O klasyfikacji skończonych grup prostych

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "O klasyfikacji skończonych grup prostych"

Transkrypt

1 ROCZNIKI POLSKIEGO TOWARZYSTWA MATEMATYCZNEGO Seria II: WIADOMOŚCI MATEMATYCZNE XXXVIII(2002) C. Bagiński(Białystok) M. Łuba(Białystok) O klasyfikacji skończonych grup prostych. Wprowadzenie. Jednym z najbardziej fascynujących osiągnięć matematyki XX wieku jest zakończenie klasyfikacji skończonych grup prostych (SGP). Całość klasyfikacji można ująć w jednym, pozornie nieskomplikowanym twierdzeniu: Twierdzenie. Grupa G jest skończoną grupą prostą wtedy i tylko wtedy, gdy jest izomorficzna z jedną z następujących grup: (a)cyklicznągrupą C p zespolonychpierwiastkówstopnia pzjedynki, gdzie p jest liczbą pierwszą; (b)grupąa n permutacjiparzystychzbiorun-elementowego,n 5; (c) grupą prostą typu Liego; (d) jedną z dwudziestu sześciu sporadycznych grup prostych. Dowód tego twierdzenia jest czymś wyjątkowym w całej historii matematyki. W obecnie znanym kształcie mieści się na 0 5 tysiącach stron rozrzuconych w około 500 artykułach ponad stu autorów. Jest on zatem nie tyle dowodem konkretnego twierdzenia, co całym obszernym działem współczesnej matematyki. Zaraz po tym, gdy w lutym 98 roku wąska grupa najwybitniejszych specjalistów zaangażowanych w klasyfikację uznała, że jest ona zakończona, ukazała się książka[6], której autor, Daniel Gorenstein, zapowiedział pełną rewizję całego dowodu, mającą rozwiać wątpliwości sceptyków. Dzięki wysiłkomgorensteina( )iinnych,napoczątkulat90-tychrozpoczętorealizację projektu, którego celem jest uporządkowanie całej teorii. W ramach projektu zapowiedziano ukazanie się dwunastu tomów zawierających pełny dowód klasyfikacji, o łącznej objętości szacowanej na 3 4 tysiące stron. W latach ukazały się cztery pierwsze książki zapowiadanej serii[7]. Ogrom wykonanej pracy, piękne twierdzenia i płodne idee, jakich pełno w publikacjach poświęconych klasyfikacji SGP, wcześniej czy później odciśnie swoje piętno na innych działach matematyki, głównie algebry, teorii ( )Gorensteinzmarłw992roku.

2 38 C. Bagiński, M. Łuba liczb i kombinatoryki. Na liście tych, którzy zostawili swój ślad w teorii skończonych grup prostych nie ma nazwisk matematyków polskich. Warto więc tę tematykę popularyzować, zwłaszcza wśród ludzi rozpoczynających swoją pracę naukową lub poszukujących nowych idei w obszarach dotykających teorii grup. 2. Trochę historii. Grupy proste spełniają analogiczną rolę do tej, jaką odgrywają liczby pierwsze w teorii liczb, albo cząstki elementarne w fizyce. Wyjaśnia to twierdzenie Jordana Höldera, jeden z najstarszych wyników uzyskanych w teorii grup skończonych: Twierdzenie 2. Jeżeli G jest grupą skończoną, to istnieje w niej skończony ciąg podgrup =G 0 <G < <G n =G taki,żedla0 i n : (a)g i jestnormalnąpodgrupąwg i+ oraz (b)g i+ /G i jestgrupąprostą. Ponadto, jeśli =H 0 <H < <H m =G spełniarównieżwarunki (a)i (b),to m=nipoewentualnejzmianie numeracjih i+ /H i jestizomorficznazg i+ /G i. Skończone grupy proste są więc materiałem, z którego zbudowane są wszystkie inne grupy skończone i właśnie z tego powodu ich klasyfikacja jest tak istotna. Jej początki sięgają czasów E. Galois(8 832), który stworzył pojęciowe podstawy teorii grup, jako pierwszy sformułował pojęcie grupyprostejizauważył,żetakągrupąjestgrupaa 5 wszystkichpermutacji parzystych zbioru pięcioelementowego. Za początek systematycznej klasyfikacji należy jednak uznać rezultat C. Jordana( ) z 870 roku. W swojej książce Traité des Substitutions, pierwszej jaką kiedykolwiek napisano z teorii grup, Jordan podaje pięć nieskończonych serii skończonych nieabelowychgrupprostych.pierwsząznichjestseriagrupalternującycha n, n 5,wszystkichpermutacjiparzystychzbiorun-elementowego.Druga, torodzinaspecjalnychprojektywnychgrupliniowychpsl n (p)nadciałem p-elementowym,gdziepjestliczbąpierwsząoraz(n,p) {(2,2),(2,3)}. Pozostałeserie,togrupyortogonalneO n (p),unitarnepsu n (p)isymplektycznepsp n (p)nadciałemp-elementowym. Pierwszymi znaczącymi wynikami, które do samego końca klasyfikacji były intensywnie wykorzystywane, są powszechnie znane twierdzenia Sylowa z 872 roku. Ich niebanalny dowód wykorzystuje pojęcie działania grupy na zbiorze, a więc traktowanie grupy jako podgrupy grupy permutacji pewnego

3 O klasyfikacji skończonych grup prostych 39 zbioru. W tamtym czasie grupy skończone były rozważane przede wszystkim w takim charakterze. Taką postać mają w szczególności niełatwe w konstrukcji grupy Mathieu, odkryte w latach sześćdziesiątych XIX wieku, które później okazały się być pierwszymi sporadycznymi grupami prostymi. Mimo tych wyników stan wiedzy z teorii grup skończonych był bardzo skromny, a problematyka jeszcze przez wiele późniejszych lat niedoceniana i daleka odmodnychnurtów.dośćwspomniećoartykulea.cayleya( 2 )(patrz[9], str ),wktórymwymieniatrzy( 3 )nieizomorficznegrupyrzędu6 oraz o artykule[5], w którym tylko marginalnie wspomniano o dokonaniach w teorii grup jednej z najznamienitszych postaci tej teorii, W. Burnside a (patrz także[2]). Tematyką grup skończonych Burnside zainteresował się na początku lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Jego pierwsza praca opublikowana w 893 roku zawierała dowód tego, że jedyną grupą prostą, której rząd jest iloczynem czterech(niekoniecznie różnych) liczb pierwszych, jesta 5.Nawetdzisiajjesttoniełatwezadanie,jeśliuświadomićsobie,że jedynym mocniejszym rezultatem, z którego Burnside korzystał, były twierdzenia Sylowa. W ciągu kilku dalszych lat pojawiła się cała seria ważnych dla klasyfikacji wyników Burnside a, odnoszących się głównie do wpływu struktury podgrup Sylowa oraz znaczenia rzędu grupy dla jej prostoty. Odnotujmy kilka z nich, obecnie uważanych za elementarne. Twierdzenie 3.(a) Jeśli 2-podgrupa Sylowa grupy G jest cykliczna, to Gniejestprosta. (b) Jeśli p-podgrupa Sylowa P grupy G jest zawarta w centrum swojego normalizatora,toistniejenormalnapodgrupahwgtaka,żeh P={} ihp=g. (c) Jeśli G jest grupą prostą, której rząd jest iloczynem pięciu liczb pierwszych,to G {23 3 7,22 3 5, }. Na dalsze badania Burnside a znaczący wpływ miało odkrycie teorii charakterów dokonane w 896 roku. Autor tego odkrycia, Ferdynand Georg Frobenius(847 97), zajął sie teorią grup skończonych już w 880 roku publikując zręczny dowód twierdzenia Sylowa. Zainteresowania Frobeniusa teorią grup były motywowane pewnymi pytaniami z teorii liczb postawionymi w pracach Dedekinda i Kroneckera. Taką motywację miały także badania, które w końcu doprowadziły do odkrycia teorii charakterów grup skończonych,awkonsekwencji teoriireprezentacji( 4 ).SwoistywyścigBurnside a ( 2 )ArtykułukazałsięwpierwszymnumerzeAmericanJournalofMathematicsw878 roku. ( 3 )Dowolnagruparzędu6jestcyklicznaalboizomorficznazgrupąizometriitrójkąta równobocznego. ( 4 )Zaskakującymożewydaćsięfakt,iżpodstawyteoriicharakterówstworzoneprzez Frobeniusa nie wykorzystywały pojęcia liniowej czy macierzowej reprezentacji grupy i o co najmniej rok wyprzedziły pojawienie się teorii reprezentacji, co więcej, dopiero w 900 roku Burnside a wyprowadza obecnie znane naturalne zależności tych teorii(patrz[4]).

4 40 C. Bagiński, M. Łuba i Frobeniusa z przełomu XIX i XX wieku szybko ujawnił ogromne znaczenie tychteoriidlabadaniagrupskończonych( 5 ),ajejtzw.wersjamodularna, rozwinięta przez Brauera kilkadziesiąt lat później, doprowadziła do zakończenia klasyfikacji SGP. Wśród wielu twierdzeń udowodnionych przed około stu laty istnieją takie, których do dziś nie udało się udowodnić z pominięciem teorii charakterów, a wiele z nich przez dziesiątki lat opierało się innym technikom, jak chociażby twierdzenie Burnside a o rozwiązalności grup, których rząd dzieli się przez co najwyżej dwie różne liczby pierwsze. Podsumowanie dokonań pierwszego okresu klasyfikacji zamyka drugie wydanie książki Burnside a([3]) z 9 roku. Składają się na nie wyniki m.in.o.höldera,f.n.cole a,e.h.moore a,l.e.dicksonaioczywiście Burnside a oraz Frobeniusa. Oprócz wyników o charakterze ogólniejszym, jak chociażby wyżej wymienione twierdzenia Burnside a, czy dowód prostoty klasycznych grup liniowych nad dowolnymi ciałami skończonymi, podany w latach przez Dicksona, sporo uwagi poświęcono klasyfikacji grup prostych małych rzędów. Jednakże do 9 roku sklasyfikowano zaledwie te grupy proste, których rząd nie przekraczał Poszerzenie tego przedziału szło dość opornie. Do 924 roku sklasyfikowano grupy o rzędzie nie przekraczającym 6 232(z pominięciem grup prostych rzędów i6048 patrzniżejtwierdzenie5).podalszych20latachprzedziałten poszerzono do , stwierdzając, że nie istnieje grupa prosta o rzędzie należącymdoprzedziałuod6232do20000.badaniaotakimcharakterze kończy wynik M. Halla z 975 roku zawierający klasyfikację grup o rzędach nie większych od , z pominięciem kilku przypadków uzupełnianych do roku 980. Badania prowadzone przez Burnside a, a dotyczące tego, jakie liczby mogą być rzędami grup prostych, już w 895 roku doprowadziły do sformułowania hipotezy głoszącej, że nie istnieją nieabelowe grupy proste nieparzystego rzędu. Sam Burnside dostarczył wielu argumentów potwierdzających tę hipotezę. Pokazał między innymi, że Twierdzenie 4.(a) Nie istnieje nieabelowa grupa prosta, której rząd jest liczbą nieparzystą mniejszą od (b)jeśli G jestliczbąnieparzystąpodzielnąprzez3alenieprzez9,to G zawiera podgrupę normalną o indeksie 3. (c) Jeśli G jest grupą prostą nieparzystego rzędu i p jest liczbą pierwszą dzielącą G,toalbop 4,albop 3 ip 2 +p+sądzielnikami G. Metody Burnside a, oparte głównie na pojęciu transferu, kombinatorycznych spostrzeżeniach i raczej elementarnych własnościach reprezentacji, szybko wyczerpały swoją siłę, ale jego idee wyznaczyły kierunki badań ( 5 )Wewstępiedopierwszegowydaniaswojejksiążki[3]z897rokuBurnsidewyraża poważne wątpliwości co do przydatności reprezentacji liniowych w badaniach grup skończonych.

5 O klasyfikacji skończonych grup prostych 4 nawielelat,nietylkowteoriigrupskończonych.jednąznichbyłosięgnięcie do metod grup i algebr Liego, stworzonych głównie przez S. Liego, W. Killinga i E. Cartana. Burnside czerpał z nich przede wszystkim inspiracje dla rozwijania teorii reprezentacji. Jego naśladowcy w istotnym stopniu wykorzystali je do klasyfikacji SGP. Jak wspomnieliśmy wyżej, już na początku wieku L. E. Dickson dowiódł prostoty klasycznych grup liniowych. Ponadto, wykorzystując klasyfikację grup prostych Liego, podał dwie dalsze serie skończonych grup prostych, będące analogonami dwóch tzw. wyjątkowych prostych grup Liego. Do tych idei powrócono w latach pięćdziesiątych. W 955 roku ukazała się ważna praca Chevalleya, w której przedstawił głęboką analizę półprostych algebr Liego nad ciałem C liczb zespolonych, dzięki czemu znalazł ogólne analogie między grupami prostymi Liego i SGP, i podał kilka nowych, nieznanych dotąd, nieskończonych serii grup prostych. Klasyfikacja prostych grup Liego jest znana od lat dziewięćdziesiątych XIX wieku. Istniejączterynieskończonerodzinytakichgrup:A n (C),B n (C),C n (C)iD n (C) odpowiadającekolejnospecjalnymgrupomliniowymsl n (C),grupomortogonalnymnieparzystegostopniaO 2n+ (C),symplektycznymSp 2n (C)iortogonalnymstopniaparzystegoO 2n (C).Ponadtoistniejepięćwyjątkowych grupprostychliegooznaczonychsymbolamig 2 (C),F 4 (C),E 6 (C),E 7 (C) ie 8 (C).Chevalleydowiódłistnieniacałkowito-liczbowejbazywprostejalgebrze Liego, co pozwoliło mu zastąpić ciało C dowolnym ciałem skończonym i w konsekwencji uzyskał SGP będące odpowiednikami wszystkich wymienionychwyżejgrupliego.czterypierwszeserieorazg 2 (q)ie 6 (q)były już znane od czasów Dicksona. Chevalley dał ich pełną jednolitą prezentację. Wszystkie dziewięć serii znanych jest pod nazwą grup Chevalleya lub nieskręconych skończonych grup prostych typu Liego. W 959 roku R. Steinberg przeprowadził dalszą analizę metody Chevalleya. Dla niektórych grup prostych Liego istnieją ich analogony nad ciałem R liczb rzeczywistych. Steinberg dostrzegł odpowiedniki tych analogii dla grup Chevalleya i skonstruował dalsze serie SGP analogony grup Chevalleya: 2 D n (q) drugarodzinagruportogonalnychparzystegostopnia, 2 E 6 (q) i 3 D 4 (q).wtenschematsteinbergawpisująsięodkryteprzezdicksona grupyunitarne,oznaczaneodtegoczasusymbolem 2 A n (q). W96rokuR.Reezauważyłdalszeanalogiekonstruującserie 2 G 2 (3 n ) i 2 F n (2 n ).Zwróciłrównieżuwagę,żeskonstruowanew957rokugrupy Suzuki(patrzponiżej)sątakżewariacjamigrupChevalleyaB n (q),stądich obecneoznaczenie 2 B 2 (2 n ).WszystkiesiedemseriiodkrytychprzezSuzuki, Steinberga i Ree noszą nazwę skręconych grup prostych typu Liego. W 968 roku Steinberg dał jednolitą charakteryzację wszystkich szesnastuseriigruptypuliego.zauważyłmianowicie,żekażdaznichmożebyć przedstawiona jako grupa punktów stałych odpowiedniego automorfizmu grupy algebraicznej nad algebraicznym domknięciem ciała skończonego.

6 42 C. Bagiński, M. Łuba Połowa lat pięćdziesiątych była przełomową dla klasyfikacji SGP jeszcze z jednego powodu, nie mniej istotnego, niż prace Chevalleya. Podłożem dla nowych idei stały się wyniki R. Brauera dotyczące modularnych reprezentacji grup skończonych, tzn. reprezentacji liniowych nad ciałami, których charakterystyka dzieli rząd grupy. Pierwsze prace Brauera poświęcone reprezentacjom modularnym powstały w latach Zapowiedzią skuteczności idei Brauera były wyniki opublikowane na początku lat czterdziestych, dotyczące m.in. charakteryzacji skończonych grup prostych, których rząddzielisięprzezpewnąliczbępierwsząpiniedzielisięprzezp 2 orazgrup prostych, których rząd dzieli się przez dokładnie trzy różne liczby pierwsze. Wymienimy niektóre z elementarnie brzmiących rezultatów Brauera z tamtego okresu: Twierdzenie 5. Niech G będzie grupą prostą. (a)jeżeli G =566,toG =PSL 3 (3). (b)jeżeli G =6048,toG =PSU 3 (3). Twierdzenie6.JeśliGjestgrupąprostąi G =pqr m,gdziep,qir sąliczbamipierwszymi,to G =60lub G =68. Twierdzenie7.Niech Gbędziegrupąprostąi G =pq m t,gdzie p i q są liczbami pierwszymi, natomiast m i t liczbami naturalnymi, przy tym t<p.wówczas G =PSL 2 (p),gdzie p=2 n ±,p>3lub G =PSL 2 (2 n ),ip=2 n +,p>3. Cała seria znaczących prac Brauera, zarówno o charakterze ogólnym, jak i odnoszących się bezpośrednio do klasyfikacji SGP, znalazła podsumowanie na Międzynarodowym Kongresie Matematyków w 954 roku w Amsterdamie, gdzie w wygłoszonym wtedy wykładzie Brauer wyznaczył kierunki poszukiwań, które mogłyby przybliżyć klasyfikację. Do najważniejszych faktów, na których oparł swoje sugestie, należą następujące twierdzenia, pierwsze z nich udowodnione przez niego wspólnie z jego uczniem K. A. Fowlerem. Twierdzenie 8. Istnieje tylko skończona liczba skończonych grup prostych, które zawierają inwolucję o centralizatorze izomorficznym z wcześniej ustaloną grupą. Twierdzenie 9. Niech G będzie skończoną grupą prostą zawierającą inwolucję,którejcentralizatorjestizomorficznyzgl 2 (q),gdzieqjestpotęgą nieparzystejliczbypierwszej.wówczasg =PSL 3 (q),lubq=3igjest izomorficzna z grupą prostą Mathieu rzedu Idea Brauera, która z czasem przekształciła się w tzw. lokalną analizę, znalazła wielu zwolenników i ostatecznie doprowadziła do zakończenia klasyfikacji. W 957 roku M. Suzuki, prowadząc analizę grup prostych, w których

7 O klasyfikacji skończonych grup prostych 43 centralizator dowolnej inwolucji jest 2-grupą, skonstruował nieskończoną serię SGP. Udowodnił także, że grupa prosta, w której centralizator dowolnego elementu jest abelowy, musi mieć parzysty rząd. Trzy lata później W.Feit,M.HallJr.iJ.Thompsonpokazali,żewtwierdzeniuSuzukimożna zastąpić słowo przemienny słowem nilpotentny, a dalsze wysiłki W. Feita i J. Thompsona doprowadziły do udowodnienia w 962 roku hipotezy Burnside a o rozwiązalności grupy nieparzystego rzędu. Dowód o długości 257 stron, opublikowany w 963 roku, zajął cały numer czasopisma Pacific Journal of Mathematics. Lata sześćdziesiąte i początek lat siedemdziesiątych przyniosły całą serię bardzo ważnych i bardzo długich prac poświęconych klasyfikacji. Dla przykładu J. Thompson w serii sześciu prac opublikowanych w latach , o łącznej objętości 46 stron, sklasyfikował m.in. SGP,którychkażdawłaściwapodgrupajestrozwiązalna( 6 ). Twierdzenie 0. Jeśli każda właściwa podgrupa skończonej grupy prostej G jest rozwiązalna, to G jest izomorficzna z jedną z następujących grup: (a)psl 2 (p),gdziepjestliczbąpierwszą,p>3ip 2 niedzielisię przez 5; (b)psl 2 (2 p ),gdziepjestliczbąpierwszą; (c)psl 2 (3 p ),gdziepjestnieparzystąliczbąpierwszą; (d)psl 3 (3); (e)sz(2 p ),gdziepjestnieparzystąliczbąpierwszą. Z tej klasyfikacji wynika w szczególności, że Twierdzenie. Jeśli rząd skończonej grupy prostej G dzieli się przez dokładnie3różneliczbypierwszep,q,r,p<q<r,top=2,q=3ir {5,7,3,7}. Prace Brauera, a następnie Suzuki, Thompsona i innych dały możliwość identyfikacji grup o określonej wewnętrznej budowie według następującego toku myślenia. Jeśli dowolna podgrupa pewnej ustalonej rodziny podgrup grupyprostejgmaokreślonąwłasność,tognależydojednejzeznanych rodzin grup prostych albo ma takie czy inne reprezentacje permutacyjne lub liniowe, co z kolei daje możliwość jej konstrukcji jako podgrupy pewnej grupy liniowej, podgrupy grupy permutacji o pewnych dodatkowych własnościach lub automorfizmów swoistych obiektów kombinatorycznych. Np. w dwóch obszernych pracach D. Gorenstein i J. H. Walter udowodnili, że Twierdzenie 2. Jeżeli 2-podgrupy Sylowa skończonej grupy prostej G sągrupamidihedralnymi,togjestizomorficznazpsl 2 (q)dlanieparzystegoqlubg =A 7. ( 6 )ZatęseriępracJ.ThompsonotrzymałMedalFieldsanaMiędzynarodowymKongresie Matematyków w 974 roku.

