UCZENIE SI MI DZYKULTUROWE

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UCZENIE SI MI DZYKULTUROWE"

Transkrypt

1 Pochette 100% UCZENIE SI MI DZYKULTUROWE PAKIET SZKOLENIOWY NR 4 PAKIET SZKOLENIOWY UCZENIE SI MI DZYKULTUROWE W ROKU 1998 RADA EUROPY I KOMISJA EUROPEJSKA POSTANOWI Y PODJÑå WSPÓLNE DZIA ANIA W DZIEDZINIE SZKOLENIA EUROPEJSKICH PRACOWNIKÓW M ODZIE OWYCH I W ZWIÑZKU Z TYM WYSTÑPI Y Z INICJATYWÑ PODPISANIA POROZUMIENIA PARTNERSKIEGO. CELEM TEGO POROZUMIENIA, OKREÂLONYM W SZEREGU UMÓW, JEST PROMOWANIE POSTAWY AKTYWNEGO OBYWATELA EUROPY ORAZ IDEI SPO ECZE STWA OBYWATELSKIEGO POPRZEZ STYMULO- WANIE SZKOLE DLA LIDERÓW M ODZIE OWYCH I PRACOWNIKÓW M ODZIE- OWYCH W WYMIARZE EUROPEJSKIM. WSPÓ PRACA TYCH DWÓCH INSTYTUCJI OBEJMUJE SZEROKIE SPEKTRUM DZIA A I PUBLIKACJI ORAZ OPRACOWYWANIE NARZ DZI WSPIERAJÑCYCH DALSZÑ WSPÓ PRAC W RAMACH SIECI. PROGRAM PARTNERSTWA OPIERA SI NA TRZECH G ÓWNYCH KOMPONENTACH, KTÓRYMI SÑ: OFERTA SZKOLENIOWA (D UGOTERMINOWE SZKOLENIE SZKOLENIOWCÓW/TRENERÓW I SZKOLENIE W ZAKRESIE PROBLEMATYKI OBY- WATELSTWA EUROPEJSKIEGO), PUBLIKACJE (MATERIA Y SZKOLENIOWE I CZASOPISMO ZARÓWNO W WERSJI DRUKOWANEJ, JAK I ELEKTRONICZNEJ) ORAZ NARZ DZIA S U ÑCE WSPÓ PRACY W RAMACH SIECI (ZESPÓ SZKO- LENIOWCÓW I MO LIWOÂCI WYMIANY). OSTATECZNYM CELEM JEST PODNIE- SIENIE POZIOMU SZKOLENIA PRACOWNIKÓW M ODZIE OWYCH NA SZCZEBLU EUROPEJSKIM I OKREÂLENIE JAKOÂCIOWYCH KRYTERIÓW DLA TAKICH SZKOLE. Publikacja zosta a sfinansowana ze Êrodków Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu w ramach Programu M ODZIE UCZENIE SIĘ MIĘDZYKULTUROWE UCZENIE SI MI DZYKULTUROWE PAKIET SZKOLENIOWY NR 4 Publikacja zosta a sfinansowana ze Êrodków Wspólnoty Europejskiej w ramach Programu M ODZIE FUNDACJA ROZWOJU SYSTEMU EDUKACJI Narodowa Agencja Programu M ODZIE ul. Mokotowska Warszawa tel ; fax: ; UCZENIE SIĘ MIĘDZYKULTUROWE Komisja Europejska Rada Europy PAKIET SZKOLENIOWY NR 4 PARTNERSTWO RADA EUROPY I KOMISJA EUROPEJSKA SZKOLENIE M ODZIE

2 mi dzykulturowe Pakiet szkoleniowy

3 Witajcie w serii Pakietów Szkoleniowych T-Kit Niektórzy z Was zastanawiajà si zapewne, co oznacza angielski termin T-kit. Na to pytanie mo emy udzieliç co najmniej dwóch odpowiedzi. Pierwsza z nich jest prosta T-kit to skrót angielskiego wyra enia Training Kit (pakiet szkoleniowy). Druga odpowiedê wià e si z brzmieniem wyra enia t-kit. Wymawianie po angielsku s owo ticket (bilet), którego potrzebujemy, gdy wybieramy si w podró. I w aênie dlatego postaç przedstawiona na ok adce zwana Sniffy trzyma w r ku bilet na pociàg. Wybieraja si bowiem w podró, by odkryç nowe idee. Wyobra- amy sobie, e niniejszy pakiet jest narz dziem, którego ka dy z nas mo e u ywaç w swojej pracy. A dok adnie pakiet ten adresujemy do pracowników m odzie owych i szkoleniowców, oferujàc im teoretyczne i praktyczne narz dzia do pracy z m odzie à i szkolenia jej. Seria pakietów szkoleniowych T-Kit jest efektem trwajàcej rok wspólnej pracy osób z ró nych Êrodowisk kulturowych, zawodowych i organizacyjnych. Szkoleniowcy m odzie owi, liderzy m odzie owi z organizacji pozarzàdowych oraz autorzy zawodowo zajmujàcy si pisaniem tekstów wspó pracowali ze sobà, aby stworzyç publikacje na wysokim poziomie, które odpowiada yby potrzebom odbiorców, a równoczeênie uwzgl dnia yby ró ne uj cia do ka dego tematu w ca ej Europie. Niniejszy pakiet jest cz Êcià serii czterech tytu ów opublikowanych po raz pierwszy w roku Po nich w kolejnych latach uka à si nast pne pozycje. Pakiet jest jednà z publikacji Programu Partnerstwa na rzecz Szkolenia Pracowników M odzie owych (Partnership Programme on Youth Worker Training), prowadzonego przez Komisj Europejskà i Rad Europy. Oprócz pakietów szkoleniowych efektem partnerskiej wspó pracy tych dwóch instytucji sà kursy szkoleniowe, czasopismo Kojot ( Coyote ) i dynamiczna witryna internetowa. Wi cej informacji o efektach partnerskiej wspó pracy (nowe publikacje, og oszenia o kursach szkoleniowych itp.) oraz pakiety szkoleniowe w wersji elektronicznej mo na znaleêç w witrynie Programu Partnerstwa pod nast pujàcym adresem: Publikacje Rady Europy F Strasburg Cedex Rada Europy i Komisja Europejska, listopad 2000 Przedruk materia u z niniejszej publikacji jest dozwolony wy àcznie na zasadach niekomercyjnych i w celach edukacyjnych pod warunkiem podania êród a. Niniejszy dokument nie w pe ni wyra a oficjalne stanowisko Komisji Europejskiej lub Rady Europy, ich paƒstw cz onkowskich czy organizacji wspó pracujàcych z tymi instytucjami. The Polish translation of the original T-Kit was founded and made by the Polish National Agency in 2002 with the permission of the Partnership Programme. The Polish National Agency assumes responsibility for the accuracy of the translation. Publikacja zasta a sfinansowana w roku 2002 ze Êrodków Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu Komisji Europejskiej w ramach Programu M ODZIE. Przek ad za zgodà Programu Partnerstwo. Narodowa Agencja Programu M ODZIE ponosi pe nà odpowiedzialnoêç polskiej wersji j zykowej z tekstem oryginalnym.

4 Koordynacja serii T-kit : Silvio Martinelli Redaktorzy niniejszego pakietu: Silvio Martinelli, Mark Taylor Autorzy niniejszego pakietu: (zob. równie ostatnià stron ) Arne Gillert Mohamed Haji-Kella Maria de Jesus Cascão Guedes Alexandra Raykova Claudia Schachinger Mark Taylor Komitet redakcyjny Bernard Abrignani Institut National de la Jeunesse et de l Education Populaire Elisabeth Hardt European Federation for Intercultural Learning Esther Hookway Lingua Franca Carol-Ann Morris European Youth Forum Heather Roy World Association of Girl Guides and Girl Scouts Sekretariat Sabine Van Migem (pomoc administracyjna) Genevieve Woods (Bibliotekarz) Ok adka i postaç Sniffy ego The Big Family Specjalne podzi kowania nale à si równie : Patrickowi Penninckx za koordynacj prac zwiàzanych z wydaniem serii T-kit, sta e wsparcie oraz zapewnienie powiàzaƒ z innymi projektami Umowy Partnerskiej; Anne Cosgrove i Lenie Kalibataite za wk ad w pierwszà faz projektu; wszystkim wydawcom i autorom, którzy wyrazili zgod na przedruk swych materia ów obj tych prawami autorskimi; wszystkim tym osobom choç wymienionym na koƒcu, ale równie wa nym które w ró nym charakterze, w ró nych momentach i w ró ny sposób przyczyni y si do tego, e ca e to przedsi wzi cie okaza o si mo liwe! Rada Europy DG IV Dyrektoriat M odzie y i Sportu Europejskie Centrum M odzie y w Strasburgu 30 Rue Pierre de Coubertin F Strasburg, Francja Tel: Faks: Europejskie Centrum M odzie y w Budapeszcie Zivatar ucta 1-3 H-1024 Budapeszt, W gry Tel: Faks: Komisja Europejska DG Edukacja i Kultura Wydzia D5: Polityka m odzie owa i Program M odzie Rue de la Loi, 200 B-1049 Bruksela, Belgia Tel: Faks:

5 SPIS TREÂCI Wprowadzenie Uczenie si mi dzykulturowe a wartoêci wyst pujàce w Europie Czym jest Europa i dokàd zmierza Europa: koncepcja ró norodnoêci Kilka s ów o historii i wartoêciach instytucji europejskich Wyzwania dla Europy Nowe punkty wyjêcia M odzie i uczenie si mi dzykulturowe wyzwania Koncepcje uczenia si mi dzykulturowego Wprowadzenie Uczenie si Czym jest kultura? I co w zwiàzku z tym oznacza termin mi dzykulturowy? Poglàdy na kultur Model kultury jako góry lodowej Model wymiarów kultury Geerta Hofstede a Behawioralne komponenty kultury Edwarda T. i Mildred Reed Hallów Jacques Demorgon i Markus Molz o kulturze Uczenie si mi dzykulturowe Podsumowanie Edukacja mi dzykulturowa Ramy edukacyjne uczenia si mi dzykulturowego Rozwa ania ogólne Wybór, opracowywanie i adaptacja metod Metody Rozgrzewki Wprowadzenie Czy widzisz to, co ja? Czy ja widz to, co Ty? GRRR PHUT BUM sekund = 1 minuta czy te nie? Cebula ró norodnoêci åwiczenia indywidualne Wprowadzenie Moja droga do drugiego cz owieka Moje w asne lustro Twarzà w twarz z to samoêcià Dyskusja, argumentacja, konfrontacja Moje stanowisko... 51

6 4.3.2 Czy mo na handlowaç wartoêciami? Abigale Gry symulacyjne Kilka uwag praktycznych Limit Pytajmy, okazujàc zrozumienie i szacunek Derdianie Odgrywanie ról Odgrywanie ról jako metoda Zgadnij, kto przyjdzie na kolacj Stosunki mi dzy organizacjami mniejszoêciowymi Rozwiàzywanie problemów Problem dziewi ciu kropek åwiczenie z jajkiem Kto ma baterie? Badania i prezentacje Laboratorium kulturowe Ocena Uwagi ogólne Drzewo komunikacji Ekspresowy skok Inne rozmaite çwiczenia Wprowadzenie Âwiatowa sieç Zeznania mi dzykulturowe Wielka gra o w adz Euro-Kolej a la carte Warsztaty Przygotowania do wymiany MniejszoÊç i wi kszoêç Rozwiàzywanie konfliktów mi dzykulturowych Jak zainteresowaç ludzi uczeniem si interkulturowym Za àcznik 1: Proponowany glosariusz terminów Za àcznik 2: Ocena pakietu szkoleniowego Uczenie si mi dzykulturowe.99 Za àcznik 3: Bibliografia Za àcznik 4: Dalsze kroki

7

8 Wprowadzenie Uczenie si Publikowanie jakiegokolwiek materia u o uczeniu si mi dzykulturowym jest zawsze niezwykle trudnym zadaniem i prace nad prezentowanym pakietem szkoleniowym nie by y wyjàtkiem od tej regu y. Mo liwoêç pracy nad tà tematykà ucieszy a wszystkich autorów (zob.: notki biograficzne na ostatnich stronach), poniewa nasza wspó praca stanowi a sama w sobie proces mi dzykulturowy. StaraliÊmy si po àczyç nasze ró norodne doêwiadczenia i koncepcje w taki sposób, by opracowaç pakiet szkoleniowy, który pomo e Wam samodzielnie wyciàgnàç wnioski dotyczàce teorii i praktyki uczenia si mi dzykulturowego podczas pracy z m odzie à i szkolenia m odzie y. W czasie naszego pierwszego spotkania w czerwcu 1999 r. zdo aliêmy okreêliç treêç publikacji i rozdzieliç obowiàzki zwiàzane z pisaniem poszczególnych rozdzia ów. Po wymianie opinii i rozmowach o pierwszych wersjach tekstu, dalsze uwagi przekazywaliêmy pocztà elektronicznà, a nast pnie omawialiêmy poprawki podczas naszego drugiego spotkania w grudniu tego samego roku. Ka dy rozdzia opatrzono nazwiskiem/nazwiskami autora/autorów, ale w ka dym z nich wykorzystano konstruktywne, krytyczne uwagi wszystkich osób uczestniczàcych w projekcie, tak e z cz onków komitetu redakcyjnego odpowiadajàcego za ca à seri pakietów szkoleniowych T-kit. Nale y zwróciç uwag na kilka spraw. DoÊç wczeênie uêwiadomiliêmy sobie, e w tego rodzaju publikacji mo na jedynie dokonaç wyboru tematów spoêród wielu mo liwych. Ustalenie najwa niejszych zagadnieƒ, które powinny byç uwzgl dnione w tej publikacji by o trudnym zadaniem i wymaga o wielu wyjaênieƒ i dyskusji. Tak wi c, w przestawianym pakiecie znajdziecie: omówienie, z kilku punktów widzenia procesu kontekstu i znaczenia uczenia si mi dzykulturowego, streszczenie kilku teorii, które pomagajà zrozumieç podstawy procesu uczenia si mi dzykulturowego, wskazówki, które pomogà opracowaç metodologi uczenia si mi dzykulturowego, wybór ró nych rodzajów stosownych metod, modelowe propozycje prowadzenia warsztatów tematycznych, propozycje dotyczàce zbierania dalszych informacji i materia ów, formularz oceny (poniewa Wasze opinie b dà niezwykle wa ne w pracach nad kolejnymi edycjami). Pod wieloma wzgl dami niniejszy pakiet szkoleniowy mo na traktowaç jako materia towarzyszàcy publikacjom wydawanym w ramach kampanii wszyscy ró ni wszyscy równi, a zw aszcza Pakietu Edukacyjnego (Education Pack) i Domina (Domino). Obydwie te publikacje sà bezp atnie dost pne w formie drukowanej oraz w internetowej witrynie Europejskiej Komisji przeciw Rasizmowi i Nietolerancji. Mamy nadziej, e w niniejszym pakiecie znajdziecie inspirujàce koncepcje i przydatne w Waszej pracy metody. Nie znajdziecie tu natomiast ICL powszechnie przyj tego w j zyku angielskim skrótu wyra enia intercultural learning uznaliêmy, e u ywanie tego skrótu utrudnia jedynie zrozumienie treêci. Oczekujemy na Wasze opinie o niniejszym pakiecie szkoleniowym. Arne Gillert, Mohamed Haji-Kella, Maria de Jesus Cascao Guedes, Alexandra Raykova, Claudia Schachinger, Mark Taylor. 7

9

10 1. Uczenie si mi dzykulturowe a wartoêci wyst pujàce w Europie Uczenie si Czym jest Europa i dokàd zmierza Europa: koncepcja ró norodnoêci Europa zawsze odgrywa a istotnà rol w Êwiatowej gospodarce, polityce i historii. Obecnie Europa to nie tylko termin z dziedziny geografii czy polityki. To tak e szereg koncepcji, których autorami mogà byç nie tylko ró ne instytucje europejskie, ale tak e mieszkaniec jej i reszty Êwiata. Wspomniane koncepcje interpretuje si w bardzo ró ny sposób, ale zawsze ich trzon stanowi za o enie, e Europa jest naszym wspólnym domem. Europa by a zawsze motorem post pu cywilizacyjnego, ale tak e kolebkà rewolucji, a niestety równie i miejscem, gdzie toczy y si wojny Êwiatowe. DziÊ ten tak zwany stary kontynent ma zupe nie nowe oblicze, a to nowe oblicze kszta tuje coraz wi ksza i stale zmieniajàca si ró norodnoêç. Ró norodnoêç, która ma swoje korzenie w historii, a jednym z jej elementów jest kolonializm. Od czasów Êredniowiecza do niedawna, wiele krajów europejskich (Wielka Brytania, Portugalia, Hiszpania, Francja i inne) posiada o kolonie na ró nych kontynentach. W drugiej po owie lat 50. i w latach 60. migrujàcych pracowników z tych kolonii zaproszono do krajów europejskich. Obecnie wielu ludzi przenosi si z jednego kontynentu na drugi cz Êç z nich to turyêci, ale znacznie wi cej jest tych, którzy podró ujà wbrew swej woli, bo zmuszajà do tego zbyt trudne warunki ycia we w asnych krajach. DziÊ normalnà rzeczà jest to, e imigranci z Afryki Pó nocnej mieszkajà obok Francuzów, Hindusów, Anglików itp. JeÊli do tej grupy sàsiadów dodamy jeszcze Chiƒczyków, Romów, czarnoskórych imigrantów i uchodêców z krajów ba kaƒskich obraz b dzie ju niemal kompletny. Dzi ki tej ró norodnoêci Europa by a przez stulecia blisko zwiàzana z innymi kontynentami. JeÊli dzisiaj myêlimy o Europie, nie mo emy pominàç tego bogactwa, którego êród em jest odmiennoêç wspó istniejàcych obok siebie ludzi i kultur. Ponad dziesi ç lat temu zakoƒczy a si zimna wojna, a Europy Wschodniej i Europy Zachodniej nie oddziela ju w swym dawnym kszta cie elazna kurtyna. Jednak ludzie nadal niewiele wiedzà o sobie nawzajem, o sàsiadach mieszkajàcych w budynku czy mieszkaniu obok, o kolegach i kole ankach w pracy czy o osobie siedzàcej w kawiarni przy sàsiednim stoliku. JeÊli mamy mieç przed sobà wspólnà przysz oêç, musimy wiele si o sobie nauczyç pracowaç nad swymi uprzedzeniami i wyobra eniami. Normalnym zachowaniem ka dego cz owieka jest obrona w asnej kultury i wartoêci grupy, do której nale y dlatego w aênie tak atwo jest przypinaç etykietki innym. Jednak dzisiejsza rzeczywistoêç wskazuje nam wszystkim wyraênie, e niezale nie od tego, czy akceptujemy odmiennoêç (odmienne kultury) innych ludzi wokó nas, powinniêmy znaleêç sposób pozwalajàcy nam wspó istnieç w jednym spo eczeƒstwie. Inaczej staniemy przed dylematem: Byç albo nie byç Patrzàc wstecz na histori Europy, mo emy zobaczyç wyraênie, e nigdy nie by o atwo doprowadziç do akceptacji tych ró nic i pokojowego wspó istnienia. Interesy i polityka dzielà ludzi wed ug pochodzenia etnicznego, wyznania religijnego i innych podobnych kryteriów. Te podzia y umo liwiajà prowokowanie konfliktów i rozdzielanie w adzy politycznej, spo ecznej i terytoriów. Takie w aênie pod o e mia a I i II wojna Êwiatowa, tzw. zimna wojna, ciàg e konflikty w Europie (w Irlandii, Hiszpanii, na Cyprze...) i niedawne konflikty na Ba kanach i Kaukazie. W roku 1947 przywódca Wielkiej Brytanii z okresu wojny, Winston Churchill, zapyta podczas wiecu politycznego Czym jest dziê Europa?, a nast pnie odpowiedzia : Kupà gruzów, kostnicà, wyl garnià zarazy i nienawiêci. Jego wizja, choç niewygodna, nie by a przerysowana. Po II wojnie Êwiatowej Europa by a rzeczywiêcie doszcz tnie zniszczona. Ale czy wyciàgn liêmy wnioski z historii? Dlaczego wizja kontynentu, jakà mia Churchill, jest dziê w niektórych cz Êciach Europy nadal aktualna? W tych wojnach zgin y miliony ludzi. Wielu nadal doznaje cierpieƒ i yje w warunkach, które nie ró nià si znacznie od warunków panujàcych po II wojnie Êwiatowej. Inni obawiajà si powrotu do swych domów, poniewa mogà tam zostaç zabici. Problem nabiera globalnego wymiaru, jeêli ludzie nie wyciàgajà Autor: Alexandra Raykova 9

11 1 Uczenie si wniosków ze swych tragicznych doêwiadczeƒ. JeÊli stosujà te same powodujàce cierpienie metody. A pos ugujà si cz sto innymi tych, którzy sami nie sà nawet stronà konfliktu. W takich sytuacjach, obywatel Europy wierzy i ma nadziej, e instytucje mi dzynarodowe mogà reagowaç natychmiast i rozwiàzywaç wszystkie problemy. Jednak wi kszoêç obywateli europejskich nie odró nia Rady Europy od Unii Europejskiej, a wêród tych, którzy odró niajà ró ne instytucje, niewielu zna histori, polityk i wartoêci, którymi kierujà si te instytucje. Na rzecz pokoju w Europie dzia a Rada Europy, Organizacja Bezpieczeƒstwa i Wspó pracy w Europie oraz Unia Europejska. Warto przyjrzeç si historii i wartoêciom tych instytucji, a tak e poznaç ich mo liwoêci i ograniczenia, Dzi ki temu atwiej b dzie dostrzec, jak mo na lepiej wykorzystywaç doêwiadczenia i narz dzia, które te instytucje opracowa y wspieraç ró ne organizacje i instytucje krajowe i lokalne. Ludzie nie sà cz sto Êwiadomi tego, e sami majà, znacznie wi ksze ni sàdzà, mo liwoêci rozwiàzywania swoich problemów. Bardzo cz sto, podejmujàc konkretne dzia ania, sà te w stanie znacznie skuteczniej pomóc spo ecznoêci, w której yjà. Szczególnà rol odgrywajà tu organizacje pozarzàdowe i ludzie m odzi Kilka s ów o historii i wartoêciach instytucji europejskich 5 maja 1949 r. w St. James Palace w Londynie statut Rady Europy podpisa o dziesi ç krajów: Belgia, Dania, Francja, Holandia, Irlandia, Luksemburg, Norwegia, Szwecja, W ochy i Zjednoczone Królestwo. W czerwcu 2000 r. do Rady Europy nale a o ju 41 paƒstw. Celem tej instytucji jest obrona praw cz owieka, demokracji i rzàdów prawa, propagowanie wiedzy o to samoêci i ró norodnoêci kulturowej Europy oraz piel gnowanie tej to samoêci i ró norodnoêci, poszukiwanie rozwiàzaƒ problemów, przed jakimi staje spo eczeƒstwo europejskie oraz dzia anie na rzecz umacniania stabilnej demokracji w Europie poprzez wsparcie polityczne, legislacyjne i konstytucyjne. Fakt, e Rada Europy prowadzi swà dzia alnoêç na ca ym kontynencie, Êwiadczy o tym, jak szeroka i ró norodna jest Europa i jak istotnà rol politycznà odgrywa ta instytucja. W roku 1950 Robert Schuman, minister spraw zagranicznych Francji, przedstawi program Jeana Monneta, którego celem by o zjednoczenie europejskiego przemys u w glowego i stalowego. Ju nie czas na puste s owa, stwierdzono w Planie Schumana. JeÊli pokój ma rzeczywiêcie mieç szans powodzenia, najpierw musi powstaç Europa. W nast pnym roku do Europejskiej Wspólnoty W gla i Stali (EWWiS) przystàpi o szeêç krajów: Belgia, Francja, Holandia, Luksemburg, Niemcy i W ochy. Oczekiwano, e przywództwo obejmie Wielka Brytania, powstrzyma- o jà jednak to, e przystàpienie do EWWiS pociàga o za sobà ograniczenie suwerennoêci. W 1955 r. przedstawiciele szeêciu paƒstw cz onkowskich EWWiS spotkali si na Sycylii, aby przedyskutowaç koncepcj szerszej unii gospodarczej. W wyniku tych dyskusji w 1957 r. powsta a Europejska Wspólnota Gospodarcza, okreêlana powszechnie jako Wspólny Rynek, co zatwierdzono formalnie podpisaniem Traktatu Rzymskiego. Jednak w zamyêle za o ycieli Monneta, Spaaka, Schumana i innych Unia Europejska w dalszej perspektywie nios a za sobà równie obietnic unii politycznej. W czerwcu 2000 r. do UE nale a o 15 paƒstw cz onkowskich, 5 krajów negocjowa o cz onkostwo, a kolejne 6 krajów zaproszono do negocjacji o cz onkostwie. Organizacja Bezpieczeƒstwa i Wspó pracy w Europie (OBWE) jest paneuropejskà organizacjà ds. bezpieczeƒstwa, której 55 paƒstw cz onkowskich zajmuje obszar rozciàgajàcy si od Vancouver do W adywostoku. Przewidziana w rozdziale VIII Karty Narodów Zjednoczonych jako rozwiàzanie regionalne, OBWE mia a w swym regionie stanowiç podstawowe narz dzie s u àcy wczesnemu ostrzeganiu, zapobieganiu konfliktom, zarzàdzaniu kryzysami i przywracaniu normalnego ycia po konfliktach w Europie. OBWE powsta a w 1975 r. pod nazwà Konferencji Bezpieczeƒstwa i Rozwoju w Europie (KBRE) jako forum wielostronnego dialogu i negocjacji mi dzy Wschodem i Zachodem. Podczas szczytu w Pary u w 1990 r. wytyczono nowy kurs dla KBRE. W Karcie Paryskiej dla nowej Europy 10

12 1 Uczenie si wezwano KBRE do wspó uczestnictwa w procesie zarzàdzania historycznymi zmianami w Europie i odpowiadania na nowe wyzwania okresu, który rozpoczà po zakoƒczeniu zimnej wojny. Podczas szczytu w Budapeszcie w 1994 r. uznano, e dzia alnoêç KBRE wykracza poza granice konferencji i zmieniono jej nazw na OBWE. Obecnie OBWE odgrywa wiodàcà rol w dzia aniach na rzecz bezpieczeƒstwa. Ten cel realizuje z innymi organizacjami mi dzynarodowymi i regionalnymi oraz utrzymujàc bliskie kontakty z wieloma organizacjami pozarzàdowymi Wyzwania dla Europy Obecnie przed Europà stoi zadanie przebudowy gospodarczej, politycznej i geograficznej. Najwi kszym wyzwaniem jest jednak utrzymanie pokoju i propagowanie stabilnoêci w Europie. W obliczu wyzwaƒ stajà równie systemy polityczne trzeba opracowaç Êrednio- i d ugofalowe strategie dla realizacji tych celów oraz optymalnà metod pozwalajàcà ró nym instytucjom wspó pracowaç ze sobà przy wdra aniu swych koncepcji z myêlà o stworzeniu Europy, w której panuje pokój. I w koƒcu, choç to nie najmniej istotne, Europa musi wyznaczyç sobie nowà rol w Êwiecie jako konstruktywny i odpowiedzialny uczestnik Êwiatowej polityki i gospodarki, który jest wyczulony na ogólnoêwiatowe potrzeby i broni pewnych wartoêci dla dobra wszystkich ludzi na Êwiecie. Nale y pami taç, e ró ne instytucje wprowadzi- y ró norodne narz dzia s u àce realizacji takich celów; wêród nich wymieniç mo na Europejskà konwencj praw cz owieka, ró ne konwencje ramowe, programy integracyjne, Êrodki wspierajàce budow wspólnego rynku itp. Dzia alnoêç instytucji europejskich opiera si na wartoêciach, które odgrywajà istotnà rol w tworzeniu Europy pokoju, zmniejszaniu przepaêci mi dzy Wschodem i Zachodem, promowaniu uczestnictwa grup mniejszoêciowych w tych procesach i wspomaganiu budowy mi dzykulturowego spo eczeƒstwa. Wszyscy ludzie powinni w pe ni i na równych prawach uczestniczyç w budowie Europy. Jest to nie tylko istotne dla polityki europejskiej. Chodzi równie o stworzenie, w wymiarze na szczeblu krajowym i lokalnym, konkretnych realiów, w których ludzie mogliby uczyç si wspólnie yç. W niniejszej publikacji przeanalizujemy zwiàzki mi dzy uczeniem si mi dzykulturowym a respektowaniem praw cz owieka, poszanowaniem praw mniejszoêci, solidarnoêcià, równo- Êcià szans, uczestnictwem i demokracjà. Te wartoêci le à u pod o a nie tylko idei uczenia si mi dzykulturowego, ale deklarujà je tak e instytucje europejskie. Sà one podstawà wspó pracy i integracji europejskiej. Jak sprawiç, by te wartoêci sta y si tak e wartoêciami obywateli europejskich? 11

13 1 Uczenie si Autor: Claudia Schachinger 1.2. Nowe punkty wyjêcia W tej pe nej wyzwaƒ sytuacji nowe zjawiska i zachodzàce zmiany okreêlajà aktualne realia kulturowo zró nicowanej i stale zwiàzanej z pozosta ymi kontynentami. Europy, która jest tak Wydaje si, e te zjawiska i zmiany wymagajà perspektywy mi dzykulturowej, szczególnie w kontekêcie post pujàcej globalizacji. Sà to nowe punkty wyjêcia, same w sobie stanowiàce wyzwanie. Mogà one te staç si niezb dnymi katalizatorami dialogu kulturowego zarówno w obr bie Europy jak i z innymi cz Êciami Êwiata. Jedna Europa: integracja ró norodnoêci? Po upadku elaznej kurtyny kraje europejskie ponownie zbli ajà si do siebie. Polityczne, religijne i gospodarcze podzia y wywo ywa y w przesz oêci ró ne, czasem sprzeczne, wydarzenia, zw aszcza w stosunkach mi dzy Wschodem a Zachodem. Omawianie tych doêwiadczeƒ jest zadaniem z o onym i trudnym mo liwoêci porozumienia na p aszczyênie politycznej i kulturowej sà cz sto ograniczone. Te dzia ania muszà zatem koncentrowaç si na dok adnym rozwa eniu wszystkich konsekwencji kulturowych, religijnych, spo ecznych, gospodarczych i politycznych. Proces zbli ania si do siebie w Europie mo e stwarzaç szans rozszerzania dialogu mi dzy obywatelami ró nych krajów, uczenia si od innych i wzbogacania innych, jak równie w szerszych kategoriach nowego zdefiniowania naszych stosunków z resztà Êwiata. Czy mo liwy b dzie otwarty dialog o przesz oêci i teraêniejszoêci (równie o nieprzyjemnych doêwiadczeniach), napi ciach na tle ideologicznym i ró nych innych doêwiadczeniach? Czy b dziemy dà yç do integracji na równych prawach dla wszystkich? Jak mo emy stworzyç t przestrzeƒ, w której b dziemy spotykaç si, by wyra aç swoje obawy i nadzieje, by lepiej poznaç si nawzajem? Jak my, obywatele, mo emy uczestniczyç i anga owaç si w dialog w procesie budowania Europy? Czy Europa zjednoczona pozostanie Europà ró norodno- Êci, w której ceni si odmiennoêç? Czy zjednoczona Europa stanie si w koƒcu Europà otwartà na kultury z ca ego Êwiata? Globalizacja: zjednoczenie czy ujednolicenie? Post pujàcy proces globalizacji w sferze gospodarczej powoduje zmiany we wszystkich sferach ycia cz owieka w wymiarze indywidualnym, spo ecznym i kulturowym. Wydaje si, e odpowiedzialnoêç indywidualna zwi ksza si, a równoczeênie zanika. Pog bia si przepaêç mi dzy bogatymi i ubogimi, ale mniej widoczne sà skutki wzajemnego oddzia ywania tych dwóch grup. Makler w Nowym Jorku mo e nieêwiadomie przesàdziç o prze yciu dziecka w slumsach Kuala Lumpur, natomiast odwrotna sytuacja jest mniej prawdopodobna. Trudniej jest te wyêledziç przyczyny zdarzeƒ. ZacieÊniajà si wzajemne wi zi w Êwiecie, wspólnie przecie Êwi tujemy takie imprezy kulturalne, jak mistrzostwa Êwiata w pi ce no nej. Czas i przestrzeƒ tracà swe znaczenie. Rozwój technologii komunikacyjnej zbli a nas do siebie, pozwala nam rozszerzaç naszà wiedz, choç niekoniecznie wià e si to z rozwijaniem zdolnoêci do integrowania tej wiedzy. Sposób radzenia sobie z owà z o onà dynamikà ma ró ne konsekwencje. Czy szerszy dost p do mediów pog bi poczucie solidarnoêci? Czy Êwiat po àczony Internetem b dzie promowa demokracj i prawa cz owieka? Czy pog biona wiedza mo e zmieniç histori? Czy b dziemy potrafili wykorzystaç ca à t wiedz jako punkt wyjêcia do bliskich spotkaƒ i nowych rozwiàzaƒ? Czy Coca Cola, telewizja satelitarna i MacDonald stanà si w niedalekiej przysz oêci artefaktami naszej kultury? Jakie wst pne warunki muszà byç spe nione, aby w Êwiecie, w którym post puje globalizacja, stymulowaç pluralizm i wspó istnienie ró nych wzorców kulturowych? Czy istnieje szansa stworzenia Êwiatowej wspólnoty, w której ka dy znalaz by miejsce dla siebie i móg by przyzwoicie yç? Kto dominuje w gospodarce i sieci? Czy zmiana w postrzeganiu czasu i przestrzeni zmienia kultur? Nowe spo eczeƒstwa: wielo- czy mi dzykulturowe? Obecnie ludzie z ró nych Êrodowisk kulturowych yjà cz sto razem w jednym spo eczeƒstwie. Do migracji mi dzy wieloma krajami przyczynia si z jednej strony wi ksza poda informacji i mobilnoêç, a z drugiej niesprawiedliwe warunki polityczne i gospodarcze. Do Europy migruje jednak mniej osób ni na inne kontynenty. Im wi cej granic likwidujemy, tym bardziej bronimy si przed innymi (niektórzy podaliby tu przyk ad traktatu 12

14 1 Uczenie si z Schengen). Has o Ju doêç cudzoziemców staje si politykà. Zaczynamy dzieliç cudzoziemców na dobrych i z ych, a przyczyny migracji na uzasadnione i nieuzasadnione. Wiele naszych spo eczeƒstw znajduje nowe lub nie tak nowe sposoby radzenia sobie z migracjà: podmiejskie getta, segregacja, rasizm, wykluczenie. Debatuje si o mo liwych sposobach wspó ycia. Staramy si odpowiedzieç na pytanie, czy ludzie z ró nych kultur mogà po prostu yç obok siebie w wielokulturowych spo eczeƒstwach bàdê czy mo liwe jest istnienie mi dzykulturowego spo eczeƒstwa z g bokimi interakcjami i wszystkimi ich konsekwencjami. Jak spotkanie ró nych kultur wp ywa na nas indywidualnie? Czy b dziemy potrafili poradziç sobie z codziennà ró norodnoêcià wokó nas? Czy mo emy nauczyç si ceniç te ró nice? Czy istnieje szansa stworzenia pluralistycznych form wspó istnienia w najbli szym sàsiedztwie, miastach i krajach? Czy ró ne kultury mogà wspó istnieç, opierajàc to wspó istnienie na ciekawo- Êci, wzajemnej akceptacji i szacunku? Jakie procesy b dà niezb dne dla osiàgni cia tego celu? Jakie trudnoêci napotkamy? To samoêci: obywatel kraju czy Êwiata? Te nowe spo eczeƒstwa pluralistyczne i wielokulturowe rodzà niepewnoêç. Znikajà tradycyjne kulturowe punkty odniesienia, a coraz wi kszà ró norodnoêç mo na postrzegaç jako zagro enie dla tego, co nazywamy naszà to samoêcià. Najwa niejsze elementy i punkty odniesienia naszej to samoêci: naród, terytorium, przynale noêç religijna, ideologia polityczna, zawód, rodzina- szybko zmieniajà lub tracà znaczenie. Tradycyjne wzorce przynale noêci rozpadajà si, a nast pnie àczà ze sobà, by stworzyç nowe formy kultury. JesteÊmy wi c znów jak nomadzi poszukujemy nowych punktów odniesienia, które majà coraz bardziej zindywidualizowane podstawy. Rozrastajà si takie ideologicznie zamkni te grupy, jak sekty, od ywa nacjonalizm a odpowiedzialnoêç przesuwa si na silnych przywódców. Niestabilna sytuacja gospodarcza, pog biajàca si niesprawiedliwoêç spo eczna i polaryzacja przyczyniajà si do niepewnoêci. Porozumienie w wymiarze globalnym ze swymi niejasnymi konsekwencjami konkuruje cz sto z potrzebà przynale noêci do okreêlonej, jasno zdefiniowanej grupy. Co b dzie podstawà okreêlania naszej to samo- Êci w tym zmieniajàcym si Êwiecie? Jakie mo emy znaleêç punkty odniesienia i znaki orientacyjne? Jak zmieniaç si b dzie pojmowanie to samoêci? Czy, obcujàc z innymi, b dziemy potrafili stworzyç otwartà koncepcj swego ycia, zak adajàcà ciàg y dialog i zmiany poprzez obcowanie z innymi? Czy b dziemy mogli odzyskaç wiar w nasze kulturowe punkty odniesienia, a równoczeênie mieç poczucie globalnej odpowiedzialnoêci i przynale noêci jako obywatele Europy i Êwiata? W adza: mniejszoêci i wi kszoêci W zró nicowanym Êwiecie, w którym podkreêlamy istniejàce mi dzy nami ró nice, istotnà rol odgrywa kwestia w adzy. Istotne jest to, czy nale- ymy do silniejszej czy s abszej grupy, czy nasze wzorce kulturowe sà wzorcami wi kszoêci, czy te mniejszoêci. W tej sytuacji powstajà nowe konflikty bàdê od ywajà stare, a przynale noêç do wspólnot religijnych czy etnicznych staje si przyczynà przemocy i wojen zarówno mi dzy krajami i regionami, jak i w obr bie poszczególnych krajów i regionów. Mówiono ju o zderzeniu cywilizacji i wojnie kultur. Wiele krzywd wyrzàdzono w przesz oêci i stale amie si prawa cz owieka. Nie respektuje si ró norodnoêci na zasadach równoprawnienia a wi kszoêç zawsze wykorzystywa a w adz nad mniejszoêcià. DziÊ staramy si chroniç prawa mniejszoêci. Czy te prawa uznamy kiedykolwiek za normalne, a uznanie kulturowej ró norodnoêci pozwoli nam yç w pokoju i wzajemnie wzbogacaç swe ycie? Czy mo emy odnaleêç siebie dzi ki spotkaniom z odmiennoêcià, nie krzywdzàc i nie zastraszajàc przy tym siebie nawzajem? Czy zrozumiemy, e Êwiat jest doêç du y, by znalaz o si w nim miejsce dla wszystkich kultur? Czy b dziemy potrafili wynegocjowaç wspólnà definicj praw cz owieka? I w koƒcu czy Europa b dzie potrafi a wyciàgnàç wnioski z jej wczeêniejszych i aktualnych stosunków z innymi kontynentami, a tak e z rozlewu krwi, do którego dosz o w aênie dlatego, e nie potrafimy radziç sobie z ró norodnoêcià? Wszystkie te skrótowe uwagi i pytania splatajà si we wspólny system wzajemnych zale noêci, tworzàc z o onà rzeczywistoêç, która wykracza daleko poza te kilka powy szych linijek. Polityka styka si z kulturà, kultura z gospodarkà i odwrotnie. Wszystkie te zagadnienia rodzà pytania skierowane do ka dego z nas, a nie zawsze mo na znaleêç na nie odpowiedzi Jak mo emy przyczyniç si do stworzenia Europy i Êwiata, w których chcielibyêmy yç? 13

15 1 Uczenie si Uczenie si mi dzykulturowe jako jedno z mo liwych rozwiàzaƒ OczywiÊcie ani przedstawione tu poglàdy o istniejàcych tendencjach, ani te stawiane pytania nie majà neutralnego charakteru. Opierajà si one na wartoêciach, które reprezentujà i do których zmierzajà instytucje europejskie, a zatem przekazujà one pewnà wizj politycznà w tym sensie, e my jako poszczególne osoby kontaktujàce si z innymi jesteêmy równoczeênie obywatelami yjàcymi razem w okreêlonej spo ecznoêci i stale oddzia ujàcymi na siebie. W zwiàzku z tym wspólnie odpowiadamy za to, czym sà nasze spo eczeƒstwa. Brak pokoju oznacza wojn. Czy brak wojny automatycznie oznacza pokój? Jak definiujemy pokój? Czy chodzi tylko o to, byê Ty nie krzywdzi mnie, a wtedy ja nie skrzywdz Ciebie? Czy te chodzi o coê wi cej, czy mamy innà wizj wspólnego ycia? JeÊli przyznamy, e wzajemne zale noêci dzisiejszego Êwiata dotyczà i anga ujà nas wszystkich, b dziemy musieli poszukaç nowych sposobów wspó ycia oraz nauczyç si widzieç w drugim cz owieku kogoê, kto z ca à swà odmiennoêcià zas uguje na g boki szacunek. Uczenie si mi dzykulturowe jest jednym z narz dzi, które pomo e nam zrozumieç z o onoêç dzisiejszego Êwiata dzi ki nieco lepszemu zrozumieniu innych i samych siebie. Ponadto, mo e ono byç jednym z kluczy otwierajàcych drzwi do nowego spo eczeƒstwa. Uczenie si mi dzykulturowe pozwoli nam lepiej radziç sobie ze wspó czesnymi wyzwaniami. Mo emy przyjàç, e przygotuje nas nie tylko do tego, byêmy sprostali aktualnej rzeczywistoêci, ale tak e byêmy radzili sobie z potencjalnymi zmianami, a to mo e pozytywnie wp ynàç na nasze spo eczeƒstwa. Nasza zdolnoêç do mi dzykulturowego uczenia si jest dziê bardziej potrzebna ni kiedykolwiek. W tym kontekêcie uczenie si mi dzykulturowe jest procesem indywidualnego rozwoju, który pociàga za sobà pewne konsekwencje dla spo- ecznoêci. Taki proces zawsze sk ania nas do zastanowienia si, dlaczego chcemy w nim uczestniczyç, jakie mamy wizje i co chcemy osiàgnàç w efekcie tego procesu. JeÊli uznamy, e uczenie si mi dzykulturowe to nie tylko prywatna zdobycz czy luksus dla tych nielicznych osób, które pracujà w Êrodowisku mi dzynarodowym, zrozumiemy, e jest ono równie istotne, aby funkcjonowaç w spo eczeƒstwie. Mamy nadziej, e uczenie si mi dzykulturowe i ta publikacja przyczynià si do tego, e odwa ycie si znaleêç przynajmniej kilka odpowiedzi na postawione w niej pytania. Uczenie si mi dzykulturowe mo e Wam u atwiç radzenie sobie z napotkanymi wyzwaniami i zach ciç do marzeƒ o innym spo eczeƒstwie, a z pewnoêcià sk oni Was do postawienia nowych pytaƒ. 14

16 1 Uczenie si 1.3.M odzie i uczenie si mi dzykulturowe wyzwania M odzi ludzie prze ywajà na ogó w asne doêwiadczenia bardzo intensywnie i sà otwarci na wszelkiego rodzaju zmiany. Sà oni cz sto materialnie i spo ecznie zale ni od innych oraz szczególnie wra liwi na warunki, w jakich przychodzi im yç. To w aênie oni cz sto pierwsi tracà lub zyskujà w wyniku okreêlonych wydarzeƒ. Wystarczy spojrzeç na rosnàce bezrobocie w Niemczech czy cudy/katastrofy gospodarcze w Rosji korzystne i niekorzystne skutki odczuwa przede wszystkim m odzie. To w aênie m odzi ludzie wyra ajà swe poparcie dla globalnej kultury, noszàc d insy i urzàdzajàc huczne imprezy, oni wspinali si pierwsi na Mur Berliƒski. Studiujà za granicà bàdê emigrujà, przekraczajà granice z wa nym paszportem lub nielegalnie, w ma ych niebezpiecznych ódkach. I dlatego w aênie sà najbardziej otwarci na procesy uczenia si mi dzykulturowego, najch tniej nawiàzujà kontakty z innymi, odkrywajà i badajà ró norodnoêç. Jednak ycie w bardzo ró nych warunkach nie zawsze stwarza odpowiednie ramy dla warto- Êciowych, lecz trudnych, procesów uczenia si mi dzykulturowego. Gdy mówimy o uczeniu si mi dzykulturowym i pracy z m odzie à, mówimy o m odych ludziach pochodzàcych z ró nych Êrodowisk i majàcych za sobà z o one i zró nicowane doêwiadczenia, a to oznacza koniecznoêç konfrontowania si z ró nymi zjawiskami, które mogà ze sobà kolidowaç. Poni ej przedstawiamy pewne ogólne tendencje opierajàc si na naszych doêwiadczeniach w pracy z m odzie à oraz wyniki badaƒ socjologicznych i badaƒ nad m odzie à. Pami tajcie, e sà to jedynie wskazówki i nie b dà one odpowiada y ka demu. PrzedstawiliÊmy tu z jednej strony ró ne nowe zjawiska i zmiany w spo eczeƒstwie, które dotyczà m odych ludzi, a z drugiej strony, zwiàzki a cz sto równie kolizje mi dzy tymi zjawiskami i zmianami a najwa niejszymi elementami uczenia si mi dzykulturowego (te kwestie zosta y równie zilustrowane i wyjaênione w kolejnych rozdzia ach dotyczàcych teorii i edukacyjnych zasad uczenia si mi dzykulturowego). Wspó czesna kultura k adzie nacisk na przyspieszone tempo, silne uczucia i natychmiastowe wyniki, przedstawiajàc Êwiat jako szereg intensywnych zdarzeƒ nie majàcych ciàg oêci. Ta zbyt du a dawka emocji kontrastuje z potrzebà uzyskania racjonalnych wyjaênieƒ. Uczenie si mi dzykulturowe to ciàg y i powolny proces pe en wzlotów i upadków. Dotyczy on zarówno rozsàdku i uczuç, jak i ich znaczenia dla naszego ycia. Edukacja m odych ludzi jest przewa nie ukierunkowana na odpowiedzi i oferuje gotowe koncepcje, proste wzorce wyjaênieƒ. Media i reklama dzia ajà na zasadzie uproszczeƒ, pog biajà stereotypy i z góry przyj te opinie czy uprzedzenia. Uczenie si mi dzykulturowe koncentruje si na ró norodnoêci i odmienno- Êci, pluralizmie, z o onoêci i otwartych pytaniach, a tak e refleksji i zmianie. Gdy adresatami dzia aƒ sà m odzi ludzie jako konsumenci, nadrz dnym priorytetem jest zaspokojenie indywidualnych g ównie materialnych potrzeb. Promuje si bardzo szczególny rodzaj wolnoêci: prze ycie najlepiej przystosowanych. NiepewnoÊç w yciu zawodowym i niepewnoêç co do sytuacji materialnej zaostrzajà konkurencj. Uczenie si mi dzykulturowe jest ukierunkowane na Ciebie i mnie, stosunki mi dzy ludêmi i solidarnoêç, powa ne traktowanie innych. M odzie znajduje coraz mniej punktów odniesienia w ca ym doros ym yciu; doêwiadczenia yciowe i postrzeganie rzeczywistoêci majà charakter fragmentaryczny. Ludzie pragnà harmonii i stabilnoêci. Uczenie si mi dzykulturowe jest skoncentrowane na budowaniu i zmienianiu indywidualnej to samoêci, dostrzeganiu zmian znaczeƒ, akceptowaniu napi ç i sprzecznoêci. Spo eczeƒstwo oferuje m odym ludziom niewiele wzorców i pozostawia im niewielkà przestrzeƒ, w której mogliby wyra aç i stymulowaç odmiennoêç, domagaç si prawa do bycia innymi i post powania w inny ni pozostali sposób, zdobywaç wiedz na temat równoêci szans, a nie dominacji. Uczenie si mi dzykulturowe k adzie nacisk na odmiennoêç, ró norodne sytuacje yciowe i relatywizm kulturowy. M odzie czuje si doêç bezradna w yciu publicznym. W dzisiejszej z o onej rzeczywistoêci trudno jest okreêliç, jakie sà polityczne obowiàzki obywatelskie i jakie mo liwoêci uczestnictwa w polityce ma jednostka. Uczenie si mi dzykulturowe koncentruje si na demokracji i zaanga owaniu obywatelskim; zak ada sprzeciw wobec przeêladowaƒ, wykluczenia i mechanizmów je wspierajàcych. Autor: Claudia Schachinger 15

17 1 Uczenie si W dyskusjach politycznych i publicznych cz sto upraszcza si fakty i rzadko docieka si przyczyn. Historyczna pami ç, jakà przekazuje si m odym ludziom, jest krótka i jednostronna. Z tych dwóch wzgl dów m odzie nie jest przygotowana do tego, by sprostaç z o onej rzeczywistoêci. W uczeniu si mi dzykulturowym zajmujemy si pami cià, zapami tywaniem i przezwyci aniem wspomnieƒ z myêlà o nowej przysz oêci. Uczenie si mi dzykulturowe w kontekêcie europejskim oznacza równie g bokà refleksj nad stosunkami mi dzy Wschodem i Zachodem oraz gotowoêcià do rozpocz cia prawdziwego dialogu na temat naszej wspólnej i odmiennej historii. Mo na by powiedzieç wiele wi cej. Przedstawione trendy mogà wyglàdaç i byç odbierane inaczej w ró nych krajach i realiach spo ecznych; nie jest to ani ich pe ny obraz, ani ich wyczerpujàca lista. Te zjawiska sk aniajà nas jednak do zastanowienia si nad sytuacjà naszych spo eczeƒstw oraz nad tym, jaki zwiàzek z nimi ma uczenie si mi dzykulturowe, a zw aszcza jak rozumie to m odzie. Procesy uczenia si mi dzykulturowego m odzie y powinny byç g boko osadzone w rzeczywistoêci, w której m odzi ludzie yjà. W zaplanowanej sytuacji, w której przebiega uczenie si mi dzykulturowe, nale y zatem uwzgl dniç i po àczyç sprzeczne tendencje. JeÊli b dziemy mówiç o nich otwarcie, mogà one staç si potencjalnymi punktami wyjêcia do szczerego dialogu mi dzykulturowego. Wspó czesne realia stawiajà wyzwania przed m odzie à, przed Europà i przed uczeniem si mi dzykulturowym. Ale w aênie dlatego trzeba nad tym pracowaç. 16

18 2. Koncepcje uczenia si mi dzykulturowego Uczenie si 2.1. Wprowadzenie 2.2. Uczenie si Pisanie o koncepcjach uczenia si mi dzykulturowego jest samo w sobie doêwiadczeniem mi dzykulturowym. Ró ne idee kryjàce si za tym jednym poj ciem wiele mówià o historii osób, które je opracowa y. Z kolei wybór okreêlonych koncepcji, spoêród ró nych mo liwych, i komentarz do wybranych koncepcji, mówià chyba wi cej o historii i preferencjach autora/autorów ni o samym uczeniu si mi dzykulturowym. Z tych wzgl dów w niniejszym rozdziale nie zamierzamy odkryç jakiejê prawdy o uczeniu si mi dzykulturowym, staramy si natomiast dokonaç w sposób nieuchronnie stronniczy przeglàdu kilku ró nych teorii i koncepcji, które sà zwiàzane z uczeniem si mi dzykulturowym. Podobnie, jak w wielu innych omawianych tu teoriach, u ywa si pewnych specjalistycznych terminów i wyra eƒ. Teorie, w których u ywa si takich sformu owaƒ, zosta y zaprezentowane celowo nie po to, by Was przeraziç, lecz by wyposa yç Was w odpowiednià terminologi. Ludzie u ywajà ich cz sto, gdy mówià o uczeniu si mi dzykulturowym. Przedstawione teorie stanowià podstaw tego, czym Wy zajmujecie si pewnie w praktyce ju od d u szego czasu. Termin uczenie si mi dzykulturowe mo na definiowaç na ró nych poziomach. Na bardziej dos ownym poziomie uczenie si mi dzykulturowe odnosi si do indywidualnego procesu zdobywania wiedzy, kszta towania postaw czy zachowaƒ, które sà zwiàzane ze wzajemnym oddzia ywaniem ró nych kultur. Jednak bardzo cz sto uczenie si mi dzykulturowe postrzegane jest w szerszym kontekêcie, a wtedy to poj cie odnosi si zarówno do sposobu, w jaki ludzie z ró nych Êrodowisk mogà yç obok siebie w pokoju, jak i do procesu, który jest niezb dny, aby zbudowaç takie spo eczeƒstwo. W tym kontekêcie uczenie si odnosi si w mniejszym stopniu do czysto indywidualnego poziomu, nacisk k adzie si na otwartoêç tego zmierzajàcego do stworzenia mi dzykulturowego spo eczeƒstwa procesu. Termin uczenie si mi dzykulturowe zostanie tu przeanalizowany pod kàtem jego ró nych komponentów i interpretacji. Czym jest uczenie si? Uczenie si zdefiniowano w angielskim s owniku Oxford Advanced Learner s of Current English Dictionary jako zdobywanie wiedzy lub umiej tnoêci poprzez nauk, praktyk lub w procesie nauczania. Przyjmujàc t bardzo ogólnà definicj za punkt wyjêcia, uczenie si mo na omawiaç w ró nych uj ciach. Uczenie si na ró nych poziomach Uczenie si przebiega na trzech ró nych, lecz wzajemnie powiàzanych poziomach: poznawczym, emocjonalnym i bahawioralnym. Uczenie si poznawcze oznacza zdobywanie wiedzy lub przyswajanie przekonaƒ: wiemy, na przyk ad, e 3 plus 3 równa si 6, e Ziemia ma kszta t pi ki albo e do Rady Europy nale y obecnie 41 paƒstw cz onkowskich. Uczenie si emocjonalne jest poj ciem nieco trudniejszym do zrozumienia. Spróbujcie spojrzeç wstecz i przypomnieç sobie, jak uczyliêcie si wyra aç swoje uczucia i jak te uczucia zmienia y si z up ywem czasu. To, czego obawialiêcie si dwadzieêcia lat temu, mo e ju dziê nie wzbudzaç w Was l ku; osoby, których najbardziej nie lubiliêcie, mogà dziê byç Waszymi najlepszymi przyjació mi itd. Uczenie si zachowaƒ odnosi si do tych aspektów uczenia si, które widzimy: umiej tnoêci wbicia prosto gwoêdzia w desk, pisania d ugopisem, jedzenia pa eczkami czy powitania kogoê we w a- Êciwy sposób. Prawdziwy proces uczenia si obejmuje te trzy poziomy poziom poznawczy, poziom emocjonalny i poziom zachowaƒ. JeÊli chcecie nauczyç si jeêç pa eczkami, musicie nauczyç si je trzymaç i wykonywaç nimi odpowiednie ruchy. Ale ta nauka nie przyniesie trwa ych efektów, jeêli nie nauczycie si lubiç jedzenia pa eczkami a przynajmniej nie dostrze ecie zalet tej techniki jedzenia. Uczenie si jako proces (nie)ustrukturowany Uczyç si mo na przypadkowo lub w wyniku zaplanowanego procesu. JeÊli spojrzymy wstecz, uêwiadomimy sobie, e wielu rzeczy Autor: Arne Gillert 2 17

19 2 nauczyliêmy si z doêwiadczeƒ, w które anga owaliêmy si nie po to, by nauczyç si czegoê. Niemniej, uczenie si oznacza przewa nie pewien ustrukturowany, a przynajmniej celowy proces. Nie nauczymy si niczego z przypadkowego doêwiadczenia, je eli nie zechcemy go przemyêleç. Ustrukturowane procesy wykorzystuje si w celu u atwienia nauki, zarówno w systemach kszta cenia nieformalnego, jak i systemach kszta cenia formalnego. W momencie, gdy si gn liêcie po ten pakiet szkoleniowy, aby zastanowiç si nad tym, jak najlepiej podejêç do uczenia si mi dzykulturowego w pewnej grupie, zaanga owaliêcie si zapewne w proces uczenia si, który ma charakter ustrukturowany, a nie czysto przypadkowy. Przyk adami ustrukturowanych procesów uczenia si mi dzykulturowego sà doêwiadczenia zwiàzane z uczeniem si podczas kursów szkoleniowych, seminariów, spotkaƒ grupowych, warsztatów, wymian itp. Role w uczeniu si Uczenie si wià e si tak e z rolami. Nauka w szkole jest dla wi kszoêci dzieci jednym z pierwszych doêwiadczeƒ zak adajàcych uczenie si w sposób ustrukturowany, a odbywa si ona w uk adzie ról nauczyciel-uczeƒ. Natomiast dla wi kszoêci osób, które uczestniczà w kszta ceniu nieformalnym, oczywiste jest, e nauka mo e w sposób bardzo efektywny odbywaç si na zasadzie procesu dwutorowego, w którym jedni uczà si od drugich w procesie interakcji. W rzeczywistoêci uczymy si stale, ale wielu ludzi nie myêli o sobie jako uczniach i czasem nieêwiadomie woli rol nauczyciela. Jednym z wyzwaƒ, jakie stajà przed ka dà osobà zajmujàcà si kszta ceniem nieformalnym w momencie rozpoczynania pracy z nowà grupà, jest stworzenie atmosfery otwartoêci na uczenie si od siebie nawzajem i, jeêli wolno wtràciç osobistà uwag, czasem chcia bym, aby to wyzwanie podejmowali w klasie równie ci, którzy prowadzà kszta cenie formalne. Metody uczenia si JeÊli myêlimy o uczeniu si jako ustrukturowanym procesie, warto przyjrzeç si metodom uczenia si w trakcie jego trwania. Naukowcy dowiedli wielokrotnie, e ludzie uczà si najlepiej na skutek swoich doêwiadczeƒ w sytuacjach wymagajàcych zaanga owania procesów: poznania, emocji i dzia ania. JeÊli chcemy stworzyç warunki do uczenia si, powinniêmy zaproponowaç metody, które umo liwià doêwiadczanie i refleksj na wszystkich tych trzech poziomach. W dalszych cz Êciach niniejszego pakietu szkoleniowego proponujemy metody i metodologie uczenia si mi dzykulturowego Czym jest kultura? I co w zwiàzku z tym oznacza termin mi dzykulturowy? Drugim sk adnikiem wyra enia uczenie si mi dzykulturowe jest kultura. Wszystkie koncepcje dotyczàce uczenia si mi dzykulturowego opierajà si bezpoêrednio lub poêrednio na koncepcji i poj ciu kultury. Wspólnym elementem tych wszystkich koncepcji jest to, e kultura postrzegana jest w nich jako coê, co zosta o stworzone przez cz owieka. Kultur okreêla si jako oprogramowanie, którego ludzie u ywajà w codziennym yciu. Powszechnie przyjmuje si, e kultura odnosi si do przyj tych przez ludzi podstawowych aksjomatów, wartoêci i norm. Koncepcje kultury sà przedmiotem wielu teoretycznych oraz praktycznych sporów i dyskusji. Czy kultura musi byç zwiàzana z grupà ludzi, czy te istnieje kultura indywidualna? Jakie sà elementy kultury? Czy mo na narysowaç kulturowà map Êwiata? Czy kultury zmieniajà si? Dlaczego i jak? Jak silny jest zwiàzek kultury z faktycznymi zachowaniami jednostek i grup? Czy jedna osoba mo e mieç kilka Êrodowisk kulturowych i co z tego wynika? Jak elastyczna jest kultura, w jakim stopniu jest otwarta na indywidualne interpretacje? Bardzo cz sto analizowanie kultury implikuje analiz wzajemnego oddzia ywania kultur. Wielu autorów twierdzi, e gdyby nie istnia o wiele kultur, a tylko jedna, w ogóle nie myêlelibyêmy o kulturze. Fakt istnienia kultury uêwiadamiamy sobie dzi ki temu, e dostrzegamy ró nice w sposobie myêlenia, odczuwania i dzia ania ludzi. JeÊli zatem myêlimy o kulturze, nie mo emy myêleç o jednej kulturze, lecz o kulturach. W zwiàzku z tym warto w niniejszym rozdziale przejêç od koncepcji, które koncentrujà si g ównie na samej kulturze, do koncepcji, których autorzy interesujà si bardziej wzajemnym oddzia ywaniem kultur i doêwiadczeniami mi dzykulturowymi. Termin mi dzykulturowy zast puje si czasem terminami interkulturowy czy ponad-kulturowy bàdê wielokulturowy. Dla niektórych autorów te terminy majà identyczny zakres, inni natomiast przypisujà im zupe nie odmienne znaczenia. Te ró nice omówiono w dalszych cz - Êciach niniejszego rozdzia u. 18

20 Rys. 1: Koncepcja kultury jako góry lodowej G ównie w ÊwiadomoÊci Sztuki pi kne. Literatura. Dramat. Muzyka klasyczna. Muzyka pop. Taƒce ludowe. Gry. Kuchnia. Styl ubierania si. Koncepcje skromnoêci. Poj cie pi kna. G ównie poza ÊwiadomoÊcià Idea y kierujàce wychowaniem dzieci. Rodowody. Kosmologia. Stosunek do zwierzàt. Wzorce stosunków z prze o onymi/podw adnymi. Definicja grzechu. Sposoby uwodzenia. Poj cie sprawiedliwoêci. Bodêce mobilizujàce do pracy. Koncepcje przywództwa. Tempo pracy. Wzorce grupowego podejmowania decyzji. Poj cie czystoêci. Postawy wobec osób b dàcych na utrzymaniu. Teoria chorób. Strategia rozwiàzywania problemów. Koncepcja mobilnoêci spo ecznej. Porozumiewanie si wzrokowe. Rola a status wed ug wieku, p ci, klasy, pokrewieƒstwa itp. Definicja szaleƒstwa. Istota przyjaêni. Koncepcja ja. Wzorce percepcji wzrokowej. J zyk cia a. Mimika. Koncepcje logiki i zasadnoêci. Wzorce kontrolowania emocji. Wzorce prowadzenia rozmowy w ró nych kontekstach spo ecznych. Koncepcja przesz oêci i przysz oêci. Porzàdkowanie czasu. Preferowanie konkurencji lub wspó pracy. Cz stotliwoêç interakcji spo ecznych. Koncepcje dojrzewania. Aran acja przestrzeni itp. èród o: AFS Orientation Handbook, AFS Intercultural Programs Inc., Nowy Jork, 1984, tom IV, s

Zarzàdzanie projektem Pakiet szkoleniowy

Zarzàdzanie projektem Pakiet szkoleniowy Pakiet szkoleniowy Witamy w serii T-kit Niektórzy z was mogà zastanawiaç si, co w aêciwie oznacza termin T-kit. Istniejà dwa wyjaênienia. Pierwsze z nich jest proste, t-kit to skrót dwóch angielskich s

Bardziej szczegółowo

Za àcznik 1. Uk adanka Prawa dziecka

Za àcznik 1. Uk adanka Prawa dziecka Za àcznik 1. Uk adanka Prawa dziecka Artyku 12. Prawo do wyra ania swoich poglàdów Artyku 13. Swoboda wypowiedzi i informacji Artyku 16. PrywatnoÊç, honor, reputacja Artyku 17. Dost p do informacji i mediów

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Karen Mingst - Podstawy stosunków międzynarodowych

Księgarnia PWN: Karen Mingst - Podstawy stosunków międzynarodowych Księgarnia PWN: Karen Mingst - Podstawy stosunków międzynarodowych Spis map........................ XI Wst p......................... XIII 1. Uj cia stosunków mi dzynarodowych.......... 1 Stosunki mi dzynarodowe

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej

Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Europejski Dzień e-aktywności Obywatelskiej Przekaż swoją opinię Unii Europejskiej! Projekt dofinansowany w ramach programu Europa dla Obywateli Unii Europejskiej POWITANIE Dlaczego dobrze, że tu jestem?

Bardziej szczegółowo

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r.

Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa. Warszawa, 18.11.2010 r. Zadania polityki pomocy społecznej i polityki rynku pracy w zwalczaniu wykluczenia społecznego Piotr Błędowski Instytut Gospodarstwa Społecznego Szkoła Główna Handlowa Warszawa, 18.11.2010 r. Piotr B dowski2010

Bardziej szczegółowo

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów Ogólne bezpieczeƒstwo produktów !?! PRODUKT to rzecz ruchoma: nowa lub u ywana, naprawiana lub regenerowana, przeznaczona do u ytku konsumentów lub co do której istnieje prawdopodobieƒstwo, e mo e byç

Bardziej szczegółowo

www.naszanatura2000.pl

www.naszanatura2000.pl 1 Biuro Projektu Stowarzyszenie Tilia ul. Przysiecka 13, 87-100 Toruń Tel./fax: 6 67 60 8 e-mail: tilia@tilia.org.pl www.tilia.org.pl Szkoła Leśna na Barbarce www.szkola-lesna.torun.pl www.naszanatura2000.pl

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

Dlaczego kompetencje?

Dlaczego kompetencje? Dlaczego kompetencje? Kompetencje to słowo, które słyszymy dziś bardzo często, zarówno w kontekście konieczności wykształcania ich u uczniów, jak i w odniesieniu do naszego osobistego rozwoju zawodowego.

Bardziej szczegółowo

Norweski Mechanizm Finansowy na lata 2009-14 Memorandum of Understanding Rzeczpospolita Polska. Ramy Wdrażania

Norweski Mechanizm Finansowy na lata 2009-14 Memorandum of Understanding Rzeczpospolita Polska. Ramy Wdrażania Ramy Wdrażania ZAŁĄCZNIK B Zgodnie z Artykułem 2.1 Regulacji strony niniejszego Memorandum of Understanding uzgodniły następujące ramy wdrażania zawarte w niniejszym Załączniku: 1. Finansowe aspekty Ram

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. Dziennik Ustaw Nr 52 4681 Poz. 421 421 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA EDUKACJI NARODOWEJ 1) z dnia 19 marca 2009 r. w sprawie sta u adaptacyjnego i testu umiej tnoêci w toku post powania o uznanie kwalifikacji

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 81/2015 POLACY WOBEC PROBLEMU UCHODŹSTWA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR IV/20/2015 RADY GMINY PRZELEWICE. z dnia 24 lutego 2015 r.

UCHWAŁA NR IV/20/2015 RADY GMINY PRZELEWICE. z dnia 24 lutego 2015 r. UCHWAŁA NR IV/20/2015 RADY GMINY PRZELEWICE z dnia 24 lutego 2015 r. w sprawie zasad i standardów wzajemnego informowania się jednostek samorządu terytorialnego i organizacji pozarządowych o planach, zamierzeniach

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji. podać definicję pojęcia cywilizacja informacyjna ; scharakteryzować społeczeństwo informacyjne;

Scenariusz lekcji. podać definicję pojęcia cywilizacja informacyjna ; scharakteryzować społeczeństwo informacyjne; Scenariusz lekcji 1 TEMAT LEKCJI Cywilizacja informacyjna i kultura mediów 2 CELE LEKCJI 2.1 Wiadomości Uczeń potrafi: podać definicję pojęcia cywilizacja informacyjna ; scharakteryzować społeczeństwo

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 140 9442 Poz. 1342 POPRAWKI. przyj te w Londynie dnia 16 paêdziernika 1985 r.

Dziennik Ustaw Nr 140 9442 Poz. 1342 POPRAWKI. przyj te w Londynie dnia 16 paêdziernika 1985 r. Dziennik Ustaw Nr 140 9442 Poz. 1342 1342 POPRAWKI przyj te w Londynie dnia 16 paêdziernika 1985 r. do Konwencji o utworzeniu Mi dzynarodowej Organizacji Morskiej àcznoêci Satelitarnej (INMARSAT) oraz

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol)

KARTA PRZEDMIOTU. 12. PRZEDMIOTOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA 3 Odniesienie do kierunkowych efektów kształcenia (symbol) KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: GEOGRAFIA POLITYCZNA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I/1 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN: 30 CA 7. TYP PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów

Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Departament Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Monitorowanie polityki rozwoju - zadania obserwatoriów Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Opole, 10 grudnia

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych

Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych Grant Blokowy Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy Fundusz dla Organizacji Pozarządowych ECORYS Polska Sp. z o.o. Poznań, 16 listopada 2012 PROJEKT WSPÓŁFINANSOWANY PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU

REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU Załącznik nr 3 do Statutu Zespołu Szkół im. Janusza Korczaka w Prudniku REGULAMIN SAMORZĄDU SZKOŁY W ZESPOLE SZKÓŁ IM. JANUSZA KORCZAKA W PRUDNIKU 1 1 PRZEPISY DOTYCZĄCE SAMORZĄDNOŚCI UCZNIÓW 1. Członkami

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości

PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości PROGRAM KURSU ONLINE Asertywność i poczucie własnej wartości Marta Pyrchała-Zarzycka www.astrosalus.pl www.kosmetyka-fitness.pl http://www.astrosalus.com/ www.sukces-biznes.pl kursy@astrosalus.pl 506-320-330

Bardziej szczegółowo

Plan spotkania. Akademia Młodego Ekonomisty. Globalizacja gospodarki. prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki

Plan spotkania. Akademia Młodego Ekonomisty. Globalizacja gospodarki. prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki Akademia Młodego Ekonomisty Globalizacja gospodarki prof. dr hab. Zbigniew Dworzecki Myśl globalnie, działaj lokalnie. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 10 maja 2011 r. Plan spotkania 1. Czym jest globalizacja?

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie

Zaproszenie do projektu. Warszawa Lokalnie Zaproszenie do projektu Warszawa Lokalnie CO WYDARZY SI W SZKOŁACH? 2 Lekcje wychowawcze Na temat możliwo ci, jakie stoją przed mieszańcami a dotyczą podejmowania oddolnych, lokalnych, sąsiedzkich działań.

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020

Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Temat badania: Badanie systemu monitorowania realizacji P FIO 2014-2020 Charakterystyka przedmiotu badania W dniu 27 listopada 2013 r. Rada Ministrów przyjęła Program Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na

Bardziej szczegółowo

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej.

- o Fundacji Wspierania Współpracy na Rzecz Demokracji i Społeczeństwa Obywatelskiego w Europie Środkowej i Wschodniej. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 676 Warszawa, 9 czerwca 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowny Panie Marszałku

Bardziej szczegółowo

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą:

Rekrutacją do klas I w szkołach podstawowych w roku szkolnym 2015/2016 objęte są dzieci, które w roku 2015 ukończą: Załącznik nr 1 do Zarządzenia nr 2/2015 Dyrektora Szkoły Podstawowej nr 1 w Radzyniu Podlaskim z dnia 27 lutego 2015 r. Regulamin rekrutacji uczniów do klasy pierwszej w Szkole Podstawowej nr 1 im. Bohaterów

Bardziej szczegółowo

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016

Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Koncepcja pracy Szkoły Podstawowej nr 19 w Sosnowcu opracowana na lata 2013-2016 Mów dziecku, że jest mądre, że umie, że potrafi... W szkole nie tylko wiedza ma być nowoczesna, ale również jej nauczanie

Bardziej szczegółowo

Profil ogólnoakademicki. Kod WIEDZA POL2A_W01 POL2A_W02 POL2A_W03 POL2A_W04 POL2A_W05 POL2A_W06 POL2A_W07

Profil ogólnoakademicki. Kod WIEDZA POL2A_W01 POL2A_W02 POL2A_W03 POL2A_W04 POL2A_W05 POL2A_W06 POL2A_W07 POLITOLOGIA Studia II stopnia Objaśnienia znaczeń: S obszar kształcenia w zakresie nauk H obszar kształcenia w zakresie nauk humanistycznych M obszar kształcenia w zakresie nauk medycznych, nauk o zdrowiu

Bardziej szczegółowo

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ Z. Freud: STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ Źródłem energii człowieka jest jego instynktowny pęd do przyjemności. Ta podstawowa żądza natychmiastowego zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

ROLA E-LEARNINGU W WYRÓWNYWANIU SZANS EDUKACYJNYCH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

ROLA E-LEARNINGU W WYRÓWNYWANIU SZANS EDUKACYJNYCH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH MODELE KSZTAŁCENIA I DOSKONALENIA NA ODLEGŁOŚĆ ROLA E-LEARNINGU W WYRÓWNYWANIU SZANS EDUKACYJNYCH OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Warszawa, 12-13.10.2010 r. Józef Bednarek ZAŁOśENIA METODOLOGICZNE ANALIZ 1. ZłoŜoność

Bardziej szczegółowo

DZISIAJ PRZEDSZKOLAKI JUTRO JUŻ PIERWSZAKI

DZISIAJ PRZEDSZKOLAKI JUTRO JUŻ PIERWSZAKI Publiczna Szkoła Podstawowa nr 14 im. A. Mickiewicza 45 720 Opole ul. Sz. Koszyka 21 tel./fax.: (077) 4743191 DZISIAJ PRZEDSZKOLAKI JUTRO JUŻ PIERWSZAKI program współpracy szkolno - przedszkolnej Magdalena

Bardziej szczegółowo

Wsparcie sektora nauki i innowacyjnych przedsiębiorstw w latach 2014-2020 - załoŝenia krajowego programu operacyjnego Marcin Łata Dyrektor Departamentu Zarządzania Programami Konkurencyjności i Innowacyjności

Bardziej szczegółowo

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Rada Europy Strasburg, Francja SKARGA na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Artykułu 45-47 Regulaminu Trybunału 1 Adres pocztowy

Bardziej szczegółowo

PL Zjednoczona w różnorodności PL 11.4.2016 B8-0442/1. Poprawka. Renate Sommer w imieniu grupy PPE

PL Zjednoczona w różnorodności PL 11.4.2016 B8-0442/1. Poprawka. Renate Sommer w imieniu grupy PPE 11.4.2016 B8-0442/1 1 Umocowanie 10 uwzględniając ramy negocjacyjne z dnia 3 października 2005 r. dotyczące przystąpienia Turcji do UE, uwzględniając ramy negocjacyjne z dnia 3 października 2005 r. dotyczące

Bardziej szczegółowo

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału!

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału! Szkolenia nie muszą być nudne! W Spółce Inwest-Park odbyło się kolejne szkolenie w ramach projektu Akcelerator Przedsiębiorczości działania wspierające rozwój przedsiębiorczości poza obszarami metropolitarnymi

Bardziej szczegółowo

Konferencja pt.: "Zielona administracja za sprawą EMAS Ministerstwo Środowiska, 25 lutego 2015 r. e-remasjako narzędzie zielonej administracji

Konferencja pt.: Zielona administracja za sprawą EMAS Ministerstwo Środowiska, 25 lutego 2015 r. e-remasjako narzędzie zielonej administracji Konferencja pt.: "Zielona administracja za sprawą EMAS Ministerstwo Środowiska, 25 lutego 2015 r. e-remasjako narzędzie zielonej administracji 1 Wdrażanie zrównoważonego rozwoju wymaga integracji procesu

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy w województwie pomorskim

Gaz łupkowy w województwie pomorskim Gaz łupkowy w województwie pomorskim 1 Prezentacja wyników badania Samorządów, partnerów Samorządu Województwa Pomorskiego oraz koncesjonariuszy Charakterystyka grup 2 18% 82% Samorządy Partnerzy SWP n=63

Bardziej szczegółowo

Program Europa dla obywateli. Poznań 19 listopada 2015

Program Europa dla obywateli. Poznań 19 listopada 2015 Program Europa dla obywateli Poznań 19 listopada 2015 Plan prezentacji 1. Podstawowe informacje, cele i charakterystyka programu 2. Zasady finansowania i cykl życia projektu 3. Gdzie szukać informacji

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY

ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 2. ZATRUDNIENIE NA CZĘŚĆ ETATU LUB PRZEZ CZĘŚĆ OKRESU OCENY ZASADY WYPEŁNIANIA ANKIETY 1. ZMIANA GRUPY PRACOWNIKÓW LUB AWANS W przypadku zatrudnienia w danej grupie pracowników (naukowo-dydaktyczni, dydaktyczni, naukowi) przez okres poniżej 1 roku nie dokonuje

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU

PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU PROGRAM WSPIERANIA ODDOLNYCH INICJATYW ARTYSTYCZNYCH, KULTURALNYCH I SPOŁECZNYCH WE WROCŁAWIU CEL PROGRAMU Włączenie aktywnych mieszkańców Wrocławia do współtworzenia programu Wrocław Europejska Stolica

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim

Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim III Spotkanie Grupy Sterującej Ewaluacją I Monitoringiem Społecznie odpowiedzialni. Strategie społecznej odpowiedzialności w województwie opolskim Badanie w ramach projektu pn. Opolskie Obserwatorium Terytorialne

Bardziej szczegółowo

Rzeszów: Usługi szkoleniowe w zakresie: Prawo jazdy kat. C z

Rzeszów: Usługi szkoleniowe w zakresie: Prawo jazdy kat. C z 1 z 5 2014-05-19 13:33 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.pup.rzeszow.pl Rzeszów: Usługi szkoleniowe w zakresie: Prawo jazdy kat.

Bardziej szczegółowo

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa

Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Wpływ zmian klimatu na sektor rolnictwa Elżbieta Budka I posiedzenie Grupy Tematycznej ds. Zrównoważonego Rozwoju Obszarów Wiejskich Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Warszawa, 30 listopada 2010 r.

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Zainteresowanie Konkursem Chopinowskim NR 154/2015 ISSN 2353-5822

KOMUNIKATzBADAŃ. Zainteresowanie Konkursem Chopinowskim NR 154/2015 ISSN 2353-5822 KOMUNIKATzBADAŃ NR 154/2015 ISSN 2353-5822 Zainteresowanie Konkursem Chopinowskim Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą. Wykorzystanie fragmentów oraz danych

Bardziej szczegółowo

Lepsze samopoczucie to lepsze oceny. Jaka jest korzyść dla dziecka?

Lepsze samopoczucie to lepsze oceny. Jaka jest korzyść dla dziecka? Lepsze samopoczucie to lepsze oceny Jaka jest korzyść dla dziecka? Gdy dziecko przebywa w szkole, warunki nauki znacząco wpływają na jego samopoczucie i skuteczność przyswajania wiedzy. Uczenie się może

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

Regulamin organizacyjny pracowni terapii zajęciowej prowadzonej w ramach działań Spółdzielni Socjalnej Pracownia Radości Kukułka w Nowej Soli

Regulamin organizacyjny pracowni terapii zajęciowej prowadzonej w ramach działań Spółdzielni Socjalnej Pracownia Radości Kukułka w Nowej Soli Regulamin organizacyjny pracowni terapii zajęciowej prowadzonej w ramach działań Spółdzielni Socjalnej Pracownia Radości Kukułka w Nowej Soli Rozdział I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Regulamin Organizacyjny

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo społeczne

Bezpieczeństwo społeczne Bezpieczeństwo społeczne Potrzeby współczesnego społeczeństwa w zakresie bezpieczeństwa Potrzeba - odczuwany brak czegoś i chęć jego zaspokojenia. W literaturze znana jest hierarchia potrzeb według Maslowa

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU

ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU Seminarium zarządzania finansami jednostek samorządu terytorialnego ROZWÓJ W WARUNKACH KRYZYSU F u n d a c j a R o z w o j u D e m o k r a c j i L o k a l n e j Szanowni Państwo, wiele jednostek samorządu

Bardziej szczegółowo

OFERTA WSPÓŁPRACY. Prezentacja firmy Apetito

OFERTA WSPÓŁPRACY. Prezentacja firmy Apetito OFERTA WSPÓŁPRACY Prezentacja firmy Apetito o nas... BON Apetito Sp. z o.o. powstała w 2009 roku i konsekwentnie tworzy sieć restauracji pod nazwą BONapetito, w których klienci mogą kupować pyszne jedzenie

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ PRACA ZAROBKOWA EMERYTÓW I RENCISTÓW A PROBLEM BEZROBOCIA BS/80/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MAJ 2002 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia...

UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... projekt UCHWAŁA NR... RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia... w sprawie przyjęcia programu współpracy Gminy Grodzisk Wlkp. z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art.

Bardziej szczegółowo

I. 1) NAZWA I ADRES: Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, ul. Skarbowa 1, 73-110 Stargard Szczeciński,

I. 1) NAZWA I ADRES: Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie, ul. Skarbowa 1, 73-110 Stargard Szczeciński, 1 z 6 2012-04-11 14:50 Adres strony internetowej, na której Zamawiający udostępnia Specyfikację Istotnych Warunków Zamówienia: www.integracja.stargard.pl; www.pcpr.stargard.pl Stargard Szczeciński: Organizacja

Bardziej szczegółowo

Motyl uczy nas literki L

Motyl uczy nas literki L Karolina Wi ckowska Motyl uczy nas literki L Podstawa programowa (wybrane treêci i wymagania): 1. Edukacja polonistyczna: 1.a. Obdarza uwagà dzieci i doros ych, s ucha ich wypowiedzi i chce zro zumieç,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009

PROGRAM WSPÓŁPRACY GMINY STASZÓW Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI ORAZ PODMIOTAMI PROWADZĄCYMI DZIAŁALNOŚĆ POśYTKU PUBLICZNEGO NA ROK 2009 Załącznik Nr 1 do uchwały Nr XLIII/356/08 Rady Miejskiej w Staszowie z dnia 23. 12.2008r sprawie przyjęcia Programu współpracy Gminy Staszów z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami prowadzącymi działalność

Bardziej szczegółowo

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r.

Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE. z dnia 31 maja 2016 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚWIĘTOKRZYSKIEGO Kielce, dnia 8 czerwca 2016 r. Poz. 1798 UCHWAŁA NR XXVIII/167/16 RADY MIEJSKIEJ W KUNOWIE z dnia 31 maja 2016 r. w sprawie zatwierdzenia Lokalnego Programu

Bardziej szczegółowo

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi.

nierówności w sferze wpływów, obowiązków, praw, podziału pracy i płacy pomiędzy rządzącymi a rządzonymi. TEMAT: Nierówności społeczne 6. 6. Główne obszary nierówności społecznych: płeć; władza; wykształcenie; prestiż i szacunek; uprzedzenia i dyskryminacje; bogactwa materialne. 7. Charakterystyka nierówności

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8

SPIS TREŚCI. Wstęp... 3. Cele programu... 6. Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 SPIS TREŚCI Wstęp... 3 Cele programu... 6 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas pierwszych...8 Ramowy program edukacji w zakresie umiejętności życiowych klas drugich...13 Ramowy

Bardziej szczegółowo

Forum Społeczne CASE

Forum Społeczne CASE Forum Społeczne CASE Europejska Strategia Zatrudnienia (ESZ) w Polsce. Próba postawienia pytań. Mateusz Walewski, CASE, 14 marca 2003 roku. LICZBOWE CELE HORYZONTALNE ESZ 2005 2010 Ogólna stopa 67% 70%

Bardziej szczegółowo

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH

FORUM ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH L.Dz.FZZ/VI/912/04/01/13 Bydgoszcz, 4 stycznia 2013 r. Szanowny Pan WŁADYSŁAW KOSINIAK - KAMYSZ MINISTER PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ Uwagi Forum Związków Zawodowych do projektu ustawy z dnia 14 grudnia

Bardziej szczegółowo

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej

Opinie mieszkańców Lubelszczyzny o zmianach klimatu i gazie łupkowym. Raport z badania opinii publicznej Opinie mieszkańców o zmianach klimatu i gazie łupkowym Raport z badania opinii publicznej Lena Kolarska-Bobińska, członek Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii w Parlamencie Europejskim, Platforma

Bardziej szczegółowo

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec

Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Bezpieczna dzielnica - bezpieczny mieszkaniec Program realizowany w ramach Miejskiego Programu Zapobiegania Przestępczości oraz Ochrony Bezpieczeństwa Obywateli i Porządku Publicznego. Miejski Program

Bardziej szczegółowo

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta

Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta Podręcznik ćwiczeniowy dla pacjenta 1 Dostarczone przez Janssen Healthcare Innovation (Szczegóły na tylnej stronie okładki). Str 01 Czym zajmuje się program Care4Today? Program Care4Today został stworzony

Bardziej szczegółowo

STATUT KOŁA NAUKOWEGO KLUB INWESTORA

STATUT KOŁA NAUKOWEGO KLUB INWESTORA STATUT KOŁA NAUKOWEGO KLUB INWESTORA 1 I. Postanowienia ogólne 1. Koło Naukowe KLUB INWESTORA, zwane dalej Kołem Naukowym, jest jednostką Samorządu Studenckiego działającą przy Wydziale Finansów i Bankowości

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ W W PIETROWICACH WIELKICH

REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ W W PIETROWICACH WIELKICH REGULAMIN RADY RODZICÓW PRZY ZESPOLE SZKÓŁ W ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Rada Rodziców Zespołu Szkół w Pietrowicach Wielkich, zwana dalej Radą, działa na podstawie artykułów 53 i 54 Ustawy o systemie

Bardziej szczegółowo

Europejska Akredytacja Indywidualna v2 (European Individual Accreditation)

Europejska Akredytacja Indywidualna v2 (European Individual Accreditation) Europejska Akredytacja Indywidualna v2 (European Individual Accreditation) Formularz Zgłoszeniowy EIA v2 dla kandydatów nie posiadających certyfikatu EQA (lub dla kandydatów posiadających certyfikat EQA

Bardziej szczegółowo

Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka

Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka Infrastruktura krytyczna dużych aglomeracji miejskich wyznaczanie kierunków i diagnozowanie ograniczeńjako wynik szacowania ryzyka mł. insp. dr hab. Agata Tyburska Zakład Zarządzania Kryzysowego Wyższa

Bardziej szczegółowo

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE

SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE SYSTEM FINANSOWANIA NIERUCHOMOŚCI MIESZKANIOWYCH W POLSCE Wstęp Rozdział 1 przedstawia istotę mieszkania jako dobra ekonomicznego oraz jego rolę i funkcje na obecnym etapie rozwoju społecznego i ekonomicznego.

Bardziej szczegółowo

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence.

Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. Informacje dla kadry zarządzającej Zobacz to na własne oczy. Przyszłość już tu jest dzięki rozwiązaniu Cisco TelePresence. 2010 Cisco i/lub firmy powiązane. Wszelkie prawa zastrzeżone. Ten dokument zawiera

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja projektu szkoleniowego Międzykulturowe ABC

Ewaluacja projektu szkoleniowego Międzykulturowe ABC 1. Definicja obiektu 2. Cele ewaluacji 3. Zakres przedmiotowy 4.Zakres czasowy Szkolenia dla 50 urzędników zatrudnionych w różnych departamentach i wydziałach Urzędu Miasta Lublina, obecnie lub w przyszłości

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. Stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii. Instytut Psychologii. Psychologia. jednolite studia magisterskie. Stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Seminarium monograficzno teoretyczne : Psychologia twórczości - wspomagania rozwoju czynności poznawczych u dzieci Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY

POWIATOWY URZĄD PRACY POWIATOWY URZĄD PRACY ul. Piłsudskiego 33, 33-200 Dąbrowa Tarnowska tel. (0-14 ) 642-31-78 Fax. (0-14) 642-24-78, e-mail: krda@praca.gov.pl Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 5/2015 Powiatowej Rady Rynku Pracy

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny

Program profilaktyczny Program profilaktyczny Liceum Filmowego z Oddziałami Dwujęzycznymi przy Warszawskiej Szkole Filmowej prowadzonego przez Fundację Edukacji i Sztuki Filmowej Bogusława Lindy i Macieja Ślesickiego LATERNA

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) / z dnia 15.12.2015 r.

ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) / z dnia 15.12.2015 r. KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 15.12.2015 r. C(2015) 8948 final ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) / z dnia 15.12.2015 r. uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013

Bardziej szczegółowo

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Temat: Funkcje. Własności ogólne A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Kody kolorów: pojęcie zwraca uwagę * materiał nieobowiązkowy A n n a R a

Bardziej szczegółowo

Biuro Ruchu Drogowego

Biuro Ruchu Drogowego KOMENDA GŁÓWNA G POLICJI Biuro Ruchu Drogowego Kampania pod hasłem ODBLASKI ŻYCIA W okresie od stycznia do października 2008 roku miało miejsce: 40 725 wypadków drogowych, w wyniku których 51 987 osób

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzględniając Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską, ROZDZIAŁ 1 ROZPORZĄDZENIE KOMISJI (WE) NR 1217/2003 z dnia 4 lipca 2003 r. ustanawiające powszechne specyfikacje dla krajowych programów kontroli jakości w zakresie ochrony lotnictwa cywilnego (Tekst mający znaczenie

Bardziej szczegółowo

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane

Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane Ι. WPROWADZENIE Program Aktywności Lokalnej dla Gminy Michałowice wskazuje na problemy związane z funkcjonowaniem społeczności lokalnych i grup społecznych oraz wyznacza kierunki działań, mających na celu

Bardziej szczegółowo

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach i świat wyniki Badanie Manpower Kobiety na kierowniczych stanowiskach zostało przeprowadzone w lipcu 2008 r. w celu poznania opinii dotyczących kobiet pełniących

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN REKRUTACJI UCZESTNIKÓW PROJEKTU

REGULAMIN REKRUTACJI UCZESTNIKÓW PROJEKTU REGULAMIN REKRUTACJI UCZESTNIKÓW PROJEKTU Projekt Comenius o numerze 2011-1-ES1-COM06-35030 8 i tytule EUROFACE" realizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej w ramach programu Uczenie się

Bardziej szczegółowo

WZÓR. Nazwisko. Kod pocztowy

WZÓR. Nazwisko. Kod pocztowy WZÓR Nazwa organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych: Adres: WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU PIELĘGNACYJNEGO Część I Dane osoby ubiegającej się o ustalenie prawa do

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII. z dnia 28 maja 2013 r.

UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII. z dnia 28 maja 2013 r. UCHWAŁA NR XLI/447/2013 RADY MIEJSKIEJ GÓRY KALWARII z dnia 28 maja 2013 r. w sprawie przyjęcia programu działań wspierających rodziny wielodzietne zamieszkałe na terenie Gminy Góra Kalwaria Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Sergiusz Sawin Innovatika

Sergiusz Sawin Innovatika Podsumowanie cyklu infoseminariów regionalnych: Siedlce, 16 lutego 2011 Płock, 18 lutego 2011 Ostrołęka, 21 lutego 2011 Ciechanów, 23 lutego 2011 Radom, 25 lutego 2011 Sergiusz Sawin Innovatika Projekt

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E

U Z A S A D N I E N I E U Z A S A D N I E N I E Projektowana nowelizacja Kodeksu pracy ma dwa cele. Po pierwsze, zmianę w przepisach Kodeksu pracy, zmierzającą do zapewnienia pracownikom ojcom adopcyjnym dziecka możliwości skorzystania

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN

Rozporządzenia dla placówek. Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Profilaktyka w szkole jako przykład systemowych rozwiązań we współpracy szkoły, poradni i ODN Akty prawne Konstytucja Rzeczpospolitej Kodeksy Ustawy Rozporządzenia O DOBRĄ JAKOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO

Bardziej szczegółowo

Wskaźnik mierzy liczbę osób odbywających karę pozbawienia wolności, które rozpoczęły udział w projektach.

Wskaźnik mierzy liczbę osób odbywających karę pozbawienia wolności, które rozpoczęły udział w projektach. Załącznik 12 Wskaźniki kluczowe PO WER, PI 9i Aktywne włączenie, w tym z myślą o promowaniu równych szans oraz aktywnego uczestnictwa i zwiększaniu szans na zatrudnienie Typ wskaźnika (,, długoterminowy)

Bardziej szczegółowo

Zdrowie: wybierasz się na wakacje? Weź swoją europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ)!

Zdrowie: wybierasz się na wakacje? Weź swoją europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ)! MEMO/11/406 Bruksela, dnia 16 czerwca 2011 r. Zdrowie: wybierasz się na wakacje? Weź swoją europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ)! Na wakacjach bądź przygotowany na wszystko! Planujesz podróż

Bardziej szczegółowo