OGÓLNOPOLSKI DWUMIESI CZNIK BRAN Y ENERGETYCZNEJ ISSN nr 4/2005 (8)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OGÓLNOPOLSKI DWUMIESI CZNIK BRAN Y ENERGETYCZNEJ ISSN 1733-2206 nr 4/2005 (8)"

Transkrypt

1 OGÓLNOPOLSKI DWUMIESI CZNIK BRAN Y ENERGETYCZNEJ ISSN nr 4/2005 (8)

2 Drodzy Czytelnicy! Wola bym, aby prawo energetyczne nadà a o za rozwiàzaniami, które niesie ycie gospodarcze powiedzia w niedawnym wywiadzie, udzielonym Pulsowi Energii prezes URE Leszek Juchniewicz, potwierdzajàc wyra onà wczeêniej tez, i prawo powinno si zmieniaç, by nie podà- aç w tyle za rzeczywistoêcià. Ten byç mo e zaskakujàcy poglàd wydaje si mieç swoje uzasadnienie, zw aszcza e dotychczasowe regulacje zawarte w ustawie Prawo energetyczne budzà niepotrzebne wàtpliwoêci i wr cz spory. Pewno by oby atwiej, gdyby ustawodawca zadba o wykluczenie z dokumentu kwestii niejasnych, dwuznacznych czy te regulacji spóênionych w stosunku do realiów rynku, z czym z pewnoêcià zgodzà si kandydaci na parlamentarzystów kolejnej kadencji. Czy to automatycznie oznacza, e wkrótce prawa b dà lepsze? Nie udêmy si! Mamy za to nadziej, i dostrzegacie Paƒstwo nasze zabiegi o to, by Puls Energii by z numeru na numer coraz ciekawszy i coraz lepszy. Zapraszamy do lektury czwartego tegorocznego numeru Pulsu Energii, w którym przeczytacie Paƒstwo nie tylko wspomniany ju wywiad z ministrem Juchniewiczem, ale te m.in. ciekawy materia nt. konsumpcji energii w Polsce i porównanie z innymi krajami europejskimi, a tak e tekst o wodzie, której potencja energetyczny jest ogromny choç ma o u nas wykorzystany. yczymy mi ej lektury i ponawiamy apel o przesy anie w asnych uwagi i spostrze eƒ oraz propozycji, dotyczàcych Pulsu Energii. To z pewnoêcià jeszcze bardziej u atwi nam dostosowanie si do Paƒstwa oczekiwaƒ... W numerze: 3 Nowela Prawa energetycznego Mam uczucie niedosytu Rozmowa z dr. Leszkiem Juchniewiczem prezesem Urz du Regulacji Energetyki 6 Rewolucji nie b dzie Pierwszy dzieƒ energetycznej wolnoêci Jacek Balcewicz 8 Gdzie szukaç wolnego rynku energii? Piotr Ginalski 10 Polskie zu ycie energii elektrycznej to po owa Êredniej unijnej Energia skonsumowana Wojciech Kwinta 12 Rozwiàzania informatyczne równie niezb dne dla Zak adu Energetycznego jak i jego Klientów Toruƒ zintegrowany Wojciech Kwinta 15 Polska energetyka w UE: Oprócz zagro eƒ równie korzyêci... Wojciech Olejnik 17 Hydroelektrownie w Polsce Pot ga wody Wojciech Olejnik Redakcja Redakcja zastrzega sobie prawo skracania, przeredagowywania materia ów i opatrywania ich w asnymi tytu ami. Nades anych materia ów nie zwracamy. Ogólnopolski Dwumiesi cznik Bran y Energetycznej Wydawca: EDISON CLUB Klub dla Klientów Instytucjonalnych, ul. Gen. Bema 128, Toruƒ, tel. (0-56) , faks (0-56) Redaktor naczelna: Gra yna Ruciƒska Przygotowanie redakcyjne, graficzne i poligraficzne: AGENT PUBLIC RELATIONS, ul. Krowoderska 58/18, Kraków tel./faks (0-12) , DTP i projekt ok adki: Piotr Mazur, Zdj cia nie opatrzone danymi Autora pochodzà z arch. Koncernu Energetycznego ENERGA SA O/ZE Toruƒ i AGENT PR. Dane osobowe Adresatów, do których przesy amy PULS ENERGII, podlegajà ochronie i nie sà udost pniane osobom trzecim. Mogà te byç dowolnie zmieniane przez ich w aêcicieli i w ka dym momencie wycofane z bazy danych.

3 Nowela Prawa energetycznego Mam uczucie niedosytu Rozmowa z dr. Leszkiem Juchniewiczem, prezesem Urz du Regulacji Energetyki Czy obowiàzujàca od maja br. nowela Prawa energetycznego spe nia Paƒskie oczekiwania? Ustawa dotyczy wielu organów paƒstwa, a przede wszystkim przedsi biorstw energetycznych. Na pytanie, czy poprawi a ona funkcjonowanie regulatora, czy wyposa y a go w skuteczniejsze narz dzia regulacji, odpowiem krótko: nie do koƒca jestem usatysfakcjonowany. Mi dzy innymi dlatego, e nie by a to kompleksowa nowelizacja, a jedynie dostosowanie polskiego Prawa energetycznego do dyrektyw 2003/54/WE i 2003/55/WE, czyli nowych dyrektyw unijnych w zakresie energii elektrycznej i gazu ziemnego. I tylko w takim zakresie ta ustawa by a nowelizowana, w jakim przenosi a treêci obu tych dyrektyw. Natomiast ciàgle jeszcze zawiera zasz oêci, których mieç nie powinna. Marzy aby mi si sytuacja, w której Prawo energetyczne jest takie, jak dyrektywy, a wi c ma charakter bardziej rynkowy. Tymczasem ustawa obejmuje szereg ró nych regulacji nie majàcych z rynkiem zbyt wiele wspólnego. DoÊç powiedzieç, e przynosi zapisy pog biajàce zjawisko subsydiowania skroênego. Przepis art. 45 a, który pozwala rozliczyç koszty finansowe wynikajàce z kontraktów d ugoterminowych w op atach przesy owych jest przepisem ze wszech miar arynkowym. Inny przyk ad to komisje kwalifikacyjne i zwiàzany z ich powo aniem obowiàzek odnowy co 5 lat uprawnieƒ do obs ugi urzàdzeƒ energetycznych. Taki zapis powinien si znaleêç albo w ustawie o dozorze technicznym, albo w przepisach o bezpieczeƒstwie i higienie pracy, ale na pewno nie w ustawie, która ma tworzyç zr by rynku, czyli budowaç stosunki konkurencyjne w szeroko rozumianej energetyce. Zmieni y si te przepisy dotyczàce zadaƒ i kompetencji Prezesa URE. Mówiàc pó artem, ma Pan teraz wi kszà w adz... Jestem zwolennikiem wi kszego liberalizmu i uwa am, e w ustawie powinny byç okreêlone rozwiàzania systemowe, które b dà realizowane przez wszystkich uczestników rynku, nie zaê wzmacniana w adza regulatora. OsobiÊcie takich inklinacji nie mam. Jednorazowymi decyzjami administracyjnymi, adresowanymi do danego przedsi biorstwa, nie da si zbudowaç rynku. Rozwiàzania zwiàzane z rynkiem muszà mieç charakter systemowy, bo nie wszyscy chcà na rynku konkurencyjnym funkcjonowaç. A trudno kogoê zmuszaç do tego, eby dzia a na rynku konkurencyjnym, skoro wymaga to ponoszenia okreêlonych konsekwencji. Dlatego przymus decyzji administracyjnej jest narz dziem ma o skutecznym w procesie budowania rynku. 3

