CEL OGÓLNY CELE SZCZEGÓŁOWE...4

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "... 1.1 CEL OGÓLNY...4 1.2 CELE SZCZEGÓŁOWE...4"

Transkrypt

1 Adaptacja metodologii pomiaru efektu netto interwencji publicznych do potrzeb sektora infrastruktury transportowej Raport końcowy Akademia Leona Koźmińskiego

2 SPIS TREŚCI CI: Główne cele badania CEL OGÓLNY CELE SZCZEGÓŁOWE...4 Metody i techniki badawcze KONCEPCJA BADANIA METODOLOGIA I ZAKRES BADANIA WARTOŚĆ DODANA WYNIKAJĄCA Z ZASTOSOWANEJ METODY ETAPY BADANIA...7 BieŜący stan wiedzy w zakresie zagadnienia nia badawczego POTRZEBY EWALUACYJNE W OBSZARZE INFRASTRUKTURY BIEŻĄCY STAN WIEDZY METODY STOSOWANE PRZY EWALUACJI PROJEKTÓW/PROGRAMÓW Z ZAKRESU INFRASTRUKTURY TRANSPORTOWEJ SZACOWANIE EFEKTU NETTO INTERWENCJI PUBLICZNYCH W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA ASPEKT STATYSTYCZNY BADANIA EFEKTU NETTO ZASTOSOWANIE PROPENSITY SCORE MATCHING (PSM)...20 Realizacja badania KONCEPCJA SZACOWANIA EFEKTU NETTO INTERWENCJI PUBLICZNYCH NA PRZYKŁADZIE PROJEKTU PRZEBUDOWA SZCZEGÓLNIE NIEBEZPIECZNYCH SKRZYŻOWAŃ NA SIECI DRÓG KRAJOWYCH WYBÓR METODY ANALIZY DANYCH DOBÓR JEDNOSTEK REFERENCYJNYCH WYNIKI ANALIZY EFEKTU NETTO INTERWENCJI PUBLICZNEJ W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA RUCHU DROGOWEGO ZAŁOŻENIA BADANIA EFEKTU NETTO ASPEKTÓW ŚRODOWISKOWYCH...34 Wnioski i rekomendacje WNIOSKI DOTYCZĄCE ZASTOSOWANYCH METOD STATYSTYCZNYCH REKOMENDOWANY MODEL ZBIERANIA DANYCH I ANALIZY EFEKTU NETTO PRZEDSIĘWZIĘĆ INFRASTRUKTURALNYCH WNIOSKI KOŃCOWE...45 Bibliografia: bliografia: Spis wykresów, tabel i map S t r o n a

3 Raport opracowany przez zespół w składzie: dr Dominika Wojtowicz ElŜbieta Kozłowska Bartosz Ledzion Alicja Weremiuk Łukasz Widła Michał Wolański 3 S t r o n a

4 Główne cele badania 1.1 CEL OGÓLNY Celem ogólnym niniejszego badania jest wzmocnienie potencjału ewaluacyjnego Polski w zakresie oszacowywania efektów netto programów i projektów infrastrukturalnych współfinansowanych ze środków z funduszy strukturalnych. Cel ten został zrealizowany poprzez adaptację metodologii pomiaru efektu netto interwencji publicznej do potrzeb sektora infrastrukturalnego. Pod pojęciem efektu netto rozumie się zmiany spowodowane bezpośrednio przez tę interwencję, po wyeliminowaniu oddziaływania innych czynników. Wymaga to odpowiedzi na pytanie, jak zmieniłby się załoŝony współczynnik, gdyby interwencja nie została podjęta. 1.2 CELE SZCZEGÓŁOWE Cel główny badania został osiągnięty poprzez realizację niŝej określonych celów szczegółowych: 1. stworzenie studium state of the art (bieŝącego stanu wiedzy), dotyczącego pomiaru efektu netto, ze szczególnym uwzględnieniem sektora infrastrukturalnego; 2. zaprojektowanie i wykonanie pilotaŝowego badania efektu netto na przykładzie projektu Przebudowa szczególnie niebezpiecznych skrzyŝowań na sieci dróg krajowych, realizowanego w ramach SPO-Transport; 3. analiza moŝliwości uwzględnienia w pomiarach efektu netto takŝe aspektów środowiskowych związanych ze zmianą wpływu inwestycji na środowisko; 4. wyciągnięcie wniosków, pozwalających na stworzenie metodologii i systemu oceny efektu netto projektów infrastrukturalnych realizowanych w przyszłości. Metody i techniki badawcze 2.1 KONCEPCJA BADANIA Pomiar efektu netto jest jednym z bardziej zaawansowanych i najskuteczniejszych narzędzi ewaluacji skutków interwencji państwowej, gdyŝ pomaga ocenić jej rzeczywisty efekt, oddzielając oddziaływanie czynników zewnętrznych. Dotychczas metodologia ta nie była stosowana w sektorze infrastrukturalnym, ze względu na szereg problemów związanych z trudnościami z wyznaczeniem wiarygodnych współczynników sukcesu (np. w przypadku budowy skrzyŝowań), zebraniem danych, czy wreszcie wyborem tzw. sytuacji kontrfaktycznych [counterfactual situations]. Pod tym ostatnim pojęciem rozumie się jednostki lub populacje moŝliwie podobne do danej, które nie zostały poddane interwencji. Wzajemne ich porównanie pozwala określić zmiany, niebędące wynikiem ewaluowanych działań. Stąd teŝ moŝna uznać, Ŝe opracowana metodologia pomiaru efektu netto projektów infrastruktury transportowej będzie miała unikalny i innowacyjny charakter, gdyŝ nikt wcześniej nie podjął się w Polsce realizacji podobnych działań. 4 S t r o n a

5 W celu osiągnięcia postawionych w badaniu celów zdecydowano się na zastosowanie metodologii zbliŝonej do eksperymentu. Istotą eksperymentu jest zbadanie wpływu zmiennej niezaleŝnej (przebudowy skrzyŝowania) na zmienną zaleŝną (organizacja ruchu na skrzyŝowaniu i jego funkcjonowanie). Z reguły w badaniach eksperymentalnych zmienna niezaleŝna przybiera formę bodźca eksperymentalnego, który albo występuje, albo nie. Oznacza to, ze jest ona zmienną dychotomiczną, przyjmującą dwie moŝliwe wartości: obecna lub nieobecna. W typowym schemacie eksperymentator porównuje sytuację, w której oddziałuje bodźcem z sytuacją, w której bodźca brak 1. W przypadku przebudowy skrzyŝowań zastosowanie typowego eksperymentu byłoby de facto niemoŝliwe, niemniej oparcie koncepcji badania o metodę eksperymentu jest w pełni uzasadnione i często praktykowane. Tak jak w przypadku eksperymentu na podstawie wybranych kryteriów zostanie zbadane funkcjonowanie skrzyŝowania kontrfaktycznego, a więc takiego, którego parametry są moŝliwie najbardziej zbliŝone do parametrów skrzyŝowania poddanego interwencji publicznej. Z uwagi na fakt, iŝ realizacja inwestycji mających na celu poprawę płynności ruchu i zmniejszenia wypadkowości wiąŝe się zwykle takŝe z efektem w postaci zmniejszenia wpływu na środowisko, w ramach naszego projektu podejmiemy się próby budowy koncepcji pomiaru efektu netto dla środowiska. Oceniony więc zostanie wpływ projektów na zmianę emisji do środowiska takich zanieczyszczeń jak: zanieczyszczenia powietrza pochodzące ze spalin (ołów, kadm, kobalt, glin, arsen itp.), zanieczyszczenia wód i gleb związkami ropopochodnymi, hałas. NaleŜy podkreślić, Ŝe zastosowane podejście metodologiczne jest zgodne ze stanowiskiem Komisji Europejskiej, która podkreśla, Ŝe gdy mówimy, Ŝe dane efekty zostały wyprodukowane lub spowodowane przez program, oznacza to, Ŝe gdyby program nie miał miejsca, lub miałby miejsce w innej formie lub innym stopniu, efekty te nie wystąpiłyby lub nie wystąpiłyby w tym samym stopniu. Oznacza to, Ŝe waŝne jest, by mieć precyzyjny obraz tego, co stałoby się bez programu. Nazywa się to sytuacją kontrfaktyczną 2. W ramach przygotowań do realizacji projektu zidentyfikowano problemy z dostępnością danych, stąd teŝ efektem projektu będzie równieŝ - ułatwiająca późniejszą, bardzo precyzyjną ewaluację realizowanych w przyszłości projektów metodologia monitorowania KPI (kluczowych czynników sukcesu) i innych zmiennych potrzebnych do oceny efektu netto. Pozwoli to skuteczniej ewaluować a co za tym idzie - zarządzać funduszami unijnymi, przeznaczonymi na infrastrukturę. 2.2 METODOLOGIA I ZAKRES BADANIA Ocena efektu netto w sektorze infrastruktury została zrealizowana na przykładzie projektu przebudowy skrzyŝowań w całym kraju (finansowanego ze SPOT, zrealizowanego przez GDDKiA). Projekt w całości został zakończony w 2007 roku (ale niektóre skrzyŝowania przed 2007 rokiem). Miał wartość 75 mln zł, z czego 44 mln zł pochodziły z środków UE. Dokonano wyboru tego projektu ze względu na jasny współczynnik sukcesu (zmniejszenie wypadkowości funkcja wypadków, kolizji oraz ofiar). Ponadto w trakcie prowadzenia innych badań odnotowano w tym projekcie stosunkowo dobrą dostępność danych. Pomiar efektu netto badacze zrealizowali w kontekście fektu netto zmian wypadkowości dla części z 25 skrzyżowań (przy czym liczba kolizji była rozpatrywana z podziałem na skrzyżowania, ale łączna wypadkowość została zmierzona ogólnie ze względu na małą liczbę wypadków śmiertelnych. 1 Babbie E. (2007), Badania społeczne w praktyce, Wydawnictwo Naukowe PWN: Warszawa, s Ewaluacja programów wydatków Unii Europejskiej. Przewodnik. Komisja Europejska, styczeń 1997, s S t r o n a

6 2.3 WARTOŚĆ DODANA WYNIKAJĄCA Z ZASTOSOWANEJ METODY Biorąc pod uwagę uniwersalny charakter narzędzi powstałych w wyniku realizacji projektu, które pozwoli na ich stosowanie w innych obszarach interwencji, naleŝy zaznaczyć, Ŝe omawiany projekt bez wątpienia stanowi wsparcie naukowe dla procesu zarządzania, wdraŝania, monitorowania, oceny i kontroli NSS, a jego wyniki powinny zostać wykorzystane w kontekście wdraŝania NSS, a w szczególności priorytetów określających interwencje w obszarze infrastruktury transportowej. Przyjęta technika pozwoli równieŝ na bardziej precyzyjne określenie zmian tych wskaźników, a takŝe na opracowanie uniwersalnego modelu do badania efektu netto podobnych przedsięwzięć. Zastosowanie powyŝszego podejścia badawczego daje szereg korzyści i gwarantuje przejrzyste, uŝyteczne efekty badania. Podsumowano je w tabeli poniŝej. Mocne strony i efekty zastosowanego podejścia badawczego I. UmoŜliwia dobór jednostek kontrfaktycznych do jednostek ewaluowanych nawet przy niewielkiej bazie danych. II. III. IV. UmoŜliwia szacowanie efektu netto w kilku wymiarach. Daje się łatwo zaimplementować do innych projektów badawczych z zakresu infrastruktury. UmoŜliwia określenie warunków sine qua non, bez których niemoŝliwe jest oszacowanie efektu netto. V. Opiera się na jasnej i dobrze opisanej w literaturze metodzie PSM bazującej na modelu regresji logistycznej. VI. W odpowiednich warunkach (opisanych w raporcie) daje moŝliwość szacowania efektu netto nawet na poziomie pojedynczych przypadków. 6 S t r o n a

7 2.4 ETAPY BADANIA 7 S t r o n a

8 8 S t r o n a

9 BieŜący stan wiedzy w zakresie zagadnienia nia badawczego 3.1 POTRZEBY EWALUACYJNE W OBSZARZE INFRASTRUKTURY Przygotowanie się do oceny wpływu inwestycji infrastrukturalnych jest istotne w obecnej chwili ze względu na fakt, iŝ w Komisji Europejskiej toczą się rozmowy na temat przyszłości polityki spójności po 2013 r. Przed rozpoczęciem projektowania załoŝeń finansowania, zwł. jego wielkości oraz kierunków strategicznych wsparcia, Komisja Europejska potrzebuje rzetelnych informacji nt. efektów dotychczasowej polityki. Przykładowo, w 2006 r. KE zleciła m.in. strategiczną ewaluację dotyczącą potrzeb inwestycji transportowych finansowanych z funduszy strukturalnych w perspektywie Autorzy tej ewaluacji podsumowali doświadczenia w zakresie ewaluacji wpływu inwestycji transportowych. Stwierdzili oni, Ŝe dotychczas prowadzone badania, oparte na modelowaniu ekonomicznym, dowiodły pozytywnego wpływu inwestycji transportowych w zakresie generowania efektów popytowych oraz częściowo negatywnego na poziomie makroekonomicznym (jak np. wysokość deficytu, stóp procentowych), w sumie jednak pozytywnych efektów w długim okresie. Niemniej jednak autorzy przytaczanego opracowania przestrzegają przed przecenianiem efektów inwestycji transportowych, stwierdzając, iŝ ocena efektów netto inwestycji przedsięwzięć infrastrukturalnych wymaga dalszych badań. W związku z powyŝszym, rozwój metodologii ewaluacji wpływu, a następnie ocena efektów netto, będą cenną pomocą w generowaniu argumentów do dyskusji na temat kształtu polityki spójności w przyszłości. 3.2 BIEŻĄCY STAN WIEDZY Jednym z kluczowych zadań ewaluacji jest ustalenie związku przyczynowego między podjętą interwencją a obserwowanymi wynikami. Ustalenie przyczynowego wpływu interwencji wymaga: zmierzenia efektu całkowitego interwencji, jako ogólnej zmiany w zakresie zdefiniowanym przez cel (zmiany na poziomie przyjętych wskaźników), oddzielenia zmiany niezaleŝnej od podjętej interwencji od zmiany, którą moŝna przypisać wpływowi interwencji (efekt netto) 4. Pomimo zaznaczenia przez Komisję Europejską w Przewodniku ewaluacji w połowie okresu i ex-post 5 zalet stosowania metody analizy sytuacji kontrfaktycznych pozwalających na badanie efektu netto programów i/lub projektów w ramach badań ewaluacyjnych, w rzeczywistości narzędzie to 3 Strategic Evaluation on Transport Investment Priorities under Structural and Cohesion Funds for the Programming Period Górniak J., (2007), Ewaluacja w cyklu polityk publicznych, w: Ewaluacja funduszy strukturalnych perspektywa regionalna, red. S. Mazur, wyd: Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Małopolska Szkoła Administracji Publicznej, Kraków 5 Ewaluacja programów wydatków Unii Europejskiej: Przewodnik Ewaluacja w połowie okresu i ex-post XIX/02 Synthèse budgétaire et évaluation, Dyrekcja Generalna XIX BudŜet Komisja Europejska, 1997.

10 wykorzystywane jest w bardzo ograniczonym zakresie, czego dowodzi przeprowadzone przez autorów niniejszego raportu analiza raportów ex-post i mid term programów realizowanych w wybranych krajach UE (Wielka Brytania, Niemcy, Szwecja, Włochy) oraz liczne publikacje naukowe 6. Jak juŝ wspomniano powyŝej, dotychczasowe badania wpływu inwestycji transportowych przeprowadzane na zlecenie Komisji Europejskiej koncentrowały się na modelowaniu ekonomicznym. Wart przytoczenia jest wciąŝ rozwijany model SASI (Socio-Economic and Spatial Impacts of Trans- European Transport Networks). Pomimo iŝ skupia się on na szacowaniu wpływu inwestycji transportowych, nie zaś konkretnie wpływu netto, krótki opis jego podstawowych załoŝeń oraz części wyników przedstawi punkt odniesienia dla poszukiwań metodologii oceny efektu netto, choćby w zakresie rodzaju oddziaływań oraz ich wielkości w skali kraju. Model SASI jest wciąŝ rozwijany, m.in. w projekcie IASON (Integrated Appraisal of Spatial Economic and Network effects of transport investments and policies) oraz w pracach Europejskiej Sieci Obserwacyjnej Rozwoju Terytorialnego i Spójności Terytorialnej (ESPON). W modelu na strukturę sieci trzech gałęzi transportu, tj. drogowego, kolejowego i lotniczego, nałoŝono przestrzenne relacje transportowe (podróŝe biznesowe oraz prywatne). Model, składający się z kilku submodeli, w jednym z nich, tj. submodelu Regionalny PKB prognozuje wielkość PKB generowaną w kaŝdym regionie w trzech sektorach, tj. rolnictwie, przemyśle i usługach. Prognozy oparte są na funkcji produkcji, gdzie dostępność regionalna (szacowana w innym submodelu) jest jedną ze zmiennych objaśniających. Model zakłada 4 scenariusze, tj.: referencyjny (bez inwestycji, inwestycje zakończone do 2007 r.), maksymalny drogowy (realizowane będą wszystkie postulowane inwestycje drogowe), maksymalny kolejowy oraz zrównowaŝony. Wyniki dla Polski przewidują stopę wzrostu PKB wyŝszą w przypadku scenariusza zrównowaŝonego o ok. 0,8 punktu procentowego w 2031 r. niŝ w przypadku scenariusza referencyjnego w tym samym roku. Skala oddziaływań na stopę wzrostu PKB na poziomie kraju pokazuje jak trudny do uchwycenia będzie wpływ netto, mierzony akurat taką wartością, na niŝszym poziomie. Niemniej jednak na niŝszych poziomach, np. projektu, pozostają inne zmienne wpływu, jak np. wielkość dochodu gospodarstw domowych, co zostanie opisane szerzej w części dotyczącej praktyki Banku Światowego. Większość badań dotyczących oceny efektów działań publicznych (polityk, przedsięwzięć, etc.) z wykorzystaniem metod porównania stanu rzeczywistego ze stanem kontrfaktycznym zleconych została przez Bank Światowy. Instytucja ta jest podmiotem bardzo aktywnie wspierającym badania nad zasadnością i korzyściami płynącymi ze stosowania tzw. impact evaluation, a więc ewaluacji pozwalającej na określenie realnych zmian w Ŝyciu beneficjentów programu/projektu. Stosowanie impact evaluation pozwala odpowiedzieć na pytanie: jak wyglądałaby sytuacja osób poddanych interwencji, gdyby w rzeczywistości nie skorzystali z niej? Ogromnemu doświadczeniu zdobytemu przez Bank Światowy w zakresie prowadzenia tego typu badań dowodzi obszerna baza artykułów, raportów, studia przypadków i róŝnego rodzaju publikacji zamieszczonych na oficjalnej stronie 7 Wśród badań przeprowadzonych w oparciu o zasady impact evaluation zleconych przez Bank 6 Por. np.: Center for Global Development, 2006, When Will We Ever Learn? Improving Lives Through Impact Evaluation, Evaluation Gap Working Group, Centre for Global Development, New York; White, H. 2006, Impact Evaluation: The Experience of the Independent Evaluation Group of the World Bank, World Bank, Washington 7 agepk:162100~pipk:159310~thesitepk:384329,00.html. 10 S t r o n a

11 Światowy dominują te, które dotyczą interwencji z zakresu polityki społecznej, polityk i działań podejmowanych na rzecz rozwiązywania problemów biedoty w krajach trzeciego świata. Niemniej jednak znajdują się tam równieŝ dwa ciekawe opracowania, a mianowicie wskazówki do koncepcji szacowania efektów netto dla projektów dotyczących dróg wiejskich 8 oraz transportu miejskiego 9. Tu przytoczone zostaną tylko propozycje autorów w zakresie wyboru zmiennych poszukiwanych. W pierwszej pracy dotyczącej wpływu dróg wiejskich autorka proponuje analizę przykładowo: dochodów gospodarstw domowych lub wysokość ich konsumpcji, oszczędności czasu podróŝy, oszczędności kosztów podróŝy, zmiany cen na rynku lokalnym, mobilność mieszkańców, kierunki i wielkość ruchu migracyjnego. W drugim opracowaniu dotyczącym transportu miejskiego autor proponuje analizę róŝnych pól wpływu, takich jak: rynek pracy, korzystanie z usług oraz ceny ziemi. W niniejszych opracowaniach pokazany jest równieŝ szereg metod moŝliwych do zastosowania w ocenie efektów netto. Ciekawą bazę raportów i publikacji z zakresu impact evaluation zawiera takŝe strona internetowa Governance and Social Development Resource Centre 10. ZałoŜona przez Department for International Development (Departament ds. Rozwoju Międzynarodowego) Wielkiej Brytanii jednostka zaleca stosowanie metod analizy stanów kontrfaktycznych, jako narzędzia pozwalającego na określenie rzeczywistych efektów realizowanych programów i projektów na rzecz rozwoju państw i regionów zacofanych. Podkreśla przy tym konieczność prowadzenia tego typu ewaluacji ze względu na znaczne środki pochodzenia publicznego przeznaczane na interwencje z tego zakresu. Inną jednostką promującą stosowanie metod analizy sytuacji kontrfaktycznych w badaniu efektów stosowanych przez rząd róŝnego rodzaju rozwiązań w sferze publicznej jest Strategic Unit (Jednostka Strategiczna) działająca przy premierze Wielkiej Brytanii. Na stronie internetowej instytucji 11 obok opisu głównych załoŝeń metodologii badań ewaluacyjnych opartych o porównanie sytuacji kontrfaktycznych dających moŝliwość szacowania realnego efektu netto danej interwencji, podane są przykłady ich zastosowania. Pierwszy z nich dotyczy oceny efektu wdroŝenia dyrektywy unijnej dotyczącej składowania odpadów w Wielkiej Brytanii, drugi natomiast dowodzi skuteczności projektu Restart interview for Jobseekers in 1989/90, mającego na celu wsparcie bezrobotnych w powrocie na rynek pracy (grupa poddana interwencji 8000 osób, grupa kontrfaktyczna 500 osób). Zastosowanie analizowanej metody jest równieŝ wykorzystywane przy ewaluacji interwencji publicznych w Stanach Zjednoczonych. Niemniej w większości tych badań analiza porównawcza nie wykorzystywała metodologii opartej na załoŝeniach eksperymentu (porównanie stanów kontrfaktycznych), lecz koncentrowała się na ocenie efektywności danej interwencji w odniesieniu do podobnych projektów federalnych (dobór ze względu na ich przedmiot, zakres finansowy, itp.) 12. Analiza opublikowanych w Polsce w ostatnich latach raportów ewaluacyjnych wskazuje, Ŝe zastosowanie metody szacowania efektu netto dotyczyło nieznacznej części przeprowadzonych badań. Metodę szacowania efektu netto na podstawie analizy stanów kontrfaktycznych wykorzystano w badaniu przeprowadzonym przez PBS na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości w 8 Walle, Impact Evaluations of Rural Road Projects. 9 Boarnet, Conducting Impact Evaluation in Urban Transport S t r o n a

