Każdy inny, wszyscy równi

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Każdy inny, wszyscy równi"

Transkrypt

1 Europejski Ruch Młodzieży przeciwko Rasizmowi, Ksenofobii, Przejawom Antysemityzmu i Nietolerancji Każdy inny, wszyscy równi 1 Warszawa 2003

2 Tytuł oryginalny: All different, all equal education pack Copyright Rada Europy na publikacje w angielskim i francuskim Tłumaczenie na język polski jest publikowane za zgodą Rady Europy na własną odpowiedzialność tłumacza Tłumaczenie wstępne: Tłumaczenie ostateczne: Załęczański Klan Lingwistów przy CSI w Załęczu Wielkim Anita Regucka-Kwaśnik ISBN Wydawca: Harcerskie Biuro Wydawnicze Horyzonty ul. Marii Konopnickiej Warszawa Broszura powstała dzięki wsparciu finansowemu UNHCR ze środków pozyskanych od UNDP. 2

3 Szanowni Państwo Druhny i Druhowie Z przyjemnością przekazujemy do Waszych rąk książkę Każdy inny, wszyscy równi... Jest to pakiet edukacyjny przygotowany przez Radę Europy, który stanowi jeden z elementów programu międzykulturowej edukacji młodzieży i dorosłych. Pakiet edukacyjny Każdy inny, wszyscy równi... jest także elementem wspomagającym program wychowawczy Związku Harcerstwa Polskiego Barwy przyszłości. Jednym z jego celów jest wychowanie młodych ludzi w otwartości i tolerancji. Wykorzystując zawarte w nim materiały, macie znakomitą szansę kształtowania w kierowanych lub kształconych przez Was zespołach postaw otwartości i zrozumienia dla drugiego człowieka. Polska wersja książki ukazuje się w doskonałym momencie, gdy kontakty Polaków z ludźmi innych kultur są coraz częstsze. Coraz częściej młodzi Polacy studiują czy podróżują za granicą, a cudzoziemcy odwiedzają nasz kraj. Coraz większa liczba obcokrajowców mieszka też w Polsce. Wśród nich liczną grupą są uchodźcy. We współczesnym świecie, kiedy prawie każdy doświadcza kontaktu z innymi kulturami, wzajemna tolerancja staje się konieczna. Otwartość na drugiego człowieka pozwala dostrzec w różnorodności bogactwo, a jednocześnie pomaga lepiej zrozumieć własną tożsamość. Uczenie otwartości i zrozumienia dla innych często wymaga wysiłku, przełamania stereotypów, pokonania strachu przed nieznanym to trudne zadanie i wymaga wielu działań i współpracy wielu aktorów. Liczymy, że wydawnictwo Każdy inny, wszyscy równi... będzie pomocne w realizacji tego zdania. Bardzo dziękujemy Programowi ONZ ds. Rozwoju za finansowe wsparcie, bez którego wydanie tej książki nie byłoby możliwe. Przedstawiciel Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców Jaime Ruiz de Santiago Naczelnik Związku Harcerstwa Polskiego hm. Wiesław Maślanka 3

4 4

5 Wprowadzenie Łatwo powiedzieć: nie mam żadnych uprzedzeń, nie jestem rasistą, więc to mnie nie dotyczy albo to nie ja zapraszałem tych uchodźców. Trudniej już powiedzieć: nie jestem winny temu, co się stało, ale chciałbym wziąć na siebie odpowiedzialność za to, aby to się już więcej nie powtórzyło. Kampania Każdy inny, wszyscy równi Współczesne społeczeństwa europejskie cierpią z powodu nasilania się wrogości związanej z rasizmem i nietolerancją wobec różnych mniejszości. Wielu ludzi w Europie próbuje temu przeciwdziałać, sięgając po możliwości, jakie daje monitorowanie organów władzy, współdziałanie w organizacjach pozarządowych oraz tworzenie inicjatyw lokalnych. Europejski Ruch Młodzieży (Każdy inny, wszyscy równi ) przeciw Rasizmowi, Ksenofobii, Przejawom Antysemityzmu i Nietolerancji ma na celu połączenie sił dla przeciwdziałania wszelkim formom nierównego traktowania ludzi. Rosnący problem rasizmu i nietolerancji stał się tematem numer jeden podczas spotkania przywódców 32 państw członkowskich Rady Europy w Wiedniu w 1993 roku. Podjęto decyzję o opracowaniu planu współpracy krajów członkowskich, szczególnie w sferze ustawodawstwa i wychowania zwalczających rasizm, ksenofobię, antysemityzm i nietolerancję. Plan ten też przewidywał europejską kampanię młodzieżową. Kampania ta jest w pełni popierana przez dwie europejskie trybuny pozarządowych organizacji młodzieżowych, CENYC i ECB. Ponieważ problematyka ta ma zasięg światowy, rok 1995 został ogłoszony przez UNESCO Międzynarodowym Rokiem Tolerancji. Zamierzeniem prezentowanej kampanii jest mobilizacja wszystkich grup społecznych do wspólnego działania na rzecz tolerancji i równowagi, poszanowania godności i praw człowieka, gwarantowania demokracji. Kampania ma rozpocząć proces trwający przez lata. Cele te nie mogą być nigdy w pełni osiągnięte. Należy jednak stwarzać warunki do poprawiania sytuacji, angażując przy tym możliwie największą liczbę osób. Pakiet edukacyjny 5 Młodzi ludzie nie mogą zdać sobie sprawy ze swej pozycji, zdobywać wiedzy i doskonalić swoich umiejętności, jeśli nie zrozumieją sytuacji międzynarodowej i narodowej, kształtującej ich świat. Wychowanie międzykulturowe może zmieniać ten stan rzeczy. Dążyliśmy do stworzenia praktycznych i teoretycznych materiałów, które będą mogły być wykorzystane przez wychowawców i trenerów pracujących z młodzieżą. Korzystaliśmy z doświadczeń programu Ruchu Młodzieży przeciw Rasizmowi i Ksenofobii ALIEN 93, opublikowanego w 1993 r.

6 Pakiet nie jest zbiorem akademickich tez staraliśmy się, aby był on jak najbardziej przystępny. Doświadczeni praktycy znajdą tu być może nowe idee, ale swoje opracowanie kierujemy głównie do tych, którzy dopiero zaczynają pracować z młodzieżą w tym zakresie. Mimo że mówimy o młodzieży, materiały te i proponowane działania mogą być dostosowywane także dla innych grup wiekowych podlegających edukacji nieformalnej. Część A jest ogólnym przeglądem bieżącej sytuacji w Europie i wskazaniem potrzeby edukacji międzykulturowej. Zaprezentowane zostały historyczne, polityczne i gospodarcze czynniki, które ukształtowały nasze społeczeństwa. Po zdefiniowaniu głównych pojęć przedstawiono podstawy wychowania międzykulturowego. Stawiane w tekście pytania mają ożywić omawiane kwestie i zasugerować tematy dyskusji z młodzieżą. Część A dostarcza informacji potrzebnych osobom prowadzącym do prawidłowej realizacji zadań edukacyjnych, przedstawionych w części B. Część B jest prezentacją konkretnych metod i ćwiczeń, które można wykorzystać w procesie wychowania międzykulturowego. Po przedstawieniu metodyki przedstawiono wiele ćwiczeń, opartych na pracy w grupie i aktywnemu uczestnictwie poszczególnych osób. Dzięki gromadzeniu doświadczeń przy realizacji proponowanych w części B zajęć młodzież zostaje zachęcona do działania. Przy tworzeniu tego pakietu zwracaliśmy szczególną uwagę na to, żeby był pomocny przy planowaniu różnych zajęć edukacyjnych. Tę część możesz zacząć czytać od każdego miejsca, które cię zainteresuje. Zachęcamy do krytycznego podejścia do jego zawartości i przystosowywania go do potrzeb różnych grup dzieci i młodzieży. Mamy nadzieję, że dzięki korzystaniu z tego pakietu młodzi ludzie lepiej zrozumieją zagadnienia rasizmu i nietolerancji i będą w stanie dostrzegać ich występowanie w społeczeństwie. Przez proces wychowania międzykulturowego pragniemy skłonić młodzież do docenienia różnic pomiędzy ludźmi, kulturami i poglądami na życie. To pozwala nam żyć i pracować razem w duchu współpracy, budowania społeczności ceniących pokój, gdzie godność ludzi przejawia się w ich równym traktowaniu. Powstanie pakietu edukacyjnego i zastosowane metody pracy Jaki jest sens publikowania takiego pakietu edukacyjnego? Radziliśmy się naszych partnerów w tej kampanii i ich przesłanie było jasne zajęcia edukacyjne muszą być podstawą kampanii, jeżeli przynieść ma ona trwałe efekty. W całej Europie obserwujemy potrzebę dostępu do tego rodzaju materiałów edukacyjnych. Czynnikiem, który wyróżnia ten pakiet wśród innych, jest to, że był wymyślony i napisany przez zróżnicowaną kulturowo grupę ludzi poruszających tematykę kampanii w pracy z młodzieżą. Uważamy, że przedstawienie sposobu tworzenia pakietu pokazuje niektóre wyzwania i problemy, z którymi możesz się spotkać w swojej pracy. Koordynacja prac takiej grupy nie jest łatwa. Komunikacja przez telefon albo faks nie zawsze jest skuteczna, wspólne spotkania są kosztowne i oczywiście presja czasu nie może sprzyjać efektywności. Pierwotny skład naszej grupy, która po raz pierwszy spotkała się w Europejskim Centrum Młodzieży w Strasburgu we wrześniu 1994 r., był następujący: Pat at Brander, Beccles, Wielka Brytania trener i pisarz Carmen Carderas, Madryt, Hiszpania Equipo Claves Philippe Crosnier de Bellaistre, Berlin, Niemcy trener Mohammed Dhalech, Gloucester, Wlk. Bryt. CEMYC, reprezentant Europejskiej Grupy Sterującej Kampanią Rui ui Gomes, Strasburg, Francja nauczyciel EYC 6

7 7 Erzsebet Kovacs ovacs, Budapeszt, Węgry trener Mark Taylor aylor, Strasburg, Francja trener i pisarz Juan de Vicente Abad, Madryt, Hiszpania Colectivo AMANI Wszyscy członkowie przyczynili się do powstania koncepcji tej publikacji, jednak powody osobiste i zawodowe uniemożliwiły kilkorgu uczestniczenie w drugim spotkaniu w grudniu 1994 r. w podobnym centrum w Mollinie (Hiszpania). Naszą pracę charakteryzował twórczy konflikt, który wyrażał się między innymi w pytaniach: Jak połączyć nasze odmienne doświadczenia, definicje, ideologie i praktykę wychowawczą? Na jaką skalę ta kampania rzeczywiście pomoże zwalczać przyczyny dyskryminacji i nietolerancji? Jak uwzględnimy odmienne realia wszystkich europejskich krajów i kultur? Jak połączymy nasze różne analizy tych zjawisk? Dlaczego nie ma bezpośredniego tłumaczenia słowa międzykulturowy na przykład na węgierski? Czy język angielski stosowany w pakiecie powinien być brytyjskim angielskim czy międzynarodowym angielskim? Dlaczego nie mówisz po hiszpańsku? Jaką strukturę powinien mieć ten pakiet? Czy możliwe jest przekazanie myśli w sposób prosty na tyle, aby nie okazał się naiwny? I wreszcie pytanie bardzo praktyczne jak wiele informacji potrzeba do opisu metody albo konkretnych zajęć? Udzielenie odpowiedzi na te pytania wymagało pełnego zaangażowania wszystkich członków i umiejętności wyjaśniania tych i innych kwestii w twórczy sposób. Tylko użytkownicy tego pakietu mogą stwierdzić, czy udało się nam na te pytania odpowiedzieć. Zdecydowaliśmy wykorzystać publikację Equipo Claves i Cruz Roja Juventud's W świecie różnic świecie różnym jako podstawę dla części A. Większość tekstu została radykalnie przekształcona i zredagowana na nowo, aby uwzględnić rozmaite realia w całej Europie. Wspólne wymyślanie i przystosowywanie ćwiczeń do części B pomogło nam jako zespołowi znacznie lepiej zrozumieć, dokąd i w jaki sposób zmierzamy. Bardzo często osiągaliśmy zupełnie nieoczekiwane rozwiązania. Spoglądając na te wędrówki, wyciągnąć możemy wniosek, że wychowanie międzykulturowe jest procesem otwartym. Ekscytujące debaty na temat wartości, na podstawie których powinniśmy budować ten pakiet, doprowadziły nas do wniosku, że powinien on promować: sposoby doświadczania i poznawania różnic i dyskryminacji, nowe lub inne zrozumienie społeczeństwa, poszukiwania i zaangażowanie się w równe i godne traktowanie wszystkich członków społeczeństwa, wskazówki i drogi działań i zmian Byliśmy wszyscy całkowicie świadomi faktu, że wychowanie międzykulturowe ma swoje ograniczenia, dla swej efektywności wymaga politycznego i gospodarczego wsparcia. Wspólny plan podjęty na spotkaniu w Wiedniu zawiera propozycje, które mają wesprzeć ten proces. Powaga tych zobowiązań może być oceniona dopiero po rozpoczęciu kampanii, a może nawet po jej zakończeniu.

8 Terminologia ostrzeżenie Słowa mają moc. Słowa reprezentują wartości. W zależności od kontekstu słowa mogą zmieniać znaczenie nawet w obrębie tego samego języka. Próbowaliśmy wyjaśnić konteksty i znaczenia słów, których używamy. W relacjach międzykulturowych wymaga to dyplomacji, ponieważ słowa nie mogą być właściwie zrozumiane poza ich społeczno-gospodarczym kontekstem. W zależności od twojego doświadczenia i wiedzy, możesz stwierdzić, że nigdy nie użyłbyś w danej sytuacji takich samych słów albo wyrażeń, jakich my użyliśmy. Nalegamy, żebyś odłożył na chwilę osądy i pytania, dlaczego twoim zdania niektóre słowa i zdania są złe i zamiast tego poszukał tych właściwych. Nasz pakiet edukacyjny będzie przetłumaczony na wiele języków i choć każdy tłumacz będzie chciał zapewnić wierność pierwotnemu tekstowi, efekt będzie różny. Ekscytujące czyż nie? 8

9 Część A Rozdział 1 WYZWANIA, PROBLEMY I ICH GENEZA Problemy kluczowe: Cenienie różnic Fakt podziału gospodarczego świata na Północ i Południe Nasz zmieniający się kontynent Ludzie w ruchu Nasza reakcja na zmiany Potrzeba nowych reakcji na nowe sytuacje Realia naszych społeczeństw: Zróżnicowanie Jako istoty ludzkie wszyscy jesteśmy różni na wiele sposobów. Możemy być rozpoznawani według wielu rozmaitych kryteriów, jest to np. płeć, wiek, charakterystyczne cechy fizyczne, orientacje seksualne, osobowość, hobby, standard życia, wierzenia W tym pakiecie skupiamy się na różnicach kulturowych, społecznych i etnicznych. Będziemy zwracać uwagę na kontakty między ludźmi, którzy różnią się sposobem życia, zasadami, kulturą oraz na relacje między większościami i mniejszościami w naszych społeczeństwach. Punktem wyjścia będą podstawy różnic: dostrzegania różnych światopoglądów, idei, wartości i zachowań, po czym będziemy podążać w kierunku wspólnych obszarów. Przez wzajemne oddziaływanie różnic możemy osiągnąć nowe rozwiązania i wypracować nowe zasady działania, które zostaną oparte na jednakowej godności i prawach dla wszystkich. 9 Te kwestie mogą pojawić się wyraźniej, ilekroć myślimy o ludziach z innych społeczności albo krajów, ale powinniśmy rozmawiać o tym, co się dzieje w obrębie naszych własnych granic geograficznych. Czujemy się inni od tych, którzy urodzili się i żyją w naszym kraju, ale których kultura i sposoby życia jakoś różnią się od naszych. Wielkim wyzwaniem każdego z nas jest więc odkrywać, jak żyć z innymi i twórczo wzajemnie na siebie oddziaływać.

10 W dziejach Europy mieliśmy wiele fal migracji, więc dziś nasz kontynent jest wspólnym domem dla ludzi różnych kultur. To wnosi do naszego życia wyzwania i ekscytacje, ale oczywiście czyni go też bardziej skomplikowanym. To właśnie jest rzeczywistość, z którą wkroczyliśmy w XXI wiek żyjemy w wielokulturowych społeczeństwach. Różnice między ludźmi nie są uznawane za rzecz wartościową, częściej prowadzą do podejrzeń lub odrzucenia. Żyjemy w świecie, który niejednokrotnie wywołuje uczucie mieszane. Wygląda na to, że stajemy się sobie coraz bliżsi. Dla tych nielicznych, którzy mają dostęp do szybkich kanałów informacji lub telewizji satelitarnej, możliwy jest kontakt z drugą półkulą w ciągu kilku sekund. Ale bliżej domu odległości między nami wzrastają. Nie cieszy nas nasze wielokulturowe społeczeństwo, tak jakby mogło zjawisko, które wzbogaca nas o tę rozmaitość, którego nie wolno nam zmarnować. Niestety obecność innych ludzi w kraju może prowadzić nie tylko do braku zainteresowania i obojętności, ale i do dyskryminacji i braku tolerancji. Dyskryminacja wobec mniejszości w naszych społeczeństwach przenika wszystkie aspekty życia: opiekę społeczną, możliwości zatrudnienia, stopień ochrony przez policję, budownictwo mieszkaniowe, organizacje i reprezentacje polityczne, dostęp do edukacji. Narastające zjawisko nietolerancji często prowadzi do przemocy, a w najgorszych przypadkach nawet do zbrojnych konfliktów. Według Wydziału ds. badania pokoju i konfliktów na Uniwersytecie w Uppsali (Szwecja) między 1989 a 1994 rokiem na świecie doszło co najmniej do 90 takich starć. W tym tylko 4 konflikty były pomiędzy krajami, a pozostałe 86 miało miejsce wewnątrz krajów. Były to wojny domowe o charakterze geograficznym, politycznym, etnicznym, narodowym i religijnym. Prawie każdy kraj powstawał dzięki integracji różnych kultur. W Europie tylko o Islandii można powiedzieć, że jest społeczeństwem monokulturowym, ale nawet tam coś się zaczyna zmieniać. Jeśli rozmaitość jest normą w obrębie naszych własnych społeczności, to dlaczego jesteśmy tak nietolerancyjni dla ludzi, którzy różnią się od nas i uważamy ich za innych? Oczywiście nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie, a na rozważenie każdego możliwego aspektu, który powinien być wzięty pod uwagę, potrzebowalibyśmy kilku takich pakietów. Niemniej sprawy mogą się trochę wyjaśnić, jeśli spróbujemy odkryć pochodzenie tych nowych wielokulturowych społeczeństw, których pojawienie jest mniej nagłe, niż nam się zdaje. Pytanie Kiedy po raz pierwszy usłyszałeś wyrażenie społeczeństwo wielokulturowe? Co to wtedy dla ciebie znaczyło, a co znaczy teraz? Dzisiejsze społeczeństwa wielokulturowe są w znacznym stopniu konsekwencją procesów politycznych i ekonomicznych. W Europie rozwój społeczeństw wielokulturowych stał się bardziej dostrzegalny od końca II wojny światowej, w miarę jak rósł podział ideologiczny kontynentu. Wielkie ruchy ludzi miały miejsce w obrębie i wokół sfery wpływów ZSRR i świata rozdzielonego żelazną kurtyną. Rozwój gospodarczy północnych i centralnych państw (głównie Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec i Holandii) oznaczał większe zapotrzebowanie na siłę roboczą. W latach 50-tych i 60-tych występowały dwa główne typy migracji. Pierwszy dotyczy osób twierdzących, że jesteśmy tu u was, bo wy byliście u nas. Imigracje z kolonii i byłych kolonii składały się z ludzi powracających do ojczyzny i z osób z różnych grup etnicznych przykładem może być Wielka Brytania przyjazdy z Indii, Francja 10

11 z Algierii, Holandia z Indonezji. Po drugie bardziej uprzemysłowione kraje zaczęły rekrutować ludzi z południowej Europy (z Hiszpanii, Portugalii, Włoch, Grecji, byłej Jugosławii, Turcji) i innych. Ogólnie mówiąc, weszli na rynek pracy tych państw jako robotnicy fizyczni i w zasadzie zostali przyjęci przyjaźnie, gdyż byli potrzebni. Pytanie Jakie typy migracji wystąpiły do albo z kraju, w którym żyjesz, w latach ? Kryzys ekonomiczny, który rozpoczął się w 1973 r., zmienił sytuację. Najpierw niesamowity wzrost cen ropy zapoczątkował rozwój nowej technologii i form produkcji. W konsekwencji szybki wzrost bezrobocia był dostrzegany w każdym kraju uprzemysłowionym. Było to bezrobocie strukturalne i dotknęło głównie najsłabszych w systemie produkcyjnym, czyli tych, którzy pracowali bez kwalifikacji szczególnie imigrantów z innych krajów. Początkowe ciepłe przyjęcie obróciło się w obawy, strach i podejrzenia: Nie jesteś nam już więcej potrzebny. Cudzoziemcy stali się kozłami ofiarnymi przyczyną problemów ekonomicznych i byli obwiniani za zabieranie pracy rodzimym mieszkańcom. Wielu emigrantów z lat 50-tych i 60-tych wróciło do ojczystych krajów, które także cierpiały z powodu kryzysu. Jednym z mniej znanych efektów masowych zmian w Europie Centralnej i Wschodniej w ostatnich latach był powrót robotników i studentów do takich krajów, jak Wietnam, Mozambik czy Kuba nie byli już więcej potrzebni. Od końca lat 70-tych Europa stała się ważnym celem nowej powodzi migracyjnej, składającej się głównie z ludzi z krajów na południu Morza Śródziemnego i tzw. krajów trzeciego świata. W odróżnieniu od imigracji lat 50-tych, 60-tych ta nie była inicjowana przez kraje europejskie, ale wynikła z niepewnej sytuacji społecznej, ekonomicznej i politycznej większości państw świata. Północ Południe. Pytanie o brak równowagi Międzynarodowy system ekonomiczny Nasz świat w historii był przedmiotem niezliczonych podziałów. Rzymianie podzielili go na Cesarstwo Rzymskie i świat barbarzyński, po wyprawach Kolumba ludzie mówili o Nowym i Starym Świecie, żelazną kurtynę zbudowano po II wojnie światowej dla oddzielenia Europy Zachodniej i Wschodniej, a ostatnio zaczęliśmy mówić o podziałach świata na Północ i Południe. Pytanie Jakie inne podziały przychodzą ci na myśl? 11 To zróżnicowanie pomiędzy Północą i Południem nie odnosi się do położenia geograficznego każdego kraju w zależności od równika (Australia z ekonomicznego punktu widzenia należy do Północy), ale do bardziej złożonej sytuacji gospodarczej i politycznej. Tylko niewielka część mieszkańców planety korzysta z dobrodziejstw tego mniejszego świata, o którym wcześniej wspominaliśmy: postęp technologiczny i poziom spożycia przewyższają podstawowe potrzeby. Terminy Północ i Południe są uogólnieniem, ale jest mnóstwo różnic między krajami z obu tych grup. Niezaprzeczalne jest jednak, że prawdziwą barierą dzielącą Północ od Południa jest bieda. Chociaż występuje ona również w krajach Północy, to sytuacja ich biedoty jest nieporównywalna z biedą na Południu.

12 Pytanie Jak wyobrażasz sobie biedę? Jak wielu ludzi wokół ciebie żyje w nędzy? Statystyki prezentowane w Equipo Claves od 1990 r. podają, że na 159 państw członkowskich ONZ, tylko 16 uważane są za rozwinięte. Pozostałe 143 nie są takie. Charakterystyczne dla państwa nierozwiniętego jest, iż państwo takie traci zdolność wyznaczania kierunku własnego rozwoju jest zależne gospodarczo i kulturowo od innych krajów. Pytanie Co to jest rozwój? Kto określa kryteria rozwoju? Ten stan nędzy nie jest czymś naturalnym: w wielu przypadkach omawiane państwa mają więcej bogactw naturalnych od tych rozwiniętych i w przeszłości miały kwitnącą gospodarkę. Jakie są więc przyczyny tej nierównej i niesprawiedliwej sytuacji? Ryzykując pewne uproszczenie, można powiedzieć, że zmianę sytuacji w tych krajach wstrzymuje międzynarodowy system, który politycznie i mimo wszystko ekonomicznie opanowuje nasz świat. Każdy z nas pomaga podtrzymywać brak równowagi. Po II wojnie światowej obecny międzynarodowy porządek gospodarczy był tworzony przez niewielką liczbę państw północnych. Te kraje ustalały zasady i stworzyły struktury odzwierciedlające ich potrzeby (np. Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy, związki zawodowe ) i używały zasobów, które do nich nie należały. Jednym słowem stworzyli system, w którym rozwojowi mniejszości towarzyszyło ubóstwo większości. Pomiędzy latami 1950 a 1990 realny dochód na osobę potroił się w krajach bogatych, ale niewiele wzrósł w tych biedniejszych. Pewne subtelne formy zależności stały się normą ich głównym wyrazem może być idea kredytów zagranicz- nych, udzielanych przez najbardziej rozwinięte kraje. Kraje Południa wpadają w pułapkę systemu eksploatowania i sprzedawania własnych bogactw jako zapłaty za maszyny i technologię sprowadzaną z Północy. Pytanie Czy trudno jest krajowi takiemu jak Filipiny angażować się we własny rozwój, jeżeli musi przeznaczać 47% całkowitego krajowego budżetu tylko na spłatę długu narodowego? Jak myślisz, kto odpowiada za taką sytuację? Jaki efekt mógłby mieć taki dług w kraju, gdzie żyjesz? Nierówność systemów gospodarczych, wojny domowe (Rwanda, Salwador), kataklizmy i katastrofy ekologiczne (pustynnienie, trzęsienia ziemi), głód i silny przyrost populacji (szczególnie w Afryce) wszystko to razem tworzy dramatyczną sytuację. Coraz większa liczba ludzi jest zmuszana do podejmowania bolesnej, a nawet traumatycznej decyzji opuszczają swoje domy, emigrują lub szukają azylu. Robią to, żeby przeżyć, chociaż są świadomi trudności związanych z życiem zagranicą. Pytanie Jaka jest różnica między imigrantem, uchodźcą a osobą przesiedloną? W grudniu 1994 r. ONZ-owski Wysoki Komisarz ds. Uchodźców (UNHCR) wziął odpowiedzialność za 23 miliony uchodźców (w 1974 r. było ich 2,4 miliona), do których trzeba dodać 25 mln przesiedleńców. Czy możesz sobie wyobrazić, co te liczby znaczą naprawdę w kategorii ludzkiej tragedii? Na Północy nasza uwaga była coraz bardziej odwrócona od Południa szczególnie w Europie byliśmy skupieni wyłącznie na sobie. 12

13 Wschód Zachód: Nowe poszukiwania równowagi Zmieniające się oblicza Europy Czym jest Europa? Kiedy się zaczęła? Kiedy się skończyła? Ile mamy krajów w Europie? Kto może uważać się za Europejczyka? Czy jest jakaś kultura europejska? Kto się tym przejmuje? Możliwość odpowiedzi na takie pytania jest coraz bardziej skomplikowana od końca 1988 r. Rozpad ZSRR, ponad trzy lata wojny w byłej Jugosławii, zjednoczenie Niemiec, niezależność republik Czech i Słowacji konsekwencje tych przemian są olbrzymie. Pytanie Co, twoim zdaniem, należy do najważniejszych zmian w twoim kraju od 1989 r.? Mimo że ze Strasburga jest bliżej do Pragi niż do Paryża, wiele czasu zajmie nam zmniejszenie odległości w naszym sposobie myślenia. Tak ogromne zmiany wywołują wiele emocji: nadzieja na Powszechny Dom Europejski z otwartymi granicami, obawa przed masowymi falami migracji, nadzieja dla nowych narodów, strach przed kolejnymi konfliktami. Relacje między państwami a narodami, które wydawały się być już ustalone, są obecnie renegocjowane. (Nawet to stwierdzenie może być odniesione tylko do części państw, jeżeli spojrzysz na przykład na historię Cypru czy Irlandii Północnej po 1960 r.). To, jak widzimy siebie nawzajem, jest coraz bardziej złożone przez różne kolejne elementy rodzącej się Europy. Różne Europy Nie jest tajemnicą, że władze dążące do integracji europejskiej napotykają na duże trudności. Rośnie przekonanie, że państwa są złożone z ludzi różnego pochodzenia i wyznających różne wartości. Nie są tylko podmiotami gospodarczymi, które należy łączyć dla podwyższenia skali wzrostu gospodarczego. Na przykład rozszerzanie Unii Europejskiej dowiodło, że nie jest to proces tak prosty, jak na początku oczekiwano. Pytanie Szwecja, Austria i Finlandia głosowały za przyjęciem do UE. Jak sądzisz, dlaczego więk- szość głosujących w Norwegii była przeciw wejściu tego państwa do Unii? Liczba członków Rady Europy powiększyła się z 23 do 34 państw między 1989 i 1995 rokiem. Rada wciąż nie jest największym forum współpracy między krajami europejskimi. Pierwszeństwo należy do Organizacji do spraw Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OSCE), do której należy ponad 50 członków z USA i Kanadą. Takie instytucje odgrywają różnorodne role, ale mają coś wspólnego poszukują europejskich rozwiązań wyzwań, z którymi wkroczyliśmy w XXI wiek. Nie tylko rządy i przemysł intensyfikują jakość i kształt współpracy państw w Europie. Wiele czynią związki zawodowe, kontakty organizacji młodzieżowych oraz współpraca kulturalna Europa zyskuje ludzką twarz. Pytanie Jakie znasz inne formy współpracy europejskiej? Jakie są odnoszone sukcesy i jakie wystę- pują problemy? 13 Dosyć interesujące jest, że nie każdy mieszkaniec Europy czuje się Europejczykiem. O tożsamości będziemy mówić później, ale tutaj wypadałoby zapytać: czy jest możliwe posiadanie tożsamości europejskiej? Ścisła współ-

14 praca części państw europejskich prowadzi do wyłączenia innych. Gdy granice zanikają pomiędzy niektórymi krajami europejskimi, bariery rosną dla pozostałych. Widać to było wyraźnie po podpisaniu układu w Schengen międzyrządowej umowy, która likwiduje kontrolę granic pomiędzy zainteresowanymi krajami. Państwa te ujednolicają politykę wizową, koordynują zapobieganie przestępczości, prowadzą wspólne akcje poszukiwawcze oraz wymieniają informacje o poszukujących azylu. W momencie tworzenia pakietu układ został ratyfikowany przez parlamenty Niemiec, Luksemburga, Belgii, Francji, Holandii i Hiszpanii (Włochy, Grecja, Portugalia i Austria przygotowywały się wówczas do przyłączenia). W dniu, w którym układ wszedł w życie, na początku roku 1995, na granicy niemiecko-polskiej tworzyły się 24-godzinne kolejki. Pytanie W miarę jak zewnętrzne granice zjednoczonej Europy są wzmacniane, można wniosko- wać, że budowana jest forteca Europa. Czy zgadzasz się z taką opinią? Znając część informacji o rozwoju naszego kontynentu i jego powiązań z innymi częściami świata, nadszedł czas, aby bliżej przyjrzeć się temu, co się dzieje na ziemi. Mniejszości w Europie Uwaga! Mniejszość w jednym miejscu może z łatwością okazać się większością w innym. Pytanie Kiedy mniejszość nie jest mniejszością? Gdy jest znaczącą elitą! Czy zgadzasz się z taką odpowiedzią? Mniejszości lokalne Prawie w każdym kraju są tradycyjne mniejszości: grupy etniczne, które przez wieki były tam obecne przedstawiciele tych mniejszości mają odmienne charaktery, zwyczaje, nawyki i różnią się od większości sposobem życia. Można tu przytoczyć mnóstwo przykładów, my przedstawiamy tylko kilka, ale ty możesz znaleźć znacznie więcej. Historia europejska jest wypełniona ruchami ekspansywnymi, związkami handlowymi, podbojami religijnymi i militarnymi. Wszystkie wywołały ruchy ludzi i przenikanie kultur XI-wieczni rycerze normandzcy zdołali podbić daleką Anglię, Hiszpanię i Sycylię. Siły Imperium Otomańskiego sięgnęły bram Wiednia w 1529 i w 1683 r. Litwa była najsilniejszym państwem w XVI-wiecznej Europie. (Musimy być ostrożni w wyrażaniu takich opinii, bo na przykład twoim zdaniem najpotężniejszym państwem Europy może być uznana Polska, nie Litwa ta istotna różnica w analizie jest nawet dzisiaj przedmiotem dyskusji). Richard Hill wskazuje, że miasto Ilok we wschodniej Chorwacji dostarcza przykładu zmian: w 1992 r. populacja składała się z 3000 Serbów, zaś rok wcześniej liczyła 3000 Chorwatów, 500 Serbów i 1900 słowackich potomków XIX-wiecznych imigrantów. 70 lat temu ok r. wielu mieszkańców to byli Niemcy i Żydzi. W czasach Imperium Otomańskiego Ilok było osiedlem muzułmańskim. Przedtem było miastem katolickim. Pytanie Czy jakieś miasto w twojej okolicy ma podobną historię? W Hiszpanii tymi mniejszościami są przede wszystkim cygańskie grupy Roma i Sinti, które także są mniejszością etniczną w wielu innych krajach, a także muzułmańskie, żydowskie i hinduskie wspólnoty mieszkające w Ceuta 14

15 i Melilla. W Szwecji mamy pokaźną mniejszość Finów. Szacuje się, że w Turcji 17% populacji to Kurdowie. Około 9% społeczeństwa Rumunii to Węgrzy. Aż do lat 80-tych wyglądało na to, że Jugosławia jest jednym z najbardziej pozytywnych przykładów ludzi różnych narodowości żyjących razem w atmosferze pokoju. Obecnie trudno powiedzieć, jak bardzo ten obraz był fałszywy lub jakich rozmiarów prawdziwe nierówności były ukryte przed naszym wzrokiem. Jasna jest tylko złożoność relacji między Słoweńcami, Bośniakami, Chorwatami, Muzułmanami, Serbami, Czarnogórcami, Macedończykami, Rumunami, Bułgarami, Węgrami, Albańczykami, Grekami i Cyganami aby nazwać tylko tych uwzględnionych w spisie z 1991 r. Pytanie Jak wielu ludzi potrzeba, aby nazwać ich mniejszością? Będąc w mniejszości w obrębie federacji byłej Jugosławii, Słoweńcy są obecnie większością w Słowenii stanowiąc 87,6% populacji. Deklaracja niepodległości i podział terytorium w wyniku konfliktów zbrojnych odegrał ogromną rolę w tworzeniu mniejszości. Po rozpadzie Związku Radzieckiego 25 mln Rosjan żyło poza terytorium Federacji Rosyjskiej (szczególnie w Estonii, na Litwie, Łotwie, Ukrainie), tworząc znaczące mniejszości w nowych niepodległych krajach. W 1920 traktat w Trianon zmniejszył o dwie trzecie węgierskie terytorium i odciął jedną trzecią jego populacji. Wielu z tych ludzi pozostało w swoich miastach i wioskach. W efekcie ich potomków można znaleźć w Republice Słowacji, w Rumunii i byłej Jugosławii. Decyzja, aby uznać lub definiować grupę ludzi jako mniejszość, jest podstawowym wyzwaniem i niebezpieczeństwem. Jest niebezpieczna, ponieważ może prowadzić do wzmożonej dyskryminacji i segregacji ludzi. Z drugiej strony może jednak prowadzić do powiększenia praw i odpowiedzialności takiej grupy. Nie ma kraju w Europie, w którego granicach żyją ludzie mówiący tylko jednym językiem, ale są takie, które wybrały jeden język jako urzędowy. Język odgrywa ogromną rolę w kulturze narodów, szczególnie w ostatnich kilku dekadach. Reprezentanci mniejszości posiadających własny język domagają się oficjalnego uznania, nauki w szkołach we własnym języku oraz posiadania mediów (prasy, radia, programów TV). Pytanie Jakie inne rodzaje praw mogłyby/powinny posiadać takie mniejszości? Rada Europy od 1949 r. pierwszego roku jej egzystowania wielokrotnie analizowała sytuację mniejszości narodowych w krajach członkowskich. Chociaż możemy rozumieć, że określenie mniejszość narodowa odnosi się do ludzi, którzy byli zmuszeni do uchodźstwa do innego kraju albo którzy musieli przywyknąć do życia w innym kraju ze względu na zmianę granic, kontrole te dowiodły niemożności uzyskania jednolitej definicji tego terminu. Deklaracja Szczytu Wiedeńskiego w 1993 r. (patrz Załącznik nr 1) daje nowy bodziec do chronienia takich mniejszości. W rezultacie państwa członkowskie zdecydowały się w Ramowej Konwencji ds. Ochrony Mniejszości Narodowych, przyjętej w listopadzie 1994 r., użyć bardzo pragmatycznej formuły. Konwencja nie zawiera definicji mniejszości narodowej, przyznając, że każda sprawa ma być rozpatrywana na podstawie konkretnych okoliczności i warunków w danym państwie. Te państwa, które podpisały i ratyfikowały konwencję, zobowiązują się prawnie umożliwić mniejszościom narodowym zachowanie istotnych elementów ich tożsamości, w szczególności religii, języka, tradycji i dziedzictwa kulturowego. Artykuł 3.1 przyznaje każdemu prawo do wyboru swej narodowości, w tym narodowości mniejszościowej. Pytanie Czy kraj, w którym mieszkasz, podpisał i ratyfikował tę konwencję? 15

16 Migranci, imigranci, uchodźcy Terminologia jest skomplikowana także i w tym zakresie. Akceptowane i praktykowane w wielu krajach europejskich jest mówienie o migrantach jako o ludziach, którzy mają swoje korzenie na terenie innego kraju. Istnieje nawet Forum Migrantów, stworzone przy Komisji Wspólnot Europejskich. Dla młodych Brytyjczyków z Jamajki, mieszkających w Manchesterze, a których rodzice także urodzili się w Anglii, czymś zaskakującym staje się fakt, że takie Forum może dotyczyć także ich. Niektórzy mówią o imigrantach, inni o robotnikach-gościach, zaś niektóre raporty Rady Europy mówią o zapasowej populacji cudzoziemców. Chociaż niektórym siłom pasowałoby, gdyby migranci wrócili to krajów przodków, coraz bardziej jest widoczne, że większość z nich zamierza pozostać tam, gdzie są. I wielu z nich jest obywatelami krajów, w których żyją. Pytanie Czy dziecko pary cudzoziemców,, urodzone w twoim kraju, także jest obcokrajowcem? Problemy definicji i różnych metod tworzenia statystyk oznacza często, że nie istnieją dane, które mogą być porównane pomiędzy krajami. Z definicji nielegalnych imigrantów niewiarygodnie trudno jest ich policzyć, ale, szczególnie dla pozbawionych skrupułów polityków, niewiarygodnie łatwo jest ich oszacować. (To jest trochę jak koncepcja milczącej większości skoro jest milcząca, każdy może twierdzić, że przemawia w jej imieniu). Ludzie nie są nielegalni, to system prawny tak ich określa. Jeżeli dodasz do tych rozważań fakt, że każdy kraj ma inne zasady związane z otrzymaniem obywatelstwa, wydaje się oczywiste, że należy przeglądać statystyki z ogromną ostrożnością. Tak, nawet tych kilka, które wykorzystujemy w tej książce. Pytanie Gdzie możesz znaleźć takie informacje? Kto je opracowuje? Kto z nich korzysta? Wcześniej powoływaliśmy się na różne wzory migracji w obrębie Europy. Do początku lat dziewięćdziesiątych główną przyczyną imigracji był powrót rodzin robotników, którzy osiedlili się poza własnym państwem w latach 60. i 70. Włochy, Portugalia i Hiszpania stały się ostatnio krajami imigracji, będąc wcześniej krajami, z których emigrowano. Francja, Włochy i Hiszpania są głównymi celami podróży dla imigrantów z Afryki Północnej. W większości krajów populacje cudzoziemców są zdominowane przez niewielką liczbę grup narodowych: w 1990 r. dla przykładu, 39% cudzoziemców we Francji było obywatelami Algierii, Maroka albo Tunezji; w Szwajcarii 32% obcokrajowców to Włosi, a w Holandii 29% to Turcy. Na konferencji Rady Europy ds. migrantów w 1991 r. przewidywano, że w ciągu trzech lat z byłych krajów ZSRR ok. 20 mln ludzi wyemigruje na zachód. To prognoza się nie sprawdziła, ale takie dzikie przewidywania pomogły stworzyć publiczne poparcie dla rosnących ścisłych kontroli imigracyjnych w Europie Zachodniej. Pytanie Jaka jest różnica między uchodźcą a szukającym azylu? W ostatnim dziesięcioleciu obserwujemy na świecie masowy wzrost liczby uchodźców i poszukujących azylu. Wzrost taki miał na przykład miejsce w Europie w latach o 980% z do Pochodzili oni z całego świata, w większości z Europy Wschodniej i Turcji. Liczba uchodźców i szukających azylu w Europie stanowi w przybliżeniu 5% ogólnej liczby uchodźców na świecie. Przerażający konflikt, jaki miał miejsce na terenie Chorwacji i Bośni-Hercegowiny spowodował olbrzymi wzrost ruchów migracyjnych w Europie. W statystyce UNHCR (Wysokiego Narodów Zjednoczonych Komisarza ds. Uchodźców) w kwietniu 1994 r. stwierdzono, iż do poniższych krajów dotarły z Bałkanów następujące grupy osób szukających azylu: 16

17 Niemcy: Szwecja: Austria: Holandia: Turcja: Francja: Wielka Brytania: 8027 Ale nie zapominaj, że wciąż pozostawało ok. 3 mln uchodźców lub przesiedleńców w obrębie byłej Jugosławii. Pytanie Konwencja Genewska ONZ z 1951 r.. określa, jak należy postępować w stosunku do osób poszukujących azylu. Jak kraj, w którym mieszkasz, wprowadza w życie postanowienia tej konwencji? Formalne witajcie dla tych, którzy przybywają z zewnątrz W zależności od miejsca, gdzie żyjesz, twojej narodowości i twojej sytuacji materialnej, będzie ci łatwiej albo trudniej przeprowadzić się i pracować w kraju europejskim. Jeżeli masz przynajmniej dolarów w banku, w większości krajów możesz doświadczyć tylko paru problemów w otrzymaniu wizy lub w pozwoleniu na pobyt. Wiele krajów przestało wydawać wizy obywatelom innych narodowości, pozostających już w obrębie ich granic. Weźmy na przykład kogoś, kto odwiedza swoją rodzinę mając wizę turystyczną i chciałby zostać na dłużej. Ta osoba musi najpierw opuścić dany kraj i dopiero wtedy poprosić o nową wizę, ponosząc wszystkie koszty i przeżywając stres separacji. Precyzyjne przepisy opracowano w stosunku do firm przewozowych, by było wiadome, że przewożą tylko pasażerów z prawem wjazdu do danego kraju. Firma, która nie przestrzega tych przepisów, jest zobowiązana do zapłacenia grzywny i musi pokryć koszty repatriacji pasażerów, na przykład bez wiz. Pytanie Jaka jest różnica między wizą i American Express? Mimo że pracujesz dla dużej firmy międzynarodowej, możesz mieć ogromne problemy z uzyskaniem pozwolenia na to, żeby żyć i pracować w jakimkolwiek z krajów Europejskiej Strefy Ekonomicznej (EEA). Ale obywatele tych krajów mogą przeprowadzać się w miarę swobodnie z jednego państwa do drugiego. Chociaż regulacje różnią się niuansami, podstawowe wyzwania pozostają podobne. Jeżeli chcesz legalnie zostać w jednym z tych krajów, będziesz musiał podporządkować się poniższym wymaganiom: Pozwolenie na pobyt będzie zagwarantowane, jeżeli już uzyskałeś pozwolenie na pracę. Umowa o zatrudnienie w określonym przedsiębiorstwie. Bez tego nie możesz otrzymać pozwolenia na pracę. Pozwolenie na pracę będziesz mógł otrzymać na pewno tylko wtedy, gdy twój pracodawca udowodni, że nikt z rodzimych mieszkańców nie jest w stanie wykonać zleconej pracy. 17

18 Oficjalne procedury i opóźnienia w otrzymaniu pozwolenia na pracę zniechęcają wielu pracodawców nawet do rozpoczęcia rekrutacji pracowników spośród obywateli krajów trzecich. Jeśli w międzyczasie podejmiesz pracę, zanim otrzymasz oficjalne pozwolenie, ryzykujesz natychmiastową ekstradycją z kraju. Niektóre przestępstwa mogą być popełnione tylko przez obcokrajowców. Regulacje prawne zmieniają się i w twoim interesie jest udowodnienie, że dostosowujesz się do nich. Pytanie Jak wielu ludzi przyjeżdża do twojego kraju, aby zamieszkać w nim i pracować? Wyjątki od reguły także istnieją. W Europie Środkowej i Wschodniej, a szczególnie w Niemczech, stałe osiedlenia w ostatnich latach były kojarzone ze specyficznymi grupami etnicznymi, powracającymi do własnych krajów, w których mieli automatycznie przyznane prawo do zamieszkania. Są to między innymi niemieccy wypędzeni, ingryjscy Finowie, bułgarscy Turcy, pontyjcy Grecy i rumuńscy Węgrzy. I co my na to wszystko? Rozważaliśmy kilka aspektów, pisaliśmy nieco o historii, wskazaliśmy siły, które działają w naszych społeczeństwach. W jednym i tym samym czasie byliśmy zbliżani do siebie i byliśmy odpychani. Twarz i twarze Europy zmieniały się dramatycznie w czasie ostatnich lat i w dzisiejszych wielokulturowych społeczeństwach spotykamy się z większymi stresami i napięciami niż wcześniej. Model do zaadaptowania Na sympozjum w 1993 r., gdzie przygotowywaliśmy kampanię Każdy inny, wszyscy równi, przedstawiliśmy wyniki badań, ukazujące w nowym świetle stawiane przed nami zadania. Badania, prowadzone w Belgii, sugerują możliwy podział populacji na cztery główne grupy: A. Ludzi, którzy już są świadomi, czym jest rasizm i mniej lub bardziej aktywnie angażujących się w antyrasistowskie działania (około 10%). B. Tych, którzy są tolerancyjni, ale nie są (jeszcze) zaangażowani w działalność antyrasistowską (około 40%). populacja 18

19 C. Tych, którzy mają przekonania rasistowskie, ale nie występują ze swoimi poglądami na zewnątrz (około 40%). D. Rasiści, którzy otwarcie pokazują swoje stanowisko (około 10%). To, co może być reprezentatywne dla Belgii, niekoniecznie da się zastosować w całej Europie, ale działacze antyrasistowscy z innych krajów, którzy widzieli te wyniki, zgadzają się, że generalne proporcje są podobne w ich krajach. Sugerują, że większość młodych ludzi jest reprezentowana w grupach A i D. Pytanie Czy myślisz, że ten model pasuje do twojego kraju? Nawet jeśli proporcje nie są takie same, możesz wykorzystać je jako model do analizy sytuacji w kraju, gdzie żyjesz. Może to być także użyteczne podczas podejmowania decyzji związanych ze strategiami wyboru grup docelowych kampanii lub opracowywania materiałów edukacyjnych. Czy próbujemy wzmocnić aktywną tolerancję pomiędzy ludźmi z grupy B? Czy próbujemy pokazać otwartą opozycję wobec tych z grupy D? Czy będziemy pracować z tymi z grupy A? Inny przykład. La Republica z 19 maja 1995 r. relacjonuje badania uprzedzeń w grupie 2500 młodych ludzi we Włoszech. Analiza była prowadzony przez Instytutu Badań Socjologicznych w Mediolanie. W efekcie podzielono młodzież na cztery poniższe grupy: 1. Ksenofobi grupę osób, które obawiają się lub są przeciwni cudzoziemcom 12,3 %, 2. Niestabilni niestali 31,6 %, 3. Neutralni 35,2 %, 4. Antyksenofobi nastawionych antyksenofobicznie 20,9 %. Te cztery grupy są być może porównywalne z tymi ocenianymi przez badaczy z Belgii, ale ważne jest, aby dostrzec, że terminologia jest zupełnie inna. Rasizm, antysemityzm, ksenofobia i nietolerancja przybierają bardzo różne formy w Europie. I bardzo możliwe, że dla twojej sytuacji powinieneś poszukać innych opisów, analiz dla innych grup. Spójrzymy na wyzwania związane z definiowaniem tych terminów w następnym rozdziale. Jeżeli to Aby podsumować ten rozdział, potrzebujemy nowych opinii na temat nowych sytuacji, w których się znajdziemy. JEŻELI społeczeństwa wielokulturowe są rzeczywistością i będą istniały także w przyszłości JEŻELI następuje eksploatacja jednych społeczeństw, by utrzymać inne uprzywilejowane społeczeństwa JEŻELI na naszym świecie, który staje się wciąż mniejszy i bardziej współzależny, bardzo niewiele problemów pozostaje w obrębie obecnych granic i może dotknąć nas wcześniej czy później JEŻELI są państwa świadome, iż niemożliwe jest pozostawanie w izolacji JEŻELI wierzymy w równość praw obywatelskich dla wszystkich 19

20 TO TO TO TO TO nasze działania powinny także wyrażać nasze przekonanie co do koniecznych zmian. nasze postawy nie mogą budować instytucjonalnych albo osobistych murów mających na celu zatrzymanie innych w ich miejscu. nasze poglądy nie mogą być narzucane innym. powinniśmy zacząć porozumiewać się ze sobą na równym poziomie czy to pomiędzy różnymi społecznościami i kulturami, czy między większościami i mniejszościami w ramach jednego społeczeństwa. dyskryminacja w międzynarodowym systemie ekonomicznym musi być zwalczona, bo w przeciwnym przypadku marginalizacja oraz bieda będą trwać w skali globalnej. TO potrzebujemy pracować nad zrozumieniem i zmianą uprzedzeń i stereotypów. Jak najszybciej musimy ustalić drogę zmiany naszych społeczeństw wielokulturowych w międzykulturowe. 20

21 Rozdział 2 ZROZUMIEĆ RÓŻNICE I DYSKRYMINACJĘ Problemy kluczowe: Kultura Ja, my,, oni Nasze ograniczenia Obrazy Od dyskryminacji do rasizmu Możliwe pytania i odpowiedzi Definiowanie, ilustrowanie, wyjaśnianie próbujemy dokonać tu tego wszystkiego. Co myślisz, kiedy będziesz czytać ten rozdział? Jeżeli się z czymś nie zgadzasz albo dostrzegasz duże luki w naszych argumentach, zanotuj swoje uwagi i zasugeruj nam konkretne zmiany. Od społeczeństw wielokulturowych do międzykulturowych 21 Na pierwszy rzut oka termin społeczeństwo wielokulturowe i międzykulturowe wygląda podobnie, ale oba pojęcia nie są synonimami. Czym więc się różnią? Poniżej przedstawiamy kilka podstawowych koncepcji, do których możesz dodać coś od siebie. SPOŁECZEŃSTWA WIELOK OKUL ULTUROWE: różne kultury, grupy zróżnicowane narodowościowo, etnicznie, religijnie żyjące na terenie tego samego terytorium, ALE niekoniecznie kontaktujące się ze sobą. Społeczność, w której różnice są często odbierane negatywnie i wywołują powszechne usprawiedliwienie dla dyskryminacji. Mniejszości mogą być tolerowane, ale nie akceptowane czy postrzegane jako wartości. Nawet w przypadkach, gdzie są przepisy mające powstrzymać takie praktyki, prawo to może nie być przestrzegane. SPOŁECZEŃSTWA A MIĘDZYKUL ULTUROWE: różne kultury, grupy narodowe itd. żyjące razem na jednym terytorium, pozostają stale otwarte na wzajemne oddziaływanie, wymianę oraz wzajemne uznawanie własnych i cudzych wartości oraz sposobów na życie. W społeczeństwie takim następuje proces aktywnej tolerancji i utrzymania równych stosunków, gdzie każdy jest tak samo ważny, gdzie nie ma zwierzchników i podwładnych, lepszych lub gorszych ludzi