4 Czy znajduje Pan w tej ustawie nowe, godne pochwa y elementy? Np. regulacje dotyczàce handlu zielonà energià? Zapisy na temat zielonej energii i przygotowujàce rynek do handlu Êwiadectwami pochodzenia energii, to dopiero pierwszy krok. Krok w dobrym kierunku, aczkolwiek mo na dyskutowaç o szczegó ach. Na pewno zosta uproszczony system wydawania Êwiadectw, jako swoistych zaêwiadczeƒ, ale system co do istoty zasadniczo si nie zmieni. Pozytywne jest to, co wià e si z powo- aniem operatorów systemów przesy owych w gazownictwie i w elektroenergetyce. Poza tym specjalnych rewelacji w tej ustawie nie dostrzegam. Mam raczej uczucie niedosytu, zwiàzanego chocia by z art. 14, okreêlajàcym polityk energetycznà, który zosta niew aêciwie znowelizowany. Uwa am, e istnieje tyle ró nych programów dotyczàcych kierunków restrukturyzacji przekszta ceƒ w asnoêciowych sektora paliwowo-energetycznego, e nie ma sensu obcià aç polityki energetycznej takimi zagadnieniami. G ównà bolàczkà polskiego prawa jest niejednoznacznoêç przepisów i wynikajàca z tego mo liwoêç ró nego ich interpretowania. Czy nowelizacja ustawy Prawo energetyczne przyniesie popraw w tym wzgl dzie? Prawnicy twierdzà, e nawet najprostszy przepis wymaga interpretacji, a zatem interpretowanie przepisów jest czymê w pe ni uprawnionym. Czy przepisy sà niejednoznaczne? Jedne bardziej, drugie mniej, ale trzeba wczytywaç si w intencje ustawodawcy. Mo e nie zawsze wyartyku owa on precyzyjnie swoje intencje. W paƒstwie prawa ka dy organ i ka dy obywatel ma prawo interpretowaç przepisy wed ug w asnej wiedzy, na w asne potrzeby, ale te i na w asne ryzyko. A o ostatecznym, w aêciwym kierunku interpretacji przesàdzajà sàdy. Wymiar sprawiedliwoêci, z Sàdem Najwy szym na czele okreêla, jaka wyk adnia przepisów jest w aêciwa, a jaka nie. WczeÊniej jednak pojawiajà si ró ne, niekoniecznie w aêciwe interpretacje... Strona, która niew aêciwie interpretuje przepisy, powinna ponosiç tego konsekwencje. JeÊli do tej pory b dnie je interpretowa a i przegrywa a w sàdzie antymonopolowym, to musi pójêç po rozum do g owy i zastanowiç si, kto ma racj. OczywiÊcie, mo e te wybraç drog odwo ywania si do sàdów wy szych instancji. Skutki niejednoznacznoêci zapisów Prawa energetycznego i rozporzàdzeƒ wykonawczych do tej ustawy bywajà powa ne, czego przyk adem jest chocia by trwajàcy przez lata proceder wielokrotnego obrotu tà samà energià pochodzàcà ze êróde odnawialnych. Istotnie by spór, czy zielona energia ma pochodziç bezpoêrednio ze êród a czy te mo e byç przedmiotem obrotu wtórnego. Takich wàtpliwoêci nie mia- em ani ja, ani moi wspó pracownicy. StaliÊmy na stanowisku, e ta energia ma pochodziç ze êród a, wtórny obrót by by nieuprawniony. Wszystkie jak do tej pory wyroki sàdu antymonopolowego potwierdzajà poprawnoêç tej interpretacji. Kluczem by o w aêciwe odczytanie intencji ustawodawcy. Bo po co wprowadzi taki zapis? Otó po to, aby zwi kszyç poda energii ze êróde odnawialnych. Kupujàc zielonà energi przez aƒcuch poêredników nie pomaga si przecie wytwórcom tej e energii, nie przedk ada si to na jej wytwarzanie, a w zwiàzku z tym nie o takà interpretacj tego przepisu chodzi o. A czy prawo nie powinno byç prostsze? Bez zawi ych sformu owaƒ mo e atwiej by oby o eliminacj rozmaitych nadu yç. Zwykle jest tak, e prawo pozostaje w tyle za nadu yciami. Ci, którzy dzia- ajà obrazowo mówiàc na skróty, wyprzedzajà ustawodawc i musi on dostosowywaç normy prawne do stanu faktycznego, cz sto do ró nego rodzaju przekr tów. Stàd normy te sà zazwyczaj zaostrzane. Uwa am, e stosunki prawne tak si komplikujà, coraz wi cej obszarów ludzkiej dzia alnoêci jest regulowanych w sposób systemowy poprzez akty o randze ustaw bàdê rozporzàdzeƒ, których jest tak du o, e normalny cz owiek i tak tego ju nie ogarnia. Wi c to bez znaczenia, czy sà przyst pnie zapisane, czy nie. Wi kszoêç osób i tak ich nie przeczyta. Twierdzi Pan, e Prawo energetyczne nie musi byç stabilne. To doêç zaskakujàca opinia, zwa ywszy i zwykle ta cecha prawa postrzegana jest jako jego wada. ycie niesie nowe wydarzenia i nowe sytuacje, a prawo musi to uwzgl dniç. Jestem zdania, e dobre prawo powinno antycypowaç to, co si zdarzyç powinno, to co zdarzyç si mo e, choç z regu y tak nie jest. Wi c wola bym, eby prawo po prostu nadà a o za rozwiàzaniami, które niesie ycie gospodarcze. W tym sensie uwa am, e prawo nie mo e byç stabilne. Gdy przedsi biorcy doma- 4

5 gajà si stabilnego prawa, to odczytuj to w ten sposób, e chcieliby, eby nic si nie zmienia o. Ale przecie te zmiany z czegoê wynikajà, czymê sà podyktowane. Nawet konstytucje si zmieniajà, wi c dlaczego nie mia yby si zmieniaç ustawy albo rozporzàdzenia. Liczy si zasadnoêç tych zmian. Trudno by oby postulowaç niezmiennoêç prawa, je eli by ono zupe nie nie przystawa o do tego, co dzieje si zarówno w Êwiecie, jak i w polskiej gospodarce. Nowe Prawo energetyczne na o y- o na operatorów obowiàzek opracowania instrukcji ruchu i eksploatacji elektroenergetycznych sieci przesy owych i dystrybucyjnych (art. 9 g). Ta cz Êç obu instrukcji, która dotyczy bilansowania systemu i zarzàdzania ograniczeniami systemowymi, jest przedk adana Prezesowi URE do zatwierdzenia. Czy dzi ki nowym instrukcjom w odniesieniu do spó ek dystrybucyjnych zniknà wreszcie wskazywane od lat bariery hamujàce rozwój rynku, jak np. wygórowane wymagania w zakresie systemów rozliczeniowo-pomiarowych? W tym celu otrzyma em uprawnienia do zatwierdzania cz Êci instrukcji ruchu i eksploatacji sieci przesy owych, by kszta towaç je w taki sposób, aby ta infrastruktura rynku by a dost pna i nie tworzy a bariery w funkcjonowaniu rynku. Do tej pory te instrukcje ruchu sieciowego stanowi y doêç istotne narz dzie oddzia ywania operatora na pozosta ych uczestników rynku, i to w sytuacji, gdy ten operator sam by stronà zainteresowanà w prowadzeniu dzia alnoêci zwiàzanej z obrotem energià. Teraz chodzi o to, by po pierwsze operator takiej dzia alnoêci nie prowadzi, i to rozwiàzuje ustawa nakazujàc wyodr bnienie operatorów, i po drugie, aby operator w pe ni by postrzegany przez wszystkich uczestników rynku jako element infrastruktury dost pnej na okreêlonych zasadach dla wszystkich, a nie generujàcej trudnoêci w liberalizacji rynku. Wymagania dotyczàce uk adów pomiarowych stawianych przez operatorów, zw aszcza sieci dystrybucyjnych, sà niczym nie podyktowane. Bo przecie wszystko by o dobrze, dopóki odbiorca pozostawa klientem dystrybutora i kupowa od niego nie tylko us ug przesy- owà, ale tak e energi elektrycznà. Kiedy chce odejêç, to nagle okazuje si, e urzàdzenia pomiarowe sà niewystarczajàce, za ma o dok adne. A przedtem by y? Wi c nie mo na tego odbieraç inaczej, jak tylko w ten sposób, e jest to utrudnianie zmiany dostawcy. I tego typu dzia ania powinny byç pi tnowane. Czy b dzie Pan nak ania dystrybutorów do wprowadzenia profili obcià eƒ? Le y to w moich kompetencjach. Trzeba jednak liczyç si z tym, e nie b dzie to proces szybki. Obawiam si, e nie jesteêmy przygotowani do identyfikacji ró norodnoêci profili obcià eƒ. Te profile obcià eƒ to