12 kontekście oceny wpływu programów aktywizacji zawodowej. Efektem brutto był określony procent beneficjentów, którzy znaleźli pracę po określonym czasie od rozpoczęcia programu, za efekt netto uznano beneficjentów, którzy znaleźli pracę po określonym czasie od rozpoczęcia programu, a nie zaleźliby jej bez udziału w programie. Autorzy raportu dowiedli, Ŝe przy porównaniu odsetków zatrudnionych wśród beneficjentów i w grupie kontrolnej moŝna zaobserwować, iŝ juŝ w pierwszym miesiącu od zakończenia udziału w programie beneficjenci podejmowali pracę statystycznie istotnie częściej niŝ osoby naleŝące do grupy kontrolnej. Porównanie zjawiska dla grupy biorącej udział w programie i grupy kontrolnej przeprowadzono dla kolejnych 12 miesięcy, co dało podstawy do wyciągnięcia rzetelnych wniosków dotyczących wystąpienie efektu netto realizowanego programu. Rysunek 1 Odsetek zatrudnionych po określonym czasie od udziału w programie aktywizacyjnym Źródło: R. Konarski, M. Kontarowski, Zastosowanie metody propensity score matching w ewaluacji ex-post, w: Ewaluacja ex-post Teoria i praktyka badawcza, pod red. A Haber, PARP, Warszawa 2007 Innym przykładem zastosowania metody szacowania efektu netto jest ewaluacja typu ex-post Programu SAPARD w Polsce i na Słowacji prowadzona przez zespół z Uniwersytetu w Kiel (Niemcy) 13. NaleŜy zaznaczyć, Ŝe badacze zajmują się szerszym wykorzystaniem metody szacowania efektu netto przy uŝyciu analizy stanów kontrfaktycznych interwencji w sektorze rolnym 14. Autorzy w raporcie metodologicznym bardzo wyraźnie podkreślają istotność zastosowania metody porównania stanów kontrfaktycznych, jako jedynego narzędzia gwarantującego rzetelne oszacowanie rzeczywistego efektu netto danego programu/projektu. Najczęściej wykorzystywaną w badaniach ewaluacyjnych metodę badania efektów, polegającą na zmierzeniu wybranych wskaźników przed i po realizacji danej interwencji, nazywają oceną naiwną (naive evaluation), gdyŝ nie jest ona w stanie uwzględnić innych czynników (np. koniunktury, zmian w przepisach prawnych) oddziałujących na zjawisko/beneficjentów, których dotyczy projekt/program. I tak zbadanie wzrostu zatrudnienia czy dochodów per capita beneficjentów programu zakładającego wsparcie producentów sektora rolnego, nie jest w stanie wytłumaczyć na ile zmiany te wynikały właśnie z faktu otrzymania dotacji, a nie były wynikiem innych, niezaleŝnych od programu czynników. 13 Michalek, Zarnekow, Stulrajter, and Klank, (2008), Cartographic and statistical analysis of RDI in Poland and Slovakia. Regional Report RR3-2, University of Kiel 14 Por. Michalek 2008 (a), Kaufmann, Stagl, Zawalinska, Michalek 2007, Michalek 2008 (b). 12 S t r o n a

13 Rysunek 2 Przykład naiwnej ewaluacji efektów programu Dlatego badacze powinni dokonać doboru grupy porównawczej. Podobieństwo jednostek poddanych interwencji i tych, które nie otrzymały wsparcia powinno być zweryfikowane statystycznie na podstawie analizy rozkładu róŝnych obserwowanych zmiennych współzmiennych. Pomocna okazuje się w tym przypadku analiza Propensity Score Matching (o której w dalszej części niniejszego raportu). Zastosowanie metody analizy sytuacji kontrfaktycznych pozwala na udzielenie odpowiedzi na najwaŝniejsze z punktu widzenia oceny rzeczywistych efektów projektu pytanie: Jaka byłaby sytuacja beneficjentów, gdyby nie mieli oni moŝliwości skorzystania ze wsparcia w ramach programu? 15. Dzięki niej moŝemy wskazać na wystąpienie pozytywnego lub negatywnego efektu netto danej interwencji, co pokazuje poniŝszy wykres(rysunek). 15 Michalek, Zarnekow, Stulrajter, and Klank, (2008), Cartographic and statistical analysis of RDI in Poland and Slovakia. Regional Report RR3-2, University of Kiel 13 S t r o n a

14 Rysunek 3 Istotność uwzględnienia w badaniach jednostek niebiorących udziału w ewaluowanym programie/projekcie (porównania sytuacji kontrfaktycznej do sytuacji badanej) Ciekawym przykładem zastosowania metody analizy sytuacji kontrfaktycznych autorzy niniejszego raportu odnaleźli w badaniu przeprowadzonym na zlecenie Komisji Europejskiej przez Agrosynergie Groupement Européen d Intérêt Economique 16. Dotyczyło ono oceny uruchomienia płatności bezpośrednich z tytułu upraw owoców i warzyw według modelu regionalnego. Podejście ewaluacyjne opierało się na wynikach etapu strukturyzacji metody wynikającej z podstaw ekonomicznych. Taka analiza umoŝliwiła sformułowanie załoŝeń, które zostały skonfrontowane z wynikami analizy ilościowej i jakościowej i pozwoliły na udzielenie odpowiedzi na pytania ewaluacyjne. Teoretyczne podejście mikroekonomiczne polegało na analizie zachowania producentów w odpowiedzi na róŝne sygnały z rynku i środki wsparcia. Sytuacja kontrfaktyczna odpowiadająca sytuacji rynkowej bez środka wsparcia została porównana z trzema sytuacjami: całkowitym oddzieleniem płatności od produkcji, wyjątkami w stosowaniu całkowitego oddzielenia płatności od produkcji w postaci zasad uŝytkowania gruntów wyjątkami w całkowitym oddzieleniu płatności od produkcji w postaci pomocy częściowo związanej z produkcją lub częściowo oddzielonej od produkcji. Metodologia zastosowana do oceny była w tym badaniu połączeniem analizy ilościowej (klasyczna statystyczna analiza ilościowa i analiza modelizacyjna Pozytywne Programowanie Matematyczne) z gromadzeniem i analizą informacji jakościowych. Analiza danych dotyczących róŝnych kierunków techniczno-ekonomicznych gospodarstw rolnych dokonana została dla sześciu regionów Unii Europejskiej (Emilia-Romania, Andaluzja, Akwitania, Wschodnia Anglia, Dania i Nadrenia-Północna Westfalia). 16 Ocena uruchomienia płatności bezpośrednich z tytułu upraw owoców i warzyw według modelu regionalnego Agrosynergie Groupement Européen d Intérêt Economique, S t r o n a

15 W ramach opracowania analizy state of art, dla uzyskania pełniejszego obrazu wykorzystania metody szacowania efektów netto interwencji publicznych autorzy dokonali przeglądu metodologii stosowanych w badaniach ewaluacyjnych wykonanych dotychczas w naszym kraju. Przeanalizowano wszystkie raporty typu ex-post znajdujące się w bazie badań ewaluaycjnych 17. Na 12 raportów w 1 zastosowano analizę sytuacji kontrfaktycznych. W badaniu przeprowadzonym na zlecenie PARP-u w 2006/2007 pn Ewaluacja ex-post komponentu regionalnego programu Phare 2002 SSG- Komponent RZL porównano odsetek zatrudnionych w grupie beneficjentów, w grupie kontrolnej oraz w puli nie biorącej udziału w programie. 17 DEBECDCE56AF/49191/bazabadan xls - opracowanie stan na S t r o n a

16 3.3 METODY STOSOWANE PRZY EWALUACJI PROJEKTÓW/PROGRAMÓW Z ZAKRESU INFRASTRUKTURY TRANSPORTOWEJ W sektorze transportowym ocena efektu netto jest bardzo istotna, ze względu na duŝą jego zaleŝność od innych działów gospodarki, co bardzo zniekształca wiele współczynników. Przykładem moŝe być tutaj chociaŝby łączna liczba wypadków drogowych i ich ofiar, które w ostatnim roku mimo wielu działań prewencyjnych, w tym wprowadzenia obowiązku jazdy na światłach wzrosły. Jest jednak prawdopodobne, Ŝe wzrost ten nastąpił wskutek zwiększenia liczby samochodów, zaś podjęte działania prewencyjne charakteryzują się pozytywnym efektem netto (tj. bez nich obserwowany wzrost wypadkowości byłby jeszcze większy). Przeprowadzona kwerenda literatury oraz raportów z europejskich i amerykańskich badań ewaluacyjnych (zgodnie z wykazem na końcu dokumentu) wskazuje, Ŝe w przypadku przedsięwzięć infrastrukturalnych pomiar efektu netto nie był dotychczas stosowany. Pewną analogią do efektu netto moŝe być monitorowanie wybranych współczynników nie tylko w wartościach bezwzględnych, ale równieŝ względem prognoz referencyjnych. Tego typu podejście stosowane jest w pewnym zakresie równieŝ w Polsce, czego przykładem mogą być chociaŝby projekty zakupu i modernizacji taboru realizowane przez PKP Przewozy Regionalne 18. Brak jest przy tym jednak prób weryfikacji ex-post prognoz referencyjnych, bazujących przecieŝ na szeregu innych załoŝeń makroekonomicznych, dokonanych ex-ante, a zatem z duŝo mniejszą wiedzą. W przypadku analizowanych badań amerykańskich19 operuje się jedynie zakładanymi i faktycznie osiągniętymi wielkościami wybranych współczynników, nie wyodrębniając przy tym efektów badanej interwencji oraz oddziaływania innych czynników a zatem zmian, które nastąpiłyby równieŝ bez interwencji. Przykład takiego wskaźnika analogicznego do planowanego badania zawiera poniŝsza tabela. 18 Wolański M., Gil M., Pander W., (2008), Wpływ projektów dotyczących zakupu lub modernizacji pojazdów szynowych na osiągnięcie głównego celu poddziałania tzn. poprawę warunków przejazdów pasaŝerów transportem kolejowym między aglomeracjami miejskimi i w aglomeracjach, CASE-Doradcy i EGO, Warszawa 19 Detailed Information on the Amtrak Assessment, dostęp w dniu Detailed Information on the Railroad Safety Program Assessment, dostęp w dniu Detailed Information on the Federal Motor Carrier Safety Administration Grant Program Assessment, dostęp w dniu Detailed Information on the Highway Infrastructure Assessment, dostęp w dniu S t r o n a

17 Tabela 1 Przykład konstrukcji amerykańskiego wskaźnika, dotyczącego bezpieczeństwa ruchu drogowego liczba ofiar śmiertelnych na 100 mln mil przebiegu pojazdów ciężarowych i autobusów. Wyraźny brak analiz rozwoju wskaźnika w przypadku braku interwencji Rok Cel Wykonanie ,185 0, ,179 0, ,175 Pending , , , , ,157 (wstępny) ,154 (wstępny) Źródło: Detailed Information on the Federal Motor, Podobne systemy wskaźników stosuje się równieŝ w Niemczech, chociaŝ to autorzy analizowanej ewaluacji niemieckiej zauwaŝają, Ŝe: w zasadzie skutki działań polityki transportowej powinny być oceniane poprzez porównanie sytuacji, w której dane działanie wprowadzamy (przypadek >>with<<) i w której go nie wprowadzamy (przypadek >>without<<). W przypadku stosowanych tabel wskaźników opisywany jest tymczasem jedynie przypadek >>with<<. 20. Przyczyn braku porównania ex-post przypadku with i przypadku without moŝna dopatrywać się m.in. w duŝej skali podejmowanych działań, co utrudnia określenie stanu kontrfaktycznego. Problemem jest równieŝ określenie jednostek obrazujących stan kontrfaktyczny uŝytkowników, bądź elementów infrastruktury, a wreszcie stworzenie odpowiednio trafnych wskaźników oddziaływania i rezultatu. Nie ulega jednak wątpliwości, Ŝe kwestia oddzielenia wpływu interwencji od innych czynników w przypadku transportu jest zasadna, o czym świadczy fakt, Ŝe większość wskaźników oddziaływania oraz rezultatu, monitorowanych w ramach programów i projektów infrastrukturalnych jest podatna na wiele czynników w skali makro. Prostym, lecz dobitnym przykładem mogą być tutaj zmiany PKB. Wpływają one istotnie na mobilność społeczeństwa, przez co mają wpływ na wielkość przewozów, a z drugiej równieŝ ryzyko wypadku, 20 Ridder M. et. al., (2003), Halbzeitbewertung des Operationellen Programms Verkehrsinfrastruktur für das Deutsche Zeil-1-Gebiet. MR, Gefra, IVM, Delmenhorst, Münster, s S t r o n a

18 rosnące przy zatłoczeniu dróg, ale malejące dzięki zakupom bezpieczniejszych samochodów. Wszystko to oddziałuje na typowe wskaźniki projektów i programów infrastrukturalnych, takie jak wielkość przewozów, czy liczba wypadków. 3.4 SZACOWANIE EFEKTU NETTO INTERWENCJI PUBLICZNYCH W ZAKRESIE OCHRONY ŚRODOWISKA Przed przystąpieniem do analizy metod stosowanych w ocenie wpływu realizacji projektów/programów na środowisko naleŝy zwrócić uwagę, iŝ w krajach starej unii oraz USA zakres problemów związanych z sektorem transportowym jest róŝny od tego z jakimi obecnie spotykamy się w Polsce. W krajach zachodnich dobrze rozwinięta i o wysokiej jakości infrastruktura drogowa powoduje, iŝ badania prowadzone w zakresie wpływu na środowisko nie skupiają się na pomiarach efektu netto związanego z podwyŝszeniem jakości infrastruktury drogowej, lecz raczej koncentrują się na szacowaniu wpływu na środowisko emisji z samych pojazdów, tj. analizują wpływ takich czynników jak: jakość paliwa oraz jakość pojazdów na poziom emisji zanieczyszczeń 21. Innym często poruszanym w analizach tematem jest badanie efektów pośrednich oraz kumulatywnych związanych z emisją z sektora transportu do środowiska. Są to badania wykonane w celu określenia faktycznego wpływu, a nie bezpośredniego oddziaływania. W krajach takich jak Polska, gdzie stan infrastruktury drogowej wciąŝ wymaga wzmocnienia, a problemem jest nie tylko wzrastająca liczba pojazdów poruszających się po drogach, lecz istotne niedostatki w samej infrastrukturze drogowej, potrzebne są badania dotyczące efektu netto związanego z podwyŝszeniem jakości infrastruktury. Złej jakości infrastruktura drogowa przyczynia się nie tylko do pogorszenia płynności ruchu i związanej z nią wyŝszą emisją do środowiska, lecz wpływa takŝe na zwiększenie wypadkowości. Zgodnie z Podręcznikiem dobrych praktyk 22 wykonywania opracowań środowiskowych dla dróg krajowych, głównym uzasadnieniem dla budowy, przebudowy lub remontu drogi, skrzyŝowania, węzła lub innych obiektów drogowych są zazwyczaj korzyści społeczne i ekonomiczne odnoszone przez uŝytkowników drogi (kierowców, podróŝnych, firm transportowych). Korzyści te mogą obejmować: - uzyskanie dostępności dojazdu; - redukcję czasu podróŝy; - zmniejszenie kosztów ruchu i kosztów utrzymania drogi; - poprawę bezpieczeństwa ruchu uŝytkowników nowej lub przebudowanej drogi/skrzyŝowania w porównaniu do korzystania z dotychczasowej ( starej ) drogi/skrzyŝowania; - zwiększenie przepustowości oraz zmniejszenie przeciąŝenia istniejących odcinków dróg i skrzyŝowań; - moŝliwość skoncentrowania ruchu cięŝkich pojazdów na drogach przebiegających przez tereny 21 Por. np. EEA Report, Transport and environment: on the way to a new common transport policy, TERM 2006: indicators tracking transport and environment in the European Union 22 Podręcznik dobrych praktyk wykonywania opracowań środowiskowych dla dróg krajowych. GDDKIA, S t r o n a

19 mniej wraŝliwe środowisko; - podwyŝszenie komfortu jazdy; - wpływ na rozwój turystki; - pobudzenie aktywności gospodarczej osiedli i miejscowości usytuowanych wzdłuŝ drogi. Budowa nowej drogi oprócz wyŝej wymienionych korzyści moŝe pociągać za sobą wiele uciąŝliwości dla sąsiadującego z nią otoczenia. Inwestycje liniowe mogą powodować wiele negatywnych oddziaływań na bezpośrednie otoczenie drogi, tj. na środowisko oraz na zdrowie i warunki Ŝycia ludzi. Z drugiej strony budowa nowej drogi moŝe przynieść takŝe pewne korzyści w bezpośrednim lub/i bardziej odległym otoczeniu, np. w obrębie juŝ istniejących dróg. Przykładem moŝe być budowa obwodnicy miasta, która skanalizuje ruch pojazdów poza miasto, ograniczy uciąŝliwości wynikające z ruchu pojazdów w samym mieście, jednocześnie jednak spowoduje powstanie efektów ubocznych w najbliŝszym otoczeniu nowej obwodnicy. Niestety trudno jest wskazać dobre praktyki w zakresie badania efektu netto w tym zakresie. Sam wpływ ulepszenia infrastruktury drogowej na zmianę emisji do środowiska jest analizowany w opracowanych na etapie planowania projektu dokumentach, a więc w Raportach Oddziaływania na Środowisko. Te dokumenty zawierają zwykle wyniki pomiarów hałasu w stanie obecnym (przed realizacją projektu) oraz ocenę, co w tym zakresie moŝe się zmienić po zakończeniu jego realizacji. Weryfikacja rzeczywistego wpływu odbywa się w pewnym okresie po zakończeniu realizacji projektu w ramach przygotowywanych analiz porealizacyjnych. JednakŜe w literaturze amerykańskiej i europejskiej nie znaleziono przykładów, w których skupiono by się na pomiarze efektu netto aspektów środowiskowych dla wszystkich projektów. Jako pewien rodzaj próby zebrania wyników efektu realizacji kilku projektów moŝna wskazać badanie ewaluacyjne Przewidywany wpływ wybranych projektów realizowanych w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Transport na stan środowiska naturalnego oraz stan zdrowia ludzi naraŝonych na negatywne oddziaływanie infrastruktury transportowej. W badaniu tym w miarę dostępności wyników dokonano analizy, w jaki sposób wartości zakładane w Raportach Oddziaływania na Środowisko w zakresie emisji do środowiska zostały osiągnięte w rzeczywistości. JednakŜe z uwagi na zbyt krótki czas, jaki upłynął od zakończenia realizacji projektów w większości przypadków dane z analiz porealizacyjnych nie były jeszcze dostępne. Wykonana kwerenda literatury oraz raportów z europejskich i amerykańskich badań ewaluacyjnych (zgodnie z wykazem na końcu dokumentu) wskazuje, Ŝe w przypadku przedsięwzięć infrastrukturalnych właściwy pomiar efektu netto nie był dotychczas stosowany. 19 S t r o n a

20 3.5 ASPEKT STATYSTYCZNY BADANIA EFEKTU NETTO ZASTOSOWANIE PROPENSITY SCORE MATCHING (PSM) W literaturze przedmiotu zwykło się utoŝsamiać badanie efektu netto w ewaluacjach z uŝyciem metody Propensity Score Matching (PSM) 23. Propensity score matching to metoda, którą w latach 80- tych stworzono w celu wsparcia wyników badań eksperymentalnych. Chodziło m. in. o to, aby zniwelować efekt wpływu nielosowego doboru do grup eksperymentalnej i kontrolnej. W załoŝeniu powinny być one dobrane losowo z określonej populacji (czasem bardzo duŝej!), w praktyce jest to jednak mało realne. W konsekwencji pojawia się trudny do oszacowania błąd, który moŝe być na tyle duŝy, aby mieć znaczący wpływ na całkowity wynik badania. Propensity score matching zakłada wykorzystanie dodatkowych zmiennych towarzyszących i za ich pomocą wyrównanie róŝnic i błędu związanego z nielosowym doborem. Na ich podstawie wylicza się metodą regresji logistycznej propensity score i dopasowuje obie grupy. Metoda ta dobrze się sprawdza w przypadku, gdy efekt netto jest dobrze zdefiniowany. O ile nam wiadomo, większość, jeśli nie wszystkie, dotychczasowe ewaluacje ex-post mające za zadanie ocenić efekt netto poszczególnych przedsięwzięć nie miały problemu z definicją, co rzeczywiście jest pozytywnym efektem projektu 24. W takich przypadkach modelowanie metodą PSM przynosi wymierne rezultaty. Z punktu widzenia statystyka, metoda PSM ma swoje ograniczenia. Po pierwsze wymaga dobrze określonego i najlepiej dychotomicznie określonego efektu netto (taką sytuację mamy w przypadku projektów aktywizacji zawodowej 25 ). Po drugie metoda dobierania bliźniaka lub bliźniaków do ewaluowanego obiektu wymaga zazwyczaj duŝej bazy wyjściowej, z której dobierane są obiekty do parowania. Ponownie w przypadku projektów, w których beneficjentami są konkretne jednostki, nie nastręcza to problemów. Metodę PSM z powodzeniem zaczyna się wprowadzać równieŝ do standardowych badań rynkowych, w przypadku, gdy wylosowana próbka nie pokrywa dostatecznie szerokiego spektrum populacji. RównieŜ tam PSM wymaga jednak spełnienia określonych warunków wejściowych, których nie będziemy tu omawiać Strawiński P., (2008), Quasi-eksperymentalne metody ewaluacji, w: Środowisko i warsztat ewaluacji, PARP: Warszawa; Konarski R., Kotnarowski M., (2007), Zastosowanie metody propensity score matching w ewaluacji ex post,, w: Ewaluacja ex-post, teoria i praktyka badawcza, PARP: Warszawa 24 Dobrze obrazuje to poniŝszy fragment z artykułu Jarosława Górniaka i Karoliny Keller: śeby określić, czy cel został osiągnięty lub w jakim stopniu zbliŝyliśmy się do jego osiągnięcia (gdy dystans do celu jest co najmniej stopniowalny), musimy mieć moŝliwość wyznaczenia istotnych wymiarów celu w kategoriach zmiennych poddających się pomiarowi, Górniak J., Keller K., Wskaźniki w ewaluacji ex-post programów publicznych ; PARP W przypadku projektów transportowych jedynie część wskaźników daje się skategoryzować w kategoriach zmiennych, problematyczne byłoby wykorzystanie PSM jako metody słuŝącej do wyłonienia pełnego efektu netto. 25 Konarski R., Kotnarowski M., op.cit. 26 Jedynym znanym autorowi, choć z całą pewnością nie jedynym zrealizowanym do tej pory był pilotaŝowy projekt badawczy, którego wyniki zostały przedstawione na tegorocznym kongresie PTBRiO ( Wykorzystanie Propensity Score do poprawy wnioskowań z wyników badań marketingowych. opracowane przez Lilianę Stołowską, Lecha Komendanta oraz Włodzimierza Daaba). 20 S t r o n a

21 Oczywiście, metoda PSM nie jest jedyną, która nadaje się do szacowania efektu netto. Do szacowania efektywności programów, w przypadku których nie mamy do czynienia z obszerną i relewantną bazą danych, z których moŝemy dobierać jednostki metodą PSM moŝna posiłkować się analizą szeregów czasowych. Analiza ta umoŝliwia predykcję na podstawie analizy kilku punktów czasowych przeprowadzonych dla tego samego obiektu. Inaczej mówiąc, jeśli mamy kilka punktów czasowych opisujących dany obiekt, moŝemy przewidzieć, jakie byłyby parametry owego obiektu, gdyby nic się nie zmieniło, w przyszłości. Szacowanie efektu netto na tej podstawie polegałoby na porównywaniu predykcji wynikającej z analizy szeregów czasowych z rzeczywistością obserwowalną. Pojawia się tutaj jednak ponownie problem, z którym borykałaby się metoda PSM, gdyby jej wykorzystanie doszło do skutku złoŝoność, a przez to rozmycie, efektu netto w przypadku badań ewaluujących projekty transportowe 27. Warto zauwaŝyć jeszcze jedną niedogodność, niezaleŝną od wykorzystanej metody (lub metod). Dane historyczne dla omawianego w tym raporcie projektu nie są zbierane w sposób ciągły. Skutkuje to tym, Ŝe dla skrzyŝowania x w danym okresie, zazwyczaj dość szerokim, zaobserwowano y wypadków. Wypadki nie są jednak czymś, co zdarza się codziennie i na kaŝdym skrzyŝowaniu. Mając więc dane dla ocenianego skrzyŝowania moŝemy mieć do czynienia z sytuacją, gdy nie zdarzyło się na nim jeszcze Ŝaden wypadek, gdyŝ po prostu dane referencyjne nie obejmują dostatecznie długiego odcinka czasu. W przypadku modelowania za pomocą szeregów czasowych jesteśmy w stanie określić poziom wypadkowości w dowolnym momencie objętym analizą: moŝemy stwierdzić, Ŝe wypadkowość na danym skrzyŝowaniu powinna przykładowo wynieść 0,7 dziennie. Z faktu, Ŝe na danym skrzyŝowaniu nie wydarzył się Ŝaden wypadek nie moŝemy wnosić, Ŝe jego stopa wypadkowości wynosi 0%. MoŜna równieŝ do szacowania efektu netto w przypadku projektów, w których beneficjentami nie są poszczególne i dobrze zdefiniowane jednostki, stosować metodą triangulacyjną, wykorzystującą: z jednej strony statystyki bazujące na danych zastanych, obrazujących ogólne trendy, z drugiej strony na analizie szeregów czasowych biorących pod uwagę dane historyczne i współczesne dotyczące poszczególnych, ewaluowanych obiektów i z trzeciej strony metodę PSM jako łącznik pomiędzy analizą ogólną a szczegółową, stanowiącą niejako wagę słuŝącą wystandaryzowaniu wyników. 27 Gdzie sukcesem jest i zmniejszenie poziomu hałasu, i zmniejszenie wypadkowości, i poprawienie płynności ruchu. 21 S t r o n a

22 Realizacja badania 4.1 KONCEPCJA SZACOWANIA EFEKTU NETTO INTERWENCJI PUBLICZNYCH NA PRZYKŁADZIE PROJEKTU PRZEBUDOWA SZCZEGÓLNIE NIEBEZPIECZNYCH SKRZYŻOWAŃ NA SIECI DRÓG KRAJOWYCH Opracowanie modelu szacowania efektu netto interwencji publicznych z zakresu inwestycji w infrastrukturę transportową dokonane zostało na przykładzie projektu o nazwie Przebudowa szczególnie niebezpiecznych skrzyŝowań na sieci dróg krajowych. Projekt ten realizowany był od maja 2003 do marca 2008 roku przez Generalną Dyrekcję Dróg Krajowych i Autostrad. Koszt realizacji projektu wyniósł 71 mln złotych. 61% tej kwoty pochodziło ze środków Unii Europejskiej alokowanych w ramach Sektorowego Programu Operacyjnego Transport. GDDKiA w załoŝeniach projektu wskazywała, Ŝe główne problemy bezpieczeństwa ruchu drogowego w Polsce to: niebezpieczne zachowanie uczestników ruchu oraz nieodpowiednia jakość infrastruktury drogowej. Poziom wypadkowości podnoszą niebezpieczne obiekty w pasie drogowym, przejścia dróg tranzytowych przez miasta i miejscowości, błędne rozwiązania skrzyŝowań i przejść dla pieszych. W związku z tak postawioną diagnozą, po szczegółowej analizie wypadkowości skrzyŝowań w całym kraju, do przebudowy wybrano 25 z nich 28, które dotychczas charakteryzowały się podwyŝszoną wypadkowością, świadczącą o ich niebezpiecznej konstrukcji. Na skrzyŝowaniach objętych projektem zaobserwowano wyŝszy i odbiegający od średniej poziom wypadkowości, co skłoniło GDDKiA do podjęcia prac w celu ich przebudowy na bardziej bezpieczne. Podstawowym celem realizowanego projektu było podniesienie poziomu bezpieczeństwa ruchu drogowego, a w szczególności ograniczenie liczby wypadków na kaŝdym z zaznaczonych na poniŝszej mapie skrzyŝowań W rzeczywistości przebudowanych zostało 26 skrzyŝowań. 29 Pełna lista skrzyŝowań poddanych interwencji w ramach opisanego projektu znajduje się w załączniku do niniejszego raportu. 22 S t r o n a

23 Mapa 1 Lokalizacja skrzyżowań poddanych interwencji w ramach projektu Przebudowa szczególnie niebezpiecznych skrzyżowań na sieci dróg krajowych Źródło: Materiały zamieszczonych na stronie W wyniku realizacji projektu oczekiwano (w zaleŝności od typu skrzyŝowania) wystąpienia pozytywnych efektów dotyczących: zapewnienia bezpiecznego przejazdu uŝytkownikom krzyŝujących się dróg, ograniczenia prędkości i uspokojenie ruchu w obszarze skrzyŝowania, wzrostu czytelności układu skrzyŝowania, maksymalnego rozdzielenia i ograniczenia liczby punktów kolizji na skrzyŝowaniu, poprawy przepustowości i płynności ruchu na skrzyŝowaniu, zapewnienia odpowiedniej dostrzegalności i percepcji układu drogowego, zapewnienia właściwych (bezpiecznych) warunków ruchu pieszych w obrębie skrzyŝowania, dostosowania rozwiązań geometrycznych do obowiązujących wymagań technicznych, 23 S t r o n a

24 przywrócenia właściwego stanu technicznego infrastruktury drogowej WYBÓR METODY ANALIZY DANYCH DOBÓR JEDNOSTEK REFERENCYJNYCH Zazwyczaj do badania efektu netto w ewaluacjach korzysta się z metody Propensity Score Matching. W przypadku niniejszego badania zachodziła uzasadniona obawa, Ŝe PSM nie da rzetelnych wyników, bądź w ogóle nie da się zastosować ze względu na słabą jakość dopasowania. Obawa ta bazowała na przesłance dotyczącej faktu, Ŝe baza danych jednostek niepoddanych interwencji powinna być dość obszerna tak, by moŝna było dobrać do jednostek ewaluowanych odpowiedniej jakości obserwacje bliźniacze. W toku konceptualizacji metody do badania zakładano, Ŝe w razie zaistnienia sytuacji uniemoŝliwiającej wykorzystanie w zadowalający sposób PSM, będą poszukiwane inne metody, które pozwolą na dobranie jednostek referencyjnych do jednostek ocenianych. Na tym etapie przygotowań zakładano nie tylko moŝliwość wykorzystania metody szeregów czasowych, ale nawet, zwaŝywszy na niewielką liczbę ewaluowanych obiektów, na ręczny dobór skrzyŝowań bliźniaczych. Oczywiście ostatnią z wymienionych metod posłuŝonoby się w ostateczności, gdyby metoda PSM oraz TS nie dały zadowalających rezultatów. Obawy co do rzetelności zastosowanych metod budziła takŝe jakość bazy danych, jak równieŝ konieczność nielosowego doboru skrzyŝowań referencyjnych. Dobór nielosowy był konieczny, gdyŝ skrzyŝowania wybrane do przebudowy zostały określone, jako szczególnie niebezpieczne. Siłą rzeczy członkowie zespołu projektowego zmuszeni zostali do wyszukania równie niebezpiecznych skrzyŝowań referencyjnych. Stało się więc jasne, Ŝe nie moŝna było wziąć pod uwagę całej populacji skrzyŝowań, a jedynie wybrać spośród nich te, które zdaniem badaczy są szczególnie niebezpieczne. Konsekwencją takiego podejścia był celowy dobór jednostek do próby. Podstawą przeprowadzonych w ramach niniejszego badania analiz statystycznych była baza danych, skonstruowana na potrzeby projektu obejmująca kilka róŝnych zbiorów danych. Wszystkie z niŝej wymienionych, wykorzystanych baz danych, zostały pozyskane za pośrednictwem Biura Studiów Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad: baza danych dotycząca wypadków na przestrzeni lat , tworzona na podstawie raportów policyjnych, która była podstawą do określenia liczby wypadków oraz ich skutków; Generalny Pomiar Ruchu 2005, który pozwolił określić wielkość ruchu na tych wlotach analizowanych skrzyŝowań, które miały rangę drogi krajowej lub wojewódzkiej; dane wygenerowane z Banku Danych Drogowych dla wybranych regionów, które stanowiły podstawę do opisu geometrii skrzyŝowań (w szczególności kontrfaktycznych); studium wykonalności projektu SPOT Przebudowa szczególnie niebezpiecznych skrzyŝowań na sieci dróg krajowych (pomocniczo przykładowo zawarte w nim dane dotyczące natęŝenia ruchu miały format nieporównywalny z GPR, brak było pikietaŝy niektórych skrzyŝowań itp.). 30 Opracowane na podstawie materiałów zamieszczonych na stronie 24 S t r o n a

25 Dla kaŝdego rekordu a zatem skrzyŝowania określono: jego dokładną lokalizację wraz z piketaŝem oraz informacją o połoŝeniu w terenie zabudowanym lub niezabudowanym; liczbę wlotów; kategorię dróg na poszczególnych wlotach; kształt skrzyŝowania i jego ewentualne wyposaŝenie w sygnalizację świetlną; dane o łącznej wypadkowości w latach (a zatem sprzed rozpoczęcia projektu) oraz w roku 2007 (po jego realizacji). NaleŜy przy tym zwrócić uwagę, Ŝe: otrzymana baza danych zawierała tylko wypadki czyli te zdarzenia, w których co najmniej jedna osoba została ranna i w przypadku których obowiązkowa jest interwencja policji; brak było jakichkolwiek danych o kolizjach; jakość danych, dotyczących wypadkowości jest średnia, ze względu na błędny opis części zdarzeń (w szczególności w bazie wykryto sprzeczności, takie jak np. wypadki, które opisano jako mające miejsce na odcinku między skrzyŝowaniami, a jednocześnie zaznaczone na pikietaŝu wskazującym skrzyŝowanie; rekord w bazie stanowił jeden wypadek, a zatem przypisywanie wypadków do skrzyŝowania następowało ręcznie (nie naleŝy tego mylić z ręcznym doborem skrzyŝowań bliźniaczych, rozwaŝanym jako alternatywna wobec PSM metoda) i niemoŝliwe było określenie całej populacji skrzyŝowań szczególnie niebezpiecznych, czy ich w pełni usystematyzowana analiza; w studium wykonalności projektu zakładano przebudowę 26 z góry wybranych czarnych punktów nie analizując jako wariantu projektu innych skrzyŝowań; w ten sposób Beneficjent nie tylko nie udowodnił dlaczego taki zestaw skrzyŝowań jest najtrafniejszy, ale równieŝ utrudnił określenie stanu kontrfaktycznego (co jest moŝliwe np. w projektach EFS dzięki analizie jednostek odrzuconych na etapie aplikacji); nie dysponowano danymi, dotyczącymi ruchu na tych wlotach skrzyŝowań, które stanowiły drogi powiatowe lub drogi kategorii niŝszych. Dodatkowo w projekcie uwzględniono tylko 24 z 26 przebudowanych skrzyŝowań, ze względu na brak dokładnych danych o pikietaŝu jednego z nich oraz duŝą specyficzność skrzyŝowania ul. Morskiej z Obwodnicą Trójmiasta w Gdyni, która mogłaby negatywnie wpłynąć na rzetelność otrzymanych wyników. W początkowej fazie prowadzonych badań zdecydowano się na klasyczny sposób doboru skrzyŝowań referencyjnych, czyli na model regresji logistycznej. W modelu uwzględnione zostały następujące zmienne: liczba wlotów skrzyŝowania, ruch na wszystkich wlotach skrzyŝowania, rodzaj terenu (zabudowany, niezabudowany), rodzaj skrzyŝowania (jednopoziomowe, dwupoziomowe, rondo) oraz liczba poszkodowanych w latach (wypadki ogółem, zabici, ranni). 25 S t r o n a

Główne cele badania...4 1.1 CEL OGÓLNY...4 1.2 CELE SZCZEGÓŁOWE...4. Metody i techniki badawcze...4

Główne cele badania...4 1.1 CEL OGÓLNY...4 1.2 CELE SZCZEGÓŁOWE...4. Metody i techniki badawcze...4 Adaptacja metodologii pomiaru efektu netto interwencji publicznych do potrzeb sektora infrastruktury transportowej Raport końcowy Akademia Leona Koźmińskiego SPIS TREŚCI: Główne cele badania...4 1.1 CEL

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 Monitoring i ewaluacja. a) monitorowanie rzeczowej realizacji LSR polegającej m.in. na:

Załącznik nr 4 Monitoring i ewaluacja. a) monitorowanie rzeczowej realizacji LSR polegającej m.in. na: Załącznik nr 4 Monitoring i ewaluacja Monitoring to proces systematycznego zbierania i analizowania informacji ilościowych i jakościowych na temat funkcjonowania LGD oraz stanu realizacji strategii w aspekcie

Bardziej szczegółowo

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r.

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r. Rekomendacje dotyczące akcji informacyjnej o komplementarności z badania ewaluacyjnego pt. Analiza efektów komplementarności wsparcia pomiędzy projektami dofinansowanymi w ramach programów z perspektywy

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

18 Analiza kosztów i korzyści społeczno- ekonomicznych

18 Analiza kosztów i korzyści społeczno- ekonomicznych 18 Analiza kosztów i korzyści społeczno- ekonomicznych Spis treści 18.1 Metodyka analizy... 2 18.2 Analiza społeczno-ekonomicznych kosztów... 2 18.2.1 Odchylenia cenowe środków produkcji... 2 18.2.2 Odchylenia

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych

Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych 2013 Rafał Trzciński Wykorzystanie metod kontrfaktycznych w badaniach ewaluacyjnych Międzyregionalna konferencja ewaluacyjna: Ewaluacja programów operacyjnych wyzwania, inspiracje, przyszłość Toruń, 25.06.2013

Bardziej szczegółowo

STANDARDY I KRYTERIA OCENY JAKOŚCI PROGRAMÓW PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI W RAMACH SYSTEMU REKOMENDACJI

STANDARDY I KRYTERIA OCENY JAKOŚCI PROGRAMÓW PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI W RAMACH SYSTEMU REKOMENDACJI STANDARDY I KRYTERIA OCENY JAKOŚCI PROGRAMÓW PROMOCJI ZDROWIA I PROFILAKTYKI W RAMACH SYSTEMU REKOMENDACJI 1. Ogólne dane o programie Nazwa własna Autorzy programu Organizacja/ instytucja odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

Oc e n a r z e c z y w i s t yc h e f e k t ó w p r o j e k t ó w w s p ó ł f i n a n s o wa n yc h z f u n d u s z y u n i j n y c h

Oc e n a r z e c z y w i s t yc h e f e k t ó w p r o j e k t ó w w s p ó ł f i n a n s o wa n yc h z f u n d u s z y u n i j n y c h Studia Regionalne i Lokalne Nr 4(42)/2010 ISSN 1509 4995 Dominika Wojtowicz*, Michał Wolański**, Łukasz Widła-Domaradzki*** Oc e n a r z e c z y w i s t yc h e f e k t ó w p r o j e k t ó w w s p ó ł f

Bardziej szczegółowo

Dobre praktyki w zakresie monitoringu i ewaluacji w Polsce: BAROMETR INNOWACYJNOŚCI

Dobre praktyki w zakresie monitoringu i ewaluacji w Polsce: BAROMETR INNOWACYJNOŚCI 2014 Dobre praktyki w zakresie monitoringu i ewaluacji w Polsce: BAROMETR INNOWACYJNOŚCI Warsztaty monitorowania inteligentnych specjalizacji w Polsce Warszawa, 12 marca 2014 r. Jacek Pokorski PARP Idea

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 23 października 2016 Metodologia i metoda naukowa 1 Metodologia Metodologia nauka o metodach nauki

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2012 2039 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2012 2039 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2012 2039 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budŝetu

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej

Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Józef Myrczek, Justyna Partyka Bank Spółdzielczy w Katowicach, Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej Analiza wraŝliwości Banków Spółdzielczych na dokapitalizowanie w kontekście wzrostu akcji

Bardziej szczegółowo

Metodologia badań psychologicznych

Metodologia badań psychologicznych Metodologia badań psychologicznych Lucyna Golińska SPOŁECZNA AKADEMIA NAUK Psychologia jako nauka empiryczna Wprowadzenie pojęć Wykład 5 Cele badań naukowych 1. Opis- (funkcja deskryptywna) procedura definiowania

Bardziej szczegółowo

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji

Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Kryteria selekcji dobrych praktyk w ramach projektu Doświadczania wdraŝania Regionalnych Strategii Innowacji Bogdan Piasecki Instytut Badań nad Przedsiębiorczością i Rozwojem Ekonomicznym (EEDRI) przy

Bardziej szczegółowo

Szczegóły Generatora Wniosków Aplikacyjnych w wersji 7.5. Na co powinni zwrócić uwagę autorzy projektów?

Szczegóły Generatora Wniosków Aplikacyjnych w wersji 7.5. Na co powinni zwrócić uwagę autorzy projektów? Szczegóły Generatora Wniosków Aplikacyjnych w wersji 7.5. Na co powinni zwrócić uwagę autorzy projektów? Dariusz Kurcman Regionalny Ośrodek EFS w Kielcach Kielce, 30.01.2012 Zanim uruchomimy GWA Czytamy

Bardziej szczegółowo

metodologia Założenia metodologiczne projektu Rola i znaczenie ewaluacji tagi: metodologia

metodologia Założenia metodologiczne projektu Rola i znaczenie ewaluacji tagi: metodologia Rola i znaczenie ewaluacji Założenia metodologiczne projektu Ewaluacja jest nieodłącznym elementem procesów funkcjonowania i rozwoju zarówno polityk publicznych, jak i działań w sektorze prywatnym. Decyduje

Bardziej szczegółowo

POVERTY AND SOCIAL IMPACT TACKLING DIFFICULT ISSUES IN POLICY REFORM

POVERTY AND SOCIAL IMPACT TACKLING DIFFICULT ISSUES IN POLICY REFORM POVERTY AND SOCIAL IMPACT TACKLING DIFFICULT ISSUES IN POLICY REFORM Małgorzata Sarzalska Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament Analiz Ekonomicznych i Prognoz Warszawa, 24 marca 2015 r.

Bardziej szczegółowo

Zintegrowany System Zarządzania

Zintegrowany System Zarządzania MOśLIWOŚCI NOWOCZESNYCH ZINTEGROWANYCH SYSTEMÓW ZARZĄDZANIA RUCHEM NA PRZYKŁADZIE SYSTEMU WARSZAWSKIEGO Zintegrowany System Zarządzania opracował: Sebastian Kubanek Ruchem w Warszawie Cele Zintegrowanego

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020

Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Podsumowanie strategicznej oceny oddziaływania na środowisko projektu Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 Warszawa 2014 Spis treści 1. Wstęp... 3 2. Ramowy przebieg strategicznej oceny

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

zakresu uwzględnienia uwag i wniosków w postępowaniu z udziałem społeczeństwa

zakresu uwzględnienia uwag i wniosków w postępowaniu z udziałem społeczeństwa Załącznik: Uzasadnienie zakresu uwzględnienia uwag i wniosków w postępowaniu z udziałem społeczeństwa przy opracowywaniu Programu ochrony środowiska przed hałasem dla terenów poza aglomeracjami połoŝonych

Bardziej szczegółowo

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2014 roku

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2014 roku Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2014 roku Wydawca: Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Sekretariat Krajowej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego ul. Chałubińskiego

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA WYKONANIE EKSPERTYZY: Wpływ wdroŝenia Inicjatywy JEREMIE na terenie województwa kujawsko-pomorskiego na sytuację gospodarczą regionu ze szczególnym uwzględnieniem

Bardziej szczegółowo

Od pomysłu do przemysłu

Od pomysłu do przemysłu Od pomysłu do przemysłu czyli jak stworzyć logiczny projekt. Dariusz Kurcman Regionalny Ośrodek EFS w Kielcach Kielce, 10.09.2010 Szkolenie współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Projekty generujące dochód w perspektywie finansowej 2014-2020 WPROWADZENIE

Projekty generujące dochód w perspektywie finansowej 2014-2020 WPROWADZENIE Projekty generujące dochód w perspektywie finansowej 2014-2020 WPROWADZENIE Projekt hybrydowy, jeśli spełnia stosowne warunki określone w art. 61 Rozporządzenia nr 1303/2013 z 17 grudnia 2013 roku (dalej:

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności. dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 4: Analiza współzależności dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyczna teoria korelacji i regresji (1) Jest to dział statystyki zajmujący

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ. Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym w regulaminie KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ Część I: Kryteria formalne podlegające weryfikacji na etapie oceny merytorycznej Kryterium Czy warunek został spełniony? Okres realizacji projektu jest zgodny z okresem wskazanym

Bardziej szczegółowo

Wytyczne dla Państwa- Beneficjenta ws. Raportowania i Monitorowania

Wytyczne dla Państwa- Beneficjenta ws. Raportowania i Monitorowania Wytyczne dla Państwa- Beneficjenta ws. Raportowania i Monitorowania Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego 2004-2009 1. WSTĘP... 3 2. RAPORTOWANIE

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 28 października 2014 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Kryteria przyczynowości

Bardziej szczegółowo

Wyniki konsultacji 9.07.2012-13.07.2012

Wyniki konsultacji 9.07.2012-13.07.2012 Wyniki konsultacji 9.07.2012-13.07.2012 Rynek pracy otwarty dla wszystkich Poddziałanie/ Działanie Konkurs /kryterium Uwaga Uzasadnienie Podmiot wnoszący uwagę Kryterium strategiczne nr 1: Kompleksowość

Bardziej szczegółowo

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie?

Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Liczenie efektów ekonomicznych i finansowych projektów drogowych na sieci dróg krajowych w najbliższej perspektywie UE, co się zmienia a co nie? Danuta Palonek dpalonek@gddkia.gov.pl Czym jest analiza

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE. Stan prawny

UZASADNIENIE. Stan prawny UZASADNIENIE Stan prawny Zasady funkcjonowania systemu prewencji wypadkowej w ramach systemu ubezpieczeń społecznych reguluje ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków

Bardziej szczegółowo

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2015 roku

Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2015 roku Korzystanie z telefonów komórkowych przez kierujących pojazdami w Polsce w 2015 roku I Sesja pomiarowa Wydawca: Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Sekretariat Krajowej Rady Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego

Bardziej szczegółowo

Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne Studia 2-go stopnia

Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne Studia 2-go stopnia Wydział Architektury Kierunek: Gospodarka Przestrzenna Specjalność: Planowanie Przestrzenne Studia 2-go stopnia PRACA DYPLOMOWA Ocena atrakcyjności ośrodków osadniczych regionu łódzkiego w kontekście przebiegu

Bardziej szczegółowo

PO Kapitał Ludzki wsparcie takŝe dla przedsiębiorców

PO Kapitał Ludzki wsparcie takŝe dla przedsiębiorców 1 Autor: Aneta Para PO Kapitał Ludzki wsparcie takŝe dla przedsiębiorców Informacje ogólne o PO KL 29 listopada br. Rada Ministrów przyjęła projekt Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (PO KL), który jest

Bardziej szczegółowo

Polska-Warszawa: Usługi badania rynku 2016/S 110-196400. (Suplement do Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej, 16.4.2016, 2016/S 075-131778)

Polska-Warszawa: Usługi badania rynku 2016/S 110-196400. (Suplement do Dziennika Urzędowego Unii Europejskiej, 16.4.2016, 2016/S 075-131778) 1 / 11 Niniejsze ogłoszenie w witrynie TED: http://ted.europa.eu/udl?uri=ted:notice:196400-2016:text:pl:html Polska-Warszawa: Usługi badania rynku 2016/S 110-196400 Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, Nowogrodzka

Bardziej szczegółowo

Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się i szkolących zawodowo

Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się i szkolących zawodowo Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji Staże i praktyki zagraniczne dla osób kształcących się i szkolących zawodowo Projekt systemowy w obszarze edukacji w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego, Program

Bardziej szczegółowo

Działania realizowane przez Główny Urząd Statystyczny w ramach projektu Statystyka dla polityki spójności POPT

Działania realizowane przez Główny Urząd Statystyczny w ramach projektu Statystyka dla polityki spójności POPT Działania realizowane przez Główny Urząd Statystyczny w ramach projektu Statystyka dla polityki spójności POPT 2007-2013 Wiesława Domańska Renata Bielak Departament Analiz i Opracowań Zbiorczych Warszawa,

Bardziej szczegółowo

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT <NAZWA PROJEKTU> WERSJA <NUMER WERSJI DOKUMENTU> Załącznik nr 4.4 do Umowy nr 35-ILGW-253-.../20.. z dnia... MINISTERSTWO FINANSÓW DEPARTAMENT INFORMATYKI PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA numer wersji

Bardziej szczegółowo

Fundusze UE, jako środki publiczne, wymagają starannego wydatkowania.

Fundusze UE, jako środki publiczne, wymagają starannego wydatkowania. Fundusze UE, jako środki publiczne, wymagają starannego wydatkowania. Głównym narzędziem dbania o wydatkowanie funduszy europejskich jest monitoring i ewaluacja. Korzystanie z funduszy UE oznacza konieczność

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ III RUCH DROGOWY

ROZDZIAŁ III RUCH DROGOWY ROZDZIAŁ III RUCH DROGOWY 1. Materiały wyjściowe W analizie ruchu drogowego wykorzystano następujące opracowania: Ruch drogowy 2000 opracowany przez Biuro Projektowo Badawcze Dróg i Mostów Sp. z o.o. Transprojekt

Bardziej szczegółowo

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ

Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Natalia Gorynia-Pfeffer STRESZCZENIE PRACY DOKTORSKIEJ Instytucjonalne uwarunkowania narodowego systemu innowacji w Niemczech i w Polsce wnioski dla Polski Frankfurt am Main 2012 1 Instytucjonalne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Założenia monitoringu innowacyjności województwa mazowieckiego

Założenia monitoringu innowacyjności województwa mazowieckiego Założenia monitoringu innowacyjności województwa mazowieckiego Wojciech Dziemianowicz prezentacja składa się z materiałów przygotowanych przez firmy GEOPROFIT i ECORYS Polska sp. z o.o. na zlecenie Urzędu

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Badanie ewaluacyjne dot. oceny systemu realizacji projektu systemowego pt. Zwiększenie poziomu wiedzy na temat funkcjonowania sektora pozarządowego i dialogu obywatelskiego oraz doskonalenie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Rozdział 5. System monitorowania i oceny realizacji LPR i komunikacji społecznej

Rozdział 5. System monitorowania i oceny realizacji LPR i komunikacji społecznej Rozdział 5 System monitorowania i oceny realizacji LPR i komunikacji społecznej 5.1 Zestaw wskaźników do oceny wdroŝenia programu Jednym z celów monitoringu jest dostarczanie informacji o postępie realizacji

Bardziej szczegółowo

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku

NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku NajwyŜsza Izba Kontroli Delegatura w Gdańsku Gdańsk, dnia 23 listopada 2009 r. LGD-410-29-29-04/2009 P/09/178 Pan Jerzy Dobaczewski Dyrektor Zarządu Transportu Miejskiego w Gdańsku WYSTĄPIENIE POKONTROLNE

Bardziej szczegółowo

BADANIE KLIENTÓW SATYSFAKCJI JAK KLIENCI OCENIAJĄ LIVESPACE CRM? Raport LiveSpace

BADANIE KLIENTÓW SATYSFAKCJI JAK KLIENCI OCENIAJĄ LIVESPACE CRM? Raport LiveSpace BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTÓW JAK KLIENCI OCENIAJĄ LIVESPACE CRM? Raport LiveSpace LiveSpace CRM, styczeń 2015 Badanie satysfakcji klientów Badanie satysfakcji klientów zostało przeprowadzone w styczniu

Bardziej szczegółowo

Logika projektu EFS w odniesieniu do nowej wersji Generatora Wniosków Aplikacyjnych.

Logika projektu EFS w odniesieniu do nowej wersji Generatora Wniosków Aplikacyjnych. Logika projektu EFS w odniesieniu do nowej wersji Generatora Wniosków Aplikacyjnych. Dariusz Kurcman Regionalny Ośrodek EFS w Kielcach Kielce, 17.02.2011 Nowa rzeczywistość PO KL w 2011 r. 1. Nowy wzór

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241)

Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241) Zenon Decyk Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 roku Przepisy wprowadzające ustawę o finansach publicznych (Dz.U. Nr 157, poz. 1241) Od 2001 roku funkcjonowała w postaci kontroli finansowej, która dotyczyła

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Urząd Pracy w Opolu

Powiatowy Urząd Pracy w Opolu Powiatowy Urząd Pracy w Opolu OCENA RACJONALNOŚCI WYDATKOWANIA ŚRODKÓW FUNDUSZU PRACY PRZEZNACZONYCH NA REALIZACJĘ PROGRAMÓW NA RZECZ PROMOCJI ZATRUDNIENIA, ŁAGODZENIA SKUTKÓW BEZROBOCIA I AKTYWIZACJĘ

Bardziej szczegółowo

załącznik nr 3 do wzoru umowy

załącznik nr 3 do wzoru umowy Przedmiot zamówienia jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia na wykonanie badania ewaluacyjnego na temat:

Bardziej szczegółowo

166 Wstęp do statystyki matematycznej

166 Wstęp do statystyki matematycznej 166 Wstęp do statystyki matematycznej Etap trzeci realizacji procesu analizy danych statystycznych w zasadzie powinien rozwiązać nasz zasadniczy problem związany z identyfikacją cechy populacji generalnej

Bardziej szczegółowo

Opracowanie Zespół w składzie: Dr Jacek Sierak Dr Michał Bitner Dr Andrzej Gałązka Dr Remigiusz Górniak

Opracowanie Zespół w składzie: Dr Jacek Sierak Dr Michał Bitner Dr Andrzej Gałązka Dr Remigiusz Górniak Opracowanie Zespół w składzie: Dr Jacek Sierak Dr Michał Bitner Dr Andrzej Gałązka Dr Remigiusz Górniak Analiza wykorzystania środków unijnych przez podmioty sektora publicznego w latach 2007-2011 Oszacowanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY WSPARCIA PRZEDSIĘBIORSTW RPO ORAZ POIG. ANALIZA KONTRFAKTYCZNA

EFEKTY WSPARCIA PRZEDSIĘBIORSTW RPO ORAZ POIG. ANALIZA KONTRFAKTYCZNA EFEKTY WSPARCIA PRZEDSIĘBIORSTW RPO ORAZ POIG. ANALIZA KONTRFAKTYCZNA DR DOMINIK ROZKRUT RAFAŁ TRZCIŃSKI Dz. współfinansowane ze środków Programu Operacyjnego Pomoc Techniczna 2007-2013 Wsparcie systemu

Bardziej szczegółowo

Z UNII DO POLSKI, z POLSKI DO UNII, ILE, ZA CO i NA CO CZYLI CZY POLSKA BĘDZIE PŁATNIKIEM NETTO?

Z UNII DO POLSKI, z POLSKI DO UNII, ILE, ZA CO i NA CO CZYLI CZY POLSKA BĘDZIE PŁATNIKIEM NETTO? Z UNII DO POLSKI, z POLSKI DO UNII, ILE, ZA CO i NA CO CZYLI CZY POLSKA BĘDZIE PŁATNIKIEM NETTO? Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej jest kwestią wyboru pewnego modelu cywilizacyjnego. Skutki ekonomiczne

Bardziej szczegółowo

1. OCHRONA PRZED HAŁASEM

1. OCHRONA PRZED HAŁASEM Zał. nr 4 Propozycje podjęcia działań legislacyjnych zmierzających do dostosowania obowiązujących w polskim prawie przepisów z zakresu ochrony środowiska do naszej rzeczywistości finansowo - ekonomicznej,

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO RUCHU DROGOWEGO w Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko 2007 2013

BEZPIECZEŃSTWO RUCHU DROGOWEGO w Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko 2007 2013 BEZPIECZEŃSTWO RUCHU DROGOWEGO w Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko 2007 2013 Szymon Puczyński Centrum Unijnych Projektów Transportowych październik 2014 UNIA EUROPEJSKA EUROPEJSKI FUNDUSZ

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2011 2039 Gminy Miasta Radomia.

Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2011 2039 Gminy Miasta Radomia. Objaśnienia wartości przyjętych w Wieloletniej Prognozie Finansowej na lata 2011 2039 Gminy Miasta Radomia. Za bazę do opracowania Wieloletniej Prognozy Finansowej na kolejne lata przyjęto projekt budŝetu

Bardziej szczegółowo

Uspokojenie ruchu od koncepcji do wdrożenia: studium przypadku w Puławach. Krzysztof Jamrozik

Uspokojenie ruchu od koncepcji do wdrożenia: studium przypadku w Puławach. Krzysztof Jamrozik Uspokojenie ruchu od koncepcji do wdrożenia: studium przypadku w Puławach Krzysztof Jamrozik Plan prezentacji 1. ZagroŜenia związane z nadmierną prędkością ruchu pojazdów 2. Cele i załoŝenia uspokojenia

Bardziej szczegółowo

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r.

Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński. Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. Warszawa, 2001 r. GENERALNY POMIAR RUCHU 2000 SYNTEZA WYNIKÓW Opracował: mgr inż. Krzysztof Opoczyński Zamawiający: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad Warszawa, 2001 r. SPIS TREŚCI 1. Wstęp...1 2. Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Fundacja na rzecz Nauki Polskiej. Konferencja: Koncepcja systemu ewaluacji polityki naukowej w Polsce Warszawa, 3 grudnia 2010 r.

Fundacja na rzecz Nauki Polskiej. Konferencja: Koncepcja systemu ewaluacji polityki naukowej w Polsce Warszawa, 3 grudnia 2010 r. Fundacja na rzecz Nauki Polskiej Marta Łazarowicz-Kowalik Konferencja: Koncepcja systemu ewaluacji polityki naukowej w Polsce Warszawa, 3 grudnia 2010 r. O Fundacji Największa pozarządowa organizacja finansująca

Bardziej szczegółowo

Egzamin ze statystyki, Studia Licencjackie Stacjonarne. TEMAT C grupa 1 Czerwiec 2007

Egzamin ze statystyki, Studia Licencjackie Stacjonarne. TEMAT C grupa 1 Czerwiec 2007 Egzamin ze statystyki, Studia Licencjackie Stacjonarne TEMAT C grupa 1 Czerwiec 2007 (imię, nazwisko, nr albumu).. Przy rozwiązywaniu zadań, jeśli to konieczne, naleŝy przyjąć poziom istotności 0,01 i

Bardziej szczegółowo

MONITOROWANIE PROGRAMU OPERACYJNEGO

MONITOROWANIE PROGRAMU OPERACYJNEGO MONITOROWANIE PROGRAMU OPERACYJNEGO Rozwój Polski Wschodniej ROLA KOMITETU MONITORUJĄCEGO 1 PLAN PREZENTACJI 1. Monitoring definicja i rodzaje 2. System sprawozdawczości - jako narzędzie monitoringu 3.

Bardziej szczegółowo

Wstępne studium wykonalności dla projektu Budowa nowej linii kolejowej w relacji Modlin Płock. Prezentacja wyników prac

Wstępne studium wykonalności dla projektu Budowa nowej linii kolejowej w relacji Modlin Płock. Prezentacja wyników prac Wstępne studium wykonalności dla projektu Budowa nowej linii kolejowej w relacji Modlin Płock Prezentacja wyników prac Cele projektu: Usprawnienie regionalnego transportu kolejowego, Połączenie północno

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Opracowanie narzędzi informatycznych dla przetwarzania danych stanowiących bazę wyjściową dla tworzenia map akustycznych

Opracowanie narzędzi informatycznych dla przetwarzania danych stanowiących bazę wyjściową dla tworzenia map akustycznych Opracowanie zasad tworzenia programów ochrony przed hałasem mieszkańców terenów przygranicznych związanych z funkcjonowaniem duŝych przejść granicznych Opracowanie metody szacowania liczebności populacji

Bardziej szczegółowo

Analiza techniczna zapewnienia połączenia rowerowego północnych dzielnic Gdyni i Gminy Kosakowo z ul. Morską w Gdyni.

Analiza techniczna zapewnienia połączenia rowerowego północnych dzielnic Gdyni i Gminy Kosakowo z ul. Morską w Gdyni. Analiza techniczna zapewnienia połączenia rowerowego północnych dzielnic Gdyni i Gminy Kosakowo z ul. Morską w Gdyni. Spis treści: 1. Przedmiot opracowania... 3 2. Podstawowe załoŝenia... 3 3. Przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Współpraca międzyregionalna w ramach inicjatywy INTERREG III C na przykładzie wybranych projektów. Przemysław Kniaziuk. JTS INTERRREG IIIC East

Współpraca międzyregionalna w ramach inicjatywy INTERREG III C na przykładzie wybranych projektów. Przemysław Kniaziuk. JTS INTERRREG IIIC East Współpraca międzyregionalna w ramach inicjatywy INTERREG III C na przykładzie wybranych projektów Przemysław Kniaziuk JTS INTERRREG IIIC East Łączymy regiony Europejskie regiony połączone są widoczną infrastrukturą

Bardziej szczegółowo

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH

MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH MIERZENIE EFEKTYWNOŚCI DZIAŁAŃ SPOŁECZNYCH PRAKTYCZNE WYKORZYSTANIE MODELU LBG W FUNDACJACH KORPORACYJNYCH Warszawa, 11 września 2014r. Małgorzata Greszta, SGS Polska NASZA EKSPERCKA WIEDZA W ZAKRESIE

Bardziej szczegółowo

Analiza metod prognozowania kursów akcji

Analiza metod prognozowania kursów akcji Analiza metod prognozowania kursów akcji Izabela Łabuś Wydział InŜynierii Mechanicznej i Informatyki Kierunek informatyka, Rok V Specjalność informatyka ekonomiczna Politechnika Częstochowska izulka184@o2.pl

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Inwestycja w przyszłość Podsumowanie zmian w Grupie PKP w latach 2012-2015

Inwestycja w przyszłość Podsumowanie zmian w Grupie PKP w latach 2012-2015 www.pwc.com Inwestycja w przyszłość Podsumowanie zmian w Grupie PKP w latach 2012-2015 kwiecień 2015 Prasa o Grupie PKP: sytuacja wyjściowa w 2011 roku * Źródła (od góry): Polska Dziennik Bałtycki, Głos

Bardziej szczegółowo

OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU nr 1/2013 (POWYŻEJ 14 tys. EURO)

OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU nr 1/2013 (POWYŻEJ 14 tys. EURO) Łódź, dn. 23.12.2013r. OGŁOSZENIE O ZAMÓWIENIU nr 1/2013 (POWYŻEJ 14 tys. EURO) 1. Zamawiający Firma i adres: PL Europa S.A. NIP: 725-195-02-28 Regon: 100381252 2. Tryb udzielenia zamówienia Zgodnie z

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia

Kierunkowe efekty kształcenia Kierunkowe efekty kształcenia Kierunek: ekonomia Obszar kształcenia: nauki społeczne Poziom kształcenia: studia drugiego stopnia Profil kształcenia: ogólnoakademicki Uzyskane kwalifikacje: magister Symbol

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA PROJEKTU

PREZENTACJA PROJEKTU PREZENTACJA PROJEKTU Wstęp Cel projektu Stworzenie międzydzielnicowego połączenia rowerowego o wysokim standardzie zwanego Velostradą (połączenia Mokotowa w ciągu ulic Rolna Bukowińska z al. KEN przy pomocy

Bardziej szczegółowo

WIEDZA INNOWACJE TRANSFER TECHNOLOGII EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW UE

WIEDZA INNOWACJE TRANSFER TECHNOLOGII EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW UE WIEDZA INNOWACJE TRANSFER TECHNOLOGII EFEKTYWNE WYKORZYSTANIE ŚRODKÓW UE RCITT to: Doświadczony Zespół realizujący projekty Baza kontaktów w sferze nauki i biznesu Fachowe doradztwo Otwartość na nowe pomysły

Bardziej szczegółowo

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011

Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku. regionalnego, 7 listopada, 2011 Koncepcje Komisji Europejskiej wdrażania funduszy po 2013 roku Zespół ds. opracowania ramowego zintegrowanego programu regionalnego, 7 listopada, 2011 Cele bieżącej i przyszłej polityki: Nowa Polityka

Bardziej szczegółowo

InŜynieria ruchu drogowego : teoria i praktyka / Stanisław Gaca, Wojciech Suchorzewski, Marian Tracz. - wyd. 1, dodr. - Warszawa, 2011.

InŜynieria ruchu drogowego : teoria i praktyka / Stanisław Gaca, Wojciech Suchorzewski, Marian Tracz. - wyd. 1, dodr. - Warszawa, 2011. InŜynieria ruchu drogowego : teoria i praktyka / Stanisław Gaca, Wojciech Suchorzewski, Marian Tracz. - wyd. 1, dodr. - Warszawa, 2011 Spis treści Wstęp 11 WaŜniejsze oznaczenia 14 1. UŜytkownicy dróg

Bardziej szczegółowo

METODOLOGIA OCENY EFEKTYWNOŚCI PROJEKTÓW SYSTEMOWYCH DEMONSTRATOR+

METODOLOGIA OCENY EFEKTYWNOŚCI PROJEKTÓW SYSTEMOWYCH DEMONSTRATOR+ METODOLOGIA OCENY EFEKTYWNOŚCI PROJEKTÓW SYSTEMOWYCH DEMONSTRATOR+ Autorzy: Bartosz Ledzion, Anna Borowczak, dr Seweryn Krupnik, dr Adam Płoszaj, dr Janusz Dudczyk, Monika Ledzion Badanie ewaluacyjne finansowane

Bardziej szczegółowo

Współpraca biegłego rewidenta z departamentem audytu wewnętrznego badanej jednostki

Współpraca biegłego rewidenta z departamentem audytu wewnętrznego badanej jednostki Taka współpraca często owocuje obustronnymi korzyściami. W obliczu zbliżającego się kolejnego sezonu audytowego warto, by zarówno biegli rewidenci, jak i zarządy spółek objętych obowiązkiem badania sprawozdania

Bardziej szczegółowo

Standardy ekologiczne i planistyczne w infrastrukturze kolejowej. Warszawa, 08 kwietnia 2009 r.

Standardy ekologiczne i planistyczne w infrastrukturze kolejowej. Warszawa, 08 kwietnia 2009 r. Standardy ekologiczne i planistyczne w infrastrukturze kolejowej Warszawa, 08 kwietnia 2009 r. TRANSPORT ZRÓWNOWA WNOWAśONY ONY Działania zmierzające do transportu zrównowaŝonego: 1) Wprowadzanie rozwiązań

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Program działań na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji zawodowej kobiet po 50 roku Ŝycia AKTYWNA KOBIETA Zasady przyznawania

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 1. WPROWADZENIE

ROZDZIAŁ 1. WPROWADZENIE Przyszłość jest prezentem, jaki robi nam przeszłość. Andre Maleaux ROZDZIAŁ 1. STRATEGIA słowo przeniesione z terminologii wojskowej na grunt organizacji, zarządzania, ekonomii, jest dziś symbolem dobrej

Bardziej szczegółowo

Plan działania na lata 2014-2015

Plan działania na lata 2014-2015 Plan działania na lata 2014-2015 PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI INFORMACJE O INSTYTUCJI POŚREDNICZĄCEJ Numer i nazwa Priorytetu Instytucja Pośrednicząca Adres korespondencyjny VI. Rynek pracy otwarty

Bardziej szczegółowo

Garść szczegółów tego co nowe: koszty eksploatacji, utrzymanie, wypadki, hałas, zmiany klimatyczne. Barbara Biniecka GDDKIA DPU-WPS Kraków

Garść szczegółów tego co nowe: koszty eksploatacji, utrzymanie, wypadki, hałas, zmiany klimatyczne. Barbara Biniecka GDDKIA DPU-WPS Kraków Garść szczegółów tego co nowe: koszty eksploatacji, utrzymanie, wypadki, hałas, zmiany klimatyczne Barbara Biniecka GDDKIA DPU-WPS Kraków AKK było, jest i będzie Było i nadal obowiązuje 1. Niebieska Księga,

Bardziej szczegółowo

Rehabilitacja potrzeby i gotowość uczestniczenia

Rehabilitacja potrzeby i gotowość uczestniczenia Rehabilitacja potrzeby i gotowość uczestniczenia (wstępne wyniki badań) dr Piotr Szukalski Uniwersytet Łódzki, ekspert Instytutu Spraw Publicznych Pełne wyniki badań zostaną zamieszczone w raporcie Instytutu

Bardziej szczegółowo

FACES IV David H. Olson, Ph.D.

FACES IV David H. Olson, Ph.D. FACES IV ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV David H. Olson, Ph.D. 2010 Life Innovations P.O. Box 190 Minneapolis, MN 55440 www.facesiv.com ANALIZA DANYCH Z UśYCIEM WYNIKÓW FACES IV Główne hipotezy

Bardziej szczegółowo

Program modernizacji domów Dom+ szansą dla Polski

Program modernizacji domów Dom+ szansą dla Polski Program modernizacji domów Dom+ szansą dla Polski Ostatnie informacje przedstawione przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wskazują, Ŝe realizacja jedynego programu wspierającego

Bardziej szczegółowo

DOBÓR ŚRODKÓW TRANSPORTOWYCH DLA GOSPODARSTWA PRZY POMOCY PROGRAMU AGREGAT - 2

DOBÓR ŚRODKÓW TRANSPORTOWYCH DLA GOSPODARSTWA PRZY POMOCY PROGRAMU AGREGAT - 2 InŜynieria Rolnicza 14/2005 Michał Cupiał, Maciej Kuboń Katedra InŜynierii Rolniczej i Informatyki Akademia Rolnicza im. Hugona Kołłątaja w Krakowie DOBÓR ŚRODKÓW TRANSPORTOWYCH DLA GOSPODARSTWA PRZY POMOCY

Bardziej szczegółowo

Nr sprawy: BDG-II-281-17-PC/09 Warszawa dn. 29 października 2009 r.

Nr sprawy: BDG-II-281-17-PC/09 Warszawa dn. 29 października 2009 r. Nr sprawy: BDG-II-281-17-PC/09 Warszawa dn. 29 października 2009 r. Treść zapytań wraz z wyjaśnieniami do SIWZ W związku ze złoŝeniem pytań dotyczących treści specyfikacji istotnych warunków zamówienia,

Bardziej szczegółowo

16. Analiza finansowa...

16. Analiza finansowa... 16. Analiza finansowa... Spis treści 16.1 ZałoŜenia... 16-2 16.2 Obliczenie proponowanego poziomu wsparcia środkami pomocowymi, wraz z oceną finansowej wykonalności przedsięwzięcia... 16-3 16.3 Wyniki

Bardziej szczegółowo

Testowanie hipotez statystycznych. Wnioskowanie statystyczne

Testowanie hipotez statystycznych. Wnioskowanie statystyczne Testowanie hipotez statystycznych Wnioskowanie statystyczne Hipoteza statystyczna to dowolne przypuszczenie co do rozkładu populacji generalnej (jego postaci funkcyjnej lub wartości parametrów). Hipotezy

Bardziej szczegółowo

Okresowy plan ewaluacji RPO WK-P na rok 2009

Okresowy plan ewaluacji RPO WK-P na rok 2009 REGIONALNY PROGRAM OPERACYJNY WOJEWÓDZTWA KUJAWSKO-POMORSKIEGO NA LATA 2007-2013 Okresowy plan ewaluacji RPO WK-P na rok 2009 Decyzja nr 233 /2008 z dnia 29 grudnia 2008 r. Listopad 2009 r. Aktualizacja

Bardziej szczegółowo

Tadeusz Ferenc Prezydenta Miasta Rzeszowa

Tadeusz Ferenc Prezydenta Miasta Rzeszowa Fundusze Europejskie - dla rozwoju Polski Wschodniej Budowa systemu integrującego transport publiczny miasta Rzeszowa i okolic - prezentacja projektu i działań komplementarnych Tadeusz Ferenc Prezydenta

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Opis Przedmiotu Zamówienia na wykonanie badania nt. Szacowania stawek jednostkowych szkoleń językowych w ramach PO KL

Wstęp. Opis Przedmiotu Zamówienia na wykonanie badania nt. Szacowania stawek jednostkowych szkoleń językowych w ramach PO KL Opis Przedmiotu Zamówienia na wykonanie badania nt. Szacowania stawek jednostkowych szkoleń językowych w ramach PO KL Wstęp Zgodnie z przyjętą logiką interwencji oraz zapisami Narodowych Strategicznych

Bardziej szczegółowo