8 44 C. Bagiński, M. Łuba Taka analiza pozwoliła także na uzupełnienie listy skończonych grup prostych listą tzw. sporadycznych grup prostych, tzn. takich grup, które nie występują w żadnej z nieskończonych serii SGP. W 895 Cole, w czasie prac nad opisem tranzytywnych grup permutacji, odkrył nieznaną wcześniej grupę prostą. Okazało się jednak, że była to jedna z pięciu tranzytywnych grup permutacji odkrytych w 86 roku przez E. Mathieu. Pozostałe cztery grupy również okazały się grupami prostymi. Ustalił to na przełomie lat Miller. Najmniejsza z grup Mathieu M marząd7920,natomiastrządnajwiększejm 24 przekracza240milionów. Grupy Mathieu okazały się pierwszymi, których nie dało się zaliczyć do żadnej nieskończonej rodziny grup prostych. Następną grupę sporadyczną znalazł dopiero w 966 roku Zvonimir Janko analizując lokalną strukturę grup prostych, których każda 2-podgrupa Sylowa jest abelowa, a pewna inwolucjamacentralizatorizomorficznyzz 2 PSL 2 (q).wciągunastępnych dziesięciu lat listę tą uzupełniono o kolejnych dwadzieścia grup. Ostatnią z grup sporadycznych, jakie znaleziono, okazała się grupa o monstrualnym rzędzierównym Ztego powodu nazwano ją grupą Monstrum(Monster group). Jej konstrukcja oraz dowód jednoznaczności zakończył klasyfikację SGP. Kwestia jednoznaczności grup ustalonego rzędu stanowiła istotny fragment klasyfikacji. Już Dickson pokazał, że istnieje nieskończenie wiele par nieizomorficznych grup prostych o równych rzędach. Najmniejszą z takich parjest(psl 3 (4),A 8 )rzędu2060,awspólnyrządgrupnastępnejpary jest równy Poniższe twierdzenie podaje nieskończoną listę takich par. Twierdzenie3.Dladowolnejliczbynaturalnejnmamy PSp 2n (q) = PΩ 2m+ (q).ponadto,jeślim 3,toPSp 2n (q) =PΩ2m+ (q)( 7 ). Lista par nieizomorficznych grup prostych tego samego rzędu, podana przez Dicksona, okazała się kompletna, wraz z zakończeniem klasyfikacji. W trakcie prac nad klasyfikacją SGP postawiono wiele innych uzupełniających pytań, na które odpowiedź znaleziono wraz z jej zakończeniem. Oto odpowiedzi na niektóre z nich. Twierdzenie 4. Grupa automorfizmów zewnętrznych skończonej grupy prostej jest rozwiązalna. Twierdzenie 5. Jeśli skończona grupa G ma automorfizm bez punktów stałych,togjestrozwiązalna. Twierdzenie 6. Każda skończona grupa prosta ma 2-elementowy zbiór generatorów. ( 7 )Znaczeniesymbolijestpodanewnastępnymrozdziale.

9 O klasyfikacji skończonych grup prostych 45 Twierdzenie 7. Jeśli G jest 4-tranzytywną prostą grupą permutacji, togjestizomorficznaza n,n 5,lubzjednązgrupprostychMathieu różnychodm 22. Wiele nowych wyników uzyskiwanych w teorii grup skończonych odwołuje się do twierdzenia klasyfikacyjnego, jak choćby rozwiązanie Osłabionego Problemu Burnside a([2]), za które E. Zelmanov otrzymał Medal Fieldsa w 994 roku. Jednakże istnieje całkiem spora grupa specjalistów, którzy z rezerwą odnoszą się do klasyfikacji sugerując, że jeśli nawet Twierdzenie zawiera pełną listę SGP, to istnieją luki w dowodzie. Trudno tych wątpliwości nie podzielać, skoro od zapowiedzi przedstawienia zwartej prezentacji dowodu upłynęło już dwadzieścia lat, a z zapowiadanej serii monografii ukazała się zaledwie jedna trzecia. Więcej na temat historii klasyfikacji SGP, w nieco bardziej specjalistycznym języku, można znaleźć w artykule[], który ukazał się już po wysłaniu niniejszego opracowania do Redakcji Wiadomości Matematycznych. Na początku artykułu R. Solomon zapowiada ukazanie się pracy M. Aschbachera i S. D. Smitha wyjaśniającej ostatnie merytoryczne wątpliwości. Solomon uznaje ją za ostateczne zakończenie klasyfikacji SGP. 3. Skończone grupy proste. W miarę przejrzysta prezentacja skończonych grup prostych w krótkim artykule przeglądowym adresowanym do szerszego odbiorcy nie jest łatwa, jeżeli w ogóle możliwa. Nie udało się nam znaleźć zadowalającego sposobu na taką prezentację, dlatego ograniczymy się do pobieżnego przedstawienia tylko niektórych aspektów na podstawie [6]i[7]. 3.. Nieskończone serie grup prostych. Tabela zawiera pełną listę nieskończonych serii SGP wraz z rzędami poszczególnych grup. Dwie pierwsze serie nie wymagają przedstawiania, ponieważ w kursowych wykładach algebry na ogół podawany jest opis ich podstawowych własności. Następne szesnaście serii to grupy typu Liego. Parametrami decydującymi o rzędzie grupysąstopieńnorazmocqskończonegociała F q.dlagrupoznaczonych symbolami F i G parametr n przyjmuje tylko jedną wartość(odpowiednio 4i2),adlagrupoznaczonychsymbolemE trzywartości:6,7lub8. Wszystkie grupy typu Liego można skonstruować jako grupy ilorazowe odpowiedniejpodgrupygrupymacierzystopniannadciałem F q.grupywymienione w pierwszych dziewięciu seriach nazywają się grupami Chevalleya lub nieskręconymi grupami prostymi typu Liego. Jednolity opis tych grup jako analogonów prostych grup Liego nad ciałem C jest podany w[2]. GrupaSL n (q)jestzbioremwszystkichmacierzystopniannadciałem q-elementowym, których wyznacznik jest równy. Ma ona na ogół nietrywialne centrum, złożone z macierzy skalarnych o wyznaczniku. Grupa A n (q)=psl n (q)jestgrupąilorazowągrupysl n (q)przezjejcentrum.

10 46 C. Bagiński, M. Łuba Tabela. Nieskończone serie skończonych grup prostych Oznaczenie Inne używane Rząd grupy oznaczenia Z p A n,n 5 Alt n 2 n! A n (q),n 2 PSL n(q),l n(q), L + n(q) B n(q),n 2 PΩ 2n+ (q),ω 2n+ (q) C n(q),n 2 PSp 2n (q) D n(q),n 3 PΩ + 2n (q),d+ n(q) E 6 (q) E + 6 E 7 (q) (n,q )(q ) p n i=0 (qn q i ) (2,q ) qn2 n i= (q 2i ) (2,q ) qn2 n i= (q 2i ) (4,q n ) qn(n ) (q n ) n i= (q2i ) (3,q ) q36 (q 2 )(q 5 )(q 6 )(q 8 ) (q 9 )(q 2 ) (2,q ) q63 (q 2 )(q 6 ) (q 8 )(q 0 )(q 2 ) (q 4 )(q 8 ) E 8 (q) q 20 (q 2 )(q 8 )(q 2 ) (q 4 ) (q 8 ) (q 20 )(q 24 )(q 30 ) F 4 (q) q 24 (q 2 )(q 6 )(q 8 )(q 2 ) G 2 (q) q 6 (q 2 )(q 6 ) 2 A n(q),n 2 PSU n+ (q),u n+ (q), L n+ (q) qn(n+) 2 n+ (n+,q+) i=2 (qi ( ) i ) 2 B 2 (q),q=2 2n+ Sz(q), 2 B 2 ( q) q 2 (q )(q 2 +) 2 D n(q),n 2 PΩ 2n (q),d n(q) (4,q n +) qn(n ) (q n +) n i= (q2i ) 3 D 4 (q) q 2 (q 2 )(q 6 )(q 8 +q 4 +) 2 G 2 (q),q=3 2n+ R(q), 2 G 2 ( q) q 3 (q )(q 3 +) 2 F 4 (q),q=2 2n+ 2 F 4 ( q) q 2 (q )(q 3 +)(q 4 )(q 6 +) 2 E 6 (q) E6 (q) (3,q+) q36 (q 2 )(q 5 +)(q 6 )(q 8 ) (q 9 +)(q 2 ) Grupę ortogonalną można zdefiniować jako podgrupę ogólnej grupy liniowejgl n (q),złożonąztychmacierzy,któredziałającnan-wymiarowej przestrzeniliniowejnadf q niezmieniająwartościustalonejniezdegenerowanej formy kwadratowej. Wszystkie formy kwadratowe nad ciałem liczb

11 O klasyfikacji skończonych grup prostych 47 zespolonych są równoważne i dlatego dla dowolnej liczby naturalnej n grupa SO n (C)macierzyortogonalnychowyznacznikujestokreślonajednoznacznie.NadciałamiskończonymiF q istniejązawszedwienierównoważneformy kwadratowe, wyznaczające dwie grupy macierzy ortogonalnych o wyznacznikuoznaczanesymbolamiso + n(q)iso n(q).dlaparzystychwartościn te grupy są nieizomorficzne, dla nieparzystych wartości n pokrywają się isąoznaczanesymbolemso + n (q)(lubso n(q)).grupytenaogółniesą proste.ichkomutantyoznaczamysymbolamiω + (q)iω (q),przyczym SO ± n (q):ω± (q) =,2lub4.CentrumgrupyΩ ± (q)jesttrywialnelub dwuelementowe. Jej grupa ilorazowa przez centrum jest oznaczana symbolami,odpowiednio,pω + (q)ipω (q),ijestgrupąprostą.otrzymujemy zatem trzy różne serie: B n (q)=pω 2n+ (q), D n (q)=pω + 2n (q), 2 D n (q)=pω 2n (q). Pierwsze dwie serie należą do nieskręconych grup typu Liego, a ostatnia do skręconych grup typu Liego, do których nawiążemy nieco dalej. GrupyC n (q)=psp n (q)definiowanesąanalogicznie.wogólnejgrupie liniowejrozważamypodgrupęsp n (q)wszystkichmacierzysymplektycznych, tzn. takich, które działając na przestrzeni symplektycznej, tzn. przestrzeni liniowej wraz z określoną na niej niezdegenerowaną dwuliniową formą alternującą,niezmieniająwartościtejformy.grupailorazowagrupysp n (q) przezjejcentrumjestgrupąc n (q). Pozostałe pięć serii grup Chevalleya, to analogony wyjątkowych grup prostych Liego nad C. Dladowolnegociałaskończonego F q 2,mającegoq 2 elementów,odwzorowanieϕ:x x q jestautomorfizmemrzędu2.wgrupiegl n (q 2 )rozważmy podgrupęgu n (q)elementówstałychzewzględunadziałanieautomorfizmu α tej grupy zdefiniowanego wzorem () α(x)=((x) t ), gdzie X jest macierzą, której wyrazy są obrazami odpowiednich wyrazów macierzyxzewzględunadziałanieautomorfizmuϕ,natomiasty Y t jest operacją transponowania macierzy. Nazywamy ją grupą unitarną. Niech SU n (q)=gu n (q) GL n (q 2 )i 2 A n (q)=psu n (q)będziejejgrupąilorazową przez jej centrum. Jest to grupa prosta należąca do skręconych grup prostych typu Liego. Analogiczne postępowanie pozwala otrzymać wspomniany wcześniejskręconywariant 2 D n (q)grupyortogonalnejzgrupyd 2n (q)oraz grupę 2 E 6 (q)zgrupye 6 (q).tąsamądrogąotrzymujemyrównieżgrupę 3 D 4 (q)zgrupyd 4 (q)zastępującautomorfizmϕautomorfizmemrzędu3 ciałaf q 3danegowzoremx x 3. SkręconewariantygrupB n (q),f 4 (q)ig 2 (q)istniejątylkodlaszczególnych wartości n i q. Odpowiedni automorfizm zadany wzorem() można znaleźćtylkowprzypadkachn=2,q=2 2k+ dlagrupyb n (q),q=2 2k+

12 48 C. Bagiński, M. Łuba dlagrupyf 4 (q)iq=3 2k+ dlagrupyg 2 (q).wpierwszymprzypadku otrzymujemygrupysuzukisz(2 2k+ )= 2 B 2 ( 2 2k+ ),awdwóchpozostałych grupyree 2 F 4 (2 2n+ )ir(3 2k+ )= 2 G 2 ( 3 2k+ ).Odnotujmy,że grupęsuzukisz(2 2k+ )możnazdefiniowaćjakopodgrupęgrupyb 2 (2 2k+ ) generowaną przez wszystkie macierze postaci a 0 0 a +θ +b a θ 0 a 2+θ +ab+b θ b a orazmacierzedonichtransponowane,gdziea,b,c F 2 2k+,natomiastθjest automorfizmemciała F 2 2k+takim,żeθ 2 =2(tzn.x θ2 =x 2 dlax F 2 2k+) Sporadyczne grupy proste. Prezentacja dwudziestu sześciu sporadycznych grup prostych jest nie mniej trudna, niż grup typu Liego. Dlatego także ograniczymy się do ich pobieżnego scharakteryzowania. Chętnych do zapoznania się z jednolitym opisem wszystkich sporadycznych SGP odsyłamydo[]. Wszystkie sporadyczne grupy proste, oprócz grup Mathieu, były odkrywane w kilku etapach. Najpierw, na podstawie pewnej konkretnej własności już znanych grup prostych, próbowano rozstrzygnąć problem opisu wszystkich grup prostych mających tę własność. To prowadziło czasami do obserwacji sugerujących istnienie, oprócz znanych grup, jeszcze innych grup prostych. Konkretyzacja tych obserwacji doprowadzała do opisu kluczowych wewnętrznych własności ewentualnej nowej grupy prostej, w tym własności p-podgrup Sylowa, rzędu grupy, czasami jej tablicy charakterów itd. Te własności z kolei stanowiły podstawę do konstrukcji grupy, tzn. jej realizacji jako grupy automorfizmów pewnej struktury, podgrupy ogólnej grupy liniowej, czy też podgrupy grupy permutacji. Ostatnim aktem odkrycia był dowód tego, że własności opisane jeszcze przed konstrukcją jednoznacznie określają nową grupę prostą. W latach E. Mathieu odkrył pięć k-tranzytywnych grup permutacji,k >2,nieizomorficznychanizgrupamisymetrycznymiS n ani alternującymia n.przypomnijmy,żepodgrupaggrupys(x)wszystkich permutacji zbioru X jest k-tranzytywna, jeśli dla dowolnych różnowartościowychciągów(x,x 2,...,x k )i(y,y 2,...,y k )elementówzbioruxistnieje elementg G,któryprzeprowadzaelementx i naelementy i,i=,...,k. OczywiściegrupasymetrycznaS n jestk-tranzytywnadladowolnegok n. Możnatakżełatwodowieść,żedladowolnegok n 2,k-tranzytywnajest takżegrupaalternującaa n. NaprzełomieXIXiXXwiekuokazałosię,żegrupytesąprosteinie należą do żadnej ze znanych wtedy, nieskończonych serii skończonych grup

13 O klasyfikacji skończonych grup prostych 49 Tabela 2. Sporadyczne grupy proste Oznaczenie Nazwa Rząd Data odkrycia M Mathieu M 2 Mathieu M 22 Mathieu M 23 Mathieu M 24 Mathieu J Janko J 2 Janko J 3 Janko J 4 Janko HS Higman Sims Mc McLaughlin Suz Suzuki Ly Lyons He Held Ru Rudvalis ON O Nann Co 3 Conway Co 2 Conway Co Conway M(22) Fischer M(23) Fischer M(24) Fischer F 3 Thompson F 5 Harada F 2 BabyMonster F Monster prostych.oznaczonojesymbolamim,m 2,M 22,M 23 im 24,gdziewskaźnik oznacza najmniejszy ze stopni grupy symetrycznej, w której dana grupa jest zawarta.

14 50 C. Bagiński, M. Łuba GrupyM im 23 sągrupami4-tranzytywnymi,natomiastgrupym 2 im 24 sągrupami5-tranzytywnymi.grupymathieusąjedynymiznanymi grupami4-i5-tranzytywnymi.niewiadomo,czydlak>5istniejągrupy k-tranzytywne nieizomorficzne ani z grupami symetrycznymi ani z alternującymi. GrupyMathieumożnaopisaćnawielesposobów.W[6]i[0]podane są permutacje odpowiednich grup symetrycznych generujące poszczególne grupy Mathieu. Np. Twierdzenie8.M 23 = d,e im 24 = d,e,f,gdzied,e,foznaczają następujące permutacje: d=(,2,3,4,5,6,7,8,9,0,,2,3,4,5,6,7,8,9,20,2,22,23), e=(3,7,0,7,9)(5,4,3,4,9)(,2,23,8,8)(2,6,5,20,22), f =(, 24)(2, 23)(3, 2)(4, 6)(5, 8)(6, 0)(7, 20)(8, 4)(9, 2)(, 7) (3,22)(9,5). Inny opis tych grup wykorzystuje pojęcie systemu trójek Steinera. Systemem Steinera S(k, m, n) na zbiorze n-elementowym Ω nazywamy taką rodzinęm-elementowychpodzbiorówzbioruω,złożonąz ( n m ) k)/( k podzbiorów takich, że każdy k-elementowy podzbiór zbioru Ω zawiera się w dokładnie jednym z podzbiorów tej rodziny. Twierdzenie 9. Istnieją jednoznacznie określone systemy trójek Steinera takie, że S(5,6,2), S(5,8,24), S(4,5,), S(4,7,23), S(3,6,22) Aut(S(5,6,2))=M 2, Aut(S(5,8,24))=M 24, Aut(S(4,5,))=M, Aut(S(4,7,23))=M 23, Aut(S(3,6,22))=Aut(M 22 ). Odnotujmy,żeM 22 mawgrupieaut(m 22 )indeks2. W 965 roku Z. Janko, analizując rodzinę grup prostych odkrytych przez Ree, odkrył pierwszą po grupach Mathieu sporadyczną grupę prostą. Każda grupatypureemacentralizator pewnejinwolucjiizomorficznyzz 2 PSL 2 (3 n ),ajej2-podgrupasylowajestizomorficznazelementarnągrupą abelową rzędu 8. Janko zbadał wszystkie grupy proste, które zawierają centralizatorinwolucjiizomorficznyzz 2 PSL 2 (p n ),aich2-podgrupysylowa sąizomorficznezz 2 Z 2 Z 2.Wrezultacieustalił,żealbop=3igrupajest typuree,albop n =5,grupamarząd75560imajednoznacznieokreśloną tablicę charakterów. Wynikiem jego rozważań jest następujące twierdzenie:

15 O klasyfikacji skończonych grup prostych 5 Twierdzenie 20. Jeżeli G jest grupą prostą z abelowymi 2-podgrupami Sylowarzędu8icentralizatorpewnejiwolucjiwGjestizomorficznyzZ 2 L 2 (5),to (a) G jest jednoznacznie określoną grupą prostą rzędu (b)gjestizomorficznazpodgrupągrupygl 7 ()generowanąprzezmacierzey izrzędu7i5: Y= , Z= Dla dowodu istnienia opisanej grupy należało jeszcze pokazać, że grupa Y, Z ma własności opisane w punkcie(a) powyższego twierdzenia. Nie było tołatwezadanie.dowiódłichm.a.wardjeszczew966roku. Dzięki idei wykorzystanej przez Z. Janko, polegającej na opisie własności grup prostych, w których centralizator pewnej inwolucji ma z góry zadaną postać, odkryto jeszcze 0 dalszych sporadycznych grup prostych: pozostałegrupyjankoj 2,J 3 ij 4,grupyHeldaHe,LyonsaLy,O NannaON, ThompsonaF 3,HaradyF 5,FisheraF 2 (BabyMonster)iGriessa FisheraF (Monster). Opis własności nowej grupy prostej, utożsamiany w literaturze z jej odkryciem, wyprzedzał jej konstrukcję i dowód jednoznaczności nawet okilkalat.dlaprzykładuopisgrupyj 4 zostałpodanyw975roku,adowód jednoznaczności w 980. Podobnie było z grupą Monster, która wśród wszystkich sporadycznych grup prostych charakteryzuje się największym rzędem i zawiera izomorficzne kopie dziewiętnastu pozostałych grup sporadycznych w charakterze podgrup lub grup ilorazowych jej podgrup. Są to: pięć grup Mathieu,trzygrupyConway a,suz,j 2,HS,Mc,He,F 2,F 3,F 5 oraz trzy grupy Fischera. Pierwsze ślady istnienia grupy Monster zostały odkryte niezależnie przez Amerykanina R. L. Griessa i Niemca B. A. Fischera w 974 roku. Zaraz potem dowiedziono, że każda nietrywialna reprezentacja liniowa tejgrupymastopieńniemniejszyniż96883,przyczymjestbardzoprawdopodobne, że reprezentacja o takim stopniu istnieje. W 980 roku Griess skonstruował grupę Monster jako grupę automorfizmów pewnej przemiennej

16 52 C. Bagiński, M. Łuba algebry o tym wymiarze. Jak wspomnieliśmy w poprzednim rozdziale, dowód jednoznaczności grupy Monster zakończył klasyfikację SGP. GrupyJ 2 ihjskonstruowalim.hallid.walesjakoprymitywnegrupy permutacji rangi 3(tzn. grupy permutacji pewnego skończonego zbioru Ω, której stabilizator dowolnego punktu należącego do Ω jest podgrupą maksymalną działającą tranzytywnie na trzech rozłącznych podzbiorach, na które rozpada się Ω). Intensywne badania, wywołane przez te konstrukcje, doprowadziły do odkrycia grup Higmana Simsa HS, Suzuki Suz, McLaughlinaMciRudvalisaRu. GrupyFischeraM(22),M(23)iM(24) zostałyodkrytewramachcharakteryzacji grup skończonych generowanych przez klasę sprzężoności inwolucjitaką,żeiloczyndwóchdowolnychelementówtejklasymarząd,2 lub3.wartododać,żegrupafischeraf 2,zwanaBabyMonster,możebyć otrzymana w ramach podobnej charakteryzacji nieco szerszej klasy grup, a mianowicie grup generowanych przez klasę sprzężoności inwolucji, dla którejiloczyndwóchdowolnychelementówmarząd,2,3lub4. Odnotujmy na koniec, że J. Conway odkrył swoje trzy sporadyczne grupy proste analizując grupę automorfizmów tzw. kraty Leecha o wymiarze 24. Bibliografia []M. Aschbacher, SporadicGroups,CambridgeUniv.Press,Cambridge,994. [2]C. Bagiński, OproblemachBurnside a,wiadom.mat.33(997), [3]W. Burnside, TheoryofGroupsofFiniteOrder,CambridgeUniv.Press,Cambridge, 9. [4]C.W. Curtis, PioniersofRepresentationTheory:Frobenius,Burnside,Schur, and Brauer, Amer. Math. Soc., London Math. Soc., 999. [5]A.R. Forsyth, WilliamBurnside,J.LondonMath.Soc.3(928), [6]D. Gorenstein, FiniteSimpleGroups.AnIntroductiontoTheirClassification, Plenum Press, New York, London, 982. [7]D. Gorenstein, R. Lyons, R. Solomon, TheClassificationoftheFinite SimpleGroupsI,II,III,Amer.Math.Soc.SurveysandMonographs40,Providence, Rhode Island( ). [8]B. Huppert, EndlicheGruppenI,Springer,Berlin,Heidelberg,NewYork,967. [9]T.Y. Lam, Representationsoffinitegroups:ahundredyears,PartI,II,Notices Amer. Math. Soc. 45(998), no. 3-4, [0]J. Mozrzymas, Zastosowaniateoriigrupwfizyce,PWN,Wrocław,976. []R.Solomon, Abriefhistoryoftheclassificationofthefinitesimplegroups,Bull. Amer. Math. Soc. 38(200), no. 3, [2]R. Steinberg, LecturesonChevalleyGroups,YaleUniv.,967.

Grupy. Permutacje 1. (G2) istnieje element jednostkowy (lub neutralny), tzn. taki element e G, że dla dowolnego a G zachodzi.

Grupy. Permutacje 1. (G2) istnieje element jednostkowy (lub neutralny), tzn. taki element e G, że dla dowolnego a G zachodzi. Grupy. Permutacje 1 1 Definicja grupy Niech G będzie zbiorem. Działaniem na zbiorze G nazywamy odwzorowanie (oznaczane, jak mnożenie, przez ) przyporządkowujące każdej parze uporządkowanej (a, b) G G element

Bardziej szczegółowo

Projekt matematyczny

Projekt matematyczny Projekt matematyczny Tomasz Kochanek Uniwersytet Śląski Instytut Matematyki Katowice VI Święto Liczby π 15 marca 2012 r. Tomasz Kochanek (Uniwersytet Śląski) Projekt matematyczny 1 / 32 Wielkie twierdzenie

Bardziej szczegółowo

Pokazać, że wyżej zdefiniowana struktura algebraiczna jest przestrzenią wektorową nad ciałem

Pokazać, że wyżej zdefiniowana struktura algebraiczna jest przestrzenią wektorową nad ciałem Zestaw zadań 9: Przestrzenie wektorowe. Podprzestrzenie () Wykazać, że V = C ze zwykłym dodawaniem jako dodawaniem wektorów i operacją mnożenia przez skalar : C C C, (z, v) z v := z v jest przestrzenią

Bardziej szczegółowo

Teoria ciała stałego Cz. I

Teoria ciała stałego Cz. I Teoria ciała stałego Cz. I 1. Elementy teorii grup Grupy symetrii def. Grupy Zbiór (skończony lub nieskończony) elementów {g} tworzy grupę gdy: - zdefiniowana operacja mnożenia (złożenia) g 1 g 2 = g 3

Bardziej szczegółowo

a 11 a a 1n a 21 a a 2n... a m1 a m2... a mn x 1 x 2... x m ...

a 11 a a 1n a 21 a a 2n... a m1 a m2... a mn x 1 x 2... x m ... Wykład 15 Układy równań liniowych Niech K będzie ciałem i niech α 1, α 2,, α n, β K. Równanie: α 1 x 1 + α 2 x 2 + + α n x n = β z niewiadomymi x 1, x 2,, x n nazywamy równaniem liniowym. Układ: a 21 x

Bardziej szczegółowo

Podstawowe struktury algebraiczne

Podstawowe struktury algebraiczne Maciej Grzesiak Podstawowe struktury algebraiczne 1. Wprowadzenie Przedmiotem algebry było niegdyś przede wszystkim rozwiązywanie równań. Obecnie algebra staje się coraz bardziej nauką o systemach matematycznych.

Bardziej szczegółowo

Zadania z algebry liniowej - sem. I Struktury algebraiczne

Zadania z algebry liniowej - sem. I Struktury algebraiczne Zadania z algebry liniowej - sem. I Struktury algebraiczne Definicja 1. Działaniem dwuargumentowym w niepustym zbiorze A nazywamy każdą funkcję : A A A, tzn. taką funkcję, że zachodzi a,b A (a, b) ((a,

Bardziej szczegółowo

... [a n,b n ] kn [M 1,M 2 ], gdzie a i M 1, b i M 2, dla i {1,..., n}. Wówczas: [a 1,b 1 ] k 1. ... [a n,b n ] kn =(a 1 b 1 a 1

... [a n,b n ] kn [M 1,M 2 ], gdzie a i M 1, b i M 2, dla i {1,..., n}. Wówczas: [a 1,b 1 ] k 1. ... [a n,b n ] kn =(a 1 b 1 a 1 4. Wykład 4: Grupy rozwiązalne i nilpotentne. Definicja 4.1. Niech (G, ) będzie grupą. Wówczas (1) ciąg podgrup grupy G zdefiniowany indukcyjnie wzorami G (0) = G, G (i) =[G (i 1),G (i 1) ], dla i N nazywamy

Bardziej szczegółowo

Algebra liniowa z geometrią

Algebra liniowa z geometrią Algebra liniowa z geometrią Maciej Czarnecki 15 stycznia 2013 Spis treści 1 Geometria płaszczyzny 2 1.1 Wektory i skalary........................... 2 1.2 Macierze, wyznaczniki, układy równań liniowych.........

Bardziej szczegółowo

Notatki do wykładu Geometria Różniczkowa I

Notatki do wykładu Geometria Różniczkowa I Notatki do wykładu Geometria Różniczkowa I Katarzyna Grabowska, KMMF 1 listopada 013 1 Odwzorowanie styczne i cofnięcie formy cd: 1.1 Transport pola wektorowego i cofnięcie formy W poprzednim paragrafie

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna

Matematyka dyskretna Matematyka dyskretna Wykład 9: Grupy skończone Gniewomir Sarbicki Grupy cykliczne Definicja: Jeżeli każdy element grupy G jest postaci a n dla pewnego a G, to mówimy, że grupa G jest grupą cykliczną o

Bardziej szczegółowo

= b i M i [x], gdy charf = p, to a i jest pierwiastkiem wielomianu x n i

= b i M i [x], gdy charf = p, to a i jest pierwiastkiem wielomianu x n i 15. Wykład 15: Rozszerzenia pierwiastnikowe. Elementy wyrażające się przez pierwiastniki. Rozwiązalność równań przez pierwiastniki. Równania o dowolnych współczynnikach. 15.1. Rozszerzenia pierwiastnikowe.

Bardziej szczegółowo

14. Wykład 14: Grupa Galois wielomianu. Zasadnicze twierdzenia teorii Galois. Rozszerzenia rozwiązalne, cykliczne i abelowe

14. Wykład 14: Grupa Galois wielomianu. Zasadnicze twierdzenia teorii Galois. Rozszerzenia rozwiązalne, cykliczne i abelowe 14. Wykład 14: Grupa Galois wielomianu. Zasadnicze twierdzenia teorii Galois. Rozszerzenia rozwiązalne, cykliczne i abelowe. 14.1. Grupa Galois wielomianu. Definicja 14.1. Niech F będzie ciałem, niech

Bardziej szczegółowo

spis treści 1 Zbiory i zdania... 5

spis treści 1 Zbiory i zdania... 5 wstęp 1 i wiadomości wstępne 5 1 Zbiory i zdania............................ 5 Pojęcia pierwotne i podstawowe zasady 5. Zbiory i zdania 6. Operacje logiczne 7. Definicje i twierdzenia 9. Algebra zbiorów

Bardziej szczegółowo

1. Elementy (abstrakcyjnej) teorii grup

1. Elementy (abstrakcyjnej) teorii grup 1. Elementy (abstrakcyjnej) teorii grup Grupy symetrii def. Grupy Zbiór (skończony lub nieskończony) elementów {g} tworzy grupę gdy: - zdefiniowana operacja mnożenia (złożenia) g 1 g 2 = g 3 є G - (g 1

Bardziej szczegółowo

13. Cia la. Rozszerzenia cia l.

13. Cia la. Rozszerzenia cia l. 59 13. Cia la. Rozszerzenia cia l. Z rozważań poprzedniego paragrafu wynika, że jeżeli wielomian f o wspó lczynnikach w ciele K jest nierozk ladalny, to pierścień ilorazowy K[X]/(f) jest cia lem zawieraja

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna dla informatyków

Matematyka dyskretna dla informatyków Matematyka dyskretna dla informatyków Część I: Elementy kombinatoryki Jerzy Jaworski Zbigniew Palka Jerzy Szymański Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań 2007 4 Zależności rekurencyjne Wiele zależności

Bardziej szczegółowo

1. R jest grupą abelową względem działania + (tzn. działanie jest łączne, przemienne, istnieje element neutralny oraz element odwrotny)

1. R jest grupą abelową względem działania + (tzn. działanie jest łączne, przemienne, istnieje element neutralny oraz element odwrotny) Rozdział 1 Pierścienie i ideały Definicja 1.1 Pierścieniem nazywamy trójkę (R, +, ), w której R jest zbiorem niepustym, działania + : R R R i : R R R są dwuargumentowe i spełniają następujące warunki dla

Bardziej szczegółowo

Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji

Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji Macierze - obliczanie wyznacznika macierzy z użyciem permutacji I LO im. F. Ceynowy w Świeciu Radosław Rudnicki joix@mat.uni.torun.pl 17.03.2009 r. Typeset by FoilTEX Streszczenie Celem wykładu jest wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

φ(x 1,..., x n ) = a i x 2 i +

φ(x 1,..., x n ) = a i x 2 i + Teoria na egzamin z algebry liniowej Wszystkie podane pojęcia należy umieć określić i podać pprzykłady, ewentualnie kontrprzykłady. Ponadto należy znać dowody tam gdzie to jest zaznaczone. Liczby zespolone.

Bardziej szczegółowo

WYKŁADY Z MATEMATYKI DLA STUDENTÓW UCZELNI EKONOMICZNYCH

WYKŁADY Z MATEMATYKI DLA STUDENTÓW UCZELNI EKONOMICZNYCH WYKŁADY Z MATEMATYKI DLA STUDENTÓW UCZELNI EKONOMICZNYCH Pod redakcją Anny Piweckiej Staryszak Autorzy poszczególnych rozdziałów Anna Piwecka Staryszak: 2-13; 14.1-14.6; 15.1-15.4; 16.1-16.3; 17.1-17.6;

Bardziej szczegółowo

Ciała i wielomiany 1. przez 1, i nazywamy jedynką, zaś element odwrotny do a 0 względem działania oznaczamy przez a 1, i nazywamy odwrotnością a);

Ciała i wielomiany 1. przez 1, i nazywamy jedynką, zaś element odwrotny do a 0 względem działania oznaczamy przez a 1, i nazywamy odwrotnością a); Ciała i wielomiany 1 Ciała i wielomiany 1 Definicja ciała Niech F będzie zbiorem, i niech + ( dodawanie ) oraz ( mnożenie ) będą działaniami na zbiorze F. Definicja. Zbiór F wraz z działaniami + i nazywamy

Bardziej szczegółowo

Finanse i Rachunkowość studia niestacjonarne Wprowadzenie do teorii ciągów liczbowych (treść wykładu z 21 grudnia 2014)

Finanse i Rachunkowość studia niestacjonarne Wprowadzenie do teorii ciągów liczbowych (treść wykładu z 21 grudnia 2014) dr inż. Ryszard Rębowski DEFINICJA CIĄGU LICZBOWEGO Finanse i Rachunkowość studia niestacjonarne Wprowadzenie do teorii ciągów liczbowych (treść wykładu z grudnia 04) Definicja ciągu liczbowego Spośród

Bardziej szczegółowo

Dlaczego nie wystarczają liczby wymierne

Dlaczego nie wystarczają liczby wymierne Dlaczego nie wystarczają liczby wymierne Analiza zajmuje się problemami, w których pojawia się przejście graniczne. Przykładami takich problemów w matematyce bądź fizyce mogą być: 1. Pojęcie prędkości

Bardziej szczegółowo

1 Działania na zbiorach

1 Działania na zbiorach M. Beśka, Wstęp do teorii miary, rozdz. 1 1 1 Działania na zbiorach W rozdziale tym przypomnimy podstawowe działania na zbiorach koncentrując się na własnościach tych działań, które będą przydatne w dalszej

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia 1 - Pojęcie grupy i rzędu elementu

Ćwiczenia 1 - Pojęcie grupy i rzędu elementu Algebra 1 Ćwiczenia 1 - Pojęcie grupy i rzędu elementu Definicje i podstawowe własności Definicja 1. Niech X będzie niepustym zbiorem. Działaniem w zbiorze X nazywamy dowolne odwzorowanie (funkcję) działające

Bardziej szczegółowo

Treść wykładu. Układy równań i ich macierze. Rząd macierzy. Twierdzenie Kroneckera-Capellego.

Treść wykładu. Układy równań i ich macierze. Rząd macierzy. Twierdzenie Kroneckera-Capellego. . Metoda eliminacji. Treść wykładu i ich macierze... . Metoda eliminacji. Ogólna postać układu Układ m równań liniowych o n niewiadomych x 1, x 2,..., x n : a 11 x 1 + a 12 x 2 + + a 1n x n = b 1 a 21

Bardziej szczegółowo

W naukach technicznych większość rozpatrywanych wielkości możemy zapisać w jednej z trzech postaci: skalara, wektora oraz tensora.

W naukach technicznych większość rozpatrywanych wielkości możemy zapisać w jednej z trzech postaci: skalara, wektora oraz tensora. 1. Podstawy matematyki 1.1. Geometria analityczna W naukach technicznych większość rozpatrywanych wielkości możemy zapisać w jednej z trzech postaci: skalara, wektora oraz tensora. Skalarem w fizyce nazywamy

Bardziej szczegółowo

Zadania z algebry liniowej - sem. I Przestrzenie liniowe, bazy, rząd macierzy

Zadania z algebry liniowej - sem. I Przestrzenie liniowe, bazy, rząd macierzy Zadania z algebry liniowej - sem I Przestrzenie liniowe bazy rząd macierzy Definicja 1 Niech (K + ) będzie ciałem (zwanym ciałem skalarów a jego elementy nazywać będziemy skalarami) Przestrzenią liniową

Bardziej szczegółowo

Przestrzenie wektorowe

Przestrzenie wektorowe Rozdział 4 Przestrzenie wektorowe Rozważania dotyczące przestrzeni wektorowych rozpoczniemy od kilku prostych przykładów. Przykład 4.1. W przestrzeni R 3 = {(x, y, z) : x, y, z R} wprowadzamy dwa działania:

Bardziej szczegółowo

1 Określenie pierścienia

1 Określenie pierścienia 1 Określenie pierścienia Definicja 1. Niech P będzie zbiorem, w którym określone są działania +, (dodawanie i mnożenie). Mówimy, że struktura (P, +, ) jest pierścieniem, jeżeli spełnione są następujące

Bardziej szczegółowo

Algebra liniowa z geometria. - zadania Rok akademicki 2010/2011

Algebra liniowa z geometria. - zadania Rok akademicki 2010/2011 1 GEOMETRIA ANALITYCZNA 1 Wydział Fizyki Algebra liniowa z geometria - zadania Rok akademicki 2010/2011 Agata Pilitowska i Zbigniew Dudek 1 Geometria analityczna 1.1 Punkty i wektory 1. Sprawdzić, czy

Bardziej szczegółowo

15. Macierze. Definicja Macierzy. Definicja Delty Kroneckera. Definicja Macierzy Kwadratowej. Definicja Macierzy Jednostkowej

15. Macierze. Definicja Macierzy. Definicja Delty Kroneckera. Definicja Macierzy Kwadratowej. Definicja Macierzy Jednostkowej 15. Macierze Definicja Macierzy. Dla danego ciała F i dla danych m, n IN funkcję A : {1,...,m} {1,...,n} F nazywamy macierzą m n ( macierzą o m wierszach i n kolumnach) o wyrazach z F. Wartość A(i, j)

Bardziej szczegółowo

2.1. Postać algebraiczna liczb zespolonych Postać trygonometryczna liczb zespolonych... 26

2.1. Postać algebraiczna liczb zespolonych Postać trygonometryczna liczb zespolonych... 26 Spis treści Zamiast wstępu... 11 1. Elementy teorii mnogości... 13 1.1. Algebra zbiorów... 13 1.2. Iloczyny kartezjańskie... 15 1.2.1. Potęgi kartezjańskie... 16 1.2.2. Relacje.... 17 1.2.3. Dwa szczególne

Bardziej szczegółowo

Zbiory, relacje i funkcje

Zbiory, relacje i funkcje Zbiory, relacje i funkcje Zbiory będziemy zazwyczaj oznaczać dużymi literami A, B, C, X, Y, Z, natomiast elementy zbiorów zazwyczaj małymi. Podstawą zależność między elementem zbioru a zbiorem, czyli relację

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA I SEMESTR ALK (PwZ) 1. Sumy i sumy podwójne : Σ i ΣΣ

MATEMATYKA I SEMESTR ALK (PwZ) 1. Sumy i sumy podwójne : Σ i ΣΣ MATEMATYKA I SEMESTR ALK (PwZ). Sumy i sumy podwójne : Σ i ΣΣ.. OKREŚLENIE Ciąg liczbowy = Dowolna funkcja przypisująca liczby rzeczywiste pierwszym n (ciąg skończony), albo wszystkim (ciąg nieskończony)

Bardziej szczegółowo

Grupy generowane przez mep-pary

Grupy generowane przez mep-pary Grupy generowane przez mep-pary Witold Tomaszewski (przy współudziale Zbigniewa Szaszkowskiego i Marka Żabki) Zakład Algebry Instytut Matematyki Politechnika Śląska e-mail: Witold.Tomaszewski@polsl.pl

Bardziej szczegółowo

1. Wykład NWD, NWW i algorytm Euklidesa.

1. Wykład NWD, NWW i algorytm Euklidesa. 1.1. NWD, NWW i algorytm Euklidesa. 1. Wykład 1 Twierdzenie 1.1 (o dzieleniu z resztą). Niech a, b Z, b 0. Wówczas istnieje dokładnie jedna para liczb całkowitych q, r Z taka, że a = qb + r oraz 0 r< b.

Bardziej szczegółowo

1 Elementy logiki i teorii mnogości

1 Elementy logiki i teorii mnogości 1 Elementy logiki i teorii mnogości 11 Elementy logiki Notatki do wykładu Definicja Zdaniem logicznym nazywamy zdanie oznajmujące, któremu przysługuje jedna z dwu logicznych ocen prawda (1) albo fałsz

Bardziej szczegółowo

L A TEX krok po kroku

L A TEX krok po kroku L A TEX krok po kroku Imię i nazwisko Spis treści 1 Sekcja pierwsza 1 1.1 Lista numerowana.......................... 1 2 Wymagania podstawowe 2 2.1 Lista numerowana.......................... 2 3 Troszkę

Bardziej szczegółowo

Zestaw 2. Definicje i oznaczenia. inne grupy V 4 grupa czwórkowa Kleina D n grupa dihedralna S n grupa symetryczna A n grupa alternująca.

Zestaw 2. Definicje i oznaczenia. inne grupy V 4 grupa czwórkowa Kleina D n grupa dihedralna S n grupa symetryczna A n grupa alternująca. Zestaw 2 Definicja grupy Definicje i oznaczenia grupa zbiór z działaniem łącznym, posiadającym element neutralny, w którym każdy element posiada element odwrotny grupa abelowa (przemienna) grupa, w której

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna. 1. Relacje

Matematyka dyskretna. 1. Relacje Matematyka dyskretna 1. Relacje Definicja 1.1 Relacją dwuargumentową nazywamy podzbiór produktu kartezjańskiego X Y, którego elementami są pary uporządkowane (x, y), takie, że x X i y Y. Uwaga 1.1 Jeśli

Bardziej szczegółowo

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2012/13

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2012/13 Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2012/13 (1) Nazwa Algebra liniowa z geometrią (2) Nazwa jednostki prowadzącej Instytut Matematyki przedmiot (3) Kod () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

RACHUNEK PRAWDOPODOBIEŃSTWA WYKŁAD 1. L. Kowalski, Statystyka, 2005

RACHUNEK PRAWDOPODOBIEŃSTWA WYKŁAD 1. L. Kowalski, Statystyka, 2005 RACHUNEK PRAWDOPODOBIEŃSTWA WYKŁAD 1. Literatura: Marek Cieciura, Janusz Zacharski, Metody probabilistyczne w ujęciu praktycznym, L. Kowalski, Statystyka, 2005 R.Leitner, J.Zacharski, "Zarys matematyki

Bardziej szczegółowo

Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii

Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii Topologia Algebraiczna - Pomocnik studenta. 1. Język teorii kategorii Agnieszka Bojanowska Stefan Jackowski 24 listopada 2010 1 Podstawowe pojęcia Bedziemy uzywać następujących pojęć i przykładów dotyczących

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna. Andrzej Łachwa, UJ, A/15

Matematyka dyskretna. Andrzej Łachwa, UJ, A/15 Matematyka dyskretna Andrzej Łachwa, UJ, 2016 andrzej.lachwa@uj.edu.pl 4A/15 Liczby Fibonacciego Spośród ciągów zdefiniowanych rekurencyjnie, jednym z najsłynniejszych jest ciąg Fibonacciego (z roku 1202)

Bardziej szczegółowo

2. FUNKCJE. jeden i tylko jeden element y ze zbioru, to takie przyporządkowanie nazwiemy FUNKCJĄ, lub

2. FUNKCJE. jeden i tylko jeden element y ze zbioru, to takie przyporządkowanie nazwiemy FUNKCJĄ, lub WYKŁAD 2 1 2. FUNKCJE. 2.1.PODSTAWOWE DEFINICJE. Niech będą dane zbiory i. Jeżeli każdemu elementowi x ze zbioru,, przyporządkujemy jeden i tylko jeden element y ze zbioru, to takie przyporządkowanie nazwiemy

Bardziej szczegółowo

. : a 1,..., a n F. . a n Wówczas (F n, F, +, ) jest przestrzenią liniową, gdzie + oraz są działaniami zdefiniowanymi wzorami:

. : a 1,..., a n F. . a n Wówczas (F n, F, +, ) jest przestrzenią liniową, gdzie + oraz są działaniami zdefiniowanymi wzorami: 9 Wykład 9: Przestrzenie liniowe i podprzestrzenie Definicja 9 Niech F będzie ciałem Algebrę (V, F, +, ), gdzie V, + jest działaniem w zbiorze V zwanym dodawaniem wektorów, a jest działaniem zewnętrznym

Bardziej szczegółowo

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d

Matematyka Dyskretna 2/2008 rozwiązania. x 2 = 5x 6 (1) s 1 = Aα 1 + Bβ 1. A + B = c 2 A + 3 B = d C. Bagiński Materiały dydaktyczne 1 Matematyka Dyskretna /008 rozwiązania 1. W każdym z następujących przypadków podać jawny wzór na s n i udowodnić indukcyjnie jego poprawność: (a) s 0 3, s 1 6, oraz

Bardziej szczegółowo

Podstawowe struktury algebraiczne

Podstawowe struktury algebraiczne Rozdział 1 Podstawowe struktury algebraiczne 1.1. Działania wewnętrzne Niech X będzie zbiorem niepustym. Dowolną funkcję h : X X X nazywamy działaniem wewnętrznym w zbiorze X. Działanie wewnętrzne, jak

Bardziej szczegółowo

Wykład 1: Przestrzeń probabilistyczna. Prawdopodobieństwo klasyczne. Prawdopodobieństwo geometryczne.