nic innego jak rozbudowany substytut dla grup taryfowych. DziÊ mamy zaledwie cztery grupy taryfowe, wprawdzie z wydzielonymi podgrupami, ale sà to w aêciwie cztery zasadnicze kryteria podzia u klientów. Profile odbioru majà natomiast segmentowaç klientów na znacznie szerszà grup odbiorców, indywidualizowaç ich potrzeby. W bran y telekomunikacyjnej ka dy mo e kszta towaç swój w asny plan taryfowy: jeden rozmawia w niedziele, drugi chce prowadziç konwersacje tylko z kilkoma wybranymi osobami itd. Ale w telekomunikacji ka dy klient jest zidentyfikowany, bo wiadomo kiedy rozmawia, z kim i jak d ugo. Natomiast w elektroenergetyce nie zawsze wiadomo, a w odniesieniu do grupy G wr cz nigdy nie wiadomo, kiedy klient korzysta z energii. Jest rozliczany z dostaw sumarycznie, a nie w poszczególnych godzinach czy minutach doby. Mo e si wi c okazaç, e oczekiwania zwiàzane z liberalizacjà rynku to jedno, a brak odpowiedniego technicznego uzbrojenia to drugie. By zmierzyç pobór energii elektrycznej w ka dej minucie doby, trzeba zainstalowaç nowe liczniki. I to w ogromnej liczbie 14 milionów, jako e tylu mamy odbiorców w grupie G. A zatem czy kszta towanie takiej czy innej instrukcji ruchu i eksploatacji sieci dystrybucyjnej pomo e w tym zakresie? Niewiele. Bariery w procesie liberalizacji rynku tkwià bowiem w czymê innym. Dzi kuj za rozmow. 4 Rozmawia a Anna Biedrzycka 5

6 Rewolucji nie b dzie Pierwszy dzieƒ energetycznej wolnoêci Jacek Balcewicz Ju niebawem, bo 1 stycznia 2006 r. nastàpi pierwszy dzieƒ energetycznej wolnoêci. 15 milionów wszystkich odbiorców energii elektrycznej w Polsce bez wzgl du na iloêç konsumowanej energii otrzyma uprawnienia do swobodnego wyboru dostawcy. Oznaczaç to b dzie pe ne otwarcie polskiego rynku energii. Przynajmniej po stronie konsumpcji. Jest jednak ma o prawdopodobne, aby gospodarstwa domowe, które w tej liczbie stanowiç b dà blisko 90% wszystkich odbiorców, na masowà skal zacz y zmieniaç swojego dostawc. Rewolucji nie b dzie. To prawo nie jest przecie obowiàzkiem. Urzàd Regulacji Energetyki, który promuje oraz monitoruje liberalizacj rynku energii w Polsce i wdra anie regu y TPA szacuje, e ca kowite roczne zakupy energii elektrycznej z wykorzystaniem zasady TPA wzrosnà w 2006 r. o ok. 20 TWh, z 82 do 102 TWh rocznie. Podstawà do takich szacunków sà efekty pe nego otwarcia rynku dla konsumentów komercyjnych. Kiedy 1 lipca 2004 r. 1,7 mln odbiorców komercyjnych naby o prawo do swobodnego wybory dostawcy, liczba podmiotów korzystajàcych z tego prawa wzros a o 14 (z 64 do 78), a iloêç konsumowanej tà drogà energii skoczy- a z 53 do 82 TWh. Stopieƒ otwartoêci rynku, mierzony procentowym udzia em energii elektrycznej kupowanej przez odbiorców korzystajàcych z prawa wyboru dostawcy do ca kowitej iloêci energii dostarczanej przez spó ki dystrybucyjne wszystkim odbiorcom, wzrós raptem z 9,5 do 10%. Rynek otwiera si powoli 4 wrzeênia 1998 r. 12 najwi kszych konsumentów energii elektrycznej w Polsce, zu ywajàcych wi cej ni 500 GWh rocznie, uzyska o prawo do swobodnego wyboru dostawcy energii elektrycznej. Z tego prawa w pierwszym roku skorzysta a po owa uprawnionych. Póêniej ju tak dobrze nie by o. Liczba uprawnionych systematycznie z roku na rok ros a, znaczàco te obni a a si wielkoêç rocznej konsumpcji wymagana do nabycia uprawnieƒ, natomiast liczba korzystajàcych z regu y TPA po wzroêcie w latach do odbiorców, w 2001 r. powróci a do... szeêciu. W pierwszym rz dzie z otwarcia rynku skorzystali najwi ksi konsumenci energii. W tych przedsi biorstwach, gdzie koszty energii elektrycznej stanowià g ównà cz Êç kosztów produkcji, obni enie kosztów zakupu nawet o 1 czy 2% skutkowa o niemal w takim samym stopniu wzrostem rentownoêci i bezpo- Êrednio przek ada o si na osiàgane zyski. U Êrednich i ma ych konsumentów przy niewielkich ró nicach w cenie potencjalne zyski by y wàtpliwe, a ryzyko du e. Niech ç odbiorców do poszukiwania nowego dostawcy energii spowodowana by a i jest nadal koniecznoêcià podj cia ryzyka zwiàzanego z kszta towaniem koszyka zakupów oraz tworzeniem grafików dobowo-godzinowych wraz z ponoszeniem kosztów odchyleƒ w stosunku do prognozy na rynku bilansujàcym t umaczà analitycy URE. W przypadku êle skonstruowanego grafiku, koszty bilansowania mogà przekroczyç korzyêci p ynàce z bezpoêredniego zakupu energii. Korzystanie z tego uprawnienia jest op acalne tylko dla tych Klientów, którzy majà dobrze okreêlone zapotrzebowanie na energi elektrycznà i specyfika ich dzia alnoêci pozwala im na dok adne planowanie zu ycia energii. Wymaga to tak e zatrudnienia wysokiej klasy specjalistów, których jeszcze nie ma wielu na polskim rynku. Kolejnà bardzo powa nà barierà jest koniecznoêç modernizacji uk adów kontrolno-pomiarowych oraz budowa systemów transmisji danych, a tak e zakup i wdro enie informatycznych systemów wspomagania. Chodzi tu szczególnie o wymian przek adników pràdowych i napi ciowych na przek adniki wyposa one w dwa rdzenie, zasilajàce niezale nie uk ady pomiarowe: podstawowy i rezerwowy. W przypadku du ych nabywców, którzy majà kilka przy àczy na napi ciu 6

7 110 kv, spe nienie takiego warunku wymaga wymiany kilkudziesi ciu przek adników, co praktycznie oznacza przebudow ca ej rozdzielni 110 kv, i to w warunkach zapewnienia ciàg oêci zasilania zak adu. Jest to wi c trudne technicznie i kosztowne. Niewidzialna r ka jednak dzia a Regu a TPA jednak dzia a tak e w sposób niewidzialny. Z jej dobrodziejstwa korzystajà tak e ci, którzy formalnie nie zmienili dostawcy i nadal sà odbiorcami taryfowymi. Sama mo liwoêç zmiany dostawcy dzia a mobilizujàco na spó ki dystrybucyjne, które stosujà najrozmaitsze zach ty, by nie straciç najlepszych spoêród swoich klientów. Tylko w 2004 r. szacowana przez URE wartoêç upustów, przyznanych przez spó ki dystrybucyjne odbiorcom taryfowym w toku renegocjacji warunków umów i ustalenia innych ni taryfowe postanowieƒ umownych, wynios a ponad 16 mln z. Zjawisko stosowania upustów jest powszechne nie tylko w Polsce, ale we wszystkich krajach, w których rynek energii zosta otwarty. Pomimo i z formalnego punktu widzenia jego celem jest ograniczenie konkurencji, to ma ono w sumie pozytywny efekt, bo prowadzi w ostatecznym rezultacie do obni enia kosztów dostaw energii elektrycznej dla odbiorców, a przedsi biorstwa sieciowe zmusza do wzrostu efektywnoêci dzia ania poprzez racjonalizacj w asnych kosztów i poszukiwanie taƒszych producentów. Tylko nieliczne z