22 Międzykulturowość to proces, nie cel sam w sobie. Teraz przyjrzyjmy się niektórym najważniejszym elementom tego procesu. Porozmawiajmy o kulturze Mężczyźni i kobiety są nie tylko nimi samymi, są też regionem, w którym się urodzili, mieszkaniem w mieście lub gospodarstwem wiejskim, gdzie uczyli się chodzić; grami, w które bawili się jako dzieci, historiami, których słuchali, jedzeniem, które jedli, szkołami, do których chodzili, sportami, które uprawiali, poezjami, które czytali i Bogiem, w którego wierzyli. (W. Somerset Maugham Ostrze brzytwy) Pytanie Jakie znaczenie ma dla ciebie określenie kultura? Istnieją setki definicji pojęcia kultura, każda dłuższa i trudniejsza niż poprzednia. Ostatnio coraz częściej mówi się o kulturze organizacji, szczególnie w międzynarodowych korporacjach. Pierwsza myśl, która przychodzi do głowy, może być to, co znajdujemy na stronach gazet: balet, opera, muzyka, książki i inne intelektualne lub artystyczne działania. Można spojrzeć na kulturę ze znacznie szerszej perspektywy. Szukamy takich wartości i sposobów zachowania, które pozwalają grupom ludzi nabrania sensu życia. Jest to rzecz złożona i próba zrozumienia kultur, z twoją własną włącznie, będzie oznaczało sprawdzenie wielu aspektów życia. Niektóre z nich są natychmiast zauważalne, żeby znaleźć inne, będziesz musiał poszukać nieco głębiej: Co jest definiowane jako dobro i zło? Jaką strukturę ma rodzina? Jakie są relacje między mężczyzną i kobietą? Jakie jest postrzeganie czasu? Które tradycje są ważne? Jakimi językami się mówi? Jakie zasady regulują spożywanie posiłków? Jak jest przekazywana informacja? Kto ma władzę i jak ją się osiąga? Jakie są reakcje na inne kultury? Co jest zabawne? Jaką rolę odgrywa religia? 22

23 Lista mogłaby być znacznie dłuższa i sam możesz poszukać innych kolejnych aspektów. Należy podkreślić, że odpowiedzi na takie pytania są najczęściej wspólne dla członków jednej kultury to jest oczywiste, normalne, tak po prostu jest. Zachowują się podobnie, dzielą podobne poglądy i oceniają rzeczywistość w podobny sposób. Taka obserwacja jest bardziej oczywista, kiedy konfrontujesz twoją kulturę z inną kulturą albo wyjeżdżasz za granicę. Kultury nie są statyczne, zmieniają się, więc odpowiedzi a czasami też i pytania z czasem się zmieniają. Pytanie Wybierz jedno z powyższych pytań. Jak mogliby odpowiedzieć na nie twoi dziadkowie? Istnienie różnic pomiędzy kulturami odzwierciedla wysiłek każdego społeczeństwa, które chciało przetrwać w określonej rzeczywistości. Na tę rzeczywistość składają się: a) czynniki geograficzne, b) czynniki społeczne, czyli inne grupy ludzi, z którymi miało ono kontakt i wymianę, c) czynniki metafizyczne, poszukiwanie sensu życia. Pytanie Jeżeli kultury są różne, czy znaczy to, że niektóre są lepsze od innych? Nawet w obrębie jednej kultury są tacy, którzy nie zgadzają się z powszechnymi normami i mogą określać się jako subkultury. Członkowie subkultur są często ofiarami nietolerancji w obrębie społeczności. Przykłady obejmują ludzi niepełnosprawnych, gejów i lesbijki, pewne grupy religijne i szerokie spektrum subkultur młodzieżowych. Charakteryzuje ich swoisty język, oryginalny ubiór, inna muzyka i obrzędowość. Pytanie Do której subkultury należysz? Uczenie się własnej kultury rzecz tak naturalna jak oddychanie Jesteśmy urodzeni w obrębie jakiejś kultury i w czasie pierwszych lat życia uczymy się jej. Proces ten jest nazywany też socjalizacją. Każda społeczność przekazuje swoim członkom system wartości podkreślający ich kulturę. Dzieci uczą się, jak rozumieć i używać znaków i symboli, których znaczenie dowolnie zmienia się między kulturami. Bez tego procesu dziecko będzie niezdolne do istnienia w obrębie danej kultury. Banalny przykład wyobraź sobie, co stałoby się, jeżeli twoje dzieci nie rozumiałyby znaczenia czerwonego światła na skrzyżowaniu. Nie ma obiektywnego powodu, dla którego czerwone oznacza stop, a zielone idź. Rodzice i rodzina, szkoła, przyjaciele i środki masowej informacji, szczególnie telewizja wszystkie z nich przyczyniają się do socjalizacji dzieci. Często nawet nie jesteśmy świadomi, że jesteśmy częścią tego procesu. Pytanie Co miało największy wpływ na twoją socjalizację? Kultura jest przeżywana w różny sposób przez każdego z nas. Każda osoba jest mieszaniną kultury, indywidualnych cech charakteru i doświadczenia. Ten proces jest bogatszy, jeżeli żyjesz wśród dwu albo kilku kultur. Na przykład, gdy jesteś drugim pokoleniem imigrantów i możesz w rodzinie uczyć się swojej kultury, z której pochodzisz, a w szkole i przez media kultury kraju, w którym żyjesz. 23

24 Tożsamość Kim jestem? Czym jestem? Tożsamość jest jak kultura, ma wiele aspektów, niektóre widoczne, niektóre schowane. Można się jej przyglądać, wyobrażając sobie siebie samego jako cebulę (nawet jeśli się nie lubi cebuli). Każda warstwa odpowiada różnej części tożsamości. Pytanie Jakie ważne dla ciebie elementy tworzą twoją tożsamość? Wpisz je do rysunku obok numerów 1 5, zaczynając od najważniejszego. Niektóre z nich będą związane z następującymi sprawami: role, jakie pełnisz w życiu: córki, przyjaciela, ucznia, piekarza, bankowca; części twojej tożsamości, które możesz wybrać: miłośnik pewnego typu muzyki, członek partii politycznej, styl ubrań; gdzie się urodziłeś, gdzie teraz mieszkasz; przynależność do mniejszości; twoja płeć i twoja seksualność; twoje wyznanie. A może dziwniej: czym nie jesteś lub czym nie chcesz być: nie kobietą, nie socjalistą, nie Francuzem, nie alkoholikiem. 24

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Osoba niepełnosprawna w obliczu prawa Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia

Bardziej szczegółowo

Twoje prawa obywatelskie

Twoje prawa obywatelskie Twoje prawa obywatelskie Dostęp do praw i sprawiedliwości dla osób z niepełnosprawnością intelektualną Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia

Bardziej szczegółowo

Inclusion Europe. Raport

Inclusion Europe. Raport Dyrektywa Europejska w sprawie Równego Traktowania przy Zatrudnianiu i Wykonywaniu Zawodu Inclusion Europe Raport Inclusion Europe i jego 49 członków z 36 państw walczą ze społecznym wykluczaniem oraz

Bardziej szczegółowo

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe

Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Unia Europejska przeciwko wykluczaniu społecznemu Inclusion Europe Raport Austria Anglia Belgia Bułgaria Chorwacja Cypr Czechy Dania Estonia Finlandia Francja Grecja Hiszpania Holandia Islandia Irlandia

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012

Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2013 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji z Polski w latach 2004 2012 Wprowadzenie Główny

Bardziej szczegółowo

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE Państwa niebędące członkami Rady Europy (Białoruś) PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE SIEDZIBA GŁÓWNA I BIURA BUDŻET Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Belgia,

Bardziej szczegółowo

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW Kamila Ordowska Dlaczego powinniśmy kształcić postawy społeczne i obywatelskie? Dynamicznie zmieniające się realia współczesnego świata rozwój cywilizacyjno

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski

Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie. dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski Rehabilitacja zawodowa osób z niepełnosprawnościami w Europie dr Marcin Garbat Uniwersytet Zielonogórski NIEPEŁNOSPRAWNI W EUROPIE Około 83,2 mln ogółu ludności Europy to osoby z niepełnosprawnością (11,7%

Bardziej szczegółowo

Migracje w demografii

Migracje w demografii Migracje w demografii ze szczególnym uwzględnieniem emigracji i repatriacji Wykład z 14 lub 21 stycznia 2015 roku Definicje Migracja wędrówka ludności mająca na celu zmianę miejsca pobytu. Przyczyny migracji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013

Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY DEPARTAMENT BADAŃ DEMOGRAFICZNYCH I RYNKU PRACY Warszawa, październik 2014 roku Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2013 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska

MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH. Kamila Ordowska MODELE NAUCZANIA EDUKACJI OBYWATELSKIEJ W SZKOŁACH EUROPEJSKICH Kamila Ordowska PRIORYTET zaangażowanie obywateli w życie polityczne i społeczne Zachęcanie obywateli do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

TEST WIEDZY O UNII EUROPEJSKIEJ

TEST WIEDZY O UNII EUROPEJSKIEJ TEST WIEDZY O UNII EUROPEJSKIEJ 1. Ile państw jest obecnie w UE? a) 15 b) 25 c) 27 2. Głównymi instytucjami UE są: a) Komisja Europejska, Rada UE, Parlament Europejski, Rada Europejska b) Komisja Europejska,

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Ja mam prawo, ty masz prawo, on/ona ma prawo

Ja mam prawo, ty masz prawo, on/ona ma prawo Ja mam prawo, ty masz prawo, on/ona ma prawo Wprowadzenie do praw dziecka Wszyscy mamy prawa. Ponadto jako dziewczyna czy chłopiec w wieku poniżej 18 lat masz pewne szczególne prawa. Konwencja Narodów

Bardziej szczegółowo

AGER2015. DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska

AGER2015. DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska AGER2015 DEFINING THE ENTREPRENEURIAL SPIRIT Polska PROJEKT SONDAŻU Edycja 6 edycja Partner Katedra Strategii i Organizacji Zarządzania, Uniwersytet Techniczny w Monachium, Niemcy. Okres prowadzenia badań

Bardziej szczegółowo

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl

Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013. www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Europejski i regionalny rynek pracy - mobilności geograficzna i zawodowa 9.04.2013 www.eures.europa.eu www.eures.praca.gov.pl Mobilność pracowników Mobilność zawodowa zmiany w ramach zawodu lub danej grupy

Bardziej szczegółowo

Walka z dyskryminacją osób niepełnosprawnych jest NASZĄ wspólną sprawą.

Walka z dyskryminacją osób niepełnosprawnych jest NASZĄ wspólną sprawą. 1 EUROPEJSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH 1997 2007: 10 lat walki o prawa osób niepełnosprawnych Walka z dyskryminacją osób niepełnosprawnych jest NASZĄ wspólną sprawą. W roku 1997 europejskie i krajowe

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

Do aktualnych wyzwań globalnych zaliczyć można m.in.:

Do aktualnych wyzwań globalnych zaliczyć można m.in.: Edukacja globalna Edukacja globalna to część kształcenia obywatelskiego i wychowania, która rozszerza ich zakres przez uświadamianie istnienia zjawisk i współzależności łączących ludzi i miejsca. Jej głównym

Bardziej szczegółowo

Studiuj, ale płać. Wpisany przez RR Sob, 15 wrz 2012

Studiuj, ale płać. Wpisany przez RR Sob, 15 wrz 2012 Wysokość czesnego na wyższych uczelniach w krajach europejskich znacznie się różni - wynika z najnowszego sprawozdania Komisji Europejskiej. Najdrożej jest w Anglii, gdzie studenci płacą za rok akademicki

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Imigracja do Polski w oczach opinii publicznej. Komentarz do wyników badań CBOS

Imigracja do Polski w oczach opinii publicznej. Komentarz do wyników badań CBOS Joanna Konieczna- Sałamatin Imigracja do Polski w oczach opinii publicznej. Komentarz do wyników badań CBOS W maju r. CBOS przeprowadził badania opinii publicznej na temat cudzoziemców osiedlających się

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI

KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI KONSULTACJE NA TEMAT RÓŻNORODNOŚCI W MIEJSCU PRACY ORAZ ANTYDYSKRYMINACJI 14.06.2005-15.07.2005 Znaleziono 803 odpowiedzi z 803 odpowiadających wybranym kryteriom Proszę wskazać główny sektor działalności

Bardziej szczegółowo

Nieodłączny element praw człowieka. Pojęcie wywodzące się z epoki oświecenia. Jest terminem prawnym i oznacza równość różnych podmiotów prawnych w

Nieodłączny element praw człowieka. Pojęcie wywodzące się z epoki oświecenia. Jest terminem prawnym i oznacza równość różnych podmiotów prawnych w Nieodłączny element praw człowieka. Pojęcie wywodzące się z epoki oświecenia. Jest terminem prawnym i oznacza równość różnych podmiotów prawnych w ramach określonego systemu prawnego. Jest to proces prawnego

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy...

Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... Spis treści Wstęp... 3 Raport w Liczbach... 3 Powody przyjazu Ukraińców do Polski... 4 Otwartość Polaków na pracowników z Ukrainy... 4 Elementy, które zaskoczyły Ukraińców po przyjeździe do Polski... 4

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

Współpraca szkoły z rodzicami. Dla dobra dziecka konieczne staje się budowanie porozumienia: szkoła dom środowisko B. Bartoszewska

Współpraca szkoły z rodzicami. Dla dobra dziecka konieczne staje się budowanie porozumienia: szkoła dom środowisko B. Bartoszewska Współpraca szkoły z rodzicami Dla dobra dziecka konieczne staje się budowanie porozumienia: szkoła dom środowisko B. Bartoszewska Ważne pytania: Po co chcemy współpracować? Co chcemy osiągnąć? Na jakiej

Bardziej szczegółowo

Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania

Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania Panel: Polska i hiszpańska polityka migracyjna cechy wspólne i różnice Tworzenie całościowej europejskiej polityki migracyjnej szanse i wyzwania Paweł Kaczmarczyk Ośrodek Badań nad Migracjami Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Prawa ofiar. Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi

Prawa ofiar. Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi Prawa ofiar Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi Handel ludźmi narusza prawa i oddziałuje na życia niezliczonej liczby ludzi w Europie i poza nią. Coraz więcej kobiet, mężczyzn

Bardziej szczegółowo

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH

STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH STOWARZYSZENIE KOBIET LASU i CENTRUM INFORMACYJNE LASÓW PAŃSTWOWYCH Kobiecy styl zarządzania dr Ewa Lisowska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Konferencja Czas na nas Plan prezentacji 1. Szklany sufit

Bardziej szczegółowo

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ

Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie. Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Konwergencja nominalna versus konwergencja realna a przystąpienie Polski do strefy euro Ewa Stawasz Katedra Międzynarodowych Stosunków Gospodarczych UŁ Plan prezentacji 1. Nominalne kryteria konwergencji

Bardziej szczegółowo

Konferencja Rok uczestnictwa Polski w Systemie Informacyjnym Schengen. SIS to więcej bezpieczeństwa.

Konferencja Rok uczestnictwa Polski w Systemie Informacyjnym Schengen. SIS to więcej bezpieczeństwa. Źródło: http://mswia.gov.pl/pl/aktualnosci/6234,konferencja-rok-uczestnictwa-polski-w-systemie-informacyjnym-schengen-si S-to-wie.html Wygenerowano: Niedziela, 7 lutego 2016, 00:27 Strona znajduje się

Bardziej szczegółowo

Izabela Piela KrDZEk2003Gn

Izabela Piela KrDZEk2003Gn Izabela Piela KrDZEk2003Gn Migracjami ludności nazywamy całokształt przemieszczeń, połączonych z przekroczeniem granicy administracyjnej podstawowej jednostki terytorialnej, prowadzących do stałej lub

Bardziej szczegółowo

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej

Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej Katarzyna Wolska-Wrona Biuro Pełnomocniczki Rządu do Spraw Równego Traktowania Footer Text 12/3/2013 1 Postęp

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA

POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA POZNANIE CAŁEJ SPOŁECZNOŚCI RZETELNA DIAGNOZA Pierwszym krokiem przygotowującym racjonalnie zaplanowaną zmianę powinna być zawsze diagnoza stanu posiadania, swoisty bilans otwarcia poprzedzający i wspomagający

Bardziej szczegółowo

PROJEKT SPRAWOZDANIA

PROJEKT SPRAWOZDANIA PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych 14.10.2013 2013/2183(INI) PROJEKT SPRAWOZDANIA w sprawie unijnego harmonogramu działań przeciwko homofobii

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Mariusz Sagan Wyższa Szkoła Ekonomii i Innowacji w Lublinie 18 marca 2013 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI

SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI SCENARIUSZ SPOTKANIA Z UCZNIAMI WOLSKICH SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NA TEMAT PROBLEMÓW MŁODZIEŻY I KOMUNIKACJI [czas trwania wywiadu do 120 minut] Ogólne wskazówki odnośnie przeprowadzania wywiadu: Pytania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT EMANUELA (IT) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Obywatele dla Demokracji. program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG

Obywatele dla Demokracji. program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji Realizatorzy: Fundacja im. Stefana Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci i

Bardziej szczegółowo

HBL15 Dla osób pracujących w Irlandii Północnej: Zasiłek mieszkaniowy (Housing Benefit)

HBL15 Dla osób pracujących w Irlandii Północnej: Zasiłek mieszkaniowy (Housing Benefit) HBL15 Dla osób pracujących w Irlandii Północnej: Zasiłek mieszkaniowy (Housing Benefit) Broszura informacyjna Urzędu Mieszkalnictwa Komunalnego (Housing Executive) dla pracowników migracyjnych Ta broszura

Bardziej szczegółowo

Ludność Polski na tle Europy

Ludność Polski na tle Europy Ludność Polski na tle Europy Liczba mieszkańców Polski wynosiła w roku 2011 ok. 38,5 mln. Pod względem liczby mieszkańców Polska zajmuje 6 miejsce w Unii Europejskiej (8 miejsce w całej Europie). Według

Bardziej szczegółowo

Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie

Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Wtorek, 27 października 2015, 11:05 Strona znajduje się w archiwum. Piątek, 11 września 2015 Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie - Działania polskiego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych Poziom podstawowy XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania ogólne I. Wykorzystanie i tworzenie informacji. Uczeń znajduje

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

świadczenia rodzinne Informacje o państwie ubezpieczenia zdrowotnego Udbetaling Danmark Kongens Vænge 8 3400 Hillerød A.

świadczenia rodzinne Informacje o państwie ubezpieczenia zdrowotnego Udbetaling Danmark Kongens Vænge 8 3400 Hillerød A. Wyślij do Udbetaling Danmark Kongens Vænge 8 3400 Hillerød świadczenia rodzinne Informacje o państwie ubezpieczenia zdrowotnego A. Dane osobowe Imię i nazwisko Duński numer osobowy Adres Numer telefonu

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE

KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE KONCEPCJA SZKOŁY PROMUJĄCEJ ZDROWIE Program Szkoła Promująca Zdrowie (SzPZ) realizowany jest obecnie w 47 krajach Europy w Polsce od 1991 r. Popularyzację idei SzPZ w Polsce rozpoczęto od trzyletniego

Bardziej szczegółowo

Przyszłość i wyzwania przed Unią Europejską (wykład dla licealistów, listopad 2009, SGH)

Przyszłość i wyzwania przed Unią Europejską (wykład dla licealistów, listopad 2009, SGH) Przyszłość i wyzwania przed Unią Europejską (wykład dla licealistów, listopad 2009, SGH) Prof. dr hab. ElŜbieta Kawecka-Wyrzykowska, SGH, Katedra Integracji Europejskiej im. J. Monneta Wyzwania Polityczne

Bardziej szczegółowo

PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007-2013. 12 grudnia 2012

PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007-2013. 12 grudnia 2012 PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007-2013 12 grudnia 2012 Cele Programu Aktywne uczestnictwo młodzieży w życiu społecznym Europy Budowanie wzajemnego zrozumienia między młodymi ludźmi Solidarność między młodymi

Bardziej szczegółowo

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów

Liczba. Jednostka tematyczna. Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO 1. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów Jednostka tematyczna Zagadnienia Klasa III I. PRAWO. Lekcja organizacyjna Ustalenie kontraktu, omówienie kryteriów 2//4/5. Prawo cywilne i rodzinne oceniania, wymagań programowych. Zapoznanie z procedurami

Bardziej szczegółowo

Konspekt na zaliczenie przedmiotu: Warsztaty gender :

Konspekt na zaliczenie przedmiotu: Warsztaty gender : Anna Baj Studia podyplomowe Kierunek: DORADZTWO ZAWODOWE ZE SPECJALNOŚCIĄ NAUCZYCIEL PRZEDMIOTÓW ZAWODOWYCH W WW. ZAKRESIE Konspekt na zaliczenie przedmiotu: Warsztaty gender : Temat: TOLERANCJA MODA,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG

Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Obywatele dla Demokracji program dla organizacji pozarządowych finansowany z funduszy EOG Realizatorzy: Fundacja im. Stefana Batorego w partnerstwie z Polską Fundacją Dzieci i Młodzieży budżet: 37 mln

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej

Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Wynagrodzenie minimalne w Polsce i w krajach Unii Europejskiej Płaca minimalna w krajach unii europejskiej Spośród 28 państw członkowskich Unii Europejskiej 21 krajów posiada regulacje dotyczące wynagrodzenia

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014

Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy. Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Sytuacja kobiet 50+ na europejskim rynku pracy Iga Magda Instytut Badań Strukturalnych 13.01.2014 Zatrudnienie w UE: kobiety a mężczyźni Zatrudnienie kobiet rosło przy spadających wskaźnikach zatrudnienia

Bardziej szczegółowo

Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków

Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków Raport miesiąca - Współczesna emigracja Polaków Tematem wrześniowych badao Zielonej linii była współczesna emigracja Polaków. Postanowiliśmy poznad jej zasięg, kierunki oraz przyczyny wyjazdów. Zapytaliśmy

Bardziej szczegółowo

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski

Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich. Jakub Bińkowski Pozapłacowe koszty pracy w Polsce na tle innych krajów europejskich Jakub Bińkowski Warszawa 2014 1 POSTULATY ZPP Bogactwo bierze się z pracy. Kapitał czy ziemia, póki nie zostają ożywione pracą, są martwe.

Bardziej szczegółowo

www.pwc.pl Czego oczekuje Pokolenie Y od procesu rekrutacji w firmach #rekrutacjainaczej

www.pwc.pl Czego oczekuje Pokolenie Y od procesu rekrutacji w firmach #rekrutacjainaczej www.pwc.pl Czego oczekuje Pokolenie Y od procesu rekrutacji w firmach #rekrutacjainaczej Spain Hiszpania Greece Grecja Italy Włochy Portugalia Slovak Republic Słowacja Ireland Irlandia Polska Poland France

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

SKRÓT KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA

SKRÓT KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA SKRÓT KONWENCJI O PRAWACH DZIECKA Czy wiesz, że masz prawa zagwarantowane przez państwo, które są spisane w dokumencie nazwanym Konwencją o prawach dziecka? Jeżeli nie wiedziałeś, przeczytaj uważnie ten

Bardziej szczegółowo

Opodatkowanie dochodów z pracy najemnej wykonywanej za granicą

Opodatkowanie dochodów z pracy najemnej wykonywanej za granicą Opodatkowanie dochodów z pracy najemnej wykonywanej za granicą Uzyskując dochody z tytułu pracy najemnej wykonywanej za granicą, w większości przypadków należy pamiętać o rozliczeniu się z nich także w

Bardziej szczegółowo

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO PRZEMOCY. Marcin Dziurok Towarzystwo Interwencji Kryzysowej

MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO PRZEMOCY. Marcin Dziurok Towarzystwo Interwencji Kryzysowej MĘŻCZYŹNI PRZECIWKO PRZEMOCY Marcin Dziurok Towarzystwo Interwencji Kryzysowej CO ZNACZY BYĆ MĘŻCZYZNĄ? CZY KRYZYS MĘSKOŚCI JEST FAKTEM? Źródło: http://home.swiftdsl.com.au/~bunyip/boystalk/welcome.html

Bardziej szczegółowo

SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM Pod patronatem Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie ul. Świtezianki 2, 10-465 Olsztyn, tel. 89 533 72 52 SZTUKA I TWÓRCZOŚĆ ORAZ ELEMENTY PEDAGOGIKI MIĘDZYKULTUROWEJ W PROCESIE KSZTAŁTOWANIA OSOBOWOŚCI

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001

LearnIT project PL/08/LLP-LdV/TOI/140001 LEARNIT KOBIETY W IT PETYA (BG) Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autora i Komisja Europejska

Bardziej szczegółowo

Deklaracja Europejskiego Dzieła Kolpinga "Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa"

Deklaracja Europejskiego Dzieła Kolpinga Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa Deklaracja Europejskiego Dzieła Kolpinga "Aktywne starzenie się i solidarność międzypokoleniowa" W 2002 r. ONZ uchwaliła plan działania w celu wsparcia aktywnego starzenia się. UE podjęła tę inicjatywę

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Instytut Wschodni UAM moduł: Mapa problematyki społeczno-gospodarczej Azji Centralnej

Bardziej szczegółowo

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi

Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Program Wychowawczy Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE w Łodzi Nadrzędnym celem wychowawczym Społecznego Gimnazjum Stowarzyszenia Muzyków Polskich PRO ARTE jest wspomaganie

Bardziej szczegółowo

mogą nabyć prawo do emerytury po ukończeniu wieku letniego (w przypadku kobiety) lub 25 letniego (w przypadku mężczyzny) okresu składkowego i

mogą nabyć prawo do emerytury po ukończeniu wieku letniego (w przypadku kobiety) lub 25 letniego (w przypadku mężczyzny) okresu składkowego i Świadczenia emerytalno-rentowe rentowe podlegające koordynacji unijnej w stosunkach polsko-greckich ki Zakład Ubezpieczeń ń Społecznych ł maj 2013 Polskie świadczenia emerytalno-rentowe rentowe objęte

Bardziej szczegółowo

Zamierzasz pracować w Danii?

Zamierzasz pracować w Danii? Zamierzasz pracować w Danii? Duńska Inspekcja Pracy Telefon +45 70 12 12 88 E-mail: at@at.dk www.at.dk Kraje Unii Europejskiej/Europejskiej Strefy Gospodarczej (UE/EEA) Azory Baleary (Majorka, Ibiza) Belgia

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Małgorzata Rusiłowicz Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Czas trwania: 2 godziny lekcyjne (90 minut) Cele

Bardziej szczegółowo

Strona 1. SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY. Warszawa 2015/16

Strona 1. SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY. Warszawa 2015/16 Strona 1 SZKOŁA PODSTAWOWA nr 143 im. STEFANA STARZYŃSKIEGO w WARSZAWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY Warszawa 2015/16 Strona 2 PODSTAWA PROGRAMU WYCHOWAWCZEGO SZKOŁY Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej. Ustawa

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wspólna waluta euro Po co komu Unia Europejska i euro? dr Urszula Kurczewska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 23 października 2012 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Bardziej szczegółowo

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013

Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Obcokrajowcy i imigranci a język polski. Polacy a języki obce. Na podstawie Polskiego Sondażu Uprzedzeń 2013 Karolina Hansen Marta Witkowska Warszawa, 2014 Polski Sondaż Uprzedzeń 2013 został sfinansowany

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Warszawa, grudzień 2014 ISSN 2353-5822 NR 162/2014 POAKCESYJNE MIGRACJE POLAKÓW

Warszawa, grudzień 2014 ISSN 2353-5822 NR 162/2014 POAKCESYJNE MIGRACJE POLAKÓW Warszawa, grudzień 2014 ISSN 2353-5822 NR 162/2014 POAKCESYJNE MIGRACJE POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

Wspólne Polityki UE. Jednolity Rynek Europejski. Swoboda przepływu osób

Wspólne Polityki UE. Jednolity Rynek Europejski. Swoboda przepływu osób Wspólne Polityki UE Jednolity Rynek Europejski. Swoboda przepływu osób Dr Katarzyna Śledziewska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Plan zajęć Teoria, efekty liberalizacji czynników produkcji,

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć prawa pacjenta

Zrozumieć prawa pacjenta Zrozumieć prawa pacjenta Historia praw dziecka w pigułce 1819 r. - Wielka Brytania, Robert Owen proponuje prawem zagwarantowany zakaz zatrudnienia małych dzieci w kopalniach i fabrykach; 1908 r. zakaz

Bardziej szczegółowo

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008

Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński, 20 listopada 2008 Krystyna Mrugalska Honorowy Prezes Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Specyficzne potrzeby wspierania w pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną Stargard Szczeciński,

Bardziej szczegółowo

WYNIKI ANKIETY EWALUCYJNEJ DLA UCZNIÓW NA TEMAT REALIZACJI PROJEKTU COMENIUS W ZESPOLE SZKÓŁ IM. PIOTRA WYSOCKIEGO

WYNIKI ANKIETY EWALUCYJNEJ DLA UCZNIÓW NA TEMAT REALIZACJI PROJEKTU COMENIUS W ZESPOLE SZKÓŁ IM. PIOTRA WYSOCKIEGO WYNIKI ANKIETY EWALUCYJNEJ DLA UCZNIÓW NA TEMAT REALIZACJI PROJEKTU COMENIUS W ZESPOLE SZKÓŁ IM. PIOTRA WYSOCKIEGO 1. Czy byłeś zaangażowany w projekt? Tak 100% Nie 2. Co skłoniło Cię do wzięcia udziału

Bardziej szczegółowo

Report Card 13. Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r.

Report Card 13. Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych. Warszawa, 14 kwietnia 2016 r. Report Card 13 Równe szanse dla dzieci Nierówności w zakresie warunków i jakości życia dzieci w krajach bogatych Warszawa, 14 kwietnia 2016 r. O UNICEF UNICEF jest agendą ONZ zajmującą się pomocą dzieciom

Bardziej szczegółowo

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do

Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do Anioły zawsze są obok ciebie i cały czas coś do ciebie mówią zwłaszcza wtedy, kiedy się do nich modlisz. Ich subtelny głos, który dociera do nas w postaci intuicyjnych odczuć i myśli ciężko usłyszeć w

Bardziej szczegółowo