Wykład 1: Przestrzeń probabilistyczna. Prawdopodobieństwo klasyczne. Prawdopodobieństwo geometryczne. Rachunek prawdopodobieństwa MAP1151 Wydział Elektroniki, rok akad. 2011/12, sem. letni Wykładowca: dr hab. A. Jurlewicz Wykład 1: Przestrzeń probabilistyczna. Prawdopodobieństwo klasyczne. Prawdopodobieństwo

Bardziej szczegółowo

Równoliczność zbiorów

Równoliczność zbiorów Logika i Teoria Mnogości Wykład 11 12 Teoria mocy 1 Równoliczność zbiorów Def. 1. Zbiory X i Y nazywamy równolicznymi, jeśli istnieje bijekcja f : X Y. O funkcji f mówimy wtedy,że ustala równoliczność

Bardziej szczegółowo

Konstrukcja liczb rzeczywistych przy pomocy ciągów Cauchy ego liczb wymiernych

Konstrukcja liczb rzeczywistych przy pomocy ciągów Cauchy ego liczb wymiernych Konstrukcja liczb rzeczywistych przy pomocy ciągów Cauchy ego liczb wymiernych Marcin Michalski 14.11.014 1 Wprowadzenie Jedną z intuicji na temat liczb rzeczywistych jest myślenie o nich jako liczbach,

Bardziej szczegółowo

5. Rozwiązywanie układów równań liniowych

5. Rozwiązywanie układów równań liniowych 5. Rozwiązywanie układów równań liniowych Wprowadzenie (5.1) Układ n równań z n niewiadomymi: a 11 +a 12 x 2 +...+a 1n x n =a 10, a 21 +a 22 x 2 +...+a 2n x n =a 20,..., a n1 +a n2 x 2 +...+a nn x n =a

Bardziej szczegółowo

dr Mariusz Grządziel 15,29 kwietnia 2014 Przestrzeń R k R k = R R... R k razy Elementy R k wektory;

dr Mariusz Grządziel 15,29 kwietnia 2014 Przestrzeń R k R k = R R... R k razy Elementy R k wektory; Wykłady 8 i 9 Pojęcia przestrzeni wektorowej i macierzy Układy równań liniowych Elementy algebry macierzy dodawanie, odejmowanie, mnożenie macierzy; macierz odwrotna dr Mariusz Grządziel 15,29 kwietnia

Bardziej szczegółowo

Przykładami ciągów, które Czytelnik dobrze zna (a jeśli nie, to niniejszym poznaje), jest ciąg arytmetyczny:

Przykładami ciągów, które Czytelnik dobrze zna (a jeśli nie, to niniejszym poznaje), jest ciąg arytmetyczny: Podstawowe definicje Definicja ciągu Ciągiem nazywamy funkcję na zbiorze liczb naturalnych, tzn. przyporządkowanie każdej liczbie naturalnej jakiejś liczby rzeczywistej. (Mówimy wtedy o ciągu o wyrazach

Bardziej szczegółowo

Baza w jądrze i baza obrazu ( )

Baza w jądrze i baza obrazu ( ) Przykład Baza w jądrze i baza obrazu (839) Znajdź bazy jądra i obrazu odwzorowania α : R 4 R 3, gdzie α(x, y, z, t) = (x + 2z + t, 2x + y 3z 5t, x y + z + 4t) () zór ten oznacza, że α jest odwzorowaniem

Bardziej szczegółowo

Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy

Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy Rozdział 15 Wielomiany jednej zmiennej rzeczywistej algorytmy 15.1 Algorytm dzielenia Definicja 15.1 Niech dany będzie niezerowy wielomian f K[x] (K jest ciałem) f = a 0 x m + a 1 x m 1 +... + a m, gdzie

Bardziej szczegółowo

ALGEBRA LINIOWA Z ELEMENTAMI GEOMETRII ANALITYCZNEJ

ALGEBRA LINIOWA Z ELEMENTAMI GEOMETRII ANALITYCZNEJ ALGEBRA LINIOWA Z ELEMENTAMI GEOMETRII ANALITYCZNEJ WSHE, O/K-CE 10. Homomorfizmy Definicja 1. Niech V, W będą dwiema przestrzeniami liniowymi nad ustalonym ciałem, odwzorowanie ϕ : V W nazywamy homomorfizmem

Bardziej szczegółowo

Algebra Liniowa 2 (INF, TIN), MAP1152 Lista zadań

Algebra Liniowa 2 (INF, TIN), MAP1152 Lista zadań Algebra Liniowa 2 (INF, TIN), MAP1152 Lista zadań Przekształcenia liniowe, diagonalizacja macierzy 1. Podano współrzędne wektora v w bazie B. Znaleźć współrzędne tego wektora w bazie B, gdy: a) v = (1,

Bardziej szczegółowo

Teoria węzłów matematycznych - warkocze. Karolina Krzysztoń 10B2

Teoria węzłów matematycznych - warkocze. Karolina Krzysztoń 10B2 Teoria węzłów matematycznych - warkocze Karolina Krzysztoń 10B2 Pojęcie węzła W matematyce węzły to zamknięte pętle umieszczone w przestrzeni trójwymiarowej, czyli zaplątane sznurki z połączonymi końcami.

Bardziej szczegółowo

Rozdział 5. Macierze. a 11 a a 1m a 21 a a 2m... a n1 a n2... a nm

Rozdział 5. Macierze. a 11 a a 1m a 21 a a 2m... a n1 a n2... a nm Rozdział 5 Macierze Funkcję, która każdej parze liczb naturalnych (i,j) (i = 1,,n;j = 1,,m) przyporządkowuje dokładnie jedną liczbę a ij F, gdzie F = R lub F = C, nazywamy macierzą (rzeczywistą, gdy F

Bardziej szczegółowo

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2014/15

Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2014/15 Sylabus do programu kształcenia obowiązującego od roku akademickiego 2014/15 Nazwa Algebra liniowa z geometrią Nazwa jednostki prowadzącej Wydział Matematyczno - Przyrodniczy przedmiot Kod Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne.

5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne. 5. Logarytmy: definicja oraz podstawowe własności algebraiczne. 78. Uprościć wyrażenia a) 4 2+log 27 b) log 3 2 log 59 c) log 6 2+log 36 9 a) 4 2+log 27 = (2 2 ) log 27 4 = 28 2 = 784 29 listopada 2008

Bardziej szczegółowo

Zastosowania wyznaczników

Zastosowania wyznaczników Zastosowania wyznaczników Mirosław Sobolewski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW 7.wykład z algebry liniowej Warszawa, listopad 2012 Mirosław Sobolewski (UW) Warszawa, listopad 2012 1 / 17

Bardziej szczegółowo

Grupy, pierścienie i ciała

Grupy, pierścienie i ciała Grupy, pierścienie i ciała Definicja: Niech A będzie niepustym zbiorem. Działaniem wewnętrznym (lub, krótko, działaniem) w zbiorze A nazywamy funkcję : A A A. Niech ponadto B będzie niepustym zbiorem.

Bardziej szczegółowo

Układy równań i nierówności liniowych

Układy równań i nierówności liniowych Układy równań i nierówności liniowych Wiesław Krakowiak 1 grudnia 2010 1 Układy równań liniowych DEFINICJA 11 Układem równań m liniowych o n niewiadomych X 1,, X n, nazywamy układ postaci: a 11 X 1 + +

Bardziej szczegółowo

Równania wielomianowe

Równania wielomianowe Instytut Matematyki Uniwersytetu Jagiellońskiego 20 marca 2009 Kraków Równanie z jedną niewiadomą Wielomian jednej zmiennej to wyrażenie postaci P(x) = a n x n + a n 1 x n 1 + + a 1 x + a 0, gdzie współczynniki

Bardziej szczegółowo

Jak łatwo zauważyć, zbiór form symetrycznych (podobnie antysymetrycznych) stanowi podprzestrzeń przestrzeni L(V, V, K). Oznaczamy ją Sym(V ).

Jak łatwo zauważyć, zbiór form symetrycznych (podobnie antysymetrycznych) stanowi podprzestrzeń przestrzeni L(V, V, K). Oznaczamy ją Sym(V ). Odwzorowania n-liniowe; formy n-liniowe Definicja 1 Niech V 1,..., V n, U będą przestrzeniami liniowymi nad ciałem K. Odwzorowanie G: V 1 V n U nazywamy n-liniowym, jeśli dla każdego k [n] i wszelkich

Bardziej szczegółowo

Zadania z Algebry liniowej 3 semestr zimowy 2008/2009

Zadania z Algebry liniowej 3 semestr zimowy 2008/2009 Zadania z Algebry liniowej 3 semestr zimowy 2008/2009 1. Niech V będzie przestrzenią wektorową nad ciałem K i niech 0 K oraz θ V będą elementem zerowym ciała K i wektorem zerowym przestrzeni V. Posługując

Bardziej szczegółowo

1 Macierze i wyznaczniki

1 Macierze i wyznaczniki 1 Macierze i wyznaczniki 11 Definicje, twierdzenia, wzory 1 Macierzą rzeczywistą (zespoloną) wymiaru m n, gdzie m N oraz n N, nazywamy prostokątną tablicę złożoną z mn liczb rzeczywistych (zespolonych)

Bardziej szczegółowo

Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Liczba godzin zajęć zorganizowanych w Uczelni ,5 1

Wykład Ćwiczenia Laboratorium Projekt Seminarium Liczba godzin zajęć zorganizowanych w Uczelni ,5 1 Zał. nr 4 do ZW WYDZIAŁ ***** KARTA PRZEDMIOTU Nazwa w języku polskim ALGEBRA Z GEOMETRIĄ ANALITYCZNĄ B Nazwa w języku angielskim Algebra and Analytic Geometry B Kierunek studiów (jeśli dotyczy): Specjalność

Bardziej szczegółowo

1 Formy hermitowskie. GAL (Informatyka) Wykład - formy hermitowskie. Paweł Bechler

1 Formy hermitowskie. GAL (Informatyka) Wykład - formy hermitowskie. Paweł Bechler GAL (Informatyka) Wykład - formy hermitowskie Wersja z dnia 23 stycznia 2014 Paweł Bechler 1 Formy hermitowskie Niech X oznacza przestrzeń liniową nad ciałem K. Definicja 1. Funkcję φ : X X K nazywamy

Bardziej szczegółowo

Algebra i jej zastosowania konspekt wyk ladu, czȩść druga

Algebra i jej zastosowania konspekt wyk ladu, czȩść druga Algebra i jej zastosowania konspekt wyk ladu, czȩść druga Anna Romanowska January 29, 2016 4 Kraty i algebry Boole a 41 Kraty zupe lne Definicja 411 Zbiór uporza dkowany (P, ) nazywamy krata zupe lna,

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 6. Znajomość podstaw logiki, teorii mnogości i algebry liniowej.

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 6. Znajomość podstaw logiki, teorii mnogości i algebry liniowej. KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Algebra abstrakcyjna Abstract algebra Kod Punktacja ECTS* 6 Koordynator Prof. dr hab. Kamil Rusek Zespół dydaktyczny: Dr Antoni Chronowski Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

Rachunek prawdopodobieństwa (Elektronika, studia niestacjonarne) Wykład 1

Rachunek prawdopodobieństwa (Elektronika, studia niestacjonarne) Wykład 1 Rachunek prawdopodobieństwa (Elektronika, studia niestacjonarne) Wykład 1 Przygotowując wykład korzystam głównie z książki Jakubowski, Sztencel Wstęp do teorii prawdopodobieństwa. Jakubowski, Sztencel:

Bardziej szczegółowo

Treści programowe. Matematyka. Efekty kształcenia. Literatura. Terminy wykładów i ćwiczeń. Warunki zaliczenia. tnij.org/ktrabka

Treści programowe. Matematyka. Efekty kształcenia. Literatura. Terminy wykładów i ćwiczeń. Warunki zaliczenia. tnij.org/ktrabka Treści programowe Matematyka Katarzyna Trąbka-Więcław Elementy algebry liniowej. Macierze i wyznaczniki. Ciągi liczbowe, granica ciągu i granica funkcji, rachunek granic, wyrażenia nieoznaczone, ciągłość

Bardziej szczegółowo

MATEMATYKA I SEMESTR ALK (PwZ) 1. Sumy i sumy podwójne : Σ i ΣΣ

MATEMATYKA I SEMESTR ALK (PwZ) 1. Sumy i sumy podwójne : Σ i ΣΣ MATEMATYKA I SEMESTR ALK (PwZ). Sumy i sumy podwójne : Σ i ΣΣ.. OKREŚLENIE Ciąg liczbowy = Dowolna funkcja przypisująca liczby rzeczywiste pierwszym n (ciąg skończony), albo wszystkim (ciąg nieskończony)

Bardziej szczegółowo

Liczby pierwsze. Kacper Żurek, uczeń w Gimnazjum nr 1 im. Jana Pawła II w Giżycku.

Liczby pierwsze. Kacper Żurek, uczeń w Gimnazjum nr 1 im. Jana Pawła II w Giżycku. Liczby pierwsze Kacper Żurek, uczeń w Gimnazjum nr 1 im. Jana Pawła II w Giżycku. Liczbą pierwszą nazywany każdą taką liczbę naturalną, która posiada dokładnie dwa dzielniki naturalne, czyli jest podzielna

Bardziej szczegółowo

Przykładowe zadania z teorii liczb

Przykładowe zadania z teorii liczb Przykładowe zadania z teorii liczb I. Podzielność liczb całkowitych. Liczba a = 346 przy dzieleniu przez pewną liczbę dodatnią całkowitą b daje iloraz k = 85 i resztę r. Znaleźć dzielnik b oraz resztę

Bardziej szczegółowo

Macierze i Wyznaczniki

Macierze i Wyznaczniki dr Krzysztof Żyjewski MiBM; S-I 0.inż. 0 października 04 Macierze i Wyznaczniki Kilka wzorów i informacji pomocniczych: Definicja. Iloczynem macierzy A = [a ij m n, i macierzy B = [b ij n p nazywamy macierz

Bardziej szczegółowo

Wybrane własności półgrup

Wybrane własności półgrup Wybrane własności półgrup Arkadiusz Męcel Seminarium magisterskie: Klasyczne struktury algebraiczne 16 października 2008r. 1 Pojęcie półgrupy. Proste przykłady. Celem tego referatu jest przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Macierz o wymiarach m n. a 21. a 22. A =

Macierz o wymiarach m n. a 21. a 22. A = Macierze 1 Macierz o wymiarach m n A = a 11 a 12 a 1n a 21 a 22 a 2n a m1 a m2 a mn Mat m n (R) zbiór macierzy m n o współczynnikach rzeczywistych Analogicznie określamy Mat m n (Z), Mat m n (Q) itp 2

Bardziej szczegółowo

Aproksymacja. funkcji: ,a 2. ,...,a m. - są funkcjami bazowymi m+1 wymiarowej podprzestrzeni liniowej X m+1

Aproksymacja. funkcji: ,a 2. ,...,a m. - są funkcjami bazowymi m+1 wymiarowej podprzestrzeni liniowej X m+1 Założenie: f(x) funkcja którą aproksymujemy X jest przestrzenią liniową Aproksymacja liniowa funkcji f(x) polega na wyznaczeniu współczynników a 0,a 1,a 2,...,a m funkcji: Gdzie: - są funkcjami bazowymi

Bardziej szczegółowo

Układy równań liniowych

Układy równań liniowych Układy równań liniowych Niech K będzie ciałem. Niech n, m N. Równanie liniowe nad ciałem K z niewiadomymi (lub zmiennymi) x 1, x 2,..., x n K definiujemy jako formę zdaniową zmiennej (x 1,..., x n ) K

Bardziej szczegółowo

Problemy Decyzyjne dla Systemów Nieskończonych

Problemy Decyzyjne dla Systemów Nieskończonych Problemy Decyzyjne dla Systemów Nieskończonych Ćwiczenia 1 17 lutego 2012 Na tych ćwiczeniach zajmiemy się pojęciem well quasi-ordering (WQO) bardzo przydatnym do analizy nieskończonych ciągów. Definicja

Bardziej szczegółowo

BOGDAN ZARĘBSKI ZASTOSOWANIE ZASADY ABSTRAKCJI DO KONSTRUKCJI LICZB CAŁKOWITYCH

BOGDAN ZARĘBSKI ZASTOSOWANIE ZASADY ABSTRAKCJI DO KONSTRUKCJI LICZB CAŁKOWITYCH BOGDAN ZARĘBSKI ZASTOSOWANIE ZASADY ABSTRAKCJI DO KONSTRUKCJI LICZB CAŁKOWITYCH WSTĘP Zbiór liczb całkowitych można definiować na różne sposoby. Jednym ze sposobów określania zbioru liczb całkowitych jest

Bardziej szczegółowo

A i. i=1. i=1. i=1. i=1. W dalszej części skryptu będziemy mieli najczęściej do czynienia z miarami określonymi na rodzinach, które są σ - algebrami.

A i. i=1. i=1. i=1. i=1. W dalszej części skryptu będziemy mieli najczęściej do czynienia z miarami określonymi na rodzinach, które są σ - algebrami. M. Beśka, Wstęp do teorii miary, rozdz. 3 25 3 Miara 3.1 Definicja miary i jej podstawowe własności Niech X będzie niepustym zbiorem, a A 2 X niepustą rodziną podzbiorów. Wtedy dowolne odwzorowanie : A

Bardziej szczegółowo

Rozdział 7 Relacje równoważności

Rozdział 7 Relacje równoważności Rozdział 7 Relacje równoważności Pojęcie relacji. Załóżmy, że dany jest niepusty zbiór A oraz własność W, którą mogą mieć niektóre elementy zbioru A. Własność W wyznacza pewien podzbiór W A zbioru A, złożony

Bardziej szczegółowo

Czy kwadrat da się podzielić na nieparzystą liczbę trójkątów o równych polach? Michał Kieza

Czy kwadrat da się podzielić na nieparzystą liczbę trójkątów o równych polach? Michał Kieza Czy kwadrat da się podzielić na nieparzystą liczbę trójkątów o równych polach? Michał Kieza Łatwo zauważyć, że kwadrat można podzielić na 2, 4, 6,..., a także na dowolną parzystą liczbę trójkątów o równych

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna. Andrzej Łachwa, UJ, A/14

Matematyka dyskretna. Andrzej Łachwa, UJ, A/14 Matematyka dyskretna Andrzej Łachwa, UJ, 2016 andrzej.lachwa@uj.edu.pl 9A/14 Permutacje Permutacja zbioru skończonego X to bijekcja z X w X. Zbiór permutacji zbioru oznaczamy przez, a permutacje małymi

Bardziej szczegółowo

Paweł Gładki. Algebra. pgladki/

Paweł Gładki. Algebra.  pgladki/ Paweł Gładki Algebra http://www.math.us.edu.pl/ pgladki/ Konsultacje: Środa, 14:00-15:00 Jeżeli chcesz spotkać się z prowadzącym podczas konsultacji, postaraj się powiadomić go o tym przed lub po zajęciach,

Bardziej szczegółowo

Metody matematyczne fizyki

Metody matematyczne fizyki Metody matematyczne fizyki Tadeusz Lesiak Wykład VI Elementy teorii grup Wstęp do teorii grup Teoria grup (TG) = matematyka symetrii liczne zastosowania w fizyce i chemii Odpowiada na ważne pytanie: jakie

Bardziej szczegółowo

Macierze symetryczne i nasycone grupy permutacji

Macierze symetryczne i nasycone grupy permutacji Maria Donten 03.02.2009 Macierze symetryczne i nasycone grupy permutacji projekt w ramach laboratorium programowania w logice 1 Wstęp Główny cel projektu to napisanie programu, pomagającego wyznaczyć nasycone

Bardziej szczegółowo

Matematyka dyskretna. Andrzej Łachwa, UJ, A/15

Matematyka dyskretna. Andrzej Łachwa, UJ, A/15 Matematyka dyskretna Andrzej Łachwa, UJ, 2015 andrzej.lachwa@uj.edu.pl 10A/15 Permutacje Permutacja zbioru skończonego X to bijekcja z X w X. Zbiór permutacji zbioru oznaczamy przez, a permutacje małymi

Bardziej szczegółowo

Metody numeryczne w przykładach

Metody numeryczne w przykładach Metody numeryczne w przykładach Bartosz Ziemkiewicz Wydział Matematyki i Informatyki UMK, Toruń Regionalne Koło Matematyczne 8 kwietnia 2010 r. Bartosz Ziemkiewicz (WMiI UMK) Metody numeryczne w przykładach

Bardziej szczegółowo

Wyznaczniki. Mirosław Sobolewski. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW. 6. Wykład z algebry liniowej Warszawa, listopad 2013

Wyznaczniki. Mirosław Sobolewski. Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW. 6. Wykład z algebry liniowej Warszawa, listopad 2013 Wyznaczniki Mirosław Sobolewski Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki UW 6. Wykład z algebry liniowej Warszawa, listopad 2013 Mirosław Sobolewski (UW) Warszawa, listopad 2013 1 / 13 Terminologia

Bardziej szczegółowo

Systemy baz danych. Notatki z wykładu. http://robert.brainusers.net 17.06.2009

Systemy baz danych. Notatki z wykładu. http://robert.brainusers.net 17.06.2009 Systemy baz danych Notatki z wykładu http://robert.brainusers.net 17.06.2009 Notatki własne z wykładu. Są niekompletne, bez bibliografii oraz mogą zawierać błędy i usterki. Z tego powodu niniejszy dokument

Bardziej szczegółowo

Funkcje wymierne. Jerzy Rutkowski. Działania dodawania i mnożenia funkcji wymiernych określa się wzorami: g h + k l g h k.

Funkcje wymierne. Jerzy Rutkowski. Działania dodawania i mnożenia funkcji wymiernych określa się wzorami: g h + k l g h k. Funkcje wymierne Jerzy Rutkowski Teoria Przypomnijmy, że przez R[x] oznaczamy zbiór wszystkich wielomianów zmiennej x i o współczynnikach rzeczywistych Definicja Funkcją wymierną jednej zmiennej nazywamy

Bardziej szczegółowo