udzielonych przez spó ki dystrybucyjne upustów by y uzasadnione np. wysokim wspó czynnikiem wykorzystania mocy umownej, sk adaniem i dotrzymywaniem godzinowych grafików zapotrzebowania, sumowaniem mocy umownej w ró nych miejscach poboru. Wi kszoêç po prostu mia a na celu przeciwdzia anie zmianie dostawcy przez odbiorc. Tak wi c nie wprost skutek zosta osiàgni ty i nikt nie czu si przegrany. Kto pierwszy przyjdzie do kogo? Nie wiadomo, kto do kogo ma pierwszy wyciàgnàç r k. Nowy odbiorca do nowego dostawcy, czy na odwrót. W yciu najcz Êciej grzeczniejszy, w biznesie bardziej przedsi biorczy, kreatywny, ekspansywny. Wi kszoêç konsumentów energii elektrycznej nie ma zapewne jeszcze pe nej ÊwiadomoÊci swoich praw, a jeêli ma, to nie widzi w nich jeszcze specjalnych korzyêci. Dostawcy, poza dwoma spó kami dystrybucyjnymi sprzedanymi bran owym inwestorom zagranicznym (GZE i STOEN), nie prowadzili do tej pory agresywnej akwizycji. Wynika o to po cz Êci z niezakoƒczonego jeszcze procesu konsolidacji sektora dystrybucji, bo niezr cznie by o wyjmowaç klienta sàsiedniej spó ce, z którà za chwil b dzie si tworzyç wspólny koncern dystrybucyjny. Spore rezerwy tkwià tak e w samym sektorze wytwarzania energii, zaledwie kilka elektrowni zmieni o w aêciciela i tu procesy integracyjne zosta y zaledwie zarysowane. Dalej nierozwiàzane sà kontrakty d ugoterminowe, które producentom gwarantujà sta e ceny, a dystrybutorom wià à r ce. Ale mimo to na rynku pojawi y si niezale ne spó ki obrotu handlujàce energià elektrycznà na w asne ryzyko. Koncesji na obrót energià elektrycznà wydano kilkaset, ale aktywnie na rynku dzia a zaledwie kilka. Dzia ajà skutecznie i sprawnie. Nie tak jednak êle Realne 10-procentowe otwarcie polskiego rynku energii elektrycznej, z jakim mamy do czynienia dziê, wcale nie jest z ym rezultatem. Jak wynika bowiem z opublikowanego przez Komisj Europejskà w styczniu 2005 r. tzw. 4 th Benchmarking reportu, tylko na rynkach nordyckim i brytyjskim otwarcie rynku jest w pe ni efektywne, tj. nie wyst pujà tam powa ne bariery rozwoju konkurencji. W obu przypadkach ponad po owa du ych odbiorców przemys owych zmieni a dostawc energii. W Anglii i Walii oraz w Norwegii sprzedawc zmieni o tak e ponad 50% ma- ych odbiorców innych ni gospodarstwa domowe. Taki rozwój zasady TPA umo liwia w aêciwa struktura rynku; prawny (unbundling) rozdzia obrotu energià od dzia alnoêci sieciowej (Norwegia, Szwecja, Anglia i Walia), àcznie z wyodr bnieniem w asnoêciowym, a tak e brak urz dowej kontroli cen dla odbiorców (w Szwecji oraz Anglii i Walii równie w odniesieniu do gospodarstw domowych). W przypadku du ych odbiorców przemys owych negocjowanie warunków ze sprzedawcà powinno byç normalnà praktykà, co poza rynkiem angielskim i nordyckim w Europie jeszcze nie ma miejsca na masowà skal. We Francji, która jest energetycznym potentatem w Europie, dopiero zupe nie niedawno i nie bez wewn trznych oporów podj to kroki zmierzajàce do przekszta cenia jedynego paƒstwowego koncernu energetycznego EdF w spó k akcyjnà, rozpoczynajàc tym samym dopiero proces jej prywatyzacji. 4 7

8 Gdzie szukaç wolnego rynku energii? Piotr Ginalski Powstanie i harmonijne funkcjonowanie w pe ni wolnego i konkurencyjnego rynku energii elektrycznej to ciàgle jeszcze niezrealizowany postulat. Nie uda o si, póki co, stworzyç jednolitego wolnego rynku energii na terenie Unii Europejskiej. Po pierwsze, zbyt wielu maruderów znaleêç wcià mo na w ramach tzw. starej Unii (przyk adem ociàgajàca si z dzia aniami liberalizacyjnymi Francja), po drugie, rozszerzenie Wspólnoty szybkiego zakoƒczenia tego procesu z ca à pewnoêcià nie u atwi. Z kolei, na obszarze USA poszczególne stany majà bardzo ró ne tempo wprowadzania zmian liberalizujàcych hurtowy i detaliczny rynek energii elektrycznej. I tak, np. w 2004 roku w 17 amerykaƒskich stanach oraz w dystrykcie Columbia funkcjonowa konkurencyjny detaliczny rynek energii elektrycznej. Kilka stanów: Montana, Newada, Nowy Meksyk i Oklahoma zdecydowa o si na opóênienie otwarcia takiego rynku, a w Kalifornii funkcjonowanie konkurencyjnego rynku energii zosta o zawieszone. Wiele ze stanów jako powód opóênieƒ we wprowadzaniu konkurencji na rynku detalicznym poda o: brak dobrze funkcjonujàcego wolnego rynku hurtowego, a tak e brak odpowiednich zdolnoêci wytwórczych i przesy owych. Najlepiej z o onoêç i stopieƒ trudnoêci procesu uwalniania rynków energetycznych widaç na przyk adzie dzia aƒ podejmowanych na przestrzeni ostatnich lat przez Uni Europejskà. Ich efektem jest z jednej strony pe ne otwarcie na konkurencj rynków energii niektórych krajów UE, a z drugiej powstanie ogromnych dysproporcji w zasi gu dzia aƒ liberalizujàcych pomi dzy poszczególnymi krajami Unii. Fundamentalnym dla utworzenia wewn trznego rynku energii dokumentem okaza a si Dyrektywa 96/92/EC w sprawie wspólnych zasad dla wewn trznego rynku energii elektrycznej. OkreÊlono w niej m.in. minimalny stopieƒ otwarcia rynku na konkurencj 30% zu ycia energii elektrycznej w 2000 roku i 35% w roku Dyrektyw tà zastàpiono stosunkowo niedawno Dyrektywà Unii Europejskiej 2003/54/EC w sprawie wspólnych zasad wewn trznego rynku energii elektrycznej i uchylenia Dyrektywy 96/92/EC. Nowa, zaktualizowana dyrektywa zawiera szerszy zakres regulacji przedmiotowej oraz uwzgl dnia doêwiadczenia zdobyte w okresie szeêciu lat obowiàzywania poprzedniego dokumentu. Rozwój rynków energii elektrycznej uwypukli wiele istotnych problemów, zw aszcza w zakresie wspó pracy i transgranicznych transakcji handlowych, które nie znalaz y praktycznie adnego odzwierciedlenia w pierwszej dyrektywie z 1996 r. Nowa dyrektywa ma w swym za o eniu stanowiç regulacj przyspieszajàcà zakoƒczenie procesu liberalizacji rynku energii elektrycznej w Unii Europejskiej. Omawia m.in. ogólne zasady organizacji sektora, kwestie wytwarzania, funkcjonowania systemu przesy owego i dystrybucyjnego, organizacji dost pu do systemu itp. Unia Europejska nie stanowi jeszcze, mimo podejmowanych od lat wysi ków, jednolitego wewn trznego rynku energii. Wszystko jest wprawdzie na dobrej drodze ku temu, aby taki rzeczywiêcie jednolity rynek powsta, póki co zbyt wiele jest ró nic pomi dzy paƒstwami cz onkowskimi. Kraje te ró nie radzà sobie z otwieraniem w asnych obszarów i oddawaniem ich we w adanie mechanizmom wolnego rynku i konkurencji. Trzeba jednak przyznaç, e wi kszoêç paƒstw starej Unii (15-stki) ju otworzy a swój rynek energetyczny w 100% lub znajduje si na w aêciwej ku temu drodze. Sà to: Szwecja, Dania, Finlandia, Niemcy, Austria, Hiszpania, Belgia, Holandia, Irlandia i Portugalia. Paƒstwa skandynawskie (razem z nie nale àcà do UE Norwegià) stanowià zresztà najlepszy przyk ad wspó pracy w dziedzinie energii elektrycznej wspó pracy, której poczàtki datujà si jeszcze na lata 60. ubieg ego stulecia. W latach dziewi ç- 8

9 dziesiàtych minionego wieku paƒstwa skandynawskie stworzy y ramy dla wspólnego rynku energii elektrycznej, opartego na zasadzie wolnej konkurencji. Szwecja, Norwegia, Dania i Finlandia sta y si liderami w zakresie deregulacji sektora elektroenergetycznego, a w szczególnoêci w organizowaniu mi dzynarodowego handlu energià. Powo any do ycia w 1993 roku Nord Pool jest z kolei pierwszà mi dzynarodowà wspólnotà wymiany energii elektrycznej. Od 1999 roku w pe ni otwarty na konkurencj jest rynek energii w Niemczech. Cechà charakterystycznà niemieckiego modelu jest wprowadzenie tzw. negocjowanego dost pu do sieci przesy owej. Podczas gdy w innych krajach istnieje funkcja regulatora, w Niemczech wszystkie decyzje (np. ustalenia stawek przesy owych) zapadajà wskutek uzgodnieƒ pomi dzy bran à energetycznà, organizacjami konsumenckimi i ochrony Êrodowiska. Wielka Brytania uwolni a swój rynek us ug energetycznych ostatecznie równie w 1999 roku. Wszystkie najwa niejsze cele i zadania swojej polityki energetycznej Brytyjczycy sformu owali w tzw. Bia ej Ksi dze Energetyki, Our Energy Future Creating a Low Carbon Economy. Wyznacza ona cztery g ówne cele postawione przed brytyjskà energetykà. Sà to: odpowiedzialnoêç za Êrodowisko, niezawodnoêç dostaw energii, konkurencyjnoêç rynku i tzw. spo eczna odpowiedzialnoêç. 27 marca 2001 roku wraz z wejêciem w ycie Nowego Porozumienia w sprawie Sprzeda y Energii Elektrycznej zmieniony zosta w Wielkiej Brytanii dotychczas obowiàzujàcy system sprzeda y energii. Odtàd nowe porozumienia handlowe opierajà si na dwustronnych umowach zawieranych pomi dzy operatorami, dostawcami i klientami. Sà tak skonstruowane, aby by y bardziej wydajne i dostarcza y wi kszego wyboru uczestnikom rynku (chodzi o swobodny wybór dostawcy pràdu). Z kolei hiszpaƒski rynek energii elektrycznej rozwija si systematycznie w kierunku pe nej konkurencyjnoêci. Stopniowo obni ano próg rocznego zu ycia energii dla odbiorców uprawnionych do wyboru dostawcy z 15 przez 5 a do 1 GWh/rok w paêdzierniku 1999 roku. Ju w 2000 roku rynek by otwarty dla odbiorców w ponad 50% zaowocowa o to wyraênym o ywieniem dzia alnoêci handlowej w sferze elektroenergetyki oraz rejestracjà wielu nowych podmiotów handlujàcych energià. Wprowadzono regulowany dost p do sieci przesy owej i dystrybucyjnej. Dzia ania prowadzone przez rzàd hiszpaƒski przynios y oczekiwany skutek i od 1 stycznia 2003 ca kowicie otwarto rynki energii elektrycznej i gazu dla konkurencji, a Hiszpanie mogà dowolnie wybieraç dostawców obu tych produktów. SpoÊród najwi kszych paƒstw Unii Europejskiej tylko Francuzi nie kwapià si do otwarcia swojego rynku energii. Decydujàca w tym wypadku wydaje si byç obrona interesów krajowego giganta monopolisty Electricite de France (EDF). Od strony prawnej francuski rynek energetyczny jest wprawdzie otwarty, ale zarówno eksperci ds. przemys u, jak i rzàdowi decydenci przyznajà, e jest to liberalizacja niedoskona a. Podczas gdy 20% rynku otwarte jest na konkurencj, a konsumenci majà mo liwoêç wyboru dostawcy, ceny energii we Francji nadal kszta tujà si poprzez wcià funkcjonujàce kontrakty d ugoterminowe na dostawy energii. Pomimo ustawowego otwarcia rynku i ciàg ych dzia aƒ liberalizujàcych, wskaênik konkurencyjnoêci sektora francuskiego jest jednym z najni szych w Unii Europejskiej. Tylko 25% rynku przedsi biorstw majàcych prawo wyboru operatora (wartoêç tego rynku szacowana jest na 170 TWh rocznie) jest zaopatrywana przez innych wytwórców pràdu ni EDF. Do powszechnego wprowadzenia ujednoliconego zliberalizowanego rynku najmniej palà si : W ochy, Grecja, Luksemburg i wspomniana ju Francja. Dla W ochów prawdziwym zmartwieniem jest nadmierne uzale nienie kraju od importu energii. Kwestia uzyskania wi kszych w asnych mocy wytwórczych jest w tej chwili dla tamtejszego sektora zdecydowanie wa niejsza od stopnia otwarcia lokalnego rynku energii. W interesie ca ej poszerzonej Unii Europejskiej jest jak najszybsze pe ne otwarcie rynku energetycznego na ca ym obszarze Wspólnoty. Ró ne stopnie otwarcia obni ajà zakres korzyêci dla odbiorców, skutkujà wy szymi cenami dla gospodarstw domowych i drobnych przedsi biorców oraz zniekszta cajà konkurencj pomi dzy spó kami energetycznymi. Niepotrzebne bariery dla konkurencji mogà te stwarzaç: dysproporcje w op atach dla operatorów za dost p do sieci, a tak e niedostateczne sieciowe po àczenia infrastrukturalne mi dzy paƒstwami cz onkowskimi. Paƒstwom cz onkowskim Unii Europejskiej nie uda o si jeszcze utworzyç autentycznie jednolitego zintegrowanego rynku energii elektrycznej. Sà kraje, w których sektor elektroenergetyczny jest ju faktycznie zliberalizowany, w innych teoretycznej liberalizacji przeczy praktyka, ciàgle wykazujàca elementy monopolu bàdê nieuczciwej konkurencji. Nie da si jednak nie zauwa yç zmian. Ostatecznie od 2007 roku, decyzjà Komisji Europejskiej, mieszkaƒcy Unii b dà mogli swobodnie wybieraç tego, kto b dzie im dostarcza energi elektrycznà do domów. Oznacza to, e Unia Europejska konsekwentnie przechodzi od zbiorowoêci pi tnastu mniej lub bardziej liberalnych rynków energii elektrycznej do jednolitego europejskiego rynku energii. Rozszerzenie Unii Europejskiej o 10 nowych krajów sprawi, e wspólnotowy rynek energetyczny b dzie, przynajmniej przez jakiê czas, jeszcze bardziej niejednorodny. Kraje przyst pujàce mia y wprawdzie czas na odpowiednie kroki dostosowawcze, ale jak pokazuje praktyka paƒstw dotychczasowej pi tnastki, ca kowite uwolnienie lokalnego rynku energii nie jest wcale prostà sprawà. To d ugotrwa y proces, do którego ka dy kraj musi byç w aêciwie przygotowany. I tak, systemy elektroenergetyczne trzech krajów nadba tyckich Litwy, otwy i Estonii by y przez lata po àczone z systemem rosyjskim. Perspektywa wejêcia do UE nakazywa a wi c pomyêleç o restrukturyzacji rynków i przedsi biorstw energetycznych a tak e o silniejszej integracji rynków wewn trznych tych krajów oraz o powo aniu wspólnej gie dy energii elektrycznej. W Polsce równie istnieje jeszcze wiele barier, ograniczajàcych funkcjonowanie wolnego rynku energetycznego. Sà to przede wszystkim kontrakty d ugoterminowe, problemy z wyodr bnieniem operatora systemu przesy owego oraz z obowiàzkiem zakupu energii ze êróde odnawialnych. Postanowienia Komisji i innych organów unijnych to jednak zwykle bardzo dobry Êrodek dyscyplinujàcy, co mo e oznaczaç, e ju nied ugo perspektywa jednolitego wewn trznego rynku energii b dzie realna i to nie tylko na terenie dotychczasowej 15, ale na obszarze ca ej poszerzonej Unii Europejskiej. 4 9

