Nad mapą postmodernizmu. Andreas Huyssen

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nad mapą postmodernizmu. Andreas Huyssen"

Transkrypt

1 Nad mapą postmodernizmu Andreas Huyssen Nad mapą postmodernizmu Wspomnienie W lecie 1982 roku zwiedzałem Siódme Documenta w Kassel, w Niemczech, cykliczną wystawę dokumentującą co cztery czy pięć lat najnowsze trendy we współczesnej sztuce. Był ze mną mój wówczas pięcioletni syn Daniel, który niechcący sprawił, że ten najświeższy postmodernizm stał się dla mnie bardziej namacalny. Gdy zbliżaliśmy się do Friedericianum, gmachu, w którym mieściła się wystawa, ujrzeliśmy potężny, długi wał z kamieni, na pozór bezładnie usypanych przy muzeum. Było to dzieło Josepha Beuysa, przynajmniej od dziesięciu lat jednej z głównych postaci na postmodernistycznej scenie. Gdy podeszliśmy bliżej, zdaliśmy sobie sprawę, że tysiące ogromnych bazaltowych bloków układa się w trójkąt, którego najmniejszy kąt wskazuje świeżo zasadzone drzewo - a wszystko to razem Andreas Huyssen (ur. 1942), niemiecki komparatysta i historyk literatury, wybitny badacz i wpływowy organizator literaturoznawczych dyskusji nad postmodernizmem. Studiował germanistykę oraz romanistykę w Kolonii, Madrycie, Monachium, Paryżu i Zurychu, od 1969 pracuje w USA. Profesor niemieckiej i porównawczej literatury w University of Wisconsin, Milwaukee, od 1986 pracuje także na Columbia University w Nowym Jorku. Współzałożyciel oraz redaktor czasopisma New German Critique". Autor m.in.: Die frtihromantisclie Konzeption von Ubersetzung und Aneignung, 1969; Drama des Sturm nnd Drang, 1980; After the Great Divide: Modernism, Mass Culture, Postmodernism, Redaktor i współredaktor: Burgerlichier Realismus, 1974; The Technological Imagination, 1980; Postmoderne. Zeichen eines kulturellen Wandels, 1986; Modernity and the Text: Revisions of German Modernism, stanowiło część tego, co Beuys nazywa rzeźbą społeczną, a co, bardziej tradycyjnej terminologii można by nazwać formą sztuki stosowanej. Beuys zwrócił się z apelem do mieszkańców Kassel, ponurego prowincjonalnego miasta, po ciężkich bombardowaniach z czasów ostatniej wojny światowej odbudowanego w betonie, by przy każdej z siedmiu tysięcy kamiennych sadzonek" zasadzili po drzewku. Apel ten - przynajmniej

2 początkowo - został entuzjastycznie przyjęty przez ludność, która zazwyczaj nie przejawiała większego zainteresowania najnowszymi zdobyczami świata sztuki. Daniel ze swej strony był kamieniami zachwycony. Patrzyłem, jak wspina się po nich tam i z powrotem. To jest sztuka? - zadał konkretne pytanie. Opowiedziałem mu o tej ekologicznej polityce Beuysa i o umieraniu niemieckich lasów (Waldsterben) za sprawą kwaśnych deszczy. Gdy tak łazikował po skałach słuchając w roztargnieniu, ja rzuciłem mu kilka niewyszukanych myśli na temat powstawania sztuki, rzeźby jako monumentu bądź anty-monumentu, sztuki wspinaczki i w końcu, sztuki znikania - przecież skaty znikną z muzeum, gdy ludzie zaczną sadzić drzewa. Później jednak, w muzeum, okazało się, że jest zupełnie inaczej. W pierwszych salach minęliśmy złotą kolumnę, a właściwie metalowy cylinder całkowicie pokryty złotymi liśćmi (dzieło Jamesa Lee Byarsa) i długą złotą ścianę Kounellisa, przed którą umieszczono wieszak z kapeluszem i płaszczem. Czyżby artysta, niczym współczesny Wu Tao-Tse, zniknął w ścianie, w swoim dziele, zostawiając jedynie swój kapelusz i płaszcz? Jakkolwiek sugestywne wydawałoby nam się zestawienie banalnego wieszaka ze ślepą, błyszczącą ścianą, jedno wydaje się jasne: Am Golde hangt, zum Golde drangt die Postmoderne" [Na złocie zawisł, do złota prze postmodernizm]. Kilka sal dalej natknęliśmy się na spiralny stół Mario Merza, wykonany ze szkła, stali i drewna, z talerzami z piaskowca o krzaczastych gałązkach wystających z zewnętrznej płaszczyzny spiralnego kształtu. I znowu wyglądało to na próbę pokrycia typowych ciężkich materiałów epoki modernizmu, stali i szkła, Nad mapą postmodernizmu Andreas Huyssen 454 materiałami delikatniejszymi, bardziej naturalnymi", w tym przypadku piaskowcem i drewnem. Było w tym cos z kamiennego kręgu i z rytuału, oswojonego co prawda i sprowadzonego do rozmiarów pokoju dziennego. Usiłowałem jakoś' myślowo powiązać eklektyzm materiałów, którymi posłużył się Merz, z nostalgicznym eklektyzmem postmodernistycznej architektury albo z pastiszem ekspresjonizmu w malarstwie Nette Wilden, które właśnie było wystawiane w innym gmachu wystawy Documenta. Innymi słowy, próbowałem przeciągnąć czerwoną nić poprzez labirynt postmodernizmu. I nagle, w okamgnieniu, wzór stał się czytelny. Kiedy Daniel próbując wyczuć powierzchnię i szczeliny dzieła Merza przesunął palcami po kamiennych talerzach

3 i szkle, wpadł z krzykiem strażnik: Nicht beruhren! Das ist Kunst!" (Nie dotykać! To jest sztuka!). A gdy w chwilę później zmęczony nadmiarem tej sztuki usiadł na masywnych cedrowych klocach Carla Andre, ponownie został przegnany z napomnieniem, że na sztuce się nie siada. Powróciło oto dawne wyobrażenie o sztuce: nie dotykać, nie ruszać. Muzeum - świątynią, artysta - prorokiem, dzieło jako relikwia i przedmiot czci - nimb przywrócony. I nagle dominujące na wystawie złoto nabrało wielkiego znaczenia. Strażnicy wykonywali rzecz jasna jedynie to, o czym organizator tej wystawy, Rudi Fuchs, nie bez związku z aktualnymi trendami, myślał nieustannie: Wyplątać sztukę z różnych przymusów i społecznych zobowiązań, jakie musiała na sobie dźwigać"1. Bodaj ucichły już dyskusje, prowadzone w ciągu ostatnich piętnastu, dwudziestu lat, na temat sposobów postrzegania i przeżywania współczesnej sztuki, na temat wyobraźni i obrazowania, na temat pogmatwanych związków awangardowej sztuki, ikonografii mediów i reklamy - zagłuszają je dysputy o nowym romantyzmie. Ale z drugiej strony wszystko to razem doskonale pasuje do celebracji profetycznego słowa w nowszych dziełach Petera Handkego, do atmosfery postmoderny" panu- 1 Documenta Katalog, Kassel h.d. [1482], s. XV. Nad mapą postmodernizmu 455 jącej na nowojorskiej scenie artystycznej, z autostylizacjami twórcy filmowego Jako autora w Burden Dreams, niedawnym filmie dokumentalnym o powstawaniu Fitzcarralda Wernera Herzoga. Choćby końcowe obrazy z Fitzcarralda opera na statku na Amazonce. Batcau Ivre taki zwięzły tytuł nadali wystawie organizatorzy. O ile jednak wysłużony parowiec to u Herzoga rzeczywiście bateau ivre - opera w dżungli, statek przeprowadzany przez góry - o tyle bateau wre z Kassel trzeźwiał w swej pretensjonalności. Rozważmy to przywołując wprowadzenie Fuchsa do katalogu: Przecież artysta jest jednym z ostatnich wyznawców? indywidualności". Albo w innym miejscu, Originalton Fuchsa: 1 oto zaczyna się nasza wystawa; oto euforia Holderlina, spokojna logika T. S. Eliota, niedokończony sen Coleridge'a. Kiedy francuski podróżnik, który odkrył Wodospady Niagary, powrócił do Nowego Jorku, żaden z jego przemądrzałych przyjaciół nie chciał uwierzyć w jego fantastyczną opowieść. Jaki masz dowód, pytali. Moim dowodem jest to, odpowiadał, że ja to widziałem2.

4 Wodospady Niagary i Documenta 7 - przecież wszystko to już widzieliśmy. Sztuka jako natura, natura jako sztuka. Powraca Baudelaire'owska aureola ongiś zagubiona na zatłoczonym paryskim bulwarze. Przywrócono aurę, o Baudelairze, Marksie i Benjaminie zapomniano. Przy czym gest ten jest osobliwie antymodernistyczny i antyawangardowy. Jasne, można by dowieść, że Fuchs odwołując się do Holderlina, Coleridge'a i Eliota usiłuje ożywić modernistyczny dogmat - wszak to kolejna odmiana postmodernistycznej nostalgii, jeszcze jeden sentymentalny powrót do czasów, kiedy sztuka była jeszcze sztuką. Ale przecież tym, co różni tę nostalgię od autentyku" i co ostatecznie sprawia, że jest antymodemistyczna, jest to, że brak w niej ironii, refleksyjności i zwątpienia w siebie, jej radosna rezygnacja z krytycznej świadomości, ostentacyjna pew- 2 Tamże. Andreas Huyssen Nad mapa postmodernizmu 456 ność siebie i to, że eksponuje (co widać choćby w przestrzennych kompozycjach we Friedericianum) swoje przeświadczenie, iż sztuka potrzebuje królestwa czystości, przestrzeni niezawisłej od tych nieszczęsnych przymusów i społecznych spaczeń", jakie musiała znosić3. Ta najnowsza tendencja w nurcie postmodernizmu, którą według mnie ucieleśnia Docurnenta 7, polega na omal całkowitym pomieszaniu kodów: udaje powrót do tradycji modernistycznej, ale jest antymodernistyczna i zdecydowanie eklektyczna; jawnie porzucając awangardowe troski o nową sztukę w alternatywnym społeczeństwie jest antyawangardowa, ale prezentując najnowsze trendy chce uchodzić za awangardę; do tego jest w jakimś sensie nawet antypostmodernistyczna, skoro rezygnuje z wszelkiej refleksji nad problemami, jakie pierwotnie wywołało wyczerpanie dojrzałego modernizmu, problemami, które sztuka postmodernistyczna w swych lepszych momentach usiłowała formułować w estetyce, a czasami nawet w polityce. Documenta 7 to właściwie doskonała estetyczna gra pozorów: łatwy eklektyzm w połączeniu z estetyczną amnezją i iluzją świetności. To coś w rodzaju postmodernistycznej restauracji oswojonego modernizmu, jakby zdobywanie pola w epoce Kohla-Thatcher- Reagana, coś co można porównać do sytuacji z lat 60., kiedy politycy podejmowali

5 zmasowane, zajadłe ataki na kulturę. Problem Gdyby nic więcej nie dało się powiedzieć o postmodernizmie, właściwie w ogóle nic byłoby warto podejmować tego tematu. 3 Nie zamierzam tu, rzecz jasna, przedstawiać rzetelnej" oceny wystawy czy wszystkich prezentowanych na niej dzieł. Oczywiste, że interesuje mnie tutaj tylko dramaturgia wystawy, to, w jaki sposób została pomyślana i zaprezentowana publiczności. W sprawie pełniejszego omówienia wystawy Documenta 7 zob. B.H. D. Buchloh, Documenta 7: A Dictionaiy of Recewed Ideas, October", 22 (jesień 1982), s Równie dobrze mógłbym w tym miejscu przerwać i dołączyć do chóru tych, którzy opłakują utratę poziomu i głoszą datujący się od lat 60. upadek sztuki. Wszelako moja teza będzie inna. Z chwilą, kiedy media zaczęły się podniecać postmodernizmem w architekturze i zjawisko za sprawą sztuki znalazło się w świetle reflektorów, równocześnie długą i skomplikowaną historię postmodernizmu zaczął okrywać mrok. Otóż przesłanką większości moich dalszych rozważań jest, że w pewnym sensie to wszystko, czego przejawem jest dziwactwo, reklamowy lep i czcze widowisko, stanowi część z wolna następującej kulturowej transformacji społeczeństw Zachodu, zmiany wrażliwości, dla której termin postmodernizm" jest, przynajmniej na razie, w pełni adekwatny. Istota i głębokość tej transformacji są dyskusyjne, niemniej jest ona faktem. Nie chcę być źle zrozumiany. Nie twierdzę, że są to przemieszczenia całkowite, obejmujące ład kulturalny, społeczny i ekonomiczny4. Każde takie twierdzenie byłoby stanowczo przesadne. Niemniej, jeśli chodzi o tak istotną sferę, jak nasza kultura, ma miejsce zauważalna zmiana zwyczajów, rodzaju wrażliwości i formacji dyskursywnych, która odróżnia zespół postmodernistycznych przekonań, doświadczeń i twierdzeń od tych, jakie charakteryzowały okres poprzedni. Głębszego zbadania wymaga zaś to, czy owa transformacja rzeczywiście wytworzyła w różnych dziedzinach sztuki autentycznie nowe formy artystyczne, czy też głównie powiela techniki i strategie samego modernizmu, wpisując je ponownie w zmieniony kontekst kulturowy. Oczywiście istnieją uzasadnione przyczyny, dla której wszelkie próby poważnego potraktowania

6 postmodernizmu spotykają się z takim oporem. Aż kusi, by liczne współczesne przejawy postmodernizmu zignorować jako oszustwo popełniane na łatwowiernej publiczności przez nowojorski rynek sztuki, na któ- 4 Na ten temat zob. Jameson. Postmodernizm albo..., ni. cyt.; fameson, jak sądzę, przesadza, gdy oceniając to zjawisko próbuje utożsamić postmodernizm z nowym etapem w logice rozwojowej kapitału. 458 Audreas Huyssen Nad mapa postmodernizmu rym szybciej zdobywa się sławę, niż maluje się obraz: dowodem technika malarska nowych ekspresjonistów. Łatwo także dowieść, że większość współczesnej sztuki interdyscyplinarnej, multimedialnej i performance'u, które ongiś wydawały się tak żywotne, zjada dziś własny ogon i miele językiem, jakby rozkoszowała się wiecznym powrotem deja vii. Z powodzeniem możemy zachować sceptycyzm wobec wznowienia w Syberbergu Wagnerowskiego Gesamtkunstwerk jako widowiska postmodernistycznego czy wobec Roberta Wilsona. Dzisiejszy kult Wagnera może być w istocie przejawem udanego współbrzmienia megalomanii postmodernistycznej z premodernistyczną, charakterystycznej dla obu krańców modernizmu. Wygląda na to, że poszukiwanie Graala trwa. A jednak na ogół zbyt łatwo szydzi się z postmodernizmu aktualnej sceny artystycznej Nowego Jorku czy z wystawy Documenta 7. Takie całkowite odrzucenie sprawi, że nie dostrzeżemy krytycznego potencjału postmodernizmu, który - jak sądzę - także istnieje, mimo iż może okazać się trudny do zidentyfikowania5. Idea dzieła sztuki jako krytyki faktycznie inspiruje co wnikliwsze sądy potępiające postmodernizm, któremu zarzuca się, że odszedł z pozycji krytycznych, jakie ongiś charakteryzowały modernizm. Niemniej jednak zadomowione pojęcia określające sztukę krytyczną (Parteilichkeit i awangardyzm, fart engage, realizm krytyczny bądź estetyka negacji, odrzucenie mimetycznosci, abstrakcja, refleksyjność), w ostatnich dziesięcioleciach w znacznym stopniu utraciły charakter wyjaśnień i zagubiły swój normatywizm. I właśnie to jest dylematem sztuki w erze postmodernizmu. Tym niemniej nie widzę żadnego powodu, by całkiem rezygnować z pojęcia sztuki krytycznej. Naciski, by to uczynić, nie są wcale czymś nowym; były 1 W kwestii rozróżnienia postmodernizmu krytycznego i afirmatywnego zob. wprowadzenie Hala Fostera

7 do książki The Anti-Aesthetic (Port Townsend. Washington 1984). Późniejszy szkic Fostera w New German Critique", 33 (jesień 1984) świadczy jednak o zmianie stanowiska w sprawie krytycznego potencjału postmodernizmu. potężne w kulturze kapitalizmu już od czasów romantyzmu, i jeżeli nasza postmodernistyczna epoka z najwyższym trudem podtrzymuje tę dawną ideę sztuki jako krytyki, to zamiast skazywać ją na niepamięć, trzeba przedefiniować możliwość krytyki w kategoriach postmodernistycznych. Jeśli o postmodernizmie mówi się chętniej jako o pewnym historycznym stanie, a nie tylko stylu, to rzeczą możliwą i naprawdę ważną staje się wyzwolenie impulsu krytyki w samym postmodernizmie i wyostrzenie jej ostrza bez względu na to, jak tępe miałoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Na pewno nie da się już dłużej ani wyłącznie szydzić z postmodernizmu, ani wielbić go bez końca. Należy go ocalić przed jego orędownikami i przed tymi, którzy go lekceważą. Celem niniejszego eseju jest wspieranie tego planu. W dyskusji o postmodernizmie ścierają się ze sobą dwa bardzo typowe schematy myślowe. Albo mówi się, że postmodernizm to przedłużenie modernizmu, a wówczas cały spór staje się pozorny, albo też twierdzi się, że radykalnie zrywa on z modernizmem, co ocenia się w kategoriach zarówno pozytywnych, jak negatywnych. Wszelako kwestii historycznej ciągłości lub jej braku nie da się odpowiednio rozważyć w kategoriach dychotomii albo-albo. Zakwestionowanie prawomocności takich dychotomicznych schematów myślowych jest oczywiście jednym z głównych osiągnięć Derridańskiego dekonstrukcjonizmu. Ale poststrukturalistyczne wyobrażenie nieograniczonej tekstualności ostatecznie paraliżuje refleksję historyczną nad odcinkami czasu krótszymi niż, powiedzmy, długa fala myśli metafizycznej od Platona do Heideggera albo ekspansja modernite od połowy wieku dziewiętnastego do współczesności. Problem z takimi historycznymi makroschematami, jeżeli idzie o postmodernizm, polega na tym, że uniemożliwiają choćby przybliżenie zjawiska. Obiorę zatem inną drogę. Nie podejmę w tym miejscu próby określenia, czym jest postmodernizm. Bodaj sam termin przed tym przestrzega, skoro sytuuje zjawisko w pewnej relacji. Andreas Huyssen Nad mapa postmodernizmu 46o

8 Modernizm, jako to cos, z czego postmodernizm się wyzwala, wpisany jest w to właśnie słowo, za pomocą którego opisujemy nasz dystans do modernizmu. Pamiętając przeto o relatywnym odniesieniu postmodernizmu, zacznę po prostu od jego Selbstverstdndnis, tak jak zarysowuje się ono w rozmaitych wypowiedziach od lat 60. począwszy. W niniejszym eseju chciałbym naszkicować coś w rodzaju mapy postmodernizmu sporządzonej w wielkiej skali, która uwzględniałaby poszczególne terytoria i na której rozmaite artystyczne i krytyczne praktyki postmodernizmu mogłyby znaleźć swoje miejsce estetyczne i polityczne. Na szlaku postmodernizmu w Stanach Zjednoczonych wyróżnię kilka faz i kierunków. Moim głównym celem jest wyeksponowanie niektórych historycznych okoliczności i uwarunkowań, które nadały kształt ostatnim dyskusjom w estetyce i kulturze, ale i były systematycznie lekceważone czy zamazywane w teorii krytycznej a 1'americaine. Szkicując wydarzenia w dziedzinie architektury i literatury oraz w sztukach wizualnych skoncentruję się przede wszystkim na krytycznym dyskursie na temat postmodernizmu: postmodernizm a - kolejno - modernizm, awangarda, neokonserwatyzm i poststrukturalizm. Każda z tych konstelacji stanowi poniekąd odrębną warstwę postmodernizmu i w ten sposób je przedstawię. W zakończeniu omówię główne elementy Begriffsgeschichte tego terminu w powiązaniu z zespołem szerszych zagadnień, jakie pojawiły się w najnowszych rozważaniach na temat modernizmu, nowoczesności i historyczne] awangardy6. Kwestia zasadnicza dotyczy 6 O wcześniejszej próbie określenia Begrijfsgeschichte postmodernizmu w literaturze, zob. kilka szkiców w Amerikastudien", 22:1 (1977), s (zawiera wartościową bibliografię). Zob. także I. Hassan, Tlie Dismeinberment of Orpheus, wyd. 2, Madison 1982, zwłaszcza najnowszy szkic, Postface 1982: Toward a Concept of Postmodernism, ss Dyskusja o nowoczesności i modernizacji w historii i w naukach społecznych jest zbyt szeroka, by ją tutaj dokumentować. Doskonały przegląd odnośnej literatury daje H.U. Wehier, Modernisierungtheorie md Geschichte, Gottingen Na temat problemu nowoczesność a humanistyka zob. M. Calinescu, Faces of Modernity, Bloomington 1977 [polski przekład jednego rozdziału tej książki, Awangarda i postmodernizm w tłumaczeniu M. Giżyckiego zawiera antologia Postmodernizm - kultura \v}'czerpania?, M. Giżycki (red.), Warszawa 1988]; M. Berman, All That Is Solid Melis Into Air:

9 The Experience of Modernity, New York 1982; Eugene Lunn, Marxisin and Modernism, Berkeley and Los Angeles 1982; Peter Burger, Theorie der Avantgarde, wyd. cyt. Ważne także dla tej dyskusji są ostatnie prace historyków kultury o konkretnych miastach i ich kulturze, np. Carla Schorsky'ego i Roberta Waissenbergera o fin-de-sieclowym Wiedniu, Petera Gaya i Johna Willeta o Republice Weimarskiej; a dla dyskusji o amerykańskim antymodernizmie na przełomie wieków, T.J. Jacksona Learsa No Place of Grace, New York Nad mapą postmodernizmu według mnie tego, do jakiego stopnia modernizm i awangarda jako formacje pod względem kulturalnym przeciwstawne były - tak czy inaczej - konceptualnie i praktycznie powiązane z kapitalistyczną modernizacją i/lub z komunistycznym awangardyzmem, tym bliźniaczym bratem modernizacji. Mam nadzieję, że uda mi się w tym eseju dowieść, że krytyczny wymiar postmodernizmu polega właśnie na radykalnym zakwestionowaniu tych założeń, które wiązały modernizm i awangardę z nastawieniem modernizacyjnym. Wyczerpanie modernizmu Zacznę może od kilku krótkich uwag na temat drogi i przemieszczeń terminu postmodernizm". W krytyce literackiej początki jego historii sięgają aż późnych lat pięćdziesiątych, kiedy to posłużyli się nim Irving Howe i Harry Levin biadający nad upadkiem kierunku modernistycznego. Howe i Levin z nostalgią spoglądali na to, co wydawało się JUŻ tylko świetlaną przeszłością. Termin postmodernizm" z przekonaniem zaczęli stosować w latach 60. tacy krytycy literaccy, jak Leslie Fiedler i Ihab Hassan, którzy wszelako mieli zupełnie odmienne poglądy na to, czym jest literatura postmodernistyczna. Dopiero w początkach i w pierwszej połowie lat 70. termin ten wszedł do szerszego obiegu, obejmując najpierw architekturę, później taniec, teatr, malarstwo, film i muzykę. O ile postmodernistyczne zerwanie z klasycznym modernizmem było wyraźnie do- Nad mapą postmodernizmu Andreas Huyssen 462 strzegalne w architekturze i w sztukach wizualnych, o tyle w literaturze postmodernistyczny przełom znacznie trudniej było stwierdzić. W którymś momencie, u schyłku lat 70. termin

10 ten, nie bez wpływu Amerykanów, wywędrował via Paryż i Frankfurt do Europy. We Francji podchwycili go Kristeva i Lyotard, w Niemczech - Habermas. Tymczasem w Stanach krytycy zaczęli roztrząsać powinowactwa postmodernizmu z francuskim poststrukturalizmem w jego osobliwej amerykańskiej adaptacji, często po prostu bazując na założeniu, że awangardowe teorie muszą być w jakiś sposób tożsame z awangardą w sztuce i literaturze. O ile w latach 70. narastał sceptycyzm w stosunku do możliwości artystycznej awangardy, o tyle żywotność teorii, mimo dużej liczby jej wrogów, bodaj nigdy nie budziła poważniejszych wątpliwości. Według niektórych wyglądało to faktycznie tak, jakby energia kultur, które zasilały ruchy artystyczne lat 60., trysnęła w latach 70. w ciele teorii, pozostawiając przedsięwzięcie artystyczne na mieliźnie. O ile spostrzeżenie tego rodzaju ma w najlepszym razie wartość impresji, do tego nie całkiem jasnej, to uzasadnione wydaje się stwierdzenie, że wobec eksplozji postmodernizmu i jego nieodwracalnej ekspansji, zamęt stał się jeszcze bardziej nieprzenikniony. Od początku lat 80. układ modernizm/postmodernizm w sztuce i układ nowoczesność/postnowoczesność w teorii społeczeństwa wyznaczały jeden z najsilniej kontestowanych obszarów w życiu intelektualnym społeczeństw Zachodu. Właśnie dlatego, że w grę wchodzi coś więcej aniżeli istnienie bądź nieistnienie nowego stylu artystycznego, dużo więcej niż tylko odpowiednia" linia teoretyczna. Zerwanie z modernizmem nigdzie nie wydaje się bardziej widoczne aniżeli w najnowszej architekturze amerykańskiej. Cóż bardziej obcego funkcjonalnym szklanym ścianom Mięsa van der Rohe, jak wybrane na chybił trafił cytaty z historii architektury, które dominują na tak wielu postmodernistycznych fasadach. Weźmy na przykład dzieło Philipa Johnsona, budynek AT&T: składa się nań neoklasycystyczna część środ- kowa, romańskie kolumnady na dole i fronton w stylu chippen-dale na górze. W istocie, narastająca nostalgia za różnymi dawnymi formami życia stanowi chyba silny podskórny nurt w kulturze lat 70. i 80. I pojawia się pokusa, by ten historyczny eklektyzm, obecny nie tylko w architekturze, ale i w sztukach plastycznych, w filmie, w literaturze oraz w kulturze masowej lat ostatnich, odrzucić jako kulturowy ekwiwalent neokonserwatywnej nostalgii za dawnymi, dobrymi czasami, jako widomy znak schyłkowości form twórczych

11 późnego kapitalizmu. Niemniej ta nostalgia za przeszłością, szaleńcze często i łupieżcze poszukiwanie odpowiednich tradycji, rosnąca fascynacja archaicznymi i prymitywnymi kulturami - czy to wszystko jest zakorzenione jedynie w odwiecznej potrzebie widowiskowości i zdobienia, jaka charakteryzuje instytucje kultury, a więc oznacza idealną zgodę na status quo? A może wyraża to również jakieś autentyczne i słuszne niezadowolenie z nowoczesności i niezmąconą wiarę w nieustanne unowocześnianie sztuki? Jeżeli tak jest, w co wierzę, to jakim sposobem poszukiwanie tradycji alternatywnych, nowych czy utrwalonych może być kulturotwórcze, me będąc zarazem ustępstwem wobec konserwatyzmu, który uparcie rości sobie prawo do samego terminu tradycja"? Nie twierdzę w tym miejscu, że wszelkie przejawy postmodernistycznego odzyskiwania przeszłości należy witać z radością, ponieważ w jakiś sposób współbrzmią z duchem czasu. Nie chcę także myląco sugerować, że twierdzę, iż modne w postmodernizmie wypieranie się wysokiej modernistycznej estetyki i znudzenie tezami Marksa i Freuda, Picassa i Brechta, Kafki i Joyce'a, Schónberga i Strawińskiego - to poniekąd oznaki kulturowego postępu. Tam gdzie postmodernizm po prostu odrzuca modernizm, jedynie podporządkowuje się żądaniom instytucji kultury, co samo przez się nadaje mu status czegoś radykalnie nowego oraz ożywia filisterskie przesądy, w których obliczu stanął w swoim czasie modernizm. Ale nawet jeżeli własne propozycje postmodernizmu nie wydają się przekonujące - a urzeczywistnieniem ich są na Nad mapa postmodernizmu Andreas Huyssen 464 przykład budowle Philipa Johnsona, Michaela Gravesa i innych - nie oznacza to, że dalsze stosowanie się do dawnego zespołu propozycji modernistycznych gwarantowałoby pojawienie się bardziej przekonujących tworów architektur)' czy dzieł sztuki. Współczesne neokonserwatywne próby przywrócenia modernizmu w wersji oswojonej jako jedynej prawdy na miarę XX-wiecznej kultury - ich przejawami są na przykład berlińska wystawa Beckmanna z 1984 roku i liczne artykuły Hiltona Kramera w New Critenon" - to strategia, której celem jest pogrzebanie politycznej i estetycznej krytyki pewnych form modernizmu, jaka zyskiwała grunt od lat 60. Problem z modernizmem nie polega jednak tylko na tym, że może on zostać włączony do konserwatywnej

12 ideologii sztuki. Zresztą, miało to już raz miejsce na wielką skalę w latach 50.7 Poważniejszym problemem jest dla nas dziś widoczny, jak mi się wydaje, ścisły swego czasu związek różnorodnych form modernizmu z nastawieniem modernizacyjnym, zarówno w jego wersji kapitalistycznej, jak komunistycznej. Oczywiście modernizm nigdy nie był zjawiskiem monolitycznym, obejmował zarówno modernizacyjne szaleństwo futuryzmu, konstruktywizmu i Neue Sachlichkeit, jak i najbardziej niewzruszoną krytykę modernizacji w rozmaitych współczesnych formach romantycznego anty-kapitalizmu"8. Ale nie to, czym naprawdę był modernizm, jest problemem, ku któremu zmierzam w niniejszym eseju, ale raczej to, w jaki sposób był postrzegany z perspektywy czasu, jakie niósł dominujące wartości i jaką świadomość, jak funkcjonował ideowo i kulturalnie po II wojnie s'wiatowej. Kością niezgody dla postmodernistów stał się pewien szczególny wizerunek modernizmu i obraz ten należy zrekonstruować, o ile 7 Na temat ideologicznych i politycznych funkcji modernizmu w latach 50. zob. J. Hermand, Modernism Restored: West German Painting in the19505, New German Critique" 32 (wiosna/lato 1984), s i S. Guilbaut, Hou New York Stole the Idea of Modern Art, Chicago To pojecie gruntownie omawiają R. Syare i M. Lowy, Fignres of Roniantic Anti- Capitalism, New German Cntiąue" 32 (wiosna/lato 1984), s mamy zrozumieć zawiłe związki postmodernizmu z tradycją modernistyczna i jego pretensje do odmienności. Najbardziej czytelny przykład omawianych tu kwestii podsuwa nam architektura. Modernistyczna utopia ucieleśniona \v programach budowlanych Bauhausu, Miesa, Gropiusa i Le Corbusiera stanowiła po I wojnie i po rewolucji rosyjskiej cześć heroicznej próby odbudowania zdewastowanej przez wojnę Europy według nowych wyobrażeń i tak, by budowla w decydującej mierze uwidaczniała odnowę społeczeństwa. Nowe Oświecenie wymagało racjonalnego projektu dla racjonalnego społeczeństwa. Wszelako nowy racjonalizm nosił na sobie ślady utopijnego zapału, który z powrotem zwrócił go ku mitowi - mitowi modernizacji. Bezwzględne odrzucenie przeszłości było istotnym składnikiem tyleż modernizmu, co wezwań do modernizacji poprzez standaryzację i racjonalizację. Wiadomo, w jaki sposób modernistyczną utopię zniweczyły jej własne wewnętrzne sprzeczności i, co ważniejsze, polityka i historia''. Gropius, Mieś i inni zostali zmuszeni do emigracji, a ich miejsce w Niemczech zajął Albert Speer. Po 1945 roku modernistyczna architektura była w znacznym

13 stopniu pozbawiona wizji społecznej i stawała się stopniowo architekturą władzy i reprezentacji. Modernistyczne projekty architektoniczne zamiast zwiastować i zapowiadać nowe życie, stały się symbolami alienacji i dehumanizacji, dzieląc los taśm montażowych, drugiego przedstawiciela tego, co nowe, którego z jednakowo hałaśliwym entuzjazmem witali ongiś wyznawcy zarówno Lenina, jak Forda. Charles Jcncks, jeden z najbardziej znanych kronikarzy agonii kierunku i orędownik postmodernizmu w architekturze, datuje symboliczną śmierć architektury modernistycznej na 15 lipca 1972 roku, o godzinie O tej porze wysadzono za pomocą dynamitu kilka bloków z wielkiej płyty (zbudowanych 9 Znakomite omówienie problemu polityki architektonicznej w Republice Weimarskiej daje katalog wystawy Wem gehort die Wclt: Kunst imd Geselhchaft in der Weimar Republik, Berlin 1977, ss Zob. także Robert Hughes, Trouble in Utopia, w: tenże, The Shock of the New, New York 1981, ss Nad mapą postmodernizmu Andreas Huyssen 466 przez Minoru Yamasaki w latach 50.), a ich zawalenie się spektakularnie pokazały wieczorne wiadornos'ci. Nowoczesne urządzenie do mieszkania, jak to nazwał Le Corbusier z tak typowym dla lat dwudziestych entuzjazmem do techniki, okazało się czymś' nie do zamieszkania, modernistycznym eksperymentem, jak się okazało - nieaktualnym. Jencks dokłada wszelkich starań, by spośród grzechów popełnionych później na rachunek modernizmu wyodrębnić pierwotną wizję kierunku. A jednak z pewnym wahaniem przyznaje rację tym, którzy, jeszcze w latach 60., opowiadali się przeciw ukrytej podległości modernizmu wobec metaforyki maszyny i wzorca produkcji oraz przeciw temu, że głównym modelem wszelkich budowli była dla modernizmu fabryka. W kręgach postmodernistycznych powszechne stało się sprzyjanie ponownemu wprowadzaniu do architektury wielowartościowych wymiarów symbolicznych, łączeniu języków, przyswajaniu sobie lokalnych dialektów i regionalnych tradycji10. Stąd Jencks sugeruje, że architekci zwracają się jednocześnie w dwie strony, ku tradycyjnym, powoli zmieniającym się językom i specyficznie etnicznemu rozumieniu pojęcia sąsiedztwa oraz ku szybko zmieniającym się językom architektonicznej mody i profesjonalizmowi"". Taka schizofrenia, utrzymuje Jencks, jest znamienna dla postmodernizmu w architekturze.

14 Można by tedy zapytać, czy nie odnosi się to w ogóle do współczesnej kultury, która - jak się zdaje - w coraz większym stopniu uprzywilejowuje to, co Bloch nazwał U ugleichzeitigkeiten (asynchronizmami)i2, a nie to, co Adorno - teoretyk modernizmu par excellence - określał jako der 10 To, że takie strategie mogą przecinać różne pod względem politycznym kierunki, udowadnia K. Frampton w eseju Towards a Critical Regionalisin, w: The Anti-Aesthetic, wyd. cyt, ss Ch.A. Jencks, The Langnage of Postmodem Architecture, New York 1977, s. 97. [Polski przekład pt. Architektura postmodernistyczna (przeł. B. Gadomska, Warszawa 1987) oparty jest na przejrzanym i poprawionym wyd. 4 z roku 1984]. 12 W sprawie pojęcia ungleiclizeitigkeit u Blocha zob. E. Bloch, NonSynchronism and the Obligation to its Dialectics, oraz A. Rabinbaog, Ernst Bloch's Heritage of our Times and Fascism, New German Cntiąue" II (wiosna 1977), s fortgeschrittenste Materialstand der Kunst (stanem największego zaawansowania tworzywa artystycznego). W jakich przypadkach taka postmodernistyczna schizofrenia jest twórczym napięciem, które wieńczy ambitną i udaną budowlę, w jakich zaś przeciwnie - zbacza w stronę bezładnego i arbitralnego pomieszania stylów, pozostanie sprawą dyskusji. Nie powinniśmy także zapominać, że łączenie języków, przyswajanie sobie tradycji regionalnych i posługiwanie się symboliką inną niż symbolika maszyn nigdy nie było czymś z gruntu obcym architektom stylu międzynarodowego. By dojść do swego postmodernizmu, Jencks musiał, o ironio, grzebać się w modernistycznej właśnie wizji architektury, którą stale atakuje. Jednym z najbardziej wymownych świadectw postmodernistycznego zerwania z modernistycznym dogmatem jest książka autorstwa Roberta Venturiego, Denise'a Scotta-Browna i Stevena Izenoura, zatytułowana Learning from Las Vegas13. W książce tej oraz we wcześniejszych tekstach Venturiego z lat 60. uderza dzisiaj, przy ponownym odczytaniu, związek strategii i rozwiązań autora z ówczesną wrażliwością stylu pop. Twórcy ustawicznie wykorzystują pop-artowskie zerwanie z surowym kanonem malarstwa wysokiego modernizmu oraz bezkrytyczne poparcie popu dla handlowego żargonu kultury

15 konsumpcyjnej - inspiruje ich to. Dla Venturiego i jego ugrupowania krajobraz Las Vegas był tym, czym dla Andy'e go Warhola była Madison Avenue, a komiks i western dla Leshe Fiedlera. O retoryce Learning from Las Vegas wyrokuje gloryfikacja szlaczka na reklamowej tablicy oraz niemiłosiernie tandetnej kultury kasyna. Proponuje ona, według ironicznego wyrażenia Kennetha Framptona, interpretowanie Las Vegas jako autentycznego wybuchu ludowej fantazji"'4. Szyderstwa z tak dziwacznych wyobrażeń R. Venturi, D. Scott-Brown, S. Izenour, Leaming from Las Vegas, Cambridge Zob. także wcześniejsze studium Venturiego, Complexity and Contradiction tu Ardiitectnre, New York K. Frampton, Modern Architecnirc: A Critical History, New York and Toronto 1980, s Audreas Huyssen Nad mapą postmodernizmu kulturalnego populizmu byłyby dzisiaj chyba zbędne. Choć w tego rodzaju propozycjach jest coś jawnie absurdalnego, musimy przyznać, że miały one w sobie moc, która rozsadziła skamieniałe dogmaty modernizmu i ponownie uczyniła otwartymi kwestie, jakie za sprawą doktryny modernizmu z lat 40. i $o. w zasadzie zniknęły z pola widzenia: kwestie ornamentu i metafory w architekturze, figuratywności i realizmu w malarstwie, fabuły i przedstawiania w literaturze, ciała w muzyce i w teatrze. Pop-kultura, w szerokim jej rozumieniu, stanowiła kontekst, w którym pojecie postmodernizmu skonkretyzowało sit; po raz pierwszy, zaś od początku aż po dzień dzisiejszy nurty najbardziej znaczące w łonie postmodernizmu krytykowały modernizm za wrogość wobec kultury masowej. Postmodernizm w latach 60.: amerykańska awangarda? Zaproponuję teraz historyczne rozróżnienie na postmodernizm lat 60. oraz postmodernizm lat 70. i wczesnych lat 80. Moja teza, z grubsza rzecz biorąc, będzie następująca: postmodernizm w obu okresach odrzucał czy krytykował pewną odmianę modernizmu. W przeciwieństwie do skodyflkowanego dojrzałego modernizmu poprzednich dziesięcioleci, postmodernizm lat 60. starał się ponownie ożywić dziedzictwo europejskiej awangardy i nadać mu formę amerykańską według wzorów mówiąc w skrócie - Duchampa- Cagc'a-Warhola. Natomiast w latach 70. ten awangardystyczny postmodernizm wyczerpał swój potencjał, mimo że niektóre ego manifestacje z powodzeniem kontynuowano w nowej dekadzie. Nowością w latach 70. było, z jednej strony, pojawienie się kultury eklektyzmu, postmodernizmu w znacznej

16 mierze afirmatywnego, który zrezygnował z wszelkich roszczeń do krytyki, naruszania norm czy negacji; z drugiej zaś strony postmodernizmu alternatywnego, w którym sprzeciw, krytyka i negacja panującego stanu rzeczy zostały przedefiniowane w kategoriach niemodernistycznych i nieawangardowych, kategoriach, które do politycznych wydarzeń wc współczesnej kulturze dostosowane były znacznie lepiej aniżeli dawne teorie modernizmu. Oto szczegółowe ujęcie tego zagadnienia. Co oznaczał termin postmodernizm" w latach 6o.? Z grubsza rzecz biorąc w połowie lat $o. literatura i sztuki plastyczne były świadkami buntu nowego pokolenia takich artystów, jak np. Rauschenberg i Jasper Johns, Kerouac, Ginsberg i bitnicy, Burroughs i Barthelmc, przeciwko panowaniu abstrakcyjnego ekspresjonizmu, muzyki serialnej i klasycznego modernizmu literackiego'\ Do buntu artystów dołączyli wkrótce krytycy, tacy jak Susan Sontag, Leslie Fiedler i Ihab Hassan, którzy żywo, aczkolwiek w różny sposób i w różnej mierze, opowiedzieli się za postmodernizmem. Sontag była zwolenniczką campusów i nowej wrażliwości, Fiedler głosił pochwałę literatury popularnej i uświadomienia płciowego, Hassan - bliższy modernistom niż pozostali - orędował za literaturą milczenia próbującą pośredniczyć między tradycją nowego" a literaturą powojenną. W owym czasie modernizm uznawano już oczywiście za kanon nic zagrożony w akademii, muzeach i w sieci galerii. W nowojorskiej szkole abstrakcyjnego ekspresjonizmu w kanonie tym streszczała się cała droga modernizmu, która początek brała w Paryżu lat $o. i 60. ubiegłego wieku, a która nieuchronnie wiodła do Nowego Jorku - amerykańskie zwycięstwo w kulturze szło krok w krok za zwycięstwami na polach bitewnych II wojny światowej. W latach no. artystów i krytyków połączyło wspólne odczucie fundamentalnej zmiany sytuacji. Zakładane przez postmodernizm zerwanie z przeszłością zaczęto odczuwać jako stratę: roszczenia sztuki i literatury do prawdy i ludzkich wartości chyba się wyczerpały, wiara w twórczą moc współczesnej wyobraźni wydawała się jedynie kolej- 15 Interesuje mnie tutaj głównie Selbstverstandnis ( artystów, a nie kwestia, czy ich dzieła rzeczywiście przekroczyły modernizm albo czy we wszystkich przypadkach było to politycznie postępowe''. O politycznym charakterze buntu bitników zob. B. Ehrenreich, The Hearts of Men New York 1984 zwłaszcza ss

17 Nad mapą postmodernizmu Andreas Huysseu 470 nym złudzeniem. Albo też odczuwano je jako wyłom ku ostatecznemu wyzwoleniu instynktu i świadomości, ku globalnej wiosce McLuhana, nowemu Edenowi wielopostaciowej perwersji, ku Dzisiejszemu Rajowi, jak głosił na scenie Living Theater. Tak wiec krytycy postmodernizmu, np. Gerald Graff, trafnie rozpoznali dwa style postmodernistycznej kultury lat 60.: pełen rozpaczy nurt apokaliptyczny oraz nabożnie wizjonerski, z których oba, jak twierdzi Graff, istniały już w modernizmie 16. Choć to z pewnością prawda, brak tu pewnej istotnej kwestii. Gniew postmodernistów był skierowany nie tyle przeciwko modernizmowi jako takiemu, ile raczej przeciw pewnemu rygorystycznemu wyobrażeniu wysokiego modernizmu", jaki promowali Nowi Krytycy i inni strażnicy modernistycznej kultury. Taki wizerunek, unikający sztucznej dychotomii - wyboru albo ciągłości, albo jej braku - podtrzymuje w swym retrospektywnym szkicu John Barth. W tekście z 1980 roku zamieszczonym w The Atlantic", zatytułowanym Literatura odnowy Barth poddaje ocenie swój własny szkic z 1968 roku, Literatura wyczerpania, który dawał trafne, jak się wówczas zdawało, podsumowanie stylu apokaliptycznego. Oto Barth sugeruje, że jego poprzedni esej traktował nie o rzeczywistym wyczerpaniu jeżyka czy literatury, lecz o estetyce rozwiniętego modernizmu" I7. A dalej charakteryzuje dzieła Becketta, Nowele. Teksty po nic oraz Nabokova Blady ogień, jako zjawiska schyłkowego modernizmu, różniące się od postmodernistycznych dzieł takich pisarzy, jak Italo Calvino i Gabriel Marquez. Z kolei krytycy kultury, np. Daniel Bell, twierdzili po prostu, że postmodernizm lat 60. doprowadził logikę modernizmu do jej ustalonych granic"18, powtarzając w tym poglądzie pełne roz- 16 G. Graft, Mit przelaniu modernistycznego, przeł. G. Cendrowska, w: Nowa proza amerykańska. Szkice krytyczne. wybrał, opracował i wstępem opatrzył Z. Lewicki, Warszawa J. Barth, Postmodernizm - literatura odnowy, przeł. J. Wiśniewski, Literatura na Świecie" 1982, nr 5-6, s Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, wyd. cyt.. s. 86.

18 paczy spostrzeżenie Lionela Trillmga, że uczestnicy demonstracji z lat 60. uprawiali modernizm na ulicach. Według mnie jednak rzecz właśnie w tym, że wysoki modernizm przede wszystkim w ogóle nie nadawał się na ulice, że jego dawniejszą rolę zdecydowanego oponenta przejęła w latach 60. zupełnie odmienna kultura konfrontacji na ulicach i w dziełach sztuki, i że ta kultura konfrontacji przekształciła odziedziczone ideologiczne wyobrażenia o stylu, formie i twórczości, o artystycznej autonomii i wyobraźni, czemu modernizm wtedy już nie potrafił się przeciwstawić. Krytycy typu Bella i Graffa postrzegali bunt schyłku lat 50. i lat 60. jako kontynuację wcześniejszego, nihilistycznego i anarchistycznego nurtu modernizmu. Miast widzieć w tym postmodernistyczną rewoltę przeciw klasycznemu modernizmowi, interpretowali to jako przeniknięcie impulsów modernistycznych do codziennego życia. I w jakimś sensie mieli bezwzględnie rację, z wyjątkiem tego, że ów sukces" modernizmu zmienił w sposób zasadniczy kategorie, w jakich miała być postrzegana kultura modernistyczna. Twierdzę zatem, że rewolta lat 60. nigdy nie była odrzuceniem modernizmu per se, ale raczej buntem przeciwko tej wersji modernizmu, jaka rozpowszechniła się w latach 50., stając się częścią ówczesnego konsensusu liberalnokonserwatywnego, a z której zrobiono nawet narzędzie propagandy w kulturalnopolitycznym arsenale zimnowojennego antykomumzmu. Modernizm, przeciwko któremu buntowali się artyści, nie mógł być już uważany za kulturę opozycyjną. Nie przeciwstawiał się już klasom panującym i ich wizji świata ani też me bronił już swej programowej czystości przed skażeniem, skalaniem przemysłem kulturalnym. Innymi słowy, źródłem rewolty był właśnie sukces modernizmu, to, że w Stanach Zjednoczonych, tak jak w Niemczech Zachodnich i we Francji, modernizm przenicowano w formę kultury afirmatywnej. Chciałbym teraz dowieść, że ujęcie globalne, zgodnie z którym lata 60. postrzega się jako część ruchu modernistycznego, ciągnącego się od Maneta i Baudelaire'a, o ile nie od romantyz- Andreas Huvssen 472 Nad mapa postmodernizmu mu, aż po współczesność, nie wyjaśnia specyficznego amerykańskiego charakteru postmodernizmu. Przecież sam termin w wyraźne znaczenia obrósł w Stanach, a nie w Europie.

19 Twierdziłbym nawet, że w ówczesnej Europie nie mógłby zostać wymyślony. Nic miałby tam, z wielu różnych powodów, żadnego sensu. W Niemczech Zachodnich nadal zajmowano się ponownym odkrywaniem własnych modernistów, których za czasów Trzeciej Rzeszy skazano na wygnanie, a dzieła palono. Jeżeli już, to tylko to, że lata 60. przyniosły znaczące przesunięcie w zakresie oceny poszczególnych modernistów i ich popularności wśród krytyków: od Benna, Kafki i Thomasa Manna do Brechta, lewicowych ekspresjonistów i pisarzy politycznych z lat 20., od Heideggera i Jaspersa do Adorna i Benjamina, od Schónberga i Webera do Eislera, od Kirchnera i Bcckmanna do Grosza i Heartfielda. Było to poszukiwanie w obrębie współczesności alternatywnych tradycji kulturalnych i w tym sensie wymierzone było przeciwko polityce odpolityczniania modernizmu, która w końcu dała kulturalną legitymację tak potrzebną Adenauerowskiemu planowi odbudowy. W latach 50. wszystko, bo i mit złotych lat dwudziestych", rewolucja konserwatywna", i powszechny egzystencjalistyczny Angst, pomagało zaciemnić i przemilczeć prawdę o faszystowskiej przeszłości. Z dna barbarzyństwa i z gruzów swoich miast Niemcy Zachodnie usiłowały wydobyć cywilizowany modernizm i odnaleźć kulturową tożsamość dostrojoną do modernizmu międzynarodowego, który pozwoliłby innym nie pamiętać o przeszłości Niemiec jako pariasa i łupieżcy nowoczesnego świata. Biorąc pod uwagę ten kontekst, ani żadnych odmian modernizmu lat 50., ani zmagań o alternatywne demokratyczne i socjalistyczne tradycje kulturalne z lat 60. nie dałoby się prawdopodobnie interpretować jako postmodernistycznych. Samo pojęcie postmodernizmu pojawiło się w Niemczech dopiero u schyłku lat 70., i to wcale nie w odniesieniu do kultury lat 60., ale w ścisłym związku z bieżącymi dokonaniami w architekturze i, co może ważniejsze, w kontekście nowych ruchów społecz- nych i podejmowanej przez nie radykalnej krytyki współczesności 19. Także we Francji lata 60. świadczyły raczej o powrocie do modernizmu niż o wyjściu poza modernizm, aczkolwiek z zupełnie innych powodów niż w Niemczech - niektóre z nich rozważę w późniejszym rozdziale o poststrukturalizmie. Termin postmodernizm" nie zaistniał w kontekście francuskiego życia intelektualnego lat 60., i bodaj nawet dzisiaj nie oznacza, tak jak w Stanach, zasadniczego zerwania z modernizmem. Chciałbym teraz przedstawić w zarysie cztery główne cechy wczesnej fazy postmodernizmu, z których wszystkie wskazują na to, że - owszem - stanowi on kontynuację światowej

20 tradycji modernistycznej, które jednak - i o to właśnie mi chodzi -zarazem dowodzą, że postmodernizm amerykański jest sui generis kierunkiem20. Po pierwsze, cechą postmodernizmu lat 60. była wyobraźnia temporalna, która przejawiała się w wyczuwaniu przyszłości i nowych granic, w poczuciu zerwania i braku ciągłości, kryzysu i konfliktu pokoleń; wyobraźnia, w której odbijały się echem wcześniejsze europejskie kierunki awangardowe, jak np. dada i surrealizm, nie zaś wysoki modernizm. Nie jest przeto historycznym zbiegiem okoliczności, że do życia przywrócono Mar- 19 Nie będę tutaj rozważał specyficznych znaczeń, jakich nabrało pojęcie postmodernizmu w niemieckich ruchach pokojowych i antynuklearnych, jak również w Partii Zielonych, jako że niniejszy artykuł dotyczy przede wszystkim dyskusji w Ameryce. Znakomite odniesienie, jeżeli idzie o kontekst życia intelektualnego Niemiec, stanowi praca Petera Sloterdijka (Kritik der zynischen Vernunft, 2 Bde, Frankfurt am Main 1983), mimo że Sloterdijk nie posługuje się terminem..postmodernizm". Z tematem tym wiąże się również specyficznie niemiecka recepcja francuskich teorii, zwłaszcza Foucaulta, Baudrillarda i Lyotarda; zob. np. Der Tod der Modernę. Eine Diskussiou, Tiibingen C) apokaliptycznej tonacji postmodernizmu w Niemczech zob. U. Horstmann, Das Untier. Konturen einer Pliilosophie der Menschenflucht, Wien-Berlin W niniejszym akapicie przybliżam tezy, jakie w ogólnym zarysie przedstawiłem w artykule zatytułowanym The Search for Tradition: Avantgarde and Postmodenism and the 197os. 474 Andreas Huyssen cela Duchampa jako ojca chrzestnego postmodernizmu lat 60. A jednak historyczna konstelacja, w której wystąpił postmodernizm lat 60. (od Zatoki Świń i ruchu praw obywatelskich aż po studenckie rewolty, ruch antywojenny i kontrkulturę), nadaje tej awangardzie cechy specyficznie amerykańskie, nawet w tym, że jej słownik form i technik estetycznych nie był czymś zasadniczo nowym. Po drugie, wczesna faza postmodernizmu obejmowała obrazoburczy atak na to, co Peter Burger próbował uchwycić w teoretycznym koncepcie instytucji sztuki". Ten termin Burger odnosi po pierwsze i przede wszystkim do sposobów postrzegania i definiowania roli sztuki w społeczeństwie, a po wtóre, do sposobów jej

21 wytwarzania, funkcjonowania na rynku, dystrybucji i konsumpcji. W swojej książce Theorie der Avantgarde Burger dowodził, że głównym celem historycznej awangardy europejskiej (dada, wczesny surrealizm, porewolucyjna rosyjska awangarda21) była nie tyle zmiana form przedstawiania w literaturze i w sztuce, co podkopanie fundamentów, zaatakowanie i przekształcenie burżuazyjnej instytucji sztuki i idei jej autonomii. Ujmując w ten sposób kwestię sztuki jako instytucji w mieszczańskim społeczeństwie, Burger podsuwa bardzo poręczne wyróżniki modernizmu i awangardy, które nam z kolei mogą pomóc usytuować amerykańską awangardę lat 60. Według Burgera europejska awangarda była pierwotnie atakiem przeciw wyniosłości wysokiej sztuki i przeciw jej oderwaniu od codziennego życia, czego przyczyną był XIX-wieczny estetyzm i odrzucenie realizmu. Burger dowodzi, że awangarda usiłowała ponownie połączyć sztukę z życiem czy też - by posłużyć się jego heglowsko-marksistowską formułą - podnieść sztukę na poziom życia; tę próbę ponownego scalenia sztuki i życia uważa 21 Burger, Theorie..., wyd. cyt. To, że Burger rezerwuje termin "awangarda" głównie dla tych trzech kierunków, czytelnikowi amerykańskiemu może wydać się idiosynkrazją albo niepotrzebnym zawężeniem, o ile nie uświadomi sobie, że teza ta sytuuje się w obrębie tradycji XX-wiecznej niemieckiej estetyki, od Brechta i Benjamina do Adorna. 475 Nad mapą postmodernizmu on, jak sądzę trafnie, za główny przełom w estetyce końca XIX wieku. Wartość Biirgerowskiego ujęcia dla współczesnych amerykańskich roztrząsań polega na tym, że pozwala nam ono wyodrębnić w modernizmie różne jego fazy i projekty. Nie da się już podtrzymywać stereotypowego utożsamienia awangardy z modernizmem. W przeciwieństwie do awangardy, której intencją było połączenie życia i sztuki, modernizm zawsze był silnie związany z bardziej tradycyjnym wyobrażeniem o autonomiczności dzieła sztuki, z konceptem treści i formy (niezależnie od tego, jak dalece taka treść mogła być obca czy nieaktualna, wieloznaczna czy nieokreślona)22. Istotny dla mojej tezy o latach 60. punkt w rozważaniach Burgera brzmi następująco:

22 obrazoburczy atak historycznej awangardy na instytucje kultury i na tradycyjne sposoby przedstawiania w sztuce zakładał, że istnieje społeczeństwo, w którym wysoka sztuka gra istotną rolę w legitymizowaniu hegemonii, czy też - by rzecz ująć w bardziej neutralnych kategoriach - we wspieraniu kulturalnego establishmentu i jego roszczeń do estetycznej samowiedzy. Osiągnięciem historycznej awangardy było zdemistyfikowanie i podważenie podstaw dyskursu legitymizującego wysoką sztukę w europejskim społeczeństwie. Z kolei rozmaite odmiany XX-wiecznego modernizmu albo podtrzymywały, albo przywracały różne formy wysokiej kultury, a zadanie to zapewnię ułatwiła ostateczna i może nieunikniona klęska historycznej awangardy dążącej do ponownego zjednoczenia życia i sztuki. A jednak twierdziłbym, że to właśnie ten specyficzny radykalizm awan- Różnica między modernizmem a awangardą stanowiła jeden z głównych punktów niezgody między Benjaminem a Adornem pod koniec lat ich dyskusji Burger wiele zawdzięcza. W obliczu skutecznego połączenia estetyki, polityki i codziennego życia w faszystowskich Niemczech Adorno potępiał zamiar awangardy, by łączyć sztukę z życiem i nadal obstawał, w najlepszym modernistycznym stylu, przy autonomii sztuki. Benjamin z kolei, oglądając się na radykalne eksperymenty w Paryżu, Moskwie i Berlinie lat 20., dostrzegł w awangardzie, zwłaszcza w surrealizmie, mesjaniczną obietnicę, co może pomóc wyjaśnić dziwne (i jak sądzę błędne) traktowanie go w Stanach jako krytyka postmodernistycznego avant la lettre. Nad mapą postmodernizmu 477 Andreas Huyssen gardy, skierowany przeciw instytucjonalizacji wysokiej sztuki jako dyskursowi hegemonii oraz jako mechanizmowi znaczeń, będąc źródłem siły i inspiracji stanowił rekomendację dla amerykańskich postmodernistów lat 60. Może po raz pierwszy w kulturze amerykańskiej awangardowa rewolta przeciw tradycji wysokiej sztuki i przeciw temu, co postrzegamy jako hegemonizm, miała sens polityczny. Wysoka sztuka rzeczywiście została zinstytucjonalizowana w powstających muzeach, galeriach, na licznych koncertach, w nagraniach i w broszurowej kulturze lat 50. Sam modernizm wkroczył do głównego nurtu dzięki masowym

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA:

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO JĘZYK POLSKI ROK SZKOLNY 2014/2015 LITERATURA: 1. Omów sposób funkcjonowania motywu wędrówki w literaturze, odwołując się do 2. Odwołując się do wybranych

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA. Plan dydaktyczny

PLASTYKA. Plan dydaktyczny PLASTYKA Plan dydaktyczny Temat lekcji Piękno sztuka i kultura. 1. Architektura czyli sztuka kształtowania przestrzeni. 2. Techniki w malarstwie na przestrzeni wieków. 3. Rysunek, grafika użytkowa, grafika

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec

Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE. Autor: Małgorzata Marzec Jestem częścią kultury PROGRAM NAUCZANIA WIEDZY O KULTURZE W SZKOŁACH PONADGIMNAZJALNYCH Autor: Małgorzata Marzec Podstawa programowa przedmiotu wiedza o kulturze CELE KSZTAŁCENIA - WYMAGANIA OGÓLNE I.

Bardziej szczegółowo

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy

TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy TEMATY Z JĘZYKA POLSKIEGO NA MATURĘ USTNĄ na rok 2010/ 2011 w ZSP im. Orląt Lwowskich w Stopnicy LITERATURA 1. "Żyć życiem innym niż większość". Twoje rozważania o wybranych bohaterach literackich idących

Bardziej szczegółowo

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne

PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne PLASTYKA KLASA 6 wymagania programowe na oceny semestralne i roczne Niedostateczny Dopuszczający Dostateczny Dobry Bardzo dobry Celujący -nie opanował wiedzy o sztuce w zakresie wymaganym na ocenę dopuszczającą.

Bardziej szczegółowo

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim

Centrum Nauki i Biznesu ŻAK w Stargardzie Szczecińskim LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU Z JĘZYKA POLSKIEGO NA EGZAMIN MATURALNY W ROKU 2014 I. LITERATURA 1. Biografia jako klucz do odczytania twórczości pisarza. Przedstaw temat w oparciu o wybrane przykłady.

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

*POSTMODERNIZM Jackson Pollock, No 5 ( 48)

*POSTMODERNIZM Jackson Pollock, No 5 ( 48) *POSTMODERNIZM Jackson Pollock, No 5 ( 48) Pojęcie postmodernizmu już co najmniej 30 lat temu na stałe weszło do słownika; używane jest w odniesieniu do współczesnych przeobrażeń społecznych oraz różnorodnych

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA

LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LISTA TEMATÓW NA EGZAMIN WEWNĘTRZNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKONYM 2014/2015 ZESPÓŁ SZKÓŁ ZAWODOWYCH IM. STANISŁAWA STASZICA LITERATURA 1. Przedstaw motyw kariery w wybranych utworach literackich różnych

Bardziej szczegółowo

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA

MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA MATURA 2010/2011 TEMATY DO EGZAMINU USTNEGO I. LITERATURA 1.Różne obrazy przyrody w literaturze. Omów sposoby ich kreowania w wybranych utworach 2.Metamorfoza bohatera literackiego i jej sens. Omów problem,

Bardziej szczegółowo

Manggha jest miejscem szczególnym dla Rafała Pytla, mało który polski artysta tak bardzo wpisuje się w tradycyjną estetyką japońską, gdzie nacisk położony jest bardziej na sugestię i nieokreśloność niż

Bardziej szczegółowo

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy

Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Szkoła pisania - rozprawka 1. W poniższej rozprawce wskaż wstęp, rozwinięcie i zakończenie. Świat pozbawiony piękna ogrodów byłby uboższy Na bogactwo świata składają się między innymi dziedzictwo kulturowe

Bardziej szczegółowo

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną

Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE KLASA II GRUPA I I PÓŁROCZE Ocena Celujący Bardzo dobry Dobry Dostateczny Dopuszczający Dział Aktywność twórcza - systematycznie rozwija własną przedstawia - potrafi w praktyce zastosować

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują):

2. Wymagania wstępne w zakresie wiedzy, umiejętności oraz kompetencji społecznych (jeśli obowiązują): WYŻSZA SZKOŁA UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH SYLABUS PRZEDMIOTU I. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu: Historia sztuki 2. Rodzaj przedmiotu obowiązkowy. 3. Poziom i kierunek studiów: st. niestacjonarne I

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO W ROKU SZKOLNYM 2014 / 2015 I LITERATURA 1. Przedstaw funkcjonowanie motywów biblijnych i/lub antycznych w literaturze późniejszych epok. 2.

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla grup gimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym.

Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Rozwijanie aktywności twórczej i jej wpływ na wychowanie dziecka w wieku przedszkolnym. Wielu psychologów twierdzi, Ŝe dzieci są twórcze z samej swej natury, a postawa twórcza jest wśród dzieci powszechna.

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 17 Standardy nauczania dla kierunku studiów: malarstwo STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku malarstwo trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016

Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Lista tematów na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego rok szkolny 2015/2016 Nr Literatura 1. Literackie wizje polskiego dworu. Omów temat w oparciu o wybrane utwory. 2. Polska, ale jaka? Przedstaw

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU

KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU 151 KARTA STRATEGICZNA PROGRAMU Nazwa programu: Kulturalny Poznań nr programu: 7 Kontynuacja Planu Rozwoju Miasta Poznania Cele strategiczne: Zwiększenie znaczenia miasta jako ośrodka wiedzy, kultury,

Bardziej szczegółowo

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie

Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie Centrum Kształcenia Ustawicznego w Tarnowie LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI WEWNĘTRZNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO w roku szkolnym 2013 / 2014 I LITERATURA 1. Samotność bohatera romantycznego i człowieka

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014

Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 Tematy na wewnętrzny egzamin maturalny z języka polskiego dla Liceum Profilowanego w Górze Kalwarii w roku szkolnym 2013/2014 I. LITERATURA 1. Motyw śmierci w literaturze średniowiecza i baroku. Omów temat

Bardziej szczegółowo

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA

Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA Lista tematów na wewnętrzny egzamin z języka polskiego w roku szkolnym 2015/2016 w Zespole Szkół Ekonomiczno-Usługowych w Świętochłowicach LITERATURA 1. Konflikt pokoleń jako motyw literatury. Zanalizuj

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie

Efekty kształcenia dla kierunku Nauki o rodzinie Załącznik nr 21 do Uchwały Nr 673 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 6 marca 2015 roku w sprawie zmiany Uchwały Nr 187 Senatu UWM w Olsztynie z dnia 26 marca 2013 roku zmieniającej Uchwałę Nr 916 Senatu UWM

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO

LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO LITERATURA LISTA TEMATÓW NA USTNĄ CZĘŚĆ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO 1. Na wybranych przykładach z różnych epok omów funkcję aluzji jako świadomego umieszczania tekstu w polu tradycji literackiej.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO obowiązująca w roku szkolnym 2012/2013 w II Liceum Ogólnokształcącym w Zamościu

LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO obowiązująca w roku szkolnym 2012/2013 w II Liceum Ogólnokształcącym w Zamościu LISTA TEMATÓW NA USTNY EGZAMIN MATURALNY Z JĘZYKA POLSKIEGO obowiązująca w roku szkolnym 2012/2013 w II Liceum Ogólnokształcącym w Zamościu Nr tematu LITERATURA 1a Od herosa do pantoflarza różnorodne portrety

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY:

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY: Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z przedmiotu PRACOWNIA RYSUNKU I TECHNIK REKLAMY: Podstawowe kryteria oceny osiągnięć ucznia: 1. Opanowanie podstawowego warsztatu plastycznego. 2. Znajomość

Bardziej szczegółowo

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy

Two zen e przestrzen biur. socjologiczny projekt badawczy Two zen e przestrzen biur socjologiczny projekt badawczy Wywiady pogłębione Storytelling OBSERWACJA UCZESTNICZĄCA Motto projektu Zadaniem etnografii, a w każdym razie jednym z zadań, jest dostarczanie,

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla klas ponadgimnazjalnych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania

Plastyka. Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania Plastyka Wymagania edukacyjne--kryteria oceniania ocena celująca - dysponuje wiedzą i umiejętnościami znacznie wykraczającymi poza wymagania edukacyjne sformułowane dla jego poziomu; - sprawnie, świadomie

Bardziej szczegółowo

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE

UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘMIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SIĘ MIĘDZYKULTUROWE źródłó: https://www.youtube.com/watch?v=rjqb21rnyf Uczenie sięna różnych poziomach Uczenie się poznawcze oznacza zdobywanie wiedzy lub przyswajanie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Wiedza o kulturze

Wymagania edukacyjne Wiedza o kulturze Wymagania edukacyjne Wiedza o kulturze Klasy IA, IB, IC, ID Nauczyciel : Agnieszka Puchała WYMAGANIA PODSTAWOWE Uczeń: WYMAGANIA PONADPODSTAWOWE Uczeń: wskazuje różnice między naturą a kulturą formułuje

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY

ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY ZAJĘCIA ARTYSTYCZNE DLA GIMNAZJUM SZKOLNA PRACOWNIA ARTYSTYCZNA -OBLICZA PLASTYKI PLAN WYNIKOWY PODSTAWA PROGRAMOWA- ROZPORZADZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ Z DNIA 23 GRUDNIA 2008R. W SPRAWIE PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014

Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Warsztaty Programu Edukacji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski dla szkół podstawowych na rok szkolny 2013/2014 Działania warsztatowe w CSW są nie tylko pretekstem do poznawania różnych dyscyplin

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE

III. GRUPY PRZEDMIOTÓW I MINIMALNE OBCIĄŻENIA GODZINOWE Załącznik Nr 15 Standardy nauczania dla kierunku studiów: grafika STUDIA MAGISTERSKIE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia magisterskie na kierunku grafika trwają nie mniej niż 5 lat (10 semestrów). Łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Zasady otrzymywania ocen bieżących z plastyki:

Zasady otrzymywania ocen bieżących z plastyki: PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA I WYMAGANIA EDUKACYJNE na poszczególne oceny z plastyki w klasach I gimnazjum w roku szkolnym 2015 / 2016 Program dostosowany jest do podręcznika do plastyki dla gimnazjum:

Bardziej szczegółowo

"Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych

Obrazy, które mnie hipnotyzują - rozmowa z Anną Wypych "Obrazy, które mnie hipnotyzują" - rozmowa z Anną Wypych JUSTYNA NAPIÓRKOWSKA Więcej zdjęć (2) Przedstawiam Państwu młodą malarkę, absolwentkę Akademii Sztuk Pięknych w pracowni profesora Świeszewskiego.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny.

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU. Studia stacjonarne II stopnia. Profil ogólnoakademicki i praktyczny. EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNEK SZTUKA PROJEKTOWANIA KRAJOBRAZU TABELA ODNIESIEŃ Studia stacjonarne II stopnia Profil ogólnoakademicki i praktyczny Obszar sztuki Dziedzina - sztuki plastyczne Dyscyplina -

Bardziej szczegółowo

Lista tematów maturalnych na egzamin ustny z języka polskiego na rok szkolny 2011/2012.

Lista tematów maturalnych na egzamin ustny z języka polskiego na rok szkolny 2011/2012. Lista tematów maturalnych na egzamin ustny z języka polskiego na rok szkolny 2011/2012. I LITERATURA 1. Miłośd i jej różne oblicza. Omów na przykładach dwóch 2. Groteska jako metoda kreowania rzeczywistości.

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

LISTA ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUK PLASTYCZNYCH Stopień: PIERWSZY Lp.

LISTA ZAGADNIEŃ EGZAMINACYJNYCH Z PRZEDMIOTÓW KIERUNKOWYCH EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUK PLASTYCZNYCH Stopień: PIERWSZY Lp. LISTA AGADNIEŃ EGAMINACYJNYCH PREDMIOTÓW KIERUNKOWYCH EDUKACJA ARTYSTYCNA W AKRESIE STUK PLASTYCNYCH Stopień: PIERWSY 1. Przedstaw zasady pracy z modelem (organizacja pracy, komunikacja, kultura bycia,

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Kreatywność w zarządzaniu projektami

Kreatywność w zarządzaniu projektami Anna Nowakowska Kreatywność w zarządzaniu projektami Dane adresowe Symetria Agencja e-biznes i dom mediowy ul. Wyspiańskiego 10/4 60-749 Poznań Kontakt tel.: 061 864 36 55 faks: 061 864 36 55 e-mail: symetria@symetria.pl

Bardziej szczegółowo

M Z A UR U SKI SK E I J HIST

M Z A UR U SKI SK E I J HIST NATROPACH MAZURSKIEJHISTORII I WOJNA ŚWIATOWA W KRAJOBRAZIE POWIATU GIŻYCKIEGO Projekt edukacyjny skierowany do uczniów szkół ponadgimnazjalnych powiatu giżyckiego I WOJNA ŚWIATOWA W KRAJOBRAZIE POWIATU

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

Rektor Politechniki Łódzkiej, Związek Nauczycielstwa Polskiego w PŁ Miejska Galeria Sztuki, Związek Polskich Artystów Plastyków w Łodzi

Rektor Politechniki Łódzkiej, Związek Nauczycielstwa Polskiego w PŁ Miejska Galeria Sztuki, Związek Polskich Artystów Plastyków w Łodzi Rektor Politechniki Łódzkiej, Związek Nauczycielstwa Polskiego w PŁ Miejska Galeria Sztuki, Związek Polskich Artystów Plastyków w Łodzi IZABELLA KLINGER GRAŻYNA MARGIEL MAŁGORZATA STOPCZYŃSKA TRÓJKAT `

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

Związki literatury z innymi dziedzinami sztuki

Związki literatury z innymi dziedzinami sztuki Związki literatury z innymi dziedzinami sztuki Uwagi OKE 1. Inspiracje antyczne w kulturze. Scharakteryzuj je, analizując wybrane dzieła literackie i inne (np. malarskie, rzeźbiarskie, architektoniczne).

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

FOREX - DESK: Rynek zagraniczny (18-08-2006r.)

FOREX - DESK: Rynek zagraniczny (18-08-2006r.) FOREX - DESK: Rynek zagraniczny (18-08-2006r.) Czwartek na rynku walutowym przyniósł pierwsze, poważniejsze umocnienie dolara od kilku dni. Przez większość minionego tygodnia dolar taniał, czemu pomagały

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Tematy warsztatów: ...

Tematy warsztatów: ... Program edukacyjny KARUZELA SZTUKI będzie realizowany przez Stowarzyszenia artystyczne Otwarta Pracownia w Lublinie od lutego do grudnia 2014 w lubelskich szkołach podstawowych w dzielnicach m.in. Hajdów-Zadębie,

Bardziej szczegółowo

Młodzi internauci - od paradygmatu ryzyka do paradygmatu szans. prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu

Młodzi internauci - od paradygmatu ryzyka do paradygmatu szans. prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu Młodzi internauci - od paradygmatu ryzyka do paradygmatu szans prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu Paradygmat ryzyka Właściwie od początku badań internetu (por. Kraut)

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Ekonomicznych im. Stefana Żeromskiego w Legnicy MATURA 2014/2015 Tematy maturalne na egzamin wewnętrzny z języka polskiego

Zespół Szkół Ekonomicznych im. Stefana Żeromskiego w Legnicy MATURA 2014/2015 Tematy maturalne na egzamin wewnętrzny z języka polskiego Zespół Szkół Ekonomicznych im. Stefana Żeromskiego w Legnicy MATURA 2014/2015 Tematy maturalne na egzamin wewnętrzny z języka polskiego LITERATURA 1. Przenikanie się obrzędów pogańskich i chrześcijańskich

Bardziej szczegółowo

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W SESJI WIOSENNEJ 2013/2014 LITERATURA

LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W SESJI WIOSENNEJ 2013/2014 LITERATURA Zespół Szkół Ogólnokształcących Nr 11 Ul. Górnych Wałów 29 44-100 Gliwice LISTA TEMATÓW DO CZĘŚCI USTNEJ EGZAMINU MATURALNEGO Z JĘZYKA POLSKIEGO W SESJI WIOSENNEJ 2013/2014 LITERATURA 1. Krytyka wad ludzkich

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Ucieleśnione poznanie

Ucieleśnione poznanie dr Mateusz Hohol Ucieleśnione poznanie zajęcia 7-8: Radykalny enaktywizm Ciało w mózgu Slinky (Andy Clark) Sprężynka Slinky przejawia zachowanie, wyglądające na inteligentne, pomimo tego, że nie posiada

Bardziej szczegółowo

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym 323 9fC Konstanty Adam Wojtaszczyk Partie polityczne w państwie demokratycznym Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998 Spis treści I. Wokół pojęcia partia polityczna" 7 1. W poszukiwaniu nazwy

Bardziej szczegółowo

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014

Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Propozycje tematów na ustny egzamin maturalny z języka polskiego w Technikum nr 4 im. Marii Skłodowskiej Curie w Bytomiu w roku szkolnym 2013/2014 Literatura 1. Literackie portrety ludzi szczęśliwych.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Program kulturoznawstwa, studia I stopnia WNH UKSW w roku akademickim 2014/2015. Konwers./ćwicz./ semestr. Forma zaliczenia.

Program kulturoznawstwa, studia I stopnia WNH UKSW w roku akademickim 2014/2015. Konwers./ćwicz./ semestr. Forma zaliczenia. Program kulturoznawstwa, studia I stopnia WNH UKSW w roku akademickim 014/015 I ROK Lp Przedmiot Wykłady /semestr Konwers./ćwicz./ semestr Forma zaliczenia punkty uwagi 1. Warsztat kulturoznawcy 0 (1)

Bardziej szczegółowo

wiosennej roku szkolnego 2011/2012 Literatura

wiosennej roku szkolnego 2011/2012 Literatura Tematy ustnych prezentacji maturalnych z języka polskiego w sesji wiosennej roku szkolnego 2011/2012 Literatura 1. Antyczne inspiracje w literaturze współczesnej. Przedstaw temat, analizując wybrane utwory

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

W J O E J WÓ W D Ó ZK Z I I K ON O KURS

W J O E J WÓ W D Ó ZK Z I I K ON O KURS WOJEWÓDZKI KONKURS Z PLASTYKI cz. I STOPIEŃ WOJEWÓDZKI GIMNAZJUM Uczestnik eliminacji rozpoznaje dzieła prezentowane na slajdach, prawidłowe odpowiedzi umieszcza w przygotowanym teście. Czas 45 minut ZADANIE

Bardziej szczegółowo

Zakładane efekty kształcenia dla kierunku

Zakładane efekty kształcenia dla kierunku Zakładane efekty kształcenia dla kierunku Jednostka prowadząca kierunek studiów Nazwa kierunku studiów Specjalności Obszar kształcenia Profil kształcenia Poziom kształcenia Forma kształcenia Tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Część I Próba bilansu i nowego otwarcia

Część I Próba bilansu i nowego otwarcia Podziękowania od Autorów ZBIGNIEW KWIECIŃSKI Przedmowa: dyskurs konieczny, O wzajemnych kontaktach O zamyśle książki O nas samych Część I Próba bilansu i nowego otwarcia O stanie i problemach recepcji

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność

Konserwacja i kreacja architektury. Jan Tajchman i jego działalność Konserwacja i kreacja architektury Jan Tajchman i jego działalność Justyna Brodzka Błażej Ciarkowski KONSERWACJA I KREACJA ARCHITEKTURY Jan Tajchman i jego działalność Wydawnictwo Tako Toruń 2014 Publikacja

Bardziej szczegółowo

Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI. Warszawa 1998

Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI. Warszawa 1998 A- Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI Warszawa 1998 SPIS TREŚCI Przedmowa 12 Od autora 13 Rozdział I. Czy i jak można zdynamizować rozwój Europy 18 1. Główne przejawy słabości

Bardziej szczegółowo

Kulturoznawstwo i wiedza o mediach Studia stacjonarne I stopnia

Kulturoznawstwo i wiedza o mediach Studia stacjonarne I stopnia Semestr 1. PLAN STUDIÓ UKŁADZIE SEMESTRALNYM Kulturoznawstwo i wiedza o mediach Studia stacjonarne I stopnia E/- Podstawy teorii kultury 46 E 4 stęp do antropologii kultury 20 20 oc. 2 Elementy historii

Bardziej szczegółowo

Poważny krok w kierunku normalności

Poważny krok w kierunku normalności Poważny krok w kierunku normalności Dwadzieścia lat po podpisaniu polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy : wyniki raportu Instytutu Allensbach na temat relacji polskoniemieckich

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI 4-6. Warunkiem pozytywnej oceny jest regularna obecność ucznia na lekcji lub obecność nieregularna

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI 4-6. Warunkiem pozytywnej oceny jest regularna obecność ucznia na lekcji lub obecność nieregularna WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z PLASTYKI 4-6 Warunkiem pozytywnej oceny jest regularna obecność ucznia na lekcji lub obecność nieregularna usprawiedliwiona. NA OCENĘ Z PLASTYKI WPŁYWA: aktywne uczestniczenie

Bardziej szczegółowo

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI

TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI TWIERDZENIE TALESA W PRZESTRZENI PRACA BADAWCZA autor Agnieszka Duszeńko Uniwersytet Wrocławski Wydział Matematyki i Informatyki 2005 Na płaszczyźnie: Najpopularniejsza, powszechnie znana wersja twierdzenia

Bardziej szczegółowo

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA

II. EFEKTY KSZTAŁCENIA II. EFEKTY KSZTAŁCENIA Objaśnienie oznaczeń w symbolach: K kierunkowe efekty kształcenia A - obszar kształcenia w zakresie sztuki 1 studia I stopnia 2 studia II stopnia Użyte symbole: W kategoria wiedzy

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo