1. Jakim prawem? Co to jest prawo i czy normy prawne różnią się od innych? Jakie są podstawowe zasady prawa? Czym grozi nieznajomość prawa?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "1. Jakim prawem? Co to jest prawo i czy normy prawne różnią się od innych? Jakie są podstawowe zasady prawa? Czym grozi nieznajomość prawa?"

Transkrypt

1

2 1. Jakim prawem? Co to jest prawo i czy normy prawne różnią się od innych? Jakie są podstawowe zasady prawa? Czym grozi nieznajomość prawa? CO TO JEST PRAWO? Prawo w naszym życiu jest stale obecne. Idziesz rano po chleb. Aby przed wyjściem umyć się, odkręcasz wodę, za którą płaci właściciel mieszkania lub najemca (na podstawie umowy z siecią wodociągową). Wybiegasz do sklepu, ale musisz uważać, żeby przekroczyć ulicę w miejscu do tego przeznaczonym w przeciwnym razie możesz zostać ukarany mandatem (popełniłbyś wtedy wykroczenie), kupujesz chleb i tym samym zawierasz umowę cywilną. Twoi rodzice już wyszli do pracy (ich godziny pracy, pensję, prawa i obowiązki reguluje umowa, która musi być zgodna z kodeksem pracy), a ty zastanawiasz się, o czym musisz pamiętać przed wyjściem do szkoły. Tak, miałeś zanieść do dyrektora podanie o zwolnienie z lekcji wychowania fizycznego (tu pojawia się prawo administracyjne). Życie w społeczeństwie, w którym funkcjonuje prawo mające jasne reguły, jest znacznie prostsze niż życie bez prawa. Mądry obywatel wie, jak korzystać z prawa, aby chroniło jego interesy. Czy jednak prawo to po prostu przepisy? Uważało tak wielu prawników, ale to podejście zbankrutowało w XX wieku wraz z doświadczeniami systemów totalitarnych. Naziści i komuniści posługiwali się prawem całkowicie instrumentalnie, a przestrzegający ślepo ustaw stawali się znakomitymi wykonawcami najbardziej okrutnych i zbrodniczych przepisów. W państwach totalitarnych z jednej strony obowiązywały ustawy naruszające prawa człowieka (np. ustawy norymberskie w III Rzeszy), z drugiej zaś nie przestrzegano nawet obowiązującego z woli władz prawa (np. konstytucja stalinowska w ZSRR). Ustawa i prawo wierzyliśmy, że w tych dwóch słowach wyrażamy to samo. Każda ustawa była dla nas prawem i każde prawo ustawą; nauka prawa oznaczała tylko wykładnię ustawy, a orzecznictwo wyłącznie stosowanie ustawy. Musieliśmy zrozumieć, że istnieje bezprawie w formie ustawy ustawowe bezprawie i że jedynie miarą prawa ponadustawowego możemy określać, czym jest prawo, bez względu na to, czy to prawo ponad wszelkimi ustawami nazwiemy prawem natury, prawem boskim czy prawem rozumu. Gustaw Radbruch ( ), niemiecki filozof i profesor prawa, Ius et lex nr 1/2002 Jak rozumiecie określenie ustawowe bezprawie. Kiedy waszym zdaniem można powiedzieć, że dana ustawa jest bezprawna? Kto może to zrobić? 38

3 Ludzie stworzyli prawo, żeby wymusić na sobie i na innych przestrzeganie określonych reguł. Prawo zatem to system norm, których naruszanie grozi określonymi sankcjami. Normy te ustala państwo i to ono pilnuje ich przestrzegania. Dobre prawo powinno być zgodne ze standardami międzynarodowymi. Ale czy tylko prawo reguluje nasze zachowania? Musimy być niewolnikami praw, abyśmy byli wolni. Cyceron ( r p.n.e.), mówca rzymski i polityk NORMY CZYM SIĘ RÓŻNIĄ? Każdy z nas postępuje według pewnych, często nie do końca uświadamianych norm. Regulują one sposób ubierania się, zachowania w kościele, przechodzenia przez jezdnię. Obok norm prawnych istnieją normy religijne, moralne i obyczajowe. Normy prawne to reguły postępowania wynikające z przepisów prawnych (np. kiedy prowadzimy samochód, stosujemy się do Ustawy o ruchu drogowym, kiedy składamy skargę na urząd, kierujemy się przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, a kiedy ktoś nas okradnie, w grę wchodzą przepisy prawa karnego). Normy religijne to zasady obowiązujące osoby określonej wiary. Normy religijne często wywodzone są bezpośrednio ze świętych ksiąg (Biblii, Tory, Koranu). Normy moralne to reguły, jak postępować, by czynić dobro i unikać zła zgodnie z rozumieniem tych pojęć w konkretnej kulturze. Z ŻYCIA WZIĘTE Obyczaj pozwala Romom zawierać małżeństwo młodo, w wieku niedopuszczalnym przez prawo cywilne i kościelne. Dlatego też związki te nie są na ogół legalizowane w urzędzie czy kościele, a jeśli to dopiero później. Zawarcie małżeństwa następuje wobec rodziców państwa młodych i ich rodziny, a ślubu udziela ktoś starszy z rodziny. Rytuał polega na związaniu młodym rąk chustą i wypowiedzeniu formuły przypominającej o obowiązku wzajemnego poszanowania. Małżeństwo tak zawarte jest ważne wobec romskiego prawa. (www.romowie.lca.pl) Normy obyczajowe to reguły ukształtowane przez daną społeczność. Określają, co wypada robić (np. ustępować miejsca w autobusie). Niekiedy stają się nawykiem, ale niekoniecznie podlegają ocenie moralnej (jak np. zasłanianie ust przy ziewaniu). Normy mogą być ze sobą zbieżne, ale zdarza się też, że są sprzeczne. Najchętniej przestrzegamy tych norm prawnych, które pozostają w zgodzie z normami religijnymi, moralnymi i obyczajowymi. Tak jest z normą nie zabijaj. W Dekalogu zakazuje tego piąte przykazanie, a w polskim kodeksie karnym z 1997 r. istnieje rozbudowany przepis art Ludzie pobierają się zawsze z nadzieją, że uda się im być razem mimo przeciwności. Na zdjęciu: tradycyjna ceremonia żydowska. 39

4 Bywa, że prawo pozwala na coś, co jest sprzeczne z normami religijnymi. Na przykład rozwód jest możliwy w świetle polskiego prawa rodzinnego, ale niezgodny z normami religijnymi wyznania rzymskokatolickiego. Taki konflikt nie istnieje jednak w przypadku niektórych innych religii, np. w judaizmie rozwód jest dopuszczalny po spełnieniu określonych warunków. Czy normy prawne, które obowiązują wszystkich obywateli danego kraju, powinny być zgodne z normami religijnymi obowiązującymi wyznawców głównej religii w tym kraju? A jak systemy prawa powinny reagować na wielokulturowość? Czy trzeba się upierać przy tym, żeby przybysze z innej kultury bezwarunkowo przestrzegali prawa, mimo że ich normy/zwyczaje są niezgodne z prawem kraju, do którego przybyli? Czy możliwe są jakieś kompromisy (np. w Wielkiej Brytanii zezwolono sikhom na prowadzenie motoru w turbanie zamiast w kasku)? Co wy o tym sądzicie? Równie poważny problem powstaje wtedy, gdy prawo zakazuje czegoś, co norma obyczajowa dopuszcza. Wiele osób uważa na przykład, że nie ma nic złego w ściąganiu pirackich programów komputerowych, bo wszyscy tak robią". Ale... w świetle obowiązujących przepisów bezprawne uzyskanie programu komputerowego w celu osiągnięcia korzyści majątkowej traktowane jest tak samo jak kradzież samochodu (patrz s. 41). Coraz liczniejsze grono autorów na świecie decyduje się jednak na stosowanie innego rozwiązania licencji Creative Commons, oznaczanych ikonką CC. Pozwala ona zachować wybrane prawa autorskie, a jednocześnie dzielić się twórczością z innymi. Autor może np. zgodzić się na rozpowszechnianie dzieła pod warunkiem podania jego nazwiska, pozwolić na korzystanie ze swej twórczości, ale bez prawa do dalszego opracowywania i przerabiania, może w końcu zgodzić się, by z jego dzieła korzystali wszyscy ci, którzy nie będę z tego czerpać zysku. W Polsce ideę tworzenia takich otwartych zasobów promuje m.in. Koalicja Otwartej Edukacji. Płacąc za muzykę, wspieramy jej twórców. Coraz częściej nagrania ściągamy przez internet. Toczy się gorąca debata, za co i jak powinniśmy płacić. NAJWAŻNIEJSZE SĄ PODSTAWY Prawo tak jak dom ma fundamenty. Są nimi zasady prawa, czyli takie normy, które uznaje się za podstawowe i które określają, wedle jakich reguł powinno się postępować, tworząc lub egzekwując prawo. Wiele z nich zdefiniowali już Rzymianie, dlatego nawet dziś posługujemy się łacińskimi sentencjami. ZASADY WSPÓŁCZESNEGO PRAWA prawo nie działa wstecz (lex retro non agit) normy niższego rzędu muszą być zgodne z normami wyższego rzędu (lex superior derogat legi inferiori) 40

5 nie ma przestępstwa bez ustawy (nullum crimen sine lege) prawo nie może nakładać obowiązków niemożliwych do wykonania (ad impossiblia nemo obligatur) domniemanie niewinności wątpliwości wyjaśnia się na korzyść oskarżonego (in dubio pro reo) nieznajomość prawa nie usprawiedliwia jego przekroczenia (ignorantia iuris nocet) każdy ma prawo do obrony Prawo nie działa wstecz Jeśli mamy przestrzegać nowych przepisów, musimy mieć szansę je poznać. Nie można też wprowadzić prawa, które karałoby za coś, co zdarzyło się w przeszłości i nie było wówczas uznawane za sprzeczne z prawem. Ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Art. 3 Kodeksu cywilnego Nieznajomość prawa szkodzi Łamiąc prawo, nie można zasłaniać się tłumaczeniem nie wiedziałem. Co by się działo w kraju, w którym złodziej złapany na kradzieży czy kierowca łamiący przepisy mógłby się wykpić wyjaśnieniem nie wiedziałem, że tak nie można". Prawo po prostu przestałoby funkcjonować Nie ma przestępstwa bez ustawy Obywatel nie może się tłumaczyć, że nie znał prawa. Ale tak samo nie może domyślać się, czy coś jest przestępstwem. Gdyby katalog przestępstw nie był zamknięty, nikt nie mógłby mieć pewności, czy doszło do przestępstwa. Dlatego wszystkie przestępstwa muszą być w ustawie wyraźnie określone. A żaden czyn, który nie został wcześniej określony jako przestępstwo, nie może być za nie uznany. Inna, choć podobna do zasady nie ma przestępstwa bez ustawy reguła prawa rzymskiego brzmi: nie ma kary bez ustawy. Ona też stanowi fundament porządku prawnego. Jak ją rozumiecie? 1. Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat Tej samej karze podlega, kto bez zgody osoby uprawnionej uzyskuje cudzy program komputerowy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. 3. W wypadku mniejszej wagi sprawca podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. 4. Jeżeli kradzież popełniono na szkodę osoby najbliższej, ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. 41

6 5. Przepisy 1, 3 i 4 stosuje się odpowiednio do kradzieży energii lub karty uprawniającej do podjęcia pieniędzy z automatu bankowego. Art. 278 Kodeksu karnego Wyobraź sobie, że na szkolną sesję naukową Młodzi wobec prawa przygotowujesz multimedialną prezentację na temat sposobu uregulowania przestępstwa kradzieży w polskim prawie karnym. Zamierzasz zilustrować zdjęciami lub rysunkami kolejne paragrafy art Jakie ilustracje wybierzesz? A jak sprawdzisz, czy zamieszczenie tych zdjęć i rysunków jest legalne? W razie wątpliwości, zajrzyj na stronę Koalicji Otwartej Edukacji (http://koed.org.pl) i pobierz przewodnik Nie bądź piratem, dziel się ze światem!. Domniemanie niewinności Bardzo często w mediach słyszymy zarzuty: Doktor X skrzywdził pacjenta", Kowalski przywłaszczył sobie publiczne pieniądze". Oskarżenie jest bardzo ciężkie, a brzmi często tak, jakby sprawa była zupełnie oczywista. Wymierzanie sprawiedliwości jest zbyt poważną sprawą, by zdać się na pochopne osądy. Jak można się bronić przed oskarżeniem, jeśli wszyscy wierzą w naszą winę i nie mamy szans na przedstawienie swojej wersji wydarzeń? Dlatego obowiązuje fundamentalna zasada: winę trzeba najpierw wykazać. Dopóki nie zostanie ona udowodniona, obowiązuje domniemanie, że mamy do czynienia z osobą niewinną. WAŻNE SŁOWA norma prawna norma religijna norma moralna zasada prawa kolizja norm domniemanie niewinności SPRAWDŹ SIĘ SAM/A Czym różnią się normy prawne od obyczajowych, religijnych i moralnych? Jakie są podstawowe zasady prawa? Dlaczego prawo nie może działać wstecz? Co oznacza zasada domniemania niewinności? 42

7 2. Gdzie szukać przepisów? Skąd się biorą akty prawne? Gdzie publikowane są akty prawne? W jakim kodeksie można znaleźć przepisy dotyczące konkretnej sprawy? ŹRÓDŁA PRAWA Przepisy poznajemy z prasy, telewizji i internetu, czasem z rodzinnych rozmów Są to jednak źródła, do których musimy mieć ograniczone zaufanie. Nie zawsze nasi rozmówcy są ekspertami, nie zawsze ich informacje są prawdziwe. Nikt nie ponosi odpowiedzialności za nieścisłości, skoro tylko tak sobie mówił. Jeśli więc chcemy poznać regulacje prawne, powinniśmy sięgnąć do źródeł. SKĄD SIĘ BIERZE PRAWO? Prawo w Polsce tworzą różne organy władzy. Konstytucję uchwala Zgromadzenie Narodowe, ustawy Sejm i Senat (a podpisuje lub wetuje prezydent). Rozporządzenia wydają prezydent, rząd i ministrowie, prawo lokalne zaś uchwalają władze samorządowe. Zgodnie z art. 87 konstytucji źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są (kolejność hierarchiczna kolejne źródła muszą pozostawać w zgodzie z poprzednimi): konstytucja, ratyfikowane umowy międzynarodowe, ustawy, rozporządzenia, akty prawa miejscowego (muszą być one zgodne z aktami prawa znajdującymi się wyżej w hierarchii źródeł prawa. Obowiązują tylko na obszarze działania organu, który wydał dany akt. Źródłami prawa lokalnego mogą być uchwały rady gminy, rady powiatu czy sejmiku wojewódzkiego). W Polsce istnieje jeszcze jedno zupełnie wyjątkowe źródło powszechnie obowiązującego prawa. Jeżeli Sejm nie może się zebrać, prezydent na wniosek Rady Ministrów wydaje rozporządzenia z mocą ustawy. Rozporządzenia te podlegają zatwierdzeniu przez Sejm na najbliższym posiedzeniu. Aby dowiedzieć się, jak powstał konkretny akt prawny, warto sprawdzić: kto opracował projekt? kto miał wpływ na jego treść? kto go uchwalił? gdzie możemy szukać jego ostatecznej wersji? Pomocny okazać się może Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP) zawierający opisy bibliograficzne i teksty aktów prawnych aktualizowane na bieżąco opublikowanych w Dzienniku Ustaw i Monitorze Polskim od roku 1918 do chwili obecnej. 43

8 GDZIE SZUKAĆ PRZEPISÓW? Akty prawne, by mogły obowiązywać i wywierać skutki prawne, muszą zostać ogłoszone. Specjalnym rodzajem publikacji są oficjalne dzienniki urzędowe, przede wszystkim: Dziennik Ustaw i Monitor Polski. Akty normatywne zawierające przepisy powszechnie obowiązujące ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia. Od 1 stycznia 2012 r. ustawy i rozporządzenia publikowane są wyłącznie w formie elektronicznej w internecie (www.dziennikustaw.gov.pl, W Dzienniku Ustaw ogłasza się przede wszystkim: 1) konstytucję, 2) ustawy, 3) rozporządzenia z mocą ustawy wydane przez prezydenta RP, 4) rozporządzenia wydane przez: prezydenta RP, Radę Ministrów, prezesa Rady Ministrów, ministrów kierujących działami administracji rządowej, przewodniczących określonych w ustawach komitetów, będących członkami Rady Ministrów, Krajową Radę Radiofonii i Telewizji, 5) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Dzienniku Ustaw. Łatwiej znaleźć akt prawny w książce czy internecie, może jednak się okazać, że publikacja jest nieaktualna lub zawiera błędy. W przypadku jakiejkolwiek rozbieżności decydujące znaczenie ma zawartość Dziennika Ustaw. W Monitorze Polskim ogłasza się akty wewnętrzne administracji państwowej, np.: 1) zarządzenia prezydenta RP wydane na podstawie ustawy, 2) uchwały Rady Ministrów i zarządzenia prezesa Rady Ministrów wydane na podstawie ustawy, 3) orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego dotyczące aktów normatywnych ogłoszonych w Monitorze lub aktów normatywnych, które nie były ogłoszone. Inne ważniejsze dzienniki urzędowe W Polsce istnieje więcej dzienników urzędowych; swoje własne dzienniki mają niektóre ministerstwa (np. Dziennik Urzędowy Ministra Finansów). Z kolei akty prawne Unii Europejskiej są ogłaszane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej wydawanym w Luksemburgu uwaga! także w języku polskim. Oficjalny dziennik urzędowy mógł być opublikowany na kawałku skały! W 1902 r. został odkryty Kodeks Hammurabiego, króla babilońskiego ( p.n.e.), który uważał, że bogowie dali mu moc przywrócenia sprawiedliwego i słusznego prawa. Przepisy Kodeksu Hammurabiego są do dziś sławne dzięki karom, które miały wyrządzać sprawcy krzywdę identyczną jak ta, której doznał poszkodowany. Na przykład: Jeśli obywatel złamał kość drugiemu obywatelowi, złamią mu kość. Kodeks został wyryty w bloku diorytu. Dziś stelę z Kodeksem Hammurabiego możemy oglądać w paryskim Luwrze. 44

9 BUDOWA I JĘZYK AKTU PRAWNEGO Akt prawny to wyraz woli państwa. Może mieć charakter ogólny i dotyczyć wszystkich obywateli, jak ustawa czy rozporządzenie, może mieć charakter indywidualny, jak np. decyzja administracyjna. Akty prawne mogą wydawać się trudne w lekturze. Wystarczy jednak przyjrzeć się ustawie, by docenić jej przejrzystą, czytelną budowę. Składa się ona z kilku stałych części: nagłówka, daty powstania, tytułu, preambuły (czyli wstępu), zasadniczej treści z przepisami i podpisu osoby wydającej akt. Język aktu prawnego jest inny od tego, którym posługujemy się na co dzień, bo przepis musi być precyzyjny. Nie powinien zatem dziwić rozbudowany aparat pojęciowy czy kilkakrotne powtarzanie w jednym zdaniu tego samego wyrazu. Czasem, dla ułatwienia, w ustawie znajduje się definicja legalna pojęcia, wyjaśniająca je zgodnie z intencjami ustawodawcy. Przykładem definicji legalnej jest pojęcie nieruchomości : Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Z ŻYCIA WZIĘTE Jak mówimy o prawie? Akty normatywne są formułowane w języku prawnym: Nie może zawrzeć małżeństwa, kto już pozostaje w związku małżeńskim (art ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy). Język, którym posługują się prawnicy, gdy mówią o aktach normatywnych, to język prawniczy: Bigamia jest zakazana. Mężczyzna i kobieta nie mogą złożyć przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenia, że wstępują ze sobą w związek małżeński, jeśli którekolwiek z nich pozostaje już w takim związku. Kiedy posługujemy się językiem naturalnym, o tej samej sprawie powiemy tak: Zdzisiu, co ty opowiadasz?! Przecież już masz żonę, w Polsce nie możesz mieć jednocześnie dwóch!. Spróbujcie wyjaśnić różnicę między językiem prawniczym i naturalnym na innym przykładzie! 1. Nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Art. 46 Kodeksu cywilnego PRAWO CYWILNE, KARNE I ADMINISTRACYJNE Prawo cywilne to w uproszczeniu prawo stosowane na co dzień. Wystarczy, że kupiliśmy chleb, a już zawarliśmy jedną z umów Kodeksu cywilnego. Prawo cywilne to zespół przepisów normujących stosunki między równorzędnymi podmiotami. Przepisów polskiego prawa cywilnego szukamy głównie w Kodeksie cywilnym z 1964 r. 45

10 Z prawem karnym mamy do czynienia, gdy popełniony został czyn zabroniony przez ustawę, np. kradzież, zgwałcenie czy morderstwo. Prawo karne precyzyjnie definiuje czyny zabronione, określa zasady pociągania do odpowiedzialności oraz przewiduje kary. Przepisów polskiego prawa karnego szukamy głównie w Kodeksie karnym z 1997 r. Kodeks cywilny z 1964 r. Kodeks karny z 1997 r. Kodeks postępowania administracyjnego z 1960 r. Ten obszerny kodeks składa się z ponad tysiąca artykułów. Definiuje podmioty prawa cywilnego: osoby fizyczne, osoby prawne itd. (więcej o tym patrz s. 47). Określa stosunki (przede wszystkim majątkowe) między podmiotami prawa cywilnego. Zawiera ogólne przepisy prawa cywilnego, prawo rzeczowe (np. prawo własności rzeczy), prawo zobowiązań (np. przepisy dotyczące umowy sprzedaży) czy prawo spadkowe (np. jak powinien wyglądać testament). Przykładowy przepis [umowa sprzedaży]: Przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę (art. 535). Kodeks karny przede wszystkim wskazuje, które czyny należy uważać za przestępstwa, oraz określa, jakie kary grożą za ich popełnienie. Przykładowy przepis [przestępstwo szpiegostwa]: Kto bierze udział w działalności obcego wywiadu przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej, podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10 (art ). Reguluje relacje między organami administracji publicznej a obywatelami, w tym to, w jaki sposób obywatel może odwoływać się od decyzji danego organu czy składać zażalenie na jego postanowienia. Zawiera przepisy dotyczące postępowania w sprawie skarg i wniosków. Przykładowy przepis [zasada praworządności]: W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7). Prawo administracyjne reguluje relacje między obywatelami a urzędami. Określa kompetencje i strukturę administracji oraz wynikające z jej działania stosunki prawne. Jest rozproszone w licznych przepisach (dotyczących zagadnień tak różnych, jak prawo o obywatelstwie polskim i prawo budowlane). Prawo cywilne, karne i administracyjne stanowią prawa i obowiązki określonych podmiotów oraz regulują ich zachowania. Aby przepisy mogły być realizowane w praktyce, potrzebne są stosowne normy proceduralne, które określają tryb postępowania. Dlatego też potrzebne jest: prawo cywilne proceduralne (Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r.) prawo karne proceduralne (Kodeks postępowania karnego z 1997 r.) prawo administracyjne proceduralne (Kodeks postępowania administracyjnego z 1960 r.). Przy czym kodeksem (łac. codex - księga, spis) nazywamy usystematyzowany zbiór przepisów prawnych w formie ustawy, dotyczący zwykle określonej dziedziny prawa. Inne ważne kodeksy to: Kodeks rodzinny i opiekuńczy z 1964 r. Kodeks spółek handlowych z 2000 r. Kodeks pracy z 1974 r. 46

11 Prawnicy na ogół nie sięgają dziś do kodeksów w formie książkowej, lecz korzystają z ich wersji elektronicznych. Dużą zaletą takiego sposobu udostępniania aktów prawnych jest m.in. możliwość ich łatwej aktualizacji (www.proinfo.pl, Sprzedawca spiera się z klientem. Na gorącym uczynku złapano przestępcę. Obywatel spiera się z urzędem, który podjął niesatysfakcjonującą go decyzję. Jak poprowadzić te sprawy do rozstrzygnięcia? Gdzie szukać odpowiednich przepisów? Kto może nam w tym pomóc? Gdy sami nie potrafimy odnaleźć przepisów prawnych na interesujący nas temat, możemy się zwrócić do jakiejś organizacji udzielającej bezpłatnie porad prawnych, np. Biura Porad Obywatelskich, funkcjonujących w wielu miastach w kraju. Organizacje te informują obywateli o przysługujących im prawach, tak aby potrafili w aktywny i skuteczny sposób rozwiązywać swoje problemy, a także podejmować działania na rzecz pożądanych społecznie zmian. ZDOLNOŚĆ PRAWNA, ZDOLNOŚĆ DO CZYNNOŚCI PRAWNYCH W prawie cywilnym funkcjonują dwa istotne pojęcia: zdolność prawna to zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków. Każdy człowiek ma zdolność prawną od chwili urodzenia (osoba, która dysponuje zdolnością prawną, może np. mieć prawo do otrzymywania alimentów); zdolność do czynności prawnych daje nam możliwość dysponowania swoimi prawami i obowiązkami oraz samodzielnego zaciągania zobowiązań. Dzieci do lat 13 w ogóle nie mają zdolności do czynności prawnych, tak więc zawierane przez nie umowy (np. o zakupie komputera) są nieważne nie dotyczy to tylko takich codziennych transakcji jak np. zakupy w sklepie spożywczym. Umowy w imieniu dzieci są zawierane przez rodziców. Po ukończeniu 13 lat uzyskujemy ograniczoną zdolność do czynności prawnych możemy np. samodzielnie decydować o przeznaczeniu zarobionych pieniędzy. W dalszym ciągu jednak niektóre decyzje, np. umowa najmu, wymagają zgody rodziców. Pełną zdolność do czynności prawnych uzyskuje się w momencie osiągnięcia pełnoletniości (w tym m.in. możliwość samodzielnego zawierania umów, zawarcia małżeństwa, czynne prawo wyborcze oraz prawo do samodzielnego występowania przed sądem). A czy można zostać osobą pełnoletnią wcześniej? Tak, gdy sąd wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa przez szesnastoletnią lub siedemnastoletnią dziewczynę (chłopcy nie mają takiej możliwości!) młoda mężatka przestaje podlegać władzy rodzicielskiej, choć w dalszym ciągu nie ma prawa brać udziału w wyborach. Pełnoletniość oznacza wiek powyżej 18. roku życia, a w przypadku osób, które zawarły związek małżeński, wiek powyżej 16. roku życia, nawet gdy małżeństwo zostało później unieważnione. OSOBA FIZYCZNA, OSOBA PRAWNA Prawo cywilne rozróżnia dwie kategorie osób: osoby fizyczne i osoby prawne. Osoba fizyczna to każdy z nas, i to od chwili urodzin aż do śmierci. Osobie, która 47

12 została poczęta, ale jeszcze się nie urodziła także przysługują pewne prawa, jednak warunkowo (musi przyjść na świat żywa). Inaczej jest z osobami prawnymi. Są nimi Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy przyznają osobowość prawną. W praktyce do tej kategorii zalicza się różnego rodzaju firmy, przedsiębiorstwa i organizacje pozarządowe, Kościoły i związki wyznaniowe, organy samorządu terytorialnego, a także jednostki terytorialne Skarbu Państwa. WAŻNE SŁOWA norma prawna akt prawny dziennik urzędowy konstytucja ustawa umowa międzynarodowa prawo europejskie prawo lokalne kodeksy: cywilny, karny, administracyjny osoba fizyczna osoba prawna SPRAWDŹ SIĘ SAM/A Jakie znasz źródła prawa? Jakie są różnice między prawem cywilnym, karnym i administracyjnym? Czy potrafisz zinterpretować prosty przepis prawny? 48

13 3. Sądy, sędziowie. Spór cywilny Dlaczego tak ważna jest niezawisłość sędziowska? Jak się pisze pozew? Jak wygląda proces cywilny? Kiedy mediacje są korzystniejsze niż sprawa w sądzie? SĄD MUSI BYĆ NIEZAWISŁY Wyobraźmy sobie, że spieramy się z sąsiadem o odszkodowanie. Sędzią okazuje się nasz dobry kolega, więc zapada wyrok na naszą korzyść. Ale co by było, gdyby sędzia był kolegą naszego sąsiada? Władza sędziowska ma sens tylko wtedy, gdy jest bezstronna i niezawisła. W koncepcji trójpodziału władzy Monteskiusza, którą się dziś posługujemy, sądownictwo obok władzy ustawodawczej i wykonawczej stało się jedną z władz w ustroju konstytucyjnym, a monarchowie i urzędnicy królewscy stracili prawo sądzenia poddanych. Konieczne okazało się także oddzielenie procesu stanowienia prawa od procesu wymierzania sprawiedliwości. Sędziowie narodu to ( ) jedynie usta, które wygłaszają brzmienie praw; nieożywione istoty, które nie mogą złagodzić ich sił ani surowości. Monteskiusz, filozof ( ) Sędziowie zobowiązani są do wydawania wyroków na podstawie obowiązujących przepisów. Jednak w konkretnych przypadkach mogą powstawać poważne spory interpretacyjne i dlatego tak ważna jest niezależność i niezawisłość sędziów. Wymiar sprawiedliwości w demokratycznym państwie powinien być wolny od jakichkolwiek nacisków politycznych. W PRL zasada ta była łamana, a orzeczenia sądów często miały spełniać oczekiwania rządzących. Na przykład po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 r. wielu sędziów okryło się niesławą, orzekając na podstawie aktu prawnego wydanego z naruszeniem przepisów i skazując niewinnych ludzi. Czy możecie sobie wyobrazić, że kiedyś wyroki będą wydawane przez komputery wyposażone w pełen zasób wiedzy? Czy chcielibyście, by waszą sprawę rozstrzygał sędzia robot? JAK ZAPEWNIĆ NIEZALEŻNOŚĆ I NIEZAWISŁOŚĆ SĘDZIÓW? Konstytucja z 1997 r. daje gwarancje niezależności i niezawisłości sędziowskiej. Każdy z nas ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Sąd właściwy dla danej sprawy (cywilnej, karnej, administracyjnej itp.) powinien być niezależny 49

14 od innych organów władzy i nie sprzyjać żadnej ze stron. Niezawisłość sędziowska wyraża się zaś w tym, że sędziowie mają respektować wyłącznie konstytucję i ustawy. Sędziom należy zapewnić dobre warunki pracy i płacy. Nie mogą oni należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Sędziowie są powoływani na stanowisko bezterminowo i objęci immunitetem sędziowskim. Zgodnie z artykułem 181 Konstytucji RP i artykułem 80 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych, sędzia nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności, jeżeli wcześniej nie zgodzi się na to sąd dyscyplinarny. Czy powyższe gwarancje niezależności i niezawisłości sędziów są waszym zdaniem wystarczające? Jakie widzicie zagrożenia w przyszłości? Z ŻYCIA WZIĘTE Spytano mnie, co ma zrobić sędzia, jeśli obowiązujące go normy prawne stoją w sprzeczności z moralnymi? Odparłem, że ma do wyboru albo ustąpienie ze stanowiska, albo wydanie wyroku zgodnego z sumieniem, mimo iż może za to ponieść poważne konsekwencje. Myślałem wtedy zarówno o orzecznictwie sądów niemieckich opartym na prawie nazistowskim, jak i o sądach sowieckich. O wyrokach wydawanych w sprawach politycznych w PRL zarówno przed 1956 r., jak i potem, szczególnie w okresie stanu wojennego. Jednak w państwie demokratycznym tego rodzaju konflikty są sporadyczne. Zbędnym radykalizmem byłoby żądanie, aby w każdym przypadku sędzia odchodził ze stanowiska. Równocześnie jednak trudno oczekiwać od niego obojętnej postawy wobec omawianego konfliktu norm, gdyż mogłoby to prowadzić do postaw oportunistycznych, a nawet do nihilizmu moralnego. (A. Strzembosz, M. Stanowska, Sędziowie warszawscy w czasie próby , Warszawa 2000) Dlaczego w państwie demokratycznym sędziowie rzadziej niż w państwie totalitarnym doświadczają konfliktu sumienia? W Polsce wymiar sprawiedliwości sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne i wojskowe. Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne, co oznacza, że orzeczenie sądu I instancji można zaskarżyć do sądu II instancji. Nadzór nad działalnością sądów powszechnych sprawuje Sąd Najwyższy. SĄD CYWILNY Przed sądem karnym sądzi się sprawcę przestępstwa (o tym w następnej lekcji). Sąd ustala, czy oskarżony jest winien, czy nie i wydaje wyrok. Sąd cywilny rozstrzyga spór między dwiema stronami i wydaje orzeczenie. Wyobraźmy sobie, że pan Kowalski pożyczył panu Malinowskiemu dużą sumę na trzy miesiące. Minęło już pół roku, a Malinowski ani myśli oddać dług. W takiej sytuacji jedynym rozwiązaniem konfliktu pozostaje zwrócenie się do bezstronnego arbitra, którym jest sąd. W procesie cywilnym występują dwie strony: 50

15 powód (osoba, która wniosła do sądu sprawę o rozstrzygnięcie sporu), pozwany (osoba, wobec której powód zgłasza roszczenia). Siedziba Sądu Najwyższego w Warszawie. POZEW Postępowanie cywilne rozpoczyna się od skierowania do sądu pisma procesowego zwanego pozwem. Powód przedstawia tu swoje żądania i ich uzasadnienie (pan Kowalski musi więc wyjaśnić sądowi, że domaga się, by pan Malinowski zwrócił pieniądze, i że termin umowy o pożyczce dawno już minął). W czasie postępowania cywilnego sąd jest obowiązany do wysłuchania obu stron sporu i do przeanalizowania zgromadzonych przez nie dowodów oraz wysłuchania świadków (np. pan Kowalski może przedstawić spisaną umowę pożyczki, a pan Malinowski świadka, który słyszał, jak pan Kowalski zgadzał się na późniejszy zwrot pieniędzy). Oto, jak mógłby wyglądać pozew złożony w tej sprawie. Prawdziwy pozew powinien zawierać oprócz wskazania ewentualnych świadków czy dowodów uzasadnienie, czyli wyjaśnienie, dlaczego powód zwraca się do sądu o rozstrzygnięcie sporu: Powód: Piotr Kowalski, zam. w Malinowicach, ul. Sąsiedzka 17 Pozwany: Adam Malinowski, zam. w Kowalewie Górnym, ul. Trębacka 16 Warszawa, Do Sądu Rejonowego w Procesowie Dolnym Wydział cywilny Wartość przedmiotu sporu: zł POZEW O ZAPŁATĘ Wnoszę o: zasądzenie od pozwanego Adama Malinowskiego na rzecz powoda Piotra Kowalskiego kwoty zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia do dnia zapłaty; zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu. Wnoszę również o: dopuszczenie dowodu umowy pożyczki z dnia 4 grudnia 2010 r. Ponadto wnoszę o wezwanie na rozprawę świadków: Marii Pawlikowskiej, zam. w Kowalewie Górnym, ul. Zgody 12/62, i Michała Prawdziwskiego, zam. w Malinowicach, ul. Samochodowa 29. UZASADNIENIE W załączeniu oryginał umowy pożyczki Jan Kowalski Wzór pozwu sądowego 51

16 ROZPRAWA, SĘDZIA I ŁAWNICY Sąd rozpatruje daną sprawę w czasie rozprawy, w której uczestniczą obie strony (samodzielnie bądź reprezentowane przez pełnomocników, najczęściej adwokatów). W sprawach cywilnych w pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego. We wskazanych ustawowo sprawach sędziemu towarzyszy dwóch ławników. Ławnikiem może być każdy obywatel, który ma 30 lat, nieskazitelny charakter i nie pracuje w organach wymiaru sprawiedliwości. Jego kadencja trwa cztery lata. Strony mogą zawrzeć ugodę np. pozwany Malinowski zwróci Kowalskiemu część pożyczonych pieniędzy od razu, a resztę za pół roku. Taka ugoda, zwykle zakładająca obustronne ustępstwa, automatycznie kończy postępowanie cywilne. SCHEMAT SALI SĄDOWEJ W PROCESIE CYWILNYM Powód Wnioskodawca Stół sędziowski Świadek / biegły Publiczność Pozwany Uczestnik ORZECZENIE Jeśli do ugody nie dochodzi, sąd wydaje orzeczenie. Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności przysługuje od niego odwołanie do sądu wyższej instancji. Wydanie orzeczenia nie oznacza jednak, że zostanie ono wykonane. Załóżmy, że sąd nakaże panu Malinowskiemu zwrot pożyczonej sumy powiększonej o odsetki. Malinowski nie zamierza jednak tego zrobić. Potrzebne jest więc postępowanie egzekucyjne, w trakcie którego komornik i sąd doprowadzą do przymusowego wykonania orzeczenia. Komornik może np. zabierać co miesiąc część zarobków pana Malinowskiego albo nawet zająć na poczet długu należący do niego dom czy przedmioty. Z ŻYCIA WZIĘTE Niespełna 25 minut trwała symulowana rozprawa prosty cywilny spór o zwrot długu nagrywana i rejestrowana cyfrowo. To ma być standard od 2012 r. w sądach okręgowych i apelacyjnych. Nie będzie już dyktowania (powtarzania) każdego słowa do protokołu, zmory współczesnych procesów. Strony sporu na życzenie dostaną zapis dźwiękowy z rozprawy (obraz przypomnieć sobie będą mogły w czytelni chodzi o to, by nie doszło do niekontrolowanego rozpowszechniania zapisów w internecie). E-protokół obejmie tylko sprawy cywilne, rodzinne i pracy. Procesy karne nadal będą protokołowane na piechotę", bo dowody w sprawach karnych gromadzi prokurator, a nie sąd, trzeba by więc najpierw zmienić procedurę. ( Gazeta Wyborcza, 20 października 2011 r.) MEDIACJE SĄDOWE Nie zawsze rozstrzygnięcie sprawy przez sąd przynosi ulgę stronie, która wygrała. W jaki sposób można jeśli charakter danej sprawy w ogóle na to pozwala łagodzić napięcia między stronami? 52

17 Odpowiedzią jest mediacja. To szczególny sposób rozwiązywania sporów: w obecności osoby bezstronnej mediatora zwaśnione strony dobrowolnie dochodzą do porozumienia. Dobry mediator może pomóc w oddzieleniu problemu od osoby, z którą znaleźliśmy się w konflikcie. Koncentruje uwagę stron na szukaniu rozwiązania sprawy, a nie na walce. Mediacje sądowe są wykorzystywane bardzo szeroko i odciążają wymiar sprawiedliwości na wielu polach (w prawie cywilnym, rodzinnym, gospodarczym, karnym oraz w postępowaniu w sprawach nieletnich). Możliwy jest także inny rodzaj mediacji mediacje społeczne prowadzone między skonfliktowanymi grupami, które jeszcze nie wkroczyły na drogę sądową (może chodzić np. o poważne konflikty sąsiedzkie). Mediatorem może być osoba, o której wiadomo, że będzie w danej sprawie bezstronna. Nie może nim być: czynny zawodowo sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, aplikant do tychże zawodów inna osoba zatrudniona w sądzie, prokuraturze lub innej instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw. Z ŻYCIA WZIĘTE Mediacja to skuteczny sposób rozstrzygania sporów. Mimo to np. w pierwszym półroczu 2009 r. w sądach rejonowych okręgu częstochowskiego na 56 tys. spraw (karnych, cywilnych, prawa pracy) ledwie 85 skierowano do mediatorów. Może się tak dziać dlatego, że mediacja wydłuża czas postępowania; barierą jest też konieczność uiszczenia opłat z góry bez gwarancji wyniku. Nasze koszty i tak są niższe od sądowych przekonuje Jolanta Chlebowska, mediatorka z dziewięcioletnim doświadczeniem ponad 80% mediacji kończy się sukcesem. Po procesie strony są skłócone i nie mają ochoty na kontakty. A mediacja może wręcz doprowadzić do zacieśnienia więzi. W mediacjach obowiązuje zasada, że nie ma wygranych i przegranych. ( Gazeta Wyborcza Częstochowa, 19 października 2009 r.) Z WIZYTĄ W SĄDZIE Czy byliście kiedyś w sądzie? Spróbujcie zorganizować klasową wycieczkę do najbliższego sądu. Wyprawę do sądu, tak jak wycieczkę obywatelską do urzędu gminy, trzeba zaplanować ustalić terminy, określić cele, wybrać formę (możecie np. wziąć udział w prawdziwej rozprawie, spotkać się z pracownikiem sądu itp.). Wizyta w sądzie może stać się początkiem projektu (indywidualnego lub zespołowego) Obywatel w sądzie, w ramach którego będziecie na przykład: gromadzić i prezentować materiały dotyczące organizacji i pracy sądu celem waszego działania może być np. opracowanie praktycznego przewodnika po sądach powszechnych lub administracyjnych, badać, jakie sprawy rozpatruje wasz najbliższy sąd rejonowy możecie np. przeprowadzić badania i wywiady z pracownikami sądów, przeanalizować oficjalne statystyki, zrobić ankietę wśród mieszkańców, sprawdzać, jakie prawa mają obywatele w sądzie i czy są one przestrzegane (bez względu na to, jaką funkcję pełnią w procesie) wasze działania mogą skoncentrować się na analizie wszystkich lub wybranych praw, np. prawa do dwuinstancyjnego 53

18 postępowania, prawa do informacji, prawa do sądu, prawa do jawnego rozpatrzenia sprawy itp., wziąć udział w symulacji rozprawy sądowej wasze zadanie będzie polegało na wybraniu i opracowaniu rozprawy, podziale ról oraz przygotowaniu się do nich (możecie wymyślić sprawę procesową albo też odwołać się do jakiejś prawdziwej sytuacji). Więcej o projekcie w ćwiczeniach na końcu rozdziału. WAŻNE SŁOWA niezawisłość sędziowska immunitet sędziowski sąd cywilny pozew rozprawa sędzia ławnik mediacja SPRAWDŹ SIĘ SAM/A Dlaczego sądy powinny być niezawisłe? W jaki sposób polskie prawo gwarantuje niezależność i niezawisłość sędziów? Czy umiesz napisać pozew w wybranej sprawie cywilnej?

19 4. Przed sądem karnym Jak napisać zawiadomienie o przestępstwie? Jakie prawa mają ofiara, oskarżony i świadek? Kim jest podejrzany, a kim oskarżony? ZAWIADOMIENIE O POPEŁNIENIU PRZESTĘPSTWA Jeśli jesteś ofiarą przestępstwa, na pewno chcesz zgłosić ten fakt organom ścigania. A może tylko masz informację na temat popełnionego przestępstwa? Do złożenia zawiadomienia o przestępstwie uprawniona jest każda osoba, także niepełnoletnia. Każde zawiadomienie obliguje policjantów do podjęcia odpowiednich działań. Zawiadomienie o przestępstwie powinno zawierać jak najwięcej informacji. Jeżeli jesteś w stanie wyczerpująco opisać, co się wydarzyło (a zdarzenie nie wymaga natychmiastowych działań organów ścigania), możesz zawiadomienie o przestępstwie wysłać pocztą, em, faksem czy też przynieść osobiście do jednostki policji. Oto przykład zawiadomienia o przestępstwie, więcej informacji znajdziesz na razembezpieczniej.msw.gov.pl Janina Kowalska Warszawa, r. ul. Balonowa 11 m Warszawa tel. kom Komenda Rejonowa Policji Warszawa ul.... ZAWIADOMIENIE O POPEŁNIENIU PRZESTĘPSTWA Ja, niżej podpisana, zawiadamiam o dokonaniu na moją szkodę oszustwa przez mężczyznę podającego się za Edwarda Kwiatkowskiego. UZASADNIENIE 12 lutego 2011 r. do mojej firmy Janko przy ul. Marszałkowskiej 1111/1 w Warszawie przyszedł mężczyzna, który przedstawił się jako Edward Kwiatkowski z firmy Nowe Okna. Zaoferował mi wymianę okien po promocyjnej cenie, pod warunkiem że zapłacę 400 zł zaliczki. Z uwagi na niską cenę okien zapłaciłam wskazaną kwotę. Mężczyzna wystawił mi pokwitowanie opatrzone pieczątką firmy Nowe Okna. Oświadczył, że zamówienie zostanie zrealizowane za cztery dni. 55

20 56 Kiedy nikt się do mnie nie zgłosił, zadzwoniłam na numer telefonu podany na pokwitowaniu: (22) Telefon odebrał mężczyzna, który oświadczył, że to mieszkanie prywatne i że nie zna żadnego Edwarda Kwiatkowskiego. Uważam, że padłam ofiarą oszustwa, i wnoszę o przeprowadzenie w tej sprawie postępowania przygotowawczego w celu ustalenia i ukarania sprawcy. Z mężczyzną podającym się za Edwarda Kwiatkowskiego rozmawiałam dosyć długo, więc sądzę, że mogłabym go rozpoznać. Wydaje mi się, że odwiedził on wiele sąsiednich firm, prawdopodobnie namówił jeszcze kogoś na tę transakcję. W załączeniu kserokopia pokwitowania przyjęcia zaliczki. Janina Kowalska ZBRODNIE, WYSTĘPKI I WYKROCZENIA Prawo dzieli przestępstwa na zbrodnie i występki zbrodnia to przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą jeszcze bardziej surowszą. Występki zagrożone są karą grzywny powyżej 10 stawek dziennych, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności na dłużej niż miesiąc. Pozostałe czyny zabronione to wykroczenia, a nie przestępstwa. Do przestępstw pospolitych, czyli takich, z którymi najczęściej się stykamy, należą m.in.: przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, przestępstwa przeciw wolności, przeciw obyczajności, mieniu, wymiarowi sprawiedliwości, przestępstwa gospodarcze, skarbowe i inne. Przestępstwa mogą być umyślne i nieumyślne * (popełnione z powodu niezachowania należytej ostrożności, np. przy prowadzeniu pojazdu). Rok Przestępstwa rozbójnicze Wykrywalność przestępstw w Polsce w % Kradzież z włamaniem Przestępstwa gospodarcze Uszkodzenie mienia Przestępstwa narkotykowe Przestępstwa drogowe ,2 33,1 96,7 33,6 97,7 99, ,5 31,6 96,0 31,2 97,7 99, ,3 28,6 94,8 29,0 97,1 99, ,8 28,6 94,0 27,5 96,3 99, ,4 27,0 94,0 26,9 96,6 99, ,0 24,9 94,1 25,8 96,5 99, ,0 22,4 94,5 23,6 97,0 99, ,4 21,1 95,9 22,3 96,5 99, ,0 20,2 97,4 21,7 97,6 99, ,6 21,5 96,6 24,0 97,6 99, ,7 22,3 96,7 26,3 98,2 98, ,7 23,3 96,8 26,0 98,5 92, ,6 23,5 96,7 26,2 98,5 91,5 Źródło: * Przestępstwa mogą być pospolite (czyny przeciwko mieniu, rodzinie i opiece, wolności, wolności seksualnej i obyczajności), gospodarcze, skarbowe i polityczne. Policja wyróżnia również przestępstwa drogowe.

21 W Polsce przestępstwa są ścigane: z urzędu to takie, które policja lub prokurator mają obowiązek zwalczać niezależnie od inicjatywy twojej lub innych osób. Są to głównie przestępstwa, takie jak zabójstwo, rozbój czy pobicie, lub takie, które naruszają interes społeczny, tzn. zagrażają państwu lub społeczeństwu. Takimi przestępstwami są chociażby korupcja czy prowadzenie samochodu pod wpływem alkoholu, na wniosek policja lub prokurator nie będą ścigać sprawcy przestępstwa, dopóki osoba pokrzywdzona nie złoży wniosku o ściganie tak jest np. w przypadku zgwałcenia, groźby karalnej czy uporczywego nękania. Na wniosek są czasem ścigane czyny, w przypadku których istnieje szczególnie bliski stosunek między sprawcą a pokrzywdzonym, np. kradzież na szkodę osoby najbliższej, z oskarżenia prywatnego pokrzywdzony sam wnosi do sądu prywatny akt oskarżenia i pełni funkcję oskarżyciela tak jest np. w przypadku zniesławienia. Od 2007 r. działają w Polsce sądy 24-godzinne rozpatrujące drobne sprawy karne. Sądzą one chuliganów, pijanych kierowców, drobnych złodziei o ile zostaną złapani na gorącym uczynku lub tuż po popełnieniu przestępstwa. Wcześniej zdarzało się, że osądzanie ich trwało miesiącami. Teraz sprawę można załatwić szybko: prokurator ma 48 godzin na przedstawienie aktu oskarżenia, a sąd musi wydać wyrok w ciągu doby. WYKROCZENIA Od przestępstw należy odróżniać wykroczenia, czyli czyny uznawane za społecznie niebezpieczne, podobne jak przestępstwa, ale o mniejszej wadze. Przykładami wykroczeń są: zakłócenie porządku publicznego, prowadzenie pojazdu bez uprawnień, kradzież rzeczy o wartości niższej niż 250 zł. Kary za wykroczenia też są odpowiednio mniejsze: osoba, która popełniła wykroczenie, może zostać ukarana: aresztem (od 5 do 30 dni), ograniczeniem wolności, grzywną do 5000 złotych lub naganą. Kto w miejscu publicznym umieszcza nieprzyzwoite ogłoszenie, napis lub rysunek albo używa słów nieprzyzwoitych, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1500 złotych albo karze nagany. Art. 141 Kodeksu wykroczeń Kto w lesie rozgarnia ściółkę i niszczy grzyby lub grzybnię, podlega karze grzywny albo karze nagany. Art. 163 Kodeksu wykroczeń OFIARA PRZESTĘPSTWA, CZYLI POKRZYWDZONY Oto scenariusz znany z wielu filmów kryminalnych. Popełniono przestępstwo. Zaczyna się poszukiwanie sprawcy. Zamiast jednak dalej śledzić intrygę kryminalną, zadajmy sobie pytanie: co dalej z ofiarą przestępstwa? W języku prawnym i prawniczym ofiara przestępstwa nazywana jest pokrzywdzonym. Już z samego faktu bycia osobą pokrzywdzoną przysługują pewne prawa. Pokrzywdzony, zanim jeszcze sprawa trafi do sądu, jest stroną uprawnioną do działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem, czyli może: 57

22 składać wnioski dowodowe, wskazywać świadków, być przy oględzinach miejsca przestępstwa, ustanowić pełnomocnika (w tym pełnomocnika z urzędu, jeśli ma trudną sytuację materialną), zgłosić chęć udziału w postępowaniu mediacyjnym (patrz: s. 61), pokrzywdzony ma też dostęp do informacji o postępach i decyzjach podejmowanych w danej sprawie, może także wziąć udział w procesie przeciwko sprawcy przestępstwa, którego stał się ofiarą (pod warunkiem że w trakcie procesu przystąpi do niego jako oskarżyciel posiłkowy, w przeciwnym razie nie będzie stroną postępowania i jego prawa będą ograniczone do minimum). OGÓLNOPOLSKIE ORGANIZACJE NIOSĄCE POMOC OFIAROM PRZESTĘPSTW Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, Fundacja Dzieci Niczyje (pomoc dzieciom, ich rodzinom i poprawa sytuacji dzieci uczestniczących w procedurach prawnych), Resort sprawiedliwości we współpracy z sądami, prokuratorami oraz organizacjami pozarządowym organizuje regularnie Tydzień Pomocy Ofiarom Przestępstw". Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska linia", Fundacja Pomocy Ludziom Dotkniętym Problemem Zaginięcia ITAKA, Fundacja przeciwko Handlowi Kobietami LA STRADA, Fundacja Pomocy Ofiarom Przestępstw, ŚWIADEK Popełniono przestępstwo. Jak się dowiedzieć, kto jest jego sprawcą? Główną rolę może tu odegrać świadek. Nic więc dziwnego, że każdy z nas wezwany w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznania w przeciwnym razie grożą nam wysokie kary pieniężne i inne sankcje (jak zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie). Przy czym przysługuje mu prawo do odmowy zeznań w przypadku, gdy ma obowiązek zachowania tajemnicy państwowej (art. 179 kpk) oraz tajemnicy zawodowej, służbowej lub funkcyjnej (art. 180 kpk). Świadek nie może zeznawać nieprawdy i zatajać prawdy, ale w wyjątkowych sytuacjach może uchylić się od odpowiedzi jeżeli mogłoby to pociągnąć do odpowiedzialności za przestępstwo jego lub osobę mu najbliższą (np. małżonka). Świadek może też zażądać, by przesłuchano go na rozprawie z wyłączeniem jawności, jeżeli treść zeznań mogłaby narazić na hańbę jego samego lub osobę mu najbliższą. Czasami świadek może obawiać się o swoje życie lub zdrowie wtedy jego dane osobowe mogą zostać zastrzeżone tylko do wiadomości prokuratora lub sądu. Jeśli obawy świadka są uzasadnione i do utajnienia danych dojdzie, mamy do czynienia ze świadkiem anonimowym (tzw. świadkiem incognito). 58

23 I sprawa bardzo ważna: używanie przemocy lub groźby w celu wywarcia wpływu na świadka jest przestępstwem. Innym świadkiem, który pojawia się w sprawach szczególnej wagi, jest tzw. świadek koronny osoba, która jest podejrzana o popełnienie przestępstwa, lecz w zamian za pewne korzyści (odstąpienie od wykonania kary lub jej złagodzenie) godzi się na zostanie świadkiem i obciążenie w zeznaniach współsprawców przestępstwa. W ten sposób walczy się z przestępczością zorganizowaną. SPRAWCA PRZESTĘPSTWA Zanim zajmiemy się prawami, jakie przysługują sprawcy przestępstwa, przypomnijmy, że dopóki ktoś nie został skazany przez sąd prawomocnym wyrokiem, obowiązuje zasada domniemania niewinności (patrz s. 42). Dlatego w tym przypadku musimy się posługiwać bardzo precyzyjnym językiem. Podejrzanym jest ten, kogo na podstawie zgromadzonych dowodów można podejrzewać o popełnienie przestępstwa. Oskarżonym jest ten, przeciwko komu na podstawie zgromadzonych materiałów dowodowych wniesiono oskarżenie do sądu. Osoba oskarżona ma nie tylko obowiązki, ale także prawa. Przede wszystkim nie musi dowodzić swej niewinności ani dostarczać dowodów na swoją niekorzyść. Ma natomiast prawo korzystania z pomocy obrońcy. Oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia, może też bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. W Polsce mieszka coraz więcej obcokrajowców. Oskarżony, jeśli nie włada językiem polskim, ma prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza, a pisma procesowe, np. akt oskarżenia, powinny zostać dostarczone z tłumaczeniem. PRZEBIEG I UCZESTNICY PROCESU KARNEGO Wiemy już, jak określić, co jest przestępstwem i jaka grozi za nie kara. Jak jednak realizowane są przepisy z tym związane? Informuje nas o tym Kodeks postępowania karnego. Celem postępowania jest ujawnienie faktu popełnienia przestępstwa, znalezienie sprawcy, wreszcie osądzenie go. Żeby sprawnie poruszać się w sądzie, musimy poznać kilka pojęć, z którymi się tam zetkniemy. Na etapie postępowania przygotowawczego stronami są: pokrzywdzony i podejrzany o popełnienie przestępstwa. Kto o czymś postanowił bez wysłuchania przeciwnej strony, choćby nawet sprawiedliwie postanowił, nie jest sprawiedliwy. Seneka (4 r p.n.e.-65 r n.e.), rzymski filozof Jeśli policja lub prokuratura zebrała na tyle poważne dowody przeciw podejrzanemu, by skierować sprawę do sądu, uczestnikami postępowania stają się: sąd oraz strony postępowania karnego, czyli: oskarżyciel oskarżony obrońca i pokrzywdzony, jeśli przystąpi do postępowania jako oskarżyciel posiłkowy. 59

24 By skazać oskarżonego, sąd musi udowodnić jego winę. Postępowanie karne jest dwuinstancyjne: od orzeczenia sądu I instancji można złożyć apelację do sądu II instancji. Potem w przypadku poważnego naruszenia prawa wnieść kasację do Sądu Najwyższego. Przysięgli udadzą się na naradę! zarządził Król po raz chyba dwudziesty tego dnia. O, nie! zaprotestowała Królowa. Najpierw wyrok, potem narada! Bzdura i nonsens! orzekła głośno Alicja. Kto to widział: naradzać się po wyroku? Lewis Carroll, Alicja w krainie czarów, Warszawa 1999 r. WYROK Jeśli okaże się, że oskarżony jest w ocenie sądu winny zarzucanych mu przestępstw, wymierzona zostaje kara: grzywny, ograniczenia wolności (związanego z pracą na cele użyteczne społecznie), pozbawienia wolności (kara więzienia od 1 miesiąca do 15 lat), 25 lat pozbawienia wolności, dożywotnie pozbawienie wolności. Prokurator SCHEMAT SALI SĄDOWEJ W PROCESIE KARNYM Sędzia przewodniczący Stół sędziowski Świadkowie / biegli Publiczność Adwokaci, obrońcy (Rozprawy są jawne i może w nich uczestniczyć każdy pełnoletni obywatel) Oskarżony wraz z eskortą policyjną (jeśli jest tymczasowo aresztowany) Kara zostaje orzeczona przez sąd precyzyjnie, na podstawie przepisów, za konkretne przestępstwo. Pewne ograniczenia narzucone są za pomocą środków karnych (np. zakaz zbliżania się do ofiary, zakaz prowadzenia pojazdów, obowiązek naprawienia szkody). Jeżeli skazany trafia do więzienia, powinien podlegać procesowi resocjalizacji. Utrwalenie w więźniu postawy pożądanej przez społeczeństwo (aby nie popełniał więcej przestępstw) nie jest zadaniem łatwym. Niestety, w praktyce pobyt w więzieniu niekoniecznie prowadzi do osiągnięcia tego szczytnego celu. Działający od 1 września 2009 roku system dozoru elektronicznego pozwala, mimo pewnych ograniczeń, na prowadzenie w miarę normalnego życia osobistego skazanego, w szczególności na utrzymywanie więzi z rodziną, naukę i świadczenie pracy. Często słyszymy, że trudno, by w więzieniu ktoś się zmienił na lepsze. Czy macie pomysł na to, jak powinna wyglądać udana resocjalizacja? 60

POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM

POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM Ministerstwo Sprawiedliwości POMOC PRAWNA W POSTĘPOWANIU KARNYM Co to jest? Jak z niej korzystać? Publikacja przygotowana dzięki wsparciu finansowemu Unii Europejskiej 2 Jesteś pokrzywdzonym, podejrzanym

Bardziej szczegółowo

WŁADZA SĄDOWNICZA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości

WŁADZA SĄDOWNICZA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Organizacja wymiaru sprawiedliwości Sądy są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Sądy wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. [ ]

Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. [ ] Art. 173 Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. [ ] Art. 175 1. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczpospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sady administracyjne

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający 3 Prawo i sądy

Test sprawdzający 3 Prawo i sądy Test sprawdzający 3 Prawo i sądy Grupa II Imię i nazwisko... Klasa... Data... 1. (1 pkt) Podkreśl poprawną odpowiedz. Prawo dziedziczenia dziecko nabywa w chwili: A. narodzin. B. poczęcia. C. uzyskania

Bardziej szczegółowo

13. WŁADZA SĄDOWNICZA

13. WŁADZA SĄDOWNICZA 13. WŁADZA SĄDOWNICZA 14. Władza sądownicza w RP. Organy kontroli i ochrony prawa. 1) wymienia sądy i trybunałyprzedstawia ich kompetencje, 2) charakteryzuje organy kontroli i ochrony prawa, 3) wymienia

Bardziej szczegółowo

1. Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym jest stroną uprawnioną do. działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem (art kpk).

1. Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym jest stroną uprawnioną do. działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem (art kpk). 1 Podstawowe prawa pokrzywdzonego: 1. Pokrzywdzony w postępowaniu przygotowawczym jest stroną uprawnioną do działania we własnym imieniu i zgodnie z własnym interesem (art. 299 1 kpk). 2. Jeżeli pokrzywdzonym

Bardziej szczegółowo

Władza sądownicza w Polsce. Sądy i trybunały

Władza sądownicza w Polsce. Sądy i trybunały Władza sądownicza w Polsce Sądy i trybunały Charakterystyka władzy sądowniczej Władza sądownicza stanowi jeden z filarów władzy państwowej w ramach podziału władzy, lecz od pozostałych jest niezależna.

Bardziej szczegółowo

SĄDY I TRYBUNAŁY (Roz. VIII) (władza sądownicza) Sędziowie. Krajowa Rada Sądownictwa

SĄDY I TRYBUNAŁY (Roz. VIII) (władza sądownicza) Sędziowie. Krajowa Rada Sądownictwa SĄDY I TRYBUNAŁY (Roz. VIII) (władza sądownicza) Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz. Wyroki wydawane w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, w postępowaniu co najmniej dwuinstancyjnym.

Bardziej szczegółowo

Dz.U FRAGMENT KONSTYTUCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z dnia 16 lipca 1997 r.) Rozdział VIII. Art. 173.

Dz.U FRAGMENT KONSTYTUCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z dnia 16 lipca 1997 r.) Rozdział VIII. Art. 173. Dz.U.97.78.483 FRAGMENT KONSTYTUCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z dnia 16 lipca 1997 r.) Rozdział VIII SĄDY I TRYBUNAŁY Art. 173. Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezaleŝną

Bardziej szczegółowo

z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego w postępowaniu karnym 1)

z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego w postępowaniu karnym 1) Wstępny projekt z dnia 5 czerwca 2014 r. R O Z P O R Z Ą D Z E N I E M I N I S T R A S P R AW I E D L I W O Ś C I z dnia.. w sprawie określenia wzoru pouczenia o uprawnieniach i obowiązkach pokrzywdzonego

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE KOMISJI NADZWYCZAJNEJ DO SPRAW ZMIAN W KODYFIKACJACH

SPRAWOZDANIE KOMISJI NADZWYCZAJNEJ DO SPRAW ZMIAN W KODYFIKACJACH SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Druk nr 1414 SPRAWOZDANIE KOMISJI NADZWYCZAJNEJ DO SPRAW ZMIAN W KODYFIKACJACH o rządowym projekcie ustawy o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego, ustawy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY

WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY 1. Obywatelstwo polskie i unijne - wyjaśnia znaczenie terminów: obywatelstwo, społeczeństwo obywatelskie, - wymienia dwa podstawowe sposoby nabywania obywatelstwa (prawo

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O PRAWIE Norma prawna

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O PRAWIE Norma prawna Norma prawna PRAWO zbiór wszystkich obowiązujących w danym państwie norm prawnych. NORMA PRAWNA reguła ustanowiona lub uznana przez państwo, która określa jak należy postępować w oznaczonych okolicznościach.

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Art. 1.

USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Art. 1. USTAWA z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw Art. 1. W ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, z późn. zm.) wprowadza się

Bardziej szczegółowo

POSTĘPOWANIE ODWOŁAWCZE

POSTĘPOWANIE ODWOŁAWCZE POSTĘPOWANIE ODWOŁAWCZE Uzupełnij tabelę: SYSTEM ŚRODKÓW ZASKARŻENIA Kategoria środków zaskarżenia Poszczególne środki zaskarżenia w KPK Cechy charakterystyczne Uzupełnij tabelę: FORMALNA KONTROLA ŚRODKA

Bardziej szczegółowo

PRAWO KARNE MATERIALNE POSTĘPOWANIE KARNE PRAWO KARNE WYKONAWCZE PRAWO KARNE SKARBOWE PRAWO WYKROCZEŃ POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O WYKROCZENIA

PRAWO KARNE MATERIALNE POSTĘPOWANIE KARNE PRAWO KARNE WYKONAWCZE PRAWO KARNE SKARBOWE PRAWO WYKROCZEŃ POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O WYKROCZENIA PRAWO KARNE MATERIALNE POSTĘPOWANIE KARNE PRAWO KARNE WYKONAWCZE PRAWO KARNE SKARBOWE PRAWO WYKROCZEŃ POSTĘPOWANIE W SPRAWACH O WYKROCZENIA 1. Adwokat w postępowaniu przygotowawczym - przebieg czynności

Bardziej szczegółowo

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY

TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY Konstytucja wk 10 TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY Został ustanowiony nowelą konstytucyjną 26 marca 1982r Ustawa o TK została uchwalona 29 kwietnia 1985r TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY jest organem władzy sądowniczej, choć

Bardziej szczegółowo

Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ

Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ Wyrok z 10 lipca 2000 r., SK 12/99 POJĘCIE SPRAWY CYWILNEJ Rodzaj postępowania: skarga konstytucyjna Inicjator: osoba fizyczna Skład orzekający: 5 sędziów Zdania odrębne: 0 Przedmiot kontroli Wzorce kontroli

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych Poziom podstawowy XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania ogólne I. Wykorzystanie i tworzenie informacji. Uczeń znajduje

Bardziej szczegółowo

Samorząd lekarski. Odpowiedzialność zawodowa lekarza.

Samorząd lekarski. Odpowiedzialność zawodowa lekarza. Samorząd lekarski. Odpowiedzialność zawodowa lekarza. (stan prawny: 11 października 2016) Zbigniew Gąszczyk-Ożarowski Zakład Prawa Medycznego Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu Konstytucja RP Art. 17 1.

Bardziej szczegółowo

ZAWIADOMIENIE POUCZENIE PODEJRZANEGO

ZAWIADOMIENIE POUCZENIE PODEJRZANEGO PROKUilATUHA OKRĘGOWA lii. Gon. Władysława Andersa 34A Koszalin, dnia ^TM.. grudnia 2016 r. 75-950 K O S Z A L I N ; tel. 094-342-86-97. fax 094-342-24-17 PO V Ds. 40.2016 ZAWIADOMIENIE Sekretariat Prokuratury

Bardziej szczegółowo

Poz. 2086 OBWIESZCZENIE. MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 listopada 2015 r.

Poz. 2086 OBWIESZCZENIE. MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 listopada 2015 r. Poz. 2086 OBWIESZCZENIE MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 23 listopada 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka 1. Na podstawie art. 16 ust. 1 zdanie

Bardziej szczegółowo

PROJEKT. Ustawa z dnia o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

PROJEKT. Ustawa z dnia o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Ustawa z dnia o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej PROJEKT Art. 1. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z 2001 r. Nr 28, poz. 319, z 2006

Bardziej szczegółowo

PRAWO DO RZETELNEGO PROCESU SĄDOWEGO Łukasz Lasek, Helsińska Fundacja Praw Człowieka

PRAWO DO RZETELNEGO PROCESU SĄDOWEGO Łukasz Lasek, Helsińska Fundacja Praw Człowieka PRAWO DO RZETELNEGO PROCESU SĄDOWEGO Łukasz Lasek, Helsińska Fundacja Praw Człowieka Prawo do rzetelnego procesu jest fundamentalnym prawem każdej osoby w demokratycznym państwie prawa. Pod tą zwięzłą

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom podstawowy na rok szkolny 2016/2017 dla klasy I a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom podstawowy na rok szkolny 2016/2017 dla klasy I a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom podstawowy na rok szkolny 206/207 dla klasy I a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 13 Przedmowa... 15 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 27 sierpnia 2007 r. Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury...

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia 17 czerwca 2004 r.

USTAWA. z dnia 17 czerwca 2004 r. Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu

Bardziej szczegółowo

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r.

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. BL-112-265-TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 22 WRZEŚNIA 2015 R. (SYGN. AKT P 37/14) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. - KODEKS KARNY I. METRYKA

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt IV CNP 99/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 kwietnia 2009 r. SSN Iwona Koper (przewodniczący) SSN Zbigniew Kwaśniewski SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka

USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2000 r. Nr 6, poz. 69, z 2008 r. Nr 214, poz. 1345, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228, Nr 197, poz. 1307, z 2011 r. Nr 168, poz. 1004. USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku

Bardziej szczegółowo

Test kwalifikacyjny dla kandydatów na stanowisko asystenta sędziego w Sądzie Rejonowym w Białymstoku

Test kwalifikacyjny dla kandydatów na stanowisko asystenta sędziego w Sądzie Rejonowym w Białymstoku (imię i nazwisko) Białystok, dnia 27 czerwca 2013 r. Test kwalifikacyjny dla kandydatów na stanowisko asystenta sędziego w Sądzie Rejonowym w Białymstoku Test jednokrotnego wyboru. Odpowiedź właściwą należy

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia 2013 r. o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483, z 2001 r. Nr 28, poz. 319,

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów Nota od autora Dział I. Uczestnicy postępowania karnego

Wykaz skrótów Nota od autora Dział I. Uczestnicy postępowania karnego Wykaz skrótów... 9 Nota od autora... 17 Dział I. Uczestnicy postępowania karnego Rozdział 1. Strony... 19 1.1. Zagadnienia ogólne... 19 Rozdział 2. Oskarżyciel publiczny... 30 2.1. Prokurator... 30 2.2.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów Wykaz literatury powoływanej zapisem skrótowym Od Autorów Wprowadzenie...

Spis treści. Wykaz skrótów Wykaz literatury powoływanej zapisem skrótowym Od Autorów Wprowadzenie... Spis treści Spis treści Wykaz skrótów........................................................... 11 Wykaz literatury powoływanej zapisem skrótowym.......................... 15 Od Autorów..............................................................

Bardziej szczegółowo

Zasada praworządności (art. 6 k.p.a.) Organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa.

Zasada praworządności (art. 6 k.p.a.) Organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Zasada praworządności (art. 6 k.p.a.) Organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. - inaczej nazywana zasadą legalizmu - jest jednocześnie zasadą naczelną, gdyż została uregulowana

Bardziej szczegółowo

Cje. Strony oraz inni uczestnicy procesu karnego. Postępowanie karne

Cje. Strony oraz inni uczestnicy procesu karnego. Postępowanie karne Postępowanie karne Cje Dr Wojciech Jasiński Katedra Postępowania Karnego Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski Strony i inni uczestnicy procesu karnego 1. Organy procesowe 2. Strony

Bardziej szczegółowo

Mediacja w sprawach karnych

Mediacja w sprawach karnych Mediacja w sprawach karnych Etapy mediacji selekcja spraw i skierowanie sprawy do mediacji spotkanie mediatora osobno ze stronami wspólne spotkanie sprawcy i pokrzywdzonego w obecności mediatora kontrola

Bardziej szczegółowo

Cje. Postępowanie przed sądem I instancji II. Postępowanie karne

Cje. Postępowanie przed sądem I instancji II. Postępowanie karne Postępowanie karne Cje II Dr Wojciech Jasiński Katedra Postępowania Karnego Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski Skierowanie sprawy na posiedzenie w celu jej rozstrzygnięcia 1)

Bardziej szczegółowo

Uchwała walnego zgromadzenia 20/WZ/U/2009 z

Uchwała walnego zgromadzenia 20/WZ/U/2009 z Uchwała walnego zgromadzenia 20/WZ/U/2009 z 16.04.2009 Regulamin Postępowania Dyscyplinarnego. Działając na podstawie art. 31 statutu Stowarzyszenia Walne Zgromadzenie uchwala, co następuje: Postanowienia

Bardziej szczegółowo

Art. 88. - konkretyzacja: - ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych

Art. 88. - konkretyzacja: - ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych OBOWIĄZYWANIE PRAWA I. Zasady konstytucyjne: 1. Zasada państwa prawa i jej konsekwencje w procesie stanowienia prawa: niezwykle ważna dyrektywa w zakresie stanowienia i stosowania prawa wyrok 9 V 2005

Bardziej szczegółowo

1. Organy władzy sądowniczej. NAJWYśSZY

1. Organy władzy sądowniczej. NAJWYśSZY 4. Rzeczpospolita Polska 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. 2. Konstytucyjne zasady ustroju Rzeczypospolitej Polskiej 3. Zasady wyborów organów władzy państwowej i samorządowej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 16 sierpnia 2016 r. Poz. 1259. z dnia 28 lipca 2016 r.

Warszawa, dnia 16 sierpnia 2016 r. Poz. 1259. z dnia 28 lipca 2016 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 16 sierpnia 2016 r. Poz. 1259 OBWIESZCZENIE MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 28 lipca 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu

Bardziej szczegółowo

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze

Etapy postępowania karnego. 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Etapy postępowania karnego 1. Postępowanie przygotowawcze 2. Postępowanie sądowe 3. Postępowanie wykonawcze Postępowanie przygotowawcze Zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub wszczęcie postępowania

Bardziej szczegółowo

WŁADZA SĄDOWNICZA. PRAWO KONSTYTUCYJNE SEMESTR LETNI 2014/2015 mgr Anna Kuchciak

WŁADZA SĄDOWNICZA. PRAWO KONSTYTUCYJNE SEMESTR LETNI 2014/2015 mgr Anna Kuchciak WŁADZA SĄDOWNICZA PRAWO KONSTYTUCYJNE SEMESTR LETNI 2014/2015 mgr Anna Kuchciak Z A S A D A T R Ó J P O D Z I A Ł U W Ł A D Z??? . ( )Z zasady podziału władz wynika, iż władze ustawodawcza, wykonawcza

Bardziej szczegółowo

Nowy wzór karty zgłoszenia kandydata na ławnika - Informacja dotycząca wyborów ławników w roku 2011

Nowy wzór karty zgłoszenia kandydata na ławnika - Informacja dotycząca wyborów ławników w roku 2011 Wiadomości Poniedziałek, 6 czerwca 2011 Nowy wzór karty zgłoszenia kandydata na ławnika - Informacja dotycząca wyborów ławników w roku 2011 Wójt Gminy Oświęcim informuje, że w terminie do dnia 30 czerwca

Bardziej szczegółowo

C Y B E R P R Z E M O C. Rodzaje zagrożeń, sposoby

C Y B E R P R Z E M O C. Rodzaje zagrożeń, sposoby C Y B E R P R Z E M O C Rodzaje zagrożeń, sposoby reagowania. D E F I N I CJA CYBERPRZEMOCY Wirtualne tyranizowanie, nękanie jest wykorzystywaniem technik informacyjnych i komunikacyjnych, np. e-mail,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów Wstęp Część A Materialne prawo wykroczeń część ogólna... 15

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów Wstęp Część A Materialne prawo wykroczeń część ogólna... 15 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 13 Część A Materialne prawo wykroczeń część ogólna... 15 Zasady odpowiedzialności... 23 1.1. Pojęcie i źródła materialnego prawa wykroczeń... 23 1.2. Czas i miejsce

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1)

USTAWA z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 24 września 2010 r. Opracowano na podstawie Dz. U. z 2010 r. Nr 197, poz. 1307. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw 1) Art. 1. W

Bardziej szczegółowo

WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R. III KO 83/09

WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R. III KO 83/09 WYROK Z DNIA 15 KWIETNIA 2010 R. III KO 83/09 1. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 2009 r., P 11/08, Dz. U. Nr 163, poz. 1363, w wyniku którego utracił moc przepis 2 art. 148 k.k., stanowi

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa

USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 100, poz. 1082. o Krajowej Radzie Sądownictwa Art. 1. 1. Krajowa Rada Sądownictwa, zwana dalej Radą, realizuje

Bardziej szczegółowo

Postępowanie karne. Cje. Postępowanie przygotowawcze II

Postępowanie karne. Cje. Postępowanie przygotowawcze II Postępowanie karne Cje I Dr Wojciech Jasiński Katedra Postępowania Karnego Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski Uprawnienia stron postępowania przygotowawczego 1) uprawnienia

Bardziej szczegółowo

Art. 55. [Indywidualizacja kary] Okoliczności wpływające na wymiar kary uwzględnia się tylko co do osoby, której dotyczą.

Art. 55. [Indywidualizacja kary] Okoliczności wpływające na wymiar kary uwzględnia się tylko co do osoby, której dotyczą. Część ogólna 2. Wobec sprawcy, który w czasie popełnienia przestępstwa nie ukończył 18 lat, nie orzeka się kary dożywotniego pozbawienia wolności. Art. 55. [Indywidualizacja kary] Okoliczności wpływające

Bardziej szczegółowo

WŁADZA SĄDOWNICZA KLUCZ

WŁADZA SĄDOWNICZA KLUCZ TEST WŁADZA SĄDOWNICZA KLUCZ 1. Pierwszego Prezesa Sądu NajwyŜszego powołuje a) Sejm b) Prezydent c) Prezes Rady Ministrów 2. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (podkreśl fałszywą odpowiedź): a) powołuje

Bardziej szczegółowo

Moje prawa Biblioteka self adwokata

Moje prawa Biblioteka self adwokata Monika Zima Parjaszewska Moje prawa Co osoba z niepełnosprawnością intelektualną powinna wiedzieć o postępowaniach sądowych Biblioteka self adwokata Copyright by PSOUU, 2016 ISBN 978 83 65060 10 5 Polskie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział czwarty Zasady ustroju politycznego Rzeczypospolitej Polskiej w świetle Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r...

Spis treści. Rozdział czwarty Zasady ustroju politycznego Rzeczypospolitej Polskiej w świetle Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r... Spis treści Rozdział pierwszy Ustrój polityczny państwa pojęcie i istota... 11 1. Pojęcie ustroju politycznego... 12 2. Ewolucja ustroju politycznego Polski... 14 Rozdział drugi Konstytucyjne podstawy

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I CNP 32/13 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 19 marca 2014 r. SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Wojciech Katner SSN Iwona Koper

Bardziej szczegółowo

Temat zajęć Grupa Liczba Godzin

Temat zajęć Grupa Liczba Godzin Zajęcia przedpołudniowe od 8.30- LP Przedmiot zajęć wykładowca Temat zajęć Grupa Liczba Godzin Termin zajęć 1. Prawo rodzinne i Prawo rodzinne i SSR G.Pietraszewska Prawo rodzinne i 2 Prawo o aktach stanu

Bardziej szczegółowo

Do Sądu Rejonowego w... Wydział... adres (ulica, kod, miejscowość)

Do Sądu Rejonowego w... Wydział... adres (ulica, kod, miejscowość) Załącznik nr 02.01... (pieczęć nagłówkowa inspektora pracy) Nr rej.:.. Do Sądu Rejonowego w... Wydział......... adres (ulica, kod, miejscowość) WNIOSEK O UKARANIE WNOSZĘ O UKARANIE 1. Imię i nazwisko 2.

Bardziej szczegółowo

Studia Stacjonarne Prawa Zagadnienia egzaminacyjne z postępowania karnego

Studia Stacjonarne Prawa Zagadnienia egzaminacyjne z postępowania karnego Prof. dr hab. Jerzy Skorupka Studia Stacjonarne Prawa Zagadnienia egzaminacyjne z postępowania karnego 1. Aksjologia procesu karnego 2. Istota procesu karnego 3. Cele procesu karnego 4. Przedmiot procesu

Bardziej szczegółowo

I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego

I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego I. Zarys historii polskiego nowożytnego prawa karnego 1. Zabór austriacki 1787 Józefina 1797 ustawa karna dla Galicji Zachodniej 1804 Franciszkana 1852 Kodeks karny 1878 węgierski kodeks karny (tereny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa do szóstego wydania... 15

Spis treści. Wykaz skrótów... 13. Przedmowa do szóstego wydania... 15 Spis treści Wykaz skrótów............................................... 13 Przedmowa do szóstego wydania.............................. 15 Wprowadzenie............................................... 17

Bardziej szczegółowo

PRAWA I OBOWIĄZKI ŚWIADKA W POSTĘPOWANIU KARNYM. Już w tej chwili masz prawo poprosić o tłumacza.

PRAWA I OBOWIĄZKI ŚWIADKA W POSTĘPOWANIU KARNYM. Już w tej chwili masz prawo poprosić o tłumacza. PRAWA I OBOWIĄZKI ŚWIADKA W POSTĘPOWANIU KARNYM Słabo znasz język polski? Jesteś osobą niesłyszącą lub niemą? Możesz skorzystać z bezpłatnej pomocy tłumacza. Już w tej chwili masz prawo poprosić o tłumacza.

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw. Diagnoserw Dawid Stramowski, Chrząstowo 4, 89-100 Nakło Nad Notecią

Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw. Diagnoserw Dawid Stramowski, Chrząstowo 4, 89-100 Nakło Nad Notecią Zagrożenia w Internecie z akcentem na ochronę i dochodzenie praw W przypadku cyberprzemocydostępne są dwie drogi ochrony prawnej: karna i cywilna. Należy pamiętać, że: w przypadku cyberprzemocy w stosunku

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt SDI 22/15 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 18 grudnia 2015 r. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Józef Dołhy SSN Kazimierz Klugiewicz

Bardziej szczegółowo

Art. 35. [Formy kary ograniczenia wolności] 1. 2. Art. 36. [Obowiązki przy karze ograniczenia wolności] 1. 2.

Art. 35. [Formy kary ograniczenia wolności] 1. 2. Art. 36. [Obowiązki przy karze ograniczenia wolności] 1. 2. Część ogólna Art. 35. [Formy kary ograniczenia wolności] 1. Nieodpłatna, kontrolowana praca na cele społeczne jest wykonywana w wymiarze od 20 do 40 godzin w stosunku miesięcznym. 2. W stosunku do osoby

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Grubba (przewodniczący) SSN Dorota Rysińska SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Grubba (przewodniczący) SSN Dorota Rysińska SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) Sygn. akt V KK 108/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 27 maja 2014 r. SSN Jerzy Grubba (przewodniczący) SSN Dorota Rysińska SSN Andrzej Stępka (sprawozdawca) na posiedzeniu w trybie art. 535

Bardziej szczegółowo

Art. 477 [Niestawiennictwo oskarżyciela] Niestawiennictwo oskarżyciela nie tamuje toku rozprawy ani posiedzenia.

Art. 477 [Niestawiennictwo oskarżyciela] Niestawiennictwo oskarżyciela nie tamuje toku rozprawy ani posiedzenia. Rozdział 51. Postępowanie uproszczone Art. 468 [Przepisy o postępowaniu zwyczajnym] W postępowaniu uproszczonym stosuje się przepisy o postępowaniu zwyczajnym, jeżeli przepisy niniejszego rozdziału nie

Bardziej szczegółowo

Inne określenia: akty prawa miejscowego prawo lokalne lokalne źródła prawa lokalne akty normatywne akty terenowe

Inne określenia: akty prawa miejscowego prawo lokalne lokalne źródła prawa lokalne akty normatywne akty terenowe CZ.1 Inne określenia: akty prawa miejscowego prawo lokalne lokalne źródła prawa lokalne akty normatywne akty terenowe Źródła prawa powszechnie obowiązującego, stanowione przez terenowe organy administracji

Bardziej szczegółowo

Podstawy prawa administracyjnego (PPA) - kodeks i postępowanie - Postępowanie administracyjne ogólne. Zestaw 8

Podstawy prawa administracyjnego (PPA) - kodeks i postępowanie - Postępowanie administracyjne ogólne. Zestaw 8 Podstawy prawa administracyjnego (PPA) - kodeks i postępowanie - Postępowanie administracyjne ogólne Zestaw 8 Przedmiot 1 2 3 4 5 6 7 8 Schemat postępowania przed organem I instancji Organ prowadzący,

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. Protokolant Dorota Szczerbiak Sygn. akt IV KK 413/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 15 kwietnia 2015 r. SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSA del.

Bardziej szczegółowo

Prawo podatkowe ~ postępowanie podatkowe

Prawo podatkowe ~ postępowanie podatkowe Prawo podatkowe ~ postępowanie podatkowe mgr Karol Magoń Asystent w Katedrze Prawa UEK Czym jest prawo podatkowe? Prawo podatkowe ogół przepisów regulujących zasady powstawania, ustalania oraz wygasania

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ PRZEDMOWA ROZDZIAŁ I. ZMIANY USTROJU POLITYCZNEGO POLSKI W LATACH 1944-1997 1. Pojęcie ustroju politycznego i jego periodyzacja 2. Okres Krajowej

Bardziej szczegółowo

Cje. Tryby ścigania przestępstw Zasada legalizmu Zasada prawdy materialnej i kontradyktoryjności. Postępowanie karne

Cje. Tryby ścigania przestępstw Zasada legalizmu Zasada prawdy materialnej i kontradyktoryjności. Postępowanie karne Postępowanie karne Cje Zasada legalizmu Zasada prawdy materialnej i kontradyktoryjności Dr Wojciech Jasiński Katedra Postępowania Karnego Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Dz.U Nr 114 poz. 738 USTAWA. z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym

Dz.U Nr 114 poz. 738 USTAWA. z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym Kancelaria Sejmu s. 1/10 Dz.U. 1997 Nr 114 poz. 738 USTAWA z dnia 25 czerwca 1997 r. o świadku koronnym Art. 1. 1. Przepisy ustawy stosuje się w sprawach o przestępstwo lub przestępstwo skarbowe popełnione

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 4 S t r o n a

Spis treści. 4 S t r o n a Spis treści POZNAJ POSTĘPOWANIE SĄDOWE... 7 Sąd powszechny, sąd polubowny - co wybrać?... 8 Sąd polubowny... 8 Sąd powszechny... 9 Jaki wybór?... 9 Właściwy tryb postępowania A raczej, czy zawsze będzie

Bardziej szczegółowo

Wykaz skrótów 9. Rozdział I. Rys ewolucyjny polskiego postępowania administracyjnego 13

Wykaz skrótów 9. Rozdział I. Rys ewolucyjny polskiego postępowania administracyjnego 13 Spis treści Wykaz skrótów 9 Wprowadzenie 11 Rozdział I. Rys ewolucyjny polskiego postępowania administracyjnego 13 Rozdział II. Postępowanie administracyjne zagadnienia ogólne 15 1. System prawa administracyjnego

Bardziej szczegółowo

Tak wyglądają procedury sądowe w posteępowaniu karnym

Tak wyglądają procedury sądowe w posteępowaniu karnym Tak wyglądają procedury sądowe w posteępowaniu karnym PRZEBIEG ROZPRAWY Przed rozpoczęciem rozprawy w postępowaniu karnym strony mogą oczekiwać na rozprawę we wspólnej poczekalni. Osoba, która chciałby

Bardziej szczegółowo

o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego.

o zmianie ustawy Kodeks postępowania cywilnego. SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII KADENCJA Warszawa, dnia 2 listopada 2008 r. Druk nr 346 KOMISJA USTAWODAWCZA Pan Bogdan BORUSEWICZ MARSZAŁEK SENATU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Na podstawie art. 85a ust.

Bardziej szczegółowo

Na egzamin! POSTĘPOWANIE KARNE. w pigułce 3. wydanie. Uwzględnia zmiany wchodzące w życie r.! szybko zwięźle i na temat. Wydawnictwo C.H.

Na egzamin! POSTĘPOWANIE KARNE. w pigułce 3. wydanie. Uwzględnia zmiany wchodzące w życie r.! szybko zwięźle i na temat. Wydawnictwo C.H. Na egzamin! POSTĘPOWANIE KARNE w pigułce 3. wydanie Uwzględnia zmiany wchodzące w życie 1.7.2015 r.! szybko zwięźle i na temat Wydawnictwo C.H.Beck POSTĘPOWANIE KARNE w pigułce Inne w tej serii: Prawo

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy. Rozdział I Przepisy ogólne

USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy. Rozdział I Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/1 USTAWA z dnia 10 września 1999 r. Przepisy wprowadzające Kodeks karny skarbowy Opracowano na podstawie: Dz.U. z 1999 r. Nr 83, poz. 931; 2004 r. Nr 68, poz. 623, z 2005 r. Nr 25,

Bardziej szczegółowo

KARYGODNOŚĆ jako element struktury przestępstwa

KARYGODNOŚĆ jako element struktury przestępstwa KARYGODNOŚĆ jako element struktury przestępstwa Art. 1 k.k. 1. Odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto popełnia czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia.

Bardziej szczegółowo

ZAŻALENIE. na postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia ( )

ZAŻALENIE. na postanowienie o umorzeniu dochodzenia z dnia ( ) Katowice, dnia ( ) r. L.Dz.W../2015 Sygn. RO-12/UPR4/2014/AF Sąd Rejonowy Zamiejscowy z siedzibą w P. za pośrednictwem: Prokuratura Rejonowa w T. Ośrodek Zamiejscowy w P. sygn. akt. 5 Ds 234/15 ZAŻALENIE

Bardziej szczegółowo

Karno-prawna ochrona funkcjonariusza publicznego

Karno-prawna ochrona funkcjonariusza publicznego ROMAN TOMASZEWSKI Karno-prawna ochrona funkcjonariusza publicznego Zasadniczym pojęciem, do którego odwołuje się obowiązujący obecnie kodeks karny przy opisywaniu istoty przestępstw przeciwko prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

I. ZASADY WYKONYWANIA ZAWODU RADCY PRAWNEGO, ETYKI RADCY PRAWNEGOORAZ PODSTAWY FUNKCJONOWANIA SAMORZĄDU RADCÓW PRAWNYCH

I. ZASADY WYKONYWANIA ZAWODU RADCY PRAWNEGO, ETYKI RADCY PRAWNEGOORAZ PODSTAWY FUNKCJONOWANIA SAMORZĄDU RADCÓW PRAWNYCH WYKAZ ZAGADNIEŃ OMAWIANYCH W OBRĘBIE POSZCZEGÓLNYCH PRZEDMIOTÓW OBOWIĄZUJĄCYCH NA KOLOKWIUM ROCZNYM I R O K U A P L I K A C J I W ROKU SZKOLENIOWYM 2010 I. ZASADY WYKONYWANIA ZAWODU RADCY PRAWNEGO, ETYKI

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Józef Szewczyk SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Józef Szewczyk SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca) Sygn. akt V KK 252/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 listopada 2014 r. SSN Andrzej Siuchniński (przewodniczący) SSN Józef Szewczyk SSN Eugeniusz Wildowicz (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

SĄDY I TRYBUNAŁY KONSTYTUCJA WYKŁAD Z R. Wymiar sprawiedliwości RP sprawują: I. SĄDY POWSZECHNE II. SĄDY WOJSKOWE

SĄDY I TRYBUNAŁY KONSTYTUCJA WYKŁAD Z R. Wymiar sprawiedliwości RP sprawują: I. SĄDY POWSZECHNE II. SĄDY WOJSKOWE KONSTYTUCJA WYKŁAD Z 22-05-09R SĄDY I TRYBUNAŁY Wymiar sprawiedliwości RP sprawują: Sąd Najwyższy Sądy Powszechne Sądy Administracyjne Sądy Wojskowe Sądy stanowią zarówno czynnik równowagi pomiędzy władzą

Bardziej szczegółowo

ORGANY PROCESOWE. Uzupełnij tabelę: SKŁADY SĄDÓW POWSZECHNYCH R P R P

ORGANY PROCESOWE. Uzupełnij tabelę: SKŁADY SĄDÓW POWSZECHNYCH R P R P ORGANY PROCESOWE Uzupełnij tabelę: SKŁADY SĄDÓW POWSZECHNYCH I INSTANCJA II INSTANCJA R P R P SR SO SA 1 Uzupełnij tabelę: WŁAŚCIWOŚĆ SĄDÓW POWSZECHNYCH Rodzaj właściwości Definicja Sąd, którego dotyczy

Bardziej szczegółowo

Postępowanie administracyjne

Postępowanie administracyjne Postępowanie administracyjne Co to jest postępowanie administracyjne? Postępowanie administracyjne to określona przez prawo procedura, w której organ administracji publicznej załatwia indywidualną sprawę

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Tomasz Grzegorczyk SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Tomasz Grzegorczyk SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) Sygn. akt III KK 137/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 grudnia 2012 r. SSN Jacek Sobczak (przewodniczący) SSN Tomasz Grzegorczyk SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

7. Test z ustawy z r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.)

7. Test z ustawy z r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) s. 984 7. Test z ustawy z 30.8.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) 10. Stronom występującym w sprawie bez adwokata, lub radcy prawnego, doradcy

Bardziej szczegółowo

OPINIA KRAJOWEJ RADY SĄDOWNICTWA z dnia 23 czerwca 2016 r. w przedmiocie projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw

OPINIA KRAJOWEJ RADY SĄDOWNICTWA z dnia 23 czerwca 2016 r. w przedmiocie projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw OPINIA KRAJOWEJ RADY SĄDOWNICTWA z dnia 23 czerwca 2016 r. w przedmiocie projektu ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw Krajowa Rada Sądownictwa w pełni podziela argumentację

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD III. SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI RP z dnia 2 kwietnia 1887 r.

WYKŁAD III. SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI RP z dnia 2 kwietnia 1887 r. WYKŁAD III SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W ŚWIETLE KONSTYTUCJI RP z dnia 2 kwietnia 1887 r. I. Pojęcie i rodzaje źródeł prawa II. Cechy systemu źródeł prawa w Polsce: 1. konstytucjonalizacja 2. dychotomiczny podział

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) SSA del. do SN Piotr Mirek. Protokolant Ewa Oziębła

POSTANOWIENIE. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) SSA del. do SN Piotr Mirek. Protokolant Ewa Oziębła Sygn. akt II KK 215/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 29 stycznia 2015 r. SSN Waldemar Płóciennik (przewodniczący) SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca) SSA del. do SN Piotr Mirek Protokolant

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Spis treści

Spis treści. Spis treści. Spis treści Spis treści Spis treści Spis treści Wykaz skrótów.................................................. 15 Od Autora...................................................... 19 ROZDZIAŁ I. Pojęcie i przedmiot

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY PRAWA KARNEGO Przestępstwo

ELEMENTY PRAWA KARNEGO Przestępstwo Przestępstwo PRZESTĘPSTWO jest czynem zabronionym pod groźbą kary o znamionach ustawowych opisanych przez ustawę karną obowiązującą w czasie i miejscu popełnienia przestępstwa, czynem wywołującym niebezpieczeństwo

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRYMINALISTYCZNEGO

REGULAMIN SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRYMINALISTYCZNEGO REGULAMIN SĄDU KOLEŻEŃSKIEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRYMINALISTYCZNEGO 1. Postępowanie przed Sądem Koleżeńskim jest jednoinstancyjne. Przed Sądem Koleżeńskim odpowiadają członkowie Towarzystwa za czyny

Bardziej szczegółowo

ID Testu: 8F98496 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Wykonaj polecenie. A. Zdefiniuj pojęcie norma prawna. 2. Wykonaj polecenia. A. Zdefiniuj pojęcie przepis prawny. B. Wskaż przykład przepisu prawnego.

Bardziej szczegółowo

31 ZARZĄDZENIE NR 429 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI

31 ZARZĄDZENIE NR 429 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI 31 ZARZĄDZENIE NR 429 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI z dnia 17 kwietnia 2009 r. zmieniające zarządzenie w sprawie metodyki wykonywania przez Policję czynności administracyjno-porządkowych w zakresie wykrywania

Bardziej szczegółowo

SĄDOWNICTWO OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO. Konstytucja Marcowa. /opracowanie nr 1/

SĄDOWNICTWO OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO. Konstytucja Marcowa. /opracowanie nr 1/ SĄDOWNICTWO OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO Konstytucja Marcowa /opracowanie nr 1/ 1) Sądy wymierzają sprawiedliwość w imieniu RP 2) Ustawa określi organizację, zakres i sposób działania sądów 3) Sędziów mianuje

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 35 Obywatel wobec prawa. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 35 Obywatel wobec prawa. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 35 Obywatel wobec prawa Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów

Bardziej szczegółowo