10 Polskie zu ycie energii elektrycznej to po owa Êredniej unijnej Energia skonsumowana Wojciech Kwinta Wed ug wst pnych danych Eurostatu, w 2004 roku kraje Unii Europejskiej wyprodukowa y o 1,3% energii elektrycznej wi cej ni w roku Poziom wzrostu by taki sam w paƒstwach starej Unii (UE-15) jak i wêród nowych cz onków. Najwi ksze wzrosty odnotowano na otwie (18,4%), w Luksemburgu (14,3%), Szwecji (11,8%) i S owenii (10,7%). Wytwarzanie spad o w Danii (12,4%), Portugalii (4,2%), na Litwie (3,4%), w Grecji (3,1%) i na S owacji (2,8%). Zmniejszy si udzia w wytwarzaniu konwencjonalnej energii pochodzàcej ze spalania paliw (o 0,8%), wzrós udzia energii jàdrowej (o 1,3%) oraz z elektrowni wodnych (o 10,4%). W ubieg ym roku udzia energetyki konwencjonalnej wyniós (dla poszerzonej UE) 55,1%, energetyki jàdrowej 31,2%, natomiast wodnej 13,7%. Przed rozszerzeniem, w 15 krajach cz onkowskich energia elektryczna pochodzàca ze spalania paliw kopalnych stanowi a 53% ca oêci wytwarzanego pràdu. Zwi kszenie tego wk adu po poszerzeniu wynika przede wszystkim z przystàpienia Polski do Unii Europejskiej. Dostawy energii elektrycznej w krajach unijnych wynios y w 2004 r. 2953,2 TWh (w krajach UE-15 by o to 2656,5 TWh). Przedstawione liczby uwzgl dniajà wytwarzanie netto, ró nic mi dzy eksportem a importem oraz straty przesy owe. W krajach nie nale àcych do UE wytwarzanie i dostawy wzros y w Norwegii, Chorwacji i Turcji, natomiast spad y w Bu garii i Rumunii. Wzrost wytwarzania najwy szy by w Chorwacji i wyniós 11,6%. Dla Polski interesujàce wydaje si porównanie z najbogatszymi krajami UE, czyli Niemcami, Francjà i Wielkà Brytanià, z naszymi sàsiadami Czechami i S owacjà oraz z krajem o podobnej liczbie ludnoêci, czyli z Hiszpanià. Wszystkie te kraje, z wyjàtkiem S owacji i Hiszpanii, odnotowywa y wzrost konsumpcji energii elektrycznej w ciàgu poprzednich dwóch lat. Przypadek Hiszpanii jest o tyle ciekawy, e po mocnym wzroêcie konsumpcji w roku 2003 w stosunku do 2002 (o 7,1%) w nast pnym roku nastàpi spadek o 0,6%. Generalnie tempo wzrostu zu ycia energii w ubieg ym roku spad o w porównaniu do tempa wzrostu z lat Pokrywa oby to si z danymi o nieco wolniejszym wzroêcie gospodarczym. Wyjàtkiem sà: Wielka Brytania ze zwi kszonym tempem konsumpcji spowodowanym prawdopodobnie lepszà kondycjà ekonomicznà w porównaniu do kontynentalnych starych paƒstw unijnych oraz S owacja, gdzie spadek konsumpcji o 3,4% w porównaniu do roku 2003 spowodowa powrót do poziomu z roku Wed ug prowizorycznych danych Eurostatu, dostawy energii elektrycznej w Polsce wynios y 128,5 TWh w ubieg ym roku, 126 TWh w 2003 r. i 122,1 TWh w 2002 r. Odpowiednio, Czesi konsumowali 60,9 TWh, 59,9 TWh i 58,5 TWh, a S owacy: 25,2 TWh, 26,1 TWh i 25,5 TWh. Porównywalna z Polskà Hiszpania zu y a 247,3 TWh w zesz ym roku (232,2 TWh w 2002 r.). Wielka Brytania, Francja i Niemcy to oczywiêcie znacznie wi ksza konsumpcja energii elektrycznej, wynoszàca w ubieg ym roku odpowiednio: 386,4 TWh, 478,2 TWh oraz 557,9 TWh. Przeci tne zu ycie energii elektrycznej w Unii Europejskiej kszta tuje si na poziomie 6460 kwh na mieszkaƒca rocznie (dane demograficzne wzi to z lipcowych oszacowaƒ CIA World Factbook). Na tym tle Polska wypada blado z konsumpcjà per capita rz du 3338 kwh. Co prawda nasza gospodarka jest mniej energoch onna ni np. czeska czy s owacka, jednak znacznie przekracza energoch onnoêç najlepiej rozwini tych krajów UE. Uwzgl dniajàc ten fakt i bioràc pod uwag, e konsumpcja na mieszkaƒca jest w Polsce mniej wi cej o po ow ni sza ni Êrednia w UE mo na stwierdziç, e jej poziom odpowiada poziomowi rozwoju gospodarczego w kraju. Nasi po udniowi sàsiedzi zu ywajà wi cej elektrycznoêci: Czechy ok kwh, a S owacja 4667 kwh rocznie. Jednak poziom konsumpcji zbli ony w 10

11 Czechach do unijnego wynika w du ym stopniu z niskiej efektywnoêci energetycznej tego kraju. Hiszpania, kraj o liczbie ludnoêci podobnej do polskiej skonsumowa a w ubieg ym roku 6136 kwh energii elektrycznej per capita. Konsumpcja roczna na mieszkaƒca Wielkiej Brytanii to 6397 kwh, a Niemiec 6770 kwh. Bardziej rozrzutna jest Francja z pu apem ok kwh rocznie. Ale Francja mo e sobie na to pozwoliç dzi ki rozbudowanej energetyce jàdrowej. Zapoznajàc si z konsumpcjà energii elektrycznej cz onków Unii Europejskiej nale y pami taç te o ich po o eniu geograficznym: do najwi kszych konsumentów nale à kraje skandynawskie: konsumpcja per capita w 2004 roku wynios a w Szwecji kwh, a w Finlandii kwh. Jeszcze wi cej konsumuje pozostajàca poza UE Norwegia ok kwh na mieszkaƒca w ubieg ym roku, przy czym korzysta ona przede wszystkim z czystej energii pochodzàcej g ównie z elektrowni wodnych. W ubieg ym roku nieznacznie spad zarówno eksport, jak i import energii elektrycznej, chocia rok wczeêniej jeszcze oba wskaêniki wzrasta y (eksport w 2003 roku nawet o 9% w stosunku do 2002 roku). Spadek importu wyniós 3,4%, jednak sà wêród paƒstw cz onkowskich kraje, które odnotowa y procentowo du y wzrost energii elektrycznej kupowanej za granicà. W Danii wyniós on 8,7 TWh (wzrost o 24,3%), co stanowi znaczàcy wk ad w konsumowanà energi elektrycznà (ca oêç konsumpcji w 2004 roku to 35,6 TWh). Portugalia zakupi a 8,6 TWh zwi kszajàc tym samym import o 45,8% przy ca kowitym zu yciu 49,5 TWh w ubieg ym roku. Najwi kszy wzrost importu o ponad 90% odnotowa a Wielka Brytania importujàc 9,8 TWh. W tym przypadku jednak wk ad energii elektrycznej z zewnàtrz wynosi nieca e 3% konsumpcji rocznej. Najwi kszym eksporterem energii elektrycznej w UE jest Francja. Drugie miejsce zajmujà Niemcy, które w przeciwieƒstwie do Francji prawie tyle samo importujà (w 2004 roku niemiecki eksport wyniós 50,2 TWh, a import 48,2 TWh). Francuzi zakupili w ubieg ym roku jedynie 6,5 TWh, a sprzedali 68,6 TWh. Z opublikowanych danych wynika jednak, e francuski eksport systematycznie spada z poziomu 80,7 TWh w 2002 roku i 73,4 TWh w 2003 roku (odpowiednio o 9% i 6,5% rocznie). Pomimo ogólnego spadku eksportu o 1,4% kilka krajów znaczàco go zwi kszy o. Procentowo palma pierwszeƒstwa nale y si W ochom z 60-procentowym wzrostem. IloÊciowo by o to jednak jedynie 0,8 TWh w zesz ym roku. Istotny wzrost zanotowa y: Szwecja (17,7 TWh, czyli skok o 53,9%), Hiszpania (11,1 TWh, czyli 33,7%) oraz Holandia (5,2 TWh, czyli 36,8%). Ubieg oroczne notowania Polski to import 5,3 TWh (wzrost o 6%) i eksport 14,6 TWh (spadek o 3,3%). Na tle ca ego Êwiata Unia Europejska jest drugim konsumentem energii elektrycznej. Wed ug danych CIA World Factbook (informacje z 2003 i cz Êciowo z 2002 roku) najwi ksze zu ycie ma miejsce w Stanach Zjednoczonych (ok TWh). UE konsumuje po rozszerzeniu nieca e 3000 TWh, a kolejne miejsca nale à do Chin (1671,23 TWh w 2003 r. za amerykaƒskà Energy Information Administration), Japonii (971 TWh), Rosji (894,3 TWh) i Indii (510 TWh). Ca y Êwiat konsumuje rocznie ok TWh, przy czym ró ne jest tempo wzrostu tej konsumpcji w ró nych regionach. Wed ug danych Energy Information Administration publikowanych w roczniku International Energy, konsumpcja energii elektrycznej na Êwiecie wzros a o prawie 100% od 1980 do 2003 r. Najwi kszego skoku dokona y Chiny przechodzàc z poziomu konsumpcji rz du 265,8 TWh w roku 1980 do 1671,23 TWh w roku Oznacza to wzrost o blisko 530%. W tym samym czasie konsumpcja w Stanach Zjednoczonych wzros a o ok. 75% (z 2094,45 TWh do 3656,49 TWh). W Polsce wzrost by nieznaczny o ok. 15% (ze 105,57 TWh w 1980 roku do 126 TWh w 2003 r.). Na takà sytuacj mia y decydujàcy wp yw przemiany ustrojowe, dzi ki którym znaczàco obni ono w naszym kraju energoch onnoêç gospodarki. Analizujàc doroczne dane dotyczàce zu ycia energii elektrycznej w kraju, mo na dostrzec okres przemian, czyli lata 1989 i 1990 oraz zmiany konsumpcji nast pujàce w okresie recesji gospodarczych. Konsumpcja w 1989 roku wynios a 127,36 TWh, a w ,76 TWh. Jak widaç, zu ycie energii elektrycznej w latach 2003 i 2004 przypomina to z roku Bioràc pod uwag silny wzrost gospodarczy w ciàgu tych kilkunastu lat (i niewielkie zmiany demograficzne) Êwiadczy to o istotnym wzroêcie efektywnoêci energetycznej. Podsumowujàc przeglàd danych, warto jeszcze zwróciç uwag na ceny energii elektrycznej w Polsce i krajach unijnych. Wed ug badaƒ The Boston Consulting Group (BCG) ceny energii elektrycznej w Polsce sà najni sze wêród cz onków Unii Europejskiej. Gospodarstwa domowe w Czechach p acà za pràd o 20% wi cej ni w Polsce, na W grzech o ponad 30%, a na S owacji nawet o ponad 45% wi cej stwierdzajà autorzy raportu. Najni szy jest te udzia kosztów energii elektrycznej w bud etach domowych po uwzgl dnieniu Êredniego poziomu dochodów. W Czechach i na W grzech wydatki na energi elektrycznà stanowià ok. 1,7% bud etów, na S owacji nawet 4%, a W Polsce ok. 1,5%. Trzeba jednak pami taç, e porównania uwzgl dniajàce nie czystà walut, ale jej si nabywczà nie sà ju tak ró owe, co wià e si z ró nicà dochodów w naszym kraju i w rozwini tych paƒstwach UE. W porównaniu z sàsiadami rzeczywiêcie p acimy mniej, co wynika ze sposobu wytwarzania energii elektrycznej opartym na w glu (nale àcym do tanich, choç niekorzystnych dla Êrodowiska rozwiàzaƒ) oraz z politykà Urz du Regulacji Energetyki. Mo na jednak przypuszczaç, e w miar dalszego rozwoju ekonomicznego ceny b dà ros y. 4 11

12 Rozwiàzania informatyczne równie niezb dne dla Zak adu Energetycznego jak i jego Klientów Toruƒ zintegrowany Wojciech Kwinta Trudno znaleêç bran intensywniej korzystajàcà z rozwiàzaƒ informatycznych ni energetyka. IT tworzy z energetykà rodzaj symbiozy sprzyjajàcej nie tylko obu dziedzinom, ale tak e dajàcej korzyêci nabywcom energii elektrycznej. Stwierdzenie, e informatyzacja jest w energetyce potrzebna to truizm, taki sam jak fakt, e jest ona potrzebna w ca ej gospodarce. Jednak specyfika bran y odró nia jà od wielu innych dziedzin przemys u, tak jak malarstwo impresjonistów ró ni si od kolorowej fotki z pikniku. Niby te obrazek, ale... Systemy IT odgrywajà w energetyce istotnà rol w szerokim zakresie i s u à na wielu polach dzia ania. Szczególnie jaskrawym przypadkiem dziedziny gospodarki, gdzie sprawny system IT jest systemem nerwowym, bez którego trudno wyobraziç sobie sprawne funkcjonowanie organizmu, jest energetyka. Charakter tej sfery dzia alnoêci wymusza koniecznoêç zarzàdzania aƒcuchami informacji masowych, dotyczàcych infrastruktury majàtkowej, finansów czy obs ugi Klientów stwierdza Tomasz Wójcik, dyrektor ds. sprzeda y KE ENERGA SA Oddzia Zak ad Energetyczny Toruƒ w Toruniu. Narz dzia informatyczne prowadzà te do u atwienia ycia nabywcom i wraz z uwalnianiem rynku b dà odgrywaç coraz wi kszà rol. Choç oczywiêcie teraz Êwiat jest bardziej skomplikowany: w epoce przedinformatycznej (jakiê czas po wygini ciu mamutów) sprawa by a prosta firmy energetyczne mia y dostarczaç energi elektrycznà. I dostarcza y, co prawda ze skutkiem ró nym, jak z pewnoêcià pami tajà starsi Czytelnicy. Póêniej zmieni y si czasy i z dostawami nie by o problemów, wcià jednak obs uga klientów sprowadza a si do wystawiania faktur i reakcji na reklamacje. àcznikiem zapewniajàcym komunikacj na linii klient-zak ad by inkasent pojawiajàcy si cz Êciej ni ksiàdz po kol dzie. W tych czasach Klienta nazywaliêmy odbiorcà. To bardzo znamienne komentuje Tomasz Wójcik. Informatyzacja dla nabywcy Teraz jest inaczej, bo zmieni y si warunki, wymagania i cele. Nowoczesne przedsi biorstwa planujàc strategi przyjmujà punkt widzenia konsumentów. Dlatego w Toruniu stawia si na poznawanie i zaspokajanie potrzeb Klientów, zarówno zwiàzanych z us ugami oko oenergetycznymi, jak i nie majàcych nic wspólnego z dostawà energii elektrycznej. Pojawiajà si nowe us ugi i nowe kana y komunikacji. Ta aktywnoêç ÊciÊle wià e si z uwalnianiem rynku energii i stopniowà likwidacjà przypisania nabywcy do jednego dostawcy energii elektrycznej. Niebawem zacznie si walka o rynek i do tego zarówno pod wzgl dem informatycznym, jak i organizacyjnym Zak ad Energetyczny Toruƒ jest ju przygotowany. Zresztà ca y przebieg informatyzacji wià e si w znacznej mierze z zaspokajaniem potrzeb Klienta. Systemy wspomagajàce zarzàdzanie pozwalajà si skupiç na potrzebach nabywców. Inwentaryzacja sieci usprawnia przy àczanie Klientów, modu y zarzàdzania remontami u atwiajà szybkà reakcj na zg oszenia o awariach, portal internetowy u atwia przekazywanie informacji i porzàdkuje dane niezb dne konsumentom, centra telefoniczne i inne kana y komunikacji rozszerzajà mo liwoêci utrzymania kontaktu i majà za zadanie zapewniç nabywcom komfort. Elektroniczna ksi gowoêç i system masowych wydruków wprowadzajà w relacje z klientami nowà jakoêç, zapewniajàc sprawne przekazywanie informacji finansowych. Informatyzacja pozwala w Toruniu na indywidualne zaspokajanie potrzeb i inicjuje efekt synergii w relacjach dostawca nabywca. W ten sposób, krok po kroku, buduje si z o ony organizm przynoszàcy obopólnà satysfakcj. Z o ony proces informatyzacji ZE Toruƒ uwa a si za jedno z najlepiej zinformatyzowanych przedsi biorstw. Owocujà wieloletnie doêwiadczenia: w Toruniu informatyka pojawi a si wraz z pierwszymi komputerami. Firmy, takie jak nasza, muszà zarzàdzaç informacjà masowà, a wi c potrzeba zinformatyzowania pewnych procesów pojawia si tu najsilniej i staje niezb dna, gdy tylko zaoferuje je technologia. Od pierwszych Centrów Obliczeniowych, gdzie noênikiem by a karta perforowana, po dzisiejsze nowoczesne systemy, informatyka jest motorem nap dowym informuje dyrektor Wójcik. 12

13 Powa na informatyzacja to przedsi wzi cie obliczone na lata. To operacja o stopniu skomplikowania znacznie wy szym ni zawi oêci przepowiedni Nostradamusa, ale w przeciwieƒstwie do wró b oparta na logice i majàca sens praktyczny. ZE Toruƒ poszukiwa dojrza ego i sprawdzonego systemu zintegrowanego i wybra rozwiàzanie firmy SAP o ogromnych mo liwoêciach, jednak stanowiàce du e wyzwanie dla wdra ajàcego je przedsi biorstwa. Decyzja o wdro eniu systemu R/3, a póêniej zintegrowanego z nim systemu billingowego postawi a toruƒskà firm w rz dzie pionierów nowoczesnej informatyzacji. Przebieg tej operacji przypomina historie przedstawiane w Sensacjach XX wieku : Toruƒ Rozpoczyna si stawianie fundamentów, czyli wdro enie pierwszych modu ów systemu ERP (wspomagajàcego zarzàdzanie). Na pierwszy ogieƒ idà finanse i controlling. Potem przyjdzie kolej na nast pne modu y, wczeêniej trzeba zapewniç przedsi biorstwu wsparcie dla dzia aƒ podstawowych. Rok Uruchomienie modu ów gospodarki magazynowej, remontowej oraz zarzàdzania projektami i inwestycjami. Rok Koniec kolejnego etapu: wdro one kadry i p ace oraz system informowania kierownictwa. System R/3 dzia a ju na szerokà skal, ale to jeszcze nie koniec. Rozpoczynajà si przygotowania do zmiany systemu billingowego. Filozofia budowania jednego systemu zintegrowanego zobowiàzuje, dlatego ZE Toruƒ podejmuje decyzj o wyborze rozwiàzania przeznaczonego dla sektora u ytecznoêci publicznej IS-U/CCS (Industry Solution Utility/Customer Care and Service). To rozwiàzanie dzia a ju w wielu krajach i obs uguje miliony klientów na liberalnych rynkach energetycznych. Jednak w naszym kraju zostaje wdro one po raz pierwszy. To Êmia a decyzja, wymagajàca uwzgl dnienia polskich realiów organizacyjnych i gospodarczych, ale tak buduje si nowoczesne przedsi biorstwo i rozwija kultur informatycznà. I tak myêli si o przysz oêci rozwiàzanie nie s u y tylko za atwieniu doraênych problemów, ale ma zaspokajaç potrzeby za kilka i kilkanaêcie lat, uprzedzajàc rynkowe wymagania, które dopiero si pojawià. Brodnica, sierpieƒ Koƒczy si pilota owe wdro enie systemu billingowego. Pilota owe, bo tak z o ona operacja musi byç wykonywana w przemyêlanych krokach. Decydujà o tym zawi oêci projektu i wzgl dy bezpieczeƒstwa. Rejon Energetyczny Brodnica staje si poligonem doêwiadczalnym: tu zostajà sprawdzone za o enia projektowe, jakoêç danych po migracji z wczeêniej stosowanych baz oraz poprawnoêç procesów realizowanych w systemie. Koniec testów to jednoczeênie poczàtek nast pnego etapu: przeniesienia rozwiàzania na kolejne rejony energetyczne. Marzec Koniec przenosin: teraz nowym systemem billingowym sà obj ci wszyscy Klienci detaliczni Zak adu. Grudzieƒ System IS-U zostaje wzbogacony. Do obs ugiwanych Klientów do àczajà posiadacze liczników przedp atowych. Rok Pod koniec tego roku zakoƒczà si wdro enia dotyczàce rozliczania klientów kluczowych, w szczególnoêci grup taryfowych A i B. Równolegle trwajà wdro enia modu ów analitycznych i planistycznych, jak Hurtownia Danych (BW) oraz Planowanie Strategiczne (SEM). Lokalny kosmos energetyczny ewoluuje, obejmujàc coraz szersze rzesze klientów w àczonych w sieç elektroenergetycznà. By zarzàdzaç ruchem w sieci wykorzystuje si, ju poza systemem SAP, system SYNDIS poznaƒskiej firmy Mikronika. Przez trudy do gwiazd Informatyzacja to nie tylko zmagania z czasem, zaawansowanym technologicznie sprz tem i skomplikowanym oprogramowaniem. To tak e trudna kwestia przekonania pracowników do ca kowicie nowego rozwiàzania. Dla osób pracujàcych wczeêniej na prostym oprogramowaniu wdro enie takiego systemu, jak SAP R/3, to rewolucja i ca kowite novum. A nowoêci i rewolucji ludzie zwykle si obawiajà. To zrozumia e, szczególnie w tym konkretnym rozwiàzaniu: SAP to skok w porównaniu z wczeêniejszymi systemami. Jest nie tylko trudny do wdro enia, ale tak e wymagajàcy w trakcie eksploatacji. Jednak jego elastycznoêç i niezwyk e mo liwoêci powodujà, e prze amanie oporów ludzkich jest op acalne, nawet jeêli wymaga ogromnego wysi ku. Dodatkowà nagrodà sà unikatowe doêwiadczenia u atwiajàce wprowadzanie technologii IT w przysz oêci. Przyk adem zmagaƒ z materià nieo ywionà jest przeniesienie danych z wykorzystywanych wczeêniej baz do jednego zintegrowanego systemu. Zanim w Toruniu wdro ono SAP, w Rejonach Energetycznych funkcjonowa o 14 niezale nych baz danych w 4 systemach: osobno dla konsumentów detalicznych, dla Klientów kluczowych, dla posiadaczy liczników przedp atowych oraz dla kontrahentów zwiàzanych z us ugami i dostawami innymi ni dostawy energii elektrycznej. Dane, nie doêç e rozproszone, bywa y co najmniej zdublowane, a ich jakoêç pozostawia a wiele do yczenia. Uporanie si z tym problemem i stworzenie jednej bazy danych to spore osiàgni cie. Innym przyk adem zdobywania doêwiadczeƒ jest system CRM (Customer Relationship Management) wspomagajàcy obs ug Klientów. Informatyka w tym przypadku jest tylko narz dziem, a sukces wdro enia zapewnia przemyêlana strategia dzia ania (spory odsetek kosztoch onnych wdro eƒ koƒczy si niepowodzeniem). W ZE Toruƒ dzia a na razie prosty system Leonardo stosowany do obs ugi kluczowych Klientów. Pozwala gromadziç wiedz o dzia aniu CRM, która u atwi przejêcie na zaawansowane rozwiàzanie firmy SAP (b dzie to nast pny etap po wdro eniu systemu billingowego). CRM mo e okazaç si niezb dny w warunkach naprawd zