thomas J. Sargent, François R. Velde Warszawa 2012 Tytuł oryginału: The Big Problem of Small Change Thomas J. Sargent, François R. Velde First published:

Bardziej szczegółowo

Indywidualny depozyt metali szlachetnych. prosta droga do bezpiecznego pomnażania majątku

Indywidualny depozyt metali szlachetnych. prosta droga do bezpiecznego pomnażania majątku Indywidualny depozyt metali szlachetnych prosta droga do bezpiecznego pomnażania majątku O NAS Krajowe Centrum Złota jest spółką zajmująca się handlem inwestycyjnymi metalami szlachetnymi wyłącznie z certyfikatem

Bardziej szczegółowo

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński

Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych. Autor: Artur Brzeziński Kto pomoże dziadkom, czyli historia systemów emerytalnych Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają wybrane fakty z historii emerytur, przeanalizują dwa podstawowe systemy emerytalne

Bardziej szczegółowo

CEBC Raport Wartość nadzoru budowlanego

CEBC Raport Wartość nadzoru budowlanego CEBC Raport Wartość nadzoru budowlanego 1. Konsorcjum Europejskiego Nadzoru Budowlanego (CEBC) jest europejską instytucją, w której osoby odpowiedzialne za treść przepisów budowlanych wraz z osobami przeprowadzającymi

Bardziej szczegółowo

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity

Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Zwrot z inwestycji w IT: prawda czy mity Inwestycje w technologie IT 1 muszą podlegać takim samym regułom oceny, jak wszystkie inne: muszą mieć ekonomiczne uzasadnienie. Stanowią one koszty i jako takie

Bardziej szczegółowo

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179

Definicja ceny. I. Sobańska (red.), Rachunek kosztów i rachunkowość zarządcza, C.H. Beck, Warszawa 2003, s. 179 Ceny Definicja ceny cena ilość pieniądza, którą płaci się za dobra i usługi w stosunkach towarowo-pieniężnych, których przedmiotem jest zmiana właściciela lub dysponenta będąca wyrazem wartości i zależna

Bardziej szczegółowo

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA. Wykład 5: Firma, produkcja, koszty

Ekonomia. Wykład dla studentów WPiA. Wykład 5: Firma, produkcja, koszty Ekonomia Wykład dla studentów WPiA Wykład 5: Firma, produkcja, koszty Popyt i podaż kategorie rynkowe Popyt i podaż to dwa słowa najczęściej używane przez ekonomistów Popyt i podaż to siły, które regulują

Bardziej szczegółowo

TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE

TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE TEORIA DECYZJE KRÓTKOOKRESOWE 1. Rozwiązywanie problemów decyzji krótkoterminowych Relacje między rozmiarami produkcji, kosztami i zyskiem wykorzystuje się w procesie badania opłacalności różnych wariantów

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1

RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 166562 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 292871 (22) Data zgłoszenia: 19.12.1991 (51) IntCl6: B65D 1/16 B21D

Bardziej szczegółowo

Advanced Forming Hartowanie w procesie tłoczenia

Advanced Forming Hartowanie w procesie tłoczenia Advanced Forming Hartowanie w procesie tłoczenia ZAAWANSOWANE FORMOWANIE DLA PRZEMYSŁU SAMOCHODOWEGO Gdy klienci kładą silny nacisk na masę i wytrzymałość Wymagania odnośnie coraz lżejszych elementów z

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Handel międzynarodowy korzyści dla przedsiębiorstw i gospodarki

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Handel międzynarodowy korzyści dla przedsiębiorstw i gospodarki Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Handel międzynarodowy korzyści dla przedsiębiorstw i gospodarki dr Iwona Pawlas Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 23 maja 2011 r. 1 Handel międzynarodowy/ handel zagraniczny

Bardziej szczegółowo

Sposób ustalania wyniku finansowego zależy m.in. od momentu i celu jego ustalania i nie ma wpływu na jego wysokość.

Sposób ustalania wyniku finansowego zależy m.in. od momentu i celu jego ustalania i nie ma wpływu na jego wysokość. 1 Zasady ustalanie wyniku finansowego IV moduł Ustalenie wyniku finansowego z działalności gospodarczej jednostki Wynik finansowy jest różnicą między przychodami dotyczącymi okresu sprawozdawczego a kosztami

Bardziej szczegółowo

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade

J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade Jan J. Michałek (wersja uproszczona) J.Brander i P.Krugman (1983): A Reciprocal Dumping Model of International Trade - jakie

Bardziej szczegółowo

koordynator: nauczyciele wspomagający: mgr Jadwiga Greszta mgr Magdalena Kosiorska mgr Iwona Pałka

koordynator: nauczyciele wspomagający: mgr Jadwiga Greszta mgr Magdalena Kosiorska mgr Iwona Pałka koordynator: mgr Jadwiga Greszta nauczyciele wspomagający: mgr Magdalena Kosiorska mgr Iwona Pałka Opracowanie słownictwa dotyczącego bankowości i finansów. Od Grosika do Złotówki rozwiązywanie łamigłówek

Bardziej szczegółowo

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO

ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO ZYSK BRUTTO, KOSZTY I ZYSK NETTO MARŻA BRUTTO Marża i narzut dotyczą tego ile właściciel sklepu zarabia na sprzedaży 1 sztuki pojedynczej pozycji. Marża brutto i zysk brutto odnoszą się do tego ile zarabia

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG

ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG ŚLĄSKIE MONETY HABSBURGÓW MARIA TERESA I PÓŹNIEJSZE KATALOG Piotr Kalinowski KALETY 2006 Słowo wstępu Katalog, który macie Państwo przed sobą powstał na podstawie wydanego w 1988 dzieła Ivo Halački Mince

Bardziej szczegółowo

Deterministyczne Modele Badań Operacyjnych Semestr letni 2015 Praca domowa III

Deterministyczne Modele Badań Operacyjnych Semestr letni 2015 Praca domowa III Deterministyczne Modele Badań Operacyjnych Semestr letni 2015 Praca domowa III 15/05/2015 Polecenie Zestaw składa się z trzech zadań, za każde z nich można zdobyć 10p. Rozwiązania do zadań należy wysłać

Bardziej szczegółowo

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska

Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Międzynarodowe Stosunki Ekonomiczne Makroekonomia gospodarki otwartej i finanse międzynarodowe Wykład 20: Model Mundella-Fleminga, część II (sztywne kursy walutowe) Gabriela Grotkowska Plan wykładu Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Oszczędzanie a inwestowanie..

Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie a inwestowanie.. Oszczędzanie to zabezpieczenie nadmiaru środków finansowych niewykorzystanych na bieżącą konsumpcję oraz czerpanie z tego tytułu korzyści w postaci odsetek. Jest to czynność

Bardziej szczegółowo

Dodatkowy miliard złotych przychodów i niemal podwojenie wyniku operacyjnego oraz netto Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej

Dodatkowy miliard złotych przychodów i niemal podwojenie wyniku operacyjnego oraz netto Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej Dodatkowy miliard złotych przychodów i niemal podwojenie wyniku operacyjnego oraz netto Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej Wyniki Mennicy Polskiej i Grupy Kapitałowej Mennicy Polskiej po 3Q2012 roku Spotkanie

Bardziej szczegółowo

Strategie wspó³zawodnictwa

Strategie wspó³zawodnictwa Strategie wspó³zawodnictwa W MESE można opracować trzy podstawowe strategie: 1) niskich cen (dużej ilości), 2) wysokich cen, 3) średnich cen. STRATEGIA NISKICH CEN (DUŻEJ ILOŚCI) Strategia ta wykorzystuje

Bardziej szczegółowo

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett Złoto i srebro we współczesnym portfelu inwestycyjnym Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, zakurzoną Ryzyko bierze szybę, się niż z przez niewiedzy czysto o umytą tym co szybę robisz przednią

Bardziej szczegółowo

I Konkurs Matematyka i Ekonomia dla uczniów klas V-VI szkół podstawowych Etap I 28 lutego 2013 r.

I Konkurs Matematyka i Ekonomia dla uczniów klas V-VI szkół podstawowych Etap I 28 lutego 2013 r. I Konkurs Matematyka i Ekonomia dla uczniów klas V-VI szkół podstawowych Etap I 28 lutego 2013 r... Imię i nazwisko, klasa Test składa się z 30 zadań wielokrotnego wyboru (w każdym zadaniu dokładnie jedna

Bardziej szczegółowo

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa

FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa FINANSOWY BAROMETR ING: Wiedza finansowa Międzynarodowe badanie ING na temat wiedzy finansowej konsumentów w Polsce i na świecie Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez TNS NIPO Maj

Bardziej szczegółowo

5.4. Tworzymy formularze

5.4. Tworzymy formularze 5.4. Tworzymy formularze Zastosowanie formularzy Formularz to obiekt bazy danych, który daje możliwość tworzenia i modyfikacji danych w tabeli lub kwerendzie. Jego wielką zaletą jest umiejętność zautomatyzowania

Bardziej szczegółowo

Złota Emerytura http://zlotaemerytura.blogspot.com

Złota Emerytura http://zlotaemerytura.blogspot.com Złota Emerytura http://zlotaemerytura.blogspot.com 1 Złota Emerytura W jakim wieku przejdziesz na emeryturę? Dzisiaj już nikt nie wie kiedy przejdziemy na emeryturę ani jakiej wielkości emeryturę dostaniemy.

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie innowacji technologicznej w przedsiębiorstwie KOTNIZ poprzez zakup i uruchomienie nowoczesnych urządzeń służących do obróbki metali

Wdrożenie innowacji technologicznej w przedsiębiorstwie KOTNIZ poprzez zakup i uruchomienie nowoczesnych urządzeń służących do obróbki metali Wdrożenie innowacji technologicznej w przedsiębiorstwie KOTNIZ poprzez zakup i uruchomienie nowoczesnych urządzeń służących do obróbki metali Tytuł projektu: Nazwa beneficjenta: Temat priorytetu: Oś priorytetowa:

Bardziej szczegółowo

Barometr płatności na świecie 2015

Barometr płatności na świecie 2015 Zaległości płatnicze nie są specyfiką tylko naszego kraju. W mniejszym lub większym stopniu odczuwalne są niemal we wszystkich krajach. Pod względem moralności płatniczej sytuacja w Azji jest mocno zróżnicowana.

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC.

LEKCJA 8. Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. LEKCJA 8 KOSZTY WEJŚCIA NA RYNEK Miara wielkości barier wejścia na rynek = różnica między ceną dla której wejście na rynek nie następuje a min AC. Na wysokość barier wpływ mają: - korzyści skali produkcji,

Bardziej szczegółowo

Serwis, proszę! - Czy europejskie sklepy internetowe spełniają oczekiwania swoich klientów?

Serwis, proszę! - Czy europejskie sklepy internetowe spełniają oczekiwania swoich klientów? Serwis, proszę! - Czy europejskie sklepy internetowe spełniają oczekiwania swoich klientów? Jak wiadomo, udane zakupy często zależą od dobrego doradztwa. Tak uważają nie tylko klienci w centrach handlowych,

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel

Akademia Młodego Ekonomisty. Walutowa Wieża Babel Akademia Młodego Ekonomisty Walutowa Wieża Babel Dr Andrzej Dzun Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. Pieniądz- powszechnie akceptowany z mocy prawa lub zwyczaju środek regulowania zobowiązań,

Bardziej szczegółowo

Myślicie Państwo o inwestycji w zakup nowej obrabiarki? Najbliższe 60 sekund może dać oszczędność sporej sumy pieniędzy!

Myślicie Państwo o inwestycji w zakup nowej obrabiarki? Najbliższe 60 sekund może dać oszczędność sporej sumy pieniędzy! Myślicie Państwo o inwestycji w zakup nowej obrabiarki? Najbliższe 60 sekund może dać oszczędność sporej sumy pieniędzy! Dobrze od samego początku Inteligentna praca to wielka różnica Dobry początek to

Bardziej szczegółowo

Raport KRN.pl: Kupować czy wynajmować? Niniejszy raport został przygotowany przez specjalistów portalu nieruchomości KRN.pl.

Raport KRN.pl: Kupować czy wynajmować? Niniejszy raport został przygotowany przez specjalistów portalu nieruchomości KRN.pl. Niniejszy raport został przygotowany przez specjalistów portalu nieruchomości KRN.pl. Raport KRN.pl: Kupować czy wynajmować? Niniejszy raport został przygotowany przez specjalistów portalu nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Nowe funkcje w programie Symfonia Mała Księgowość w wersji 2012

Nowe funkcje w programie Symfonia Mała Księgowość w wersji 2012 Nowe funkcje w programie Symfonia Mała Księgowość w wersji 2012 Spis treści: Korzyści z zakupu nowej wersji... 2 Wystawianie efaktur stan prawny... 2 Program Symfonia e-dokumenty... 3 e-faktura w Symfonii...

Bardziej szczegółowo

KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ STUDIÓW BUDŻETOWYCH

KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ STUDIÓW BUDŻETOWYCH KANCELARIA SEJMU BIURO STUDIÓW I EKSPERTYZ WYDZIAŁ STUDIÓW BUDŻETOWYCH Stawki w podatkach dochodowych od osób prawnych i fizycznych w niektórych państwach Unii Europejskiej, ulgi inwestycyjne w podatku

Bardziej szczegółowo

Obliczenia, Kalkulacje...

Obliczenia, Kalkulacje... Obliczenia, Kalkulacje... 1 Bilans O D P I E R W S Z E G O E T A T U D O W Ł A S N E J F I R M Y To podstawowy dokument przedstawiający majątek przedsiębiorstwa. Bilans to zestawienie dwóch list, które

Bardziej szczegółowo

Złoty Polski po I Wojnie Światowej.

Złoty Polski po I Wojnie Światowej. Złoty (skrót zł, lub aktualny kod ISO 4217 PLN), to podstawowa jednostka monetarna w Polsce, która dzieli się na 100 groszy. Nazwę polskiej jednostki monetarnej wprowadzono w 1919 roku, parytet złota określono

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty Wahania koniunktury gospodarczej Ożywienie i recesja w gospodarce Dr Joanna Czech-Rogosz Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach 16.04.2012 1. Co to jest koniunktura gospodarcza?

Bardziej szczegółowo

Studiuj, ale płać. Wpisany przez RR Sob, 15 wrz 2012

Studiuj, ale płać. Wpisany przez RR Sob, 15 wrz 2012 Wysokość czesnego na wyższych uczelniach w krajach europejskich znacznie się różni - wynika z najnowszego sprawozdania Komisji Europejskiej. Najdrożej jest w Anglii, gdzie studenci płacą za rok akademicki

Bardziej szczegółowo

Publiczna subskrypcja i przydział akcji drobnym inwestorom

Publiczna subskrypcja i przydział akcji drobnym inwestorom W praktyce spółki wykorzystują jeden z trzech sposobów przeprowadzenia subskrypcji, a następnie przydziału akcji: subskrypcja z ceną sztywną, sprzedaż z ceną minimalną, sprzedaż akcji po cenie sztywnej

Bardziej szczegółowo

BRIJU S.A. z siedzibą w Poznaniu

BRIJU S.A. z siedzibą w Poznaniu Jednostkowy raport kwartalny za III kwartał 2011 roku z siedzibą w Poznaniu Poznań, 10 listopada 2011 roku strona 1 z 8 Spis treści 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O SPÓŁCE...3 2. WYBRANE DANE FINANSOWE...5 3.

Bardziej szczegółowo

Część I Kilka słów wstępu streszczanie tego, co znajdziesz w literaturze ekonomicznej.

Część I Kilka słów wstępu streszczanie tego, co znajdziesz w literaturze ekonomicznej. METODY WYLICZANIA CEN. /odcinek I / Część I Kilka słów wstępu streszczanie tego, co znajdziesz w literaturze ekonomicznej. Poprawnie wyznaczony poziom cen twojej produkcji lub usług, to podstawa sukcesu

Bardziej szczegółowo

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA

KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA PODSTAWOWE POJĘCIA KOSZTY I OPTIMUM PRZEDSIĘBIORSTWA Przedsiębiorstwo - wyodrębniona jednostka gospodarcza wytwarzająca dobra lub świadcząca usługi. Cel przedsiębiorstwa - maksymalizacja zysku Nakład czynniki

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o usługach płatniczych

- o zmianie ustawy o usługach płatniczych Warszawa, dnia 26 czerwca 2012 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. oraz na podstawie

Bardziej szczegółowo

Zaufanie a gospodarka, czyli jak i dlaczego Narodowy Bank Polski dba o zabezpieczenia naszych pieniędzy. Autor: Artur Brzeziński

Zaufanie a gospodarka, czyli jak i dlaczego Narodowy Bank Polski dba o zabezpieczenia naszych pieniędzy. Autor: Artur Brzeziński Zaufanie a gospodarka, czyli jak i dlaczego Narodowy Bank Polski dba o zabezpieczenia naszych pieniędzy Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Na zajęciach uczniowie poznają czynniki mające wpływ

Bardziej szczegółowo

Podstawy inwestowania na rynku Forex, rynku towarowym oraz kontraktów CFD

Podstawy inwestowania na rynku Forex, rynku towarowym oraz kontraktów CFD Podstawy inwestowania na rynku Forex, rynku towarowym oraz Poradnik Inwestora Numer 10 Admiral Markets Sp. z o.o. ul. Aleje Jerozolimskie 133 lok.34 02-304 Warszawa e-mail: Info@admiralmarkets.pl Tel.

Bardziej szczegółowo

PL 200888 B1. Sposób dokładnego wykrawania elementów z blach i otworów oraz wykrojnik do realizacji tego sposobu

PL 200888 B1. Sposób dokładnego wykrawania elementów z blach i otworów oraz wykrojnik do realizacji tego sposobu RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 200888 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 355081 (51) Int.Cl. B21D 28/06 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 17.07.2002

Bardziej szczegółowo

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością

Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych. Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Ryzyko w działalności przedsiębiorstw przemysłowych Grażyna Wieteska Uniwersytet Łódzki Katedra Zarządzania Jakością Plan Prezentacji Cel artykułu Dlaczego działalność przemysłowa wiąże się z ryzykiem?

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie 18 marca 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Pozyskanie technologii

Pozyskanie technologii Pozyskanie technologii Przeszukiwanie otoczenia w poszukiwaniu sygnałów o potencjalnych zagrożeniach i szansach Analiza strategiczna, wybór I planowanie Nabycie technologii Dokonanie przeglądu i uczenie

Bardziej szczegółowo

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28

Deficyt publiczny - jak mu zaradzić piątek, 07 października 2011 20:10 - Poprawiony sobota, 19 kwietnia 2014 16:28 Z Olgierdem Bagniewskim*, szefem zespołu analityków niemieckiego instytutu East Stock Informationsdienste GmbH w Hamburgu, rozmawia Iwona Bartczak. I.B.: Brak równowagi finansów publicznych jest znanym

Bardziej szczegółowo

Ustalanie ustawodawstwa właściwego w zakresie ubezpieczeń społecznych polskich pracowników naukowych za granicą oraz cudzoziemców w Polsce

Ustalanie ustawodawstwa właściwego w zakresie ubezpieczeń społecznych polskich pracowników naukowych za granicą oraz cudzoziemców w Polsce Ustalanie ustawodawstwa właściwego w zakresie ubezpieczeń społecznych polskich pracowników naukowych za granicą oraz cudzoziemców w Polsce Anna Chuda, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Poznań, 19 listopada

Bardziej szczegółowo

CBŚ ZLIKWIDOWAŁO NAJWIĘKSZY OŚRODEK FAŁSZERSKI PIENIĘDZY EURO W EUROPIE

CBŚ ZLIKWIDOWAŁO NAJWIĘKSZY OŚRODEK FAŁSZERSKI PIENIĘDZY EURO W EUROPIE Strona znajduje się w archiwum. CBŚ ZLIKWIDOWAŁO NAJWIĘKSZY OŚRODEK FAŁSZERSKI PIENIĘDZY EURO W EUROPIE Sukces policjantów Centralnego Biura Śledczego. Zlikwidowano największą w historii Polski i największą

Bardziej szczegółowo

Przeobrażenia ekonomiczne Europy (XVI-XVIII w.) Gospodarka Rzeczpospolitej Obojga Narodów, podobieństwa i różnice.

Przeobrażenia ekonomiczne Europy (XVI-XVIII w.) Gospodarka Rzeczpospolitej Obojga Narodów, podobieństwa i różnice. Wykład III Przeobrażenia ekonomiczne Europy (XVI-XVIII w.) Gospodarka Rzeczpospolitej Obojga Narodów, podobieństwa i różnice. 1 XVI rozkwit handlu, wzrost gospodarczy XVII stagnacja XVIII rozwój, rozpoczyna

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zagadnienia

Podstawowe zagadnienia Podstawowe zagadnienia Każda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemw codziennej egzystencji: - jakie dobra i usługi - co wytwarzać - dla kogo je wytwarzać Ekonomia

Bardziej szczegółowo

RAPORT. Polskie firmy nie chcą iść na rękę klientom. Plany polskich przedsiębiorstw dotyczących przejścia na faktury elektroniczne

RAPORT. Polskie firmy nie chcą iść na rękę klientom. Plany polskich przedsiębiorstw dotyczących przejścia na faktury elektroniczne Polskie firmy nie chcą iść na rękę klientom RAPORT Plany polskich przedsiębiorstw dotyczących przejścia na faktury elektroniczne Zespół mailpro.pl MailPro Sp. z o.o. S t r o n a 1 Wstęp Od początku 2011

Bardziej szczegółowo

OBNIŻANIE KOSZTÓW WŁASNYCH SPRZEDAŻY. - dzięki kupowaniu możliwie największych ilości oraz - poprzez korzystanie z upustów, rabatów i promocji

OBNIŻANIE KOSZTÓW WŁASNYCH SPRZEDAŻY. - dzięki kupowaniu możliwie największych ilości oraz - poprzez korzystanie z upustów, rabatów i promocji OBNIŻANIE KOSZTÓW Dostawcy sklepów spożywczych starannie wyliczają swoje WŁASNYCH SPRZEDAŻY ceny i z reguły nie można ich negocjować. Mimo to ich klienci (hurtownicy i detaliści) znajdują sposoby obniżenia

Bardziej szczegółowo

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia.

Inwestor musi wybrać następujące parametry: instrument bazowy, rodzaj opcji (kupna lub sprzedaży, kurs wykonania i termin wygaśnięcia. Opcje na GPW (II) Wbrew ogólnej opinii, inwestowanie w opcje nie musi być trudne. Na rynku tym można tworzyć strategie dla doświadczonych inwestorów, ale również dla początkujących. Najprostszym sposobem

Bardziej szczegółowo

Część II Wyświetlanie obrazów

Część II Wyświetlanie obrazów Tło fragmentu ABA-X Display jest wyposażony w mechanizm automatycznego tworzenia tła fragmentu. Najprościej można to wykonać za pomocą skryptu tlo.sh: Składnia: tlo.sh numer oznacza numer

Bardziej szczegółowo

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Monety kolekcjonerskie SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Bolesław Chrobry SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA Wyjątkowa seria złotych i srebrnych monet kolekcjonerskich o nominałach 500 zł i 50 zł SKARBY STANISŁAWA AUGUSTA

Bardziej szczegółowo

Jak uzyskać efekt 3D na zdjęciach z wykorzystaniem programu InkScape

Jak uzyskać efekt 3D na zdjęciach z wykorzystaniem programu InkScape Jak uzyskać efekt 3D na zdjęciach z wykorzystaniem programu InkScape Program InkScape jest bezpłatnym polskojęzycznym programem grafiki wektorowej do pobrania ze strony http://www.dobreprogramy.pl/inkscape,program,windows,12218.html.

Bardziej szczegółowo

Jacek Bajorek Instytut Zarządzana Bezpieczeństwem Informacji

Jacek Bajorek Instytut Zarządzana Bezpieczeństwem Informacji Jacek Bajorek Instytut Zarządzana Bezpieczeństwem Informacji Outsourcing, czyli skrót angielskich wyrazów outsideresource-ing oznacza nie mniej, nie więcej, jak wykorzystywanie zasobów z zewnątrz. Coraz

Bardziej szczegółowo

TEORIE POWSTANIA KAPITALIZMU

TEORIE POWSTANIA KAPITALIZMU TEORIE POWSTANIA KAPITALIZMU Co to jest Kapitalizm? Kapitalizm to system ekonomiczny oparty na prywatnej własności środków produkcji czyli kapitału, który jest maksymalizowany przez właściciela. Według

Bardziej szczegółowo

European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii

European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii European Technology Transfer Manager Warsztat Pracy Brokera Technologii Katarzyna Bergier Wydział Biologii Uniwersytet Łódzki Karolina H. Czarnecka Wydział Lekarski Uniwersytet Medyczny w Łodzi Łódź, 08.06.2015

Bardziej szczegółowo

MIEJSCOWY PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZEN- NEGO A SKUTKI EKONOMICZNE JEGO UCHWALENIA

MIEJSCOWY PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZEN- NEGO A SKUTKI EKONOMICZNE JEGO UCHWALENIA ELŻ BIETA CZEKIEL-Ś WITALSKA MIEJSCOWY PLAN ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZEN- NEGO A SKUTKI EKONOMICZNE JEGO UCHWALENIA Prognoza skutków finansowych, która musi być sporządzana od lipca 2003 r., w związku z

Bardziej szczegółowo

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro

Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro Wpływ wprowadzenia euro na stopień otwartości i zmiany strukturalne w handlu krajów strefy euro PREZENTACJA WYNIKÓW Wojciech Mroczek Znaczenie strefy euro w światowym handlu 1996-1998 2004-2006 Czy wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

WOLUMEN OBROTÓW I LICZBA OTWARTYCH POZYCJI

WOLUMEN OBROTÓW I LICZBA OTWARTYCH POZYCJI WOLUMEN OBROTÓW I LICZBA OTWARTYCH POZYCJI Inwestorzy oceniający sytuację na rynkach terminowych zazwyczaj posługują się metodą uwzględniającą trzy wielkości - cenę, wolumen i liczbę otwartych kontraktów.

Bardziej szczegółowo

EW1051 Czytnik kart inteligentnych ID USB 2.0

EW1051 Czytnik kart inteligentnych ID USB 2.0 EW1051 Czytnik kart inteligentnych ID USB 2.0 2 POLSKI EW1051 Czytnik kart inteligentnych ID USB 2.0 Spis treści 1.0 Wprowadzenie... 2 1.1 Funkcje i właściwości... 2 1.2 Zawartość opakowania... 2 2.0 Instalacja

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN UDZIELANIA ZAMÓWIEŃ, KTÓRYCH WARTOŚĆ NIE PRZEKRACZA RÓWNOWARTOŚCI KWOTY 30 000 EURO

REGULAMIN UDZIELANIA ZAMÓWIEŃ, KTÓRYCH WARTOŚĆ NIE PRZEKRACZA RÓWNOWARTOŚCI KWOTY 30 000 EURO Załącznik do Zarządzenia Nr DO.021.14.2014 Dyrektora MGOPS w Więcborku z dnia 16 kwietnia 2014 r. REGULAMIN UDZIELANIA ZAMÓWIEŃ, KTÓRYCH WARTOŚĆ NIE PRZEKRACZA RÓWNOWARTOŚCI KWOTY 30 000 EURO POSTANOWIENIA

Bardziej szczegółowo

Jednostkowy raport kwartalny spółki GRUPA MENNICE KRAJOWE S.A. za III kwartał 2012 roku obejmujący okres. od 1 lipca do 30 września 2012 roku

Jednostkowy raport kwartalny spółki GRUPA MENNICE KRAJOWE S.A. za III kwartał 2012 roku obejmujący okres. od 1 lipca do 30 września 2012 roku Jednostkowy raport kwartalny spółki GRUPA MENNICE KRAJOWE S.A. za III kwartał 2012 roku obejmujący okres od 1 lipca do 30 września 2012 roku Warszawa, 13 listopada 2012 roku 1 Spis Treści 1 PODSTAWOWE

Bardziej szczegółowo

Materiały uzupełniające do

Materiały uzupełniające do Dźwignia finansowa a ryzyko finansowe Przedsiębiorstwo korzystające z kapitału obcego jest narażone na ryzyko finansowe niepewność co do przyszłego poziomu zysku netto Materiały uzupełniające do wykładów

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 167098 (13) B1

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 167098 (13) B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 167098 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 294390 (22) D ata zgłoszenia: 28.04.1992 (51) IntCl6: B21D 35/00 (54)

Bardziej szczegółowo

NOWE PRAWA KONSUMENTA. Zwrot towaru zakupionego przez internet

NOWE PRAWA KONSUMENTA. Zwrot towaru zakupionego przez internet NOWE PRAWA KONSUMENTA Zwrot towaru zakupionego przez internet Sprzedaż towarów i usług przez Internet, ze względu na swoje walory praktyczne, ma coraz większe znaczenie dla klienta także tego, a może przede

Bardziej szczegółowo

O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW

O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW Dr Andrzej Pogłódek Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Żeby prowadzić wojnę potrzeba trzech rzeczy: pieniędzy, pieniędzy i

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. www.wsip.com.pl

Spis treêci. www.wsip.com.pl Spis treêci Jak by tu zacząć, czyli: dlaczego ekonomia?........................ 9 1. Podstawowe pojęcia ekonomiczne.............................. 10 1.1. To warto wiedzieć już na początku.............................

Bardziej szczegółowo

OPŁACALNOŚĆ UŻYTKOWANIA MASZYN NABYTYCH Z DOTACJĄ

OPŁACALNOŚĆ UŻYTKOWANIA MASZYN NABYTYCH Z DOTACJĄ Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2008 Aleksander Muzalewski Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa w Warszawie OPŁACALNOŚĆ UŻYTKOWANIA MASZYN NABYTYCH Z OTACJĄ Streszczenie Opracowano

Bardziej szczegółowo

Content Manager 2.0 podręcznik użytkownika

Content Manager 2.0 podręcznik użytkownika Content Manager 2.0 podręcznik użytkownika W niniejszym podręczniku opisano sposób korzystania z programu Content Manager 2.0 do przeglądania, kupowania, pobierania i instalowania aktualizacji oraz dodatkowych

Bardziej szczegółowo

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu

PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE. Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu PRZEKROJE RYSUNKOWE CZ.1 PRZEKROJE PROSTE Opracował : Robert Urbanik Zespół Szkół Mechanicznych w Opolu IDEA PRZEKROJU stosujemy, aby odzwierciedlić wewnętrzne, niewidoczne z zewnątrz, kształty przedmiotu.

Bardziej szczegółowo

Handel z Polską 2015-06-15 17:00:08

Handel z Polską 2015-06-15 17:00:08 Handel z Polską 2015-06-15 17:00:08 2 Szwajcaria zajmuje 23. miejsce jako partner handlowy Polski. W handlu między Polską a Szwajcarią utrzymuje się trend zmniejszania różnicy wartości między eksportem

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU

ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU ZAWARTOŚĆ I STRUKTURA BIZNES PLANU I. STRESZCZENIE to krótkie, zwięzłe i rzeczowe podsumowanie całego dokumentu, które powinno zawierać odpowiedzi na następujące tezy: Cel opracowania planu (np. założenie

Bardziej szczegółowo

Przepisy prawa. Poza przepisami ustawy Pdof, świadczenia otrzymywane z tytułu najmu mogą być. Przychody z tytułu najmu

Przepisy prawa. Poza przepisami ustawy Pdof, świadczenia otrzymywane z tytułu najmu mogą być. Przychody z tytułu najmu Po stronie wynajmującego rzeczy w postaci ruchomości lub nieruchomości powstaje przychód (dochód), który można opodatkować na pięć - lub gdy dodatkowo uwzględni się rozwiązania szczególne - siedem różnych

Bardziej szczegółowo

Dzień z życia... ...wytwórcy lamp w Ugandzie Wasswy Issa.

Dzień z życia... ...wytwórcy lamp w Ugandzie Wasswy Issa. Dzień z życia......wytwórcy lamp w Ugandzie Wasswy Issa. Rozpoczyna się zwyczajny dzień pracy Wasswy. Trwa właśnie pora deszczowa, a chmury na niebie wskazują, że w każdej chwili może zacząć padać. Wokół

Bardziej szczegółowo

MASLANKA & Co. PATENTY I ZNAKI TOWAROWE. Logroño - Maj 2012

MASLANKA & Co. PATENTY I ZNAKI TOWAROWE. Logroño - Maj 2012 MASLANKA & Co. PATENTY I ZNAKI TOWAROWE Logroño - Maj 2012 CZYM SIĘ ZAJMUJEMY Oferujemy kompleksowe usługi w zakresie Praw Własności Przemysłowej: zgłoszenia, rejestracja i ochrona w trybie krajowym i

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Temat spotkania: Matematyka finansowa dla liderów Temat wykładu: Matematyka finansowa wokół nas Prowadzący: Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 14 października 2014 r. Matematyka finansowa dla liderów Po

Bardziej szczegółowo

Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Instytut Automatyki i Robotyki

Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Instytut Automatyki i Robotyki Politechnika Warszawska Wydział Mechatroniki Instytut Automatyki i Robotyki Ćwiczenie laboratoryjne 2 Temat: Modelowanie powierzchni swobodnych 3D przy użyciu programu Autodesk Inventor Spis treści 1.

Bardziej szczegółowo

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy

Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej. Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Zatrudnienie i kształcenie młodzieży w Europie Środkowo-Wschodniej Sytuacja polskich młodych pracowników na rynku pracy Od 2004 roku Polska jest członkiem Unii Europejskiej, w wyniku możliwości podjęcia

Bardziej szczegółowo

Content Manager 2 podręcznik użytkownika

Content Manager 2 podręcznik użytkownika Content Manager 2 podręcznik użytkownika W niniejszym podręczniku opisano sposób korzystania z programu Content Manager 2 do przeglądania, kupowania, pobierania i instalowania aktualizacji oraz dodatkowych

Bardziej szczegółowo

JAK DOBRAĆ WŁAŚCIWY SEJF?

JAK DOBRAĆ WŁAŚCIWY SEJF? JAK DOBRAĆ WŁAŚCIWY SEJF? Trzymając w domu wartości pieniężne czy drogocenne przedmioty często zastanawiamy się jak zapewnić im bezpieczeństwo. Najbardziej naturalnym rozwiązaniem jest zakup sejfu. I tu

Bardziej szczegółowo

Obniżenie interchange szansą na wzrost ilości transakcji bezgotówkowych. Konferencja Klubu Parlamentarnego Ruch Palikota 24 lipca 2012 r.

Obniżenie interchange szansą na wzrost ilości transakcji bezgotówkowych. Konferencja Klubu Parlamentarnego Ruch Palikota 24 lipca 2012 r. Obniżenie interchange szansą na wzrost ilości transakcji bezgotówkowych w Polsce Konferencja Klubu Parlamentarnego Ruch Palikota 24 lipca 2012 r. 1. Systemy i opłaty Systemy VISA i MasterCard Systemy kart

Bardziej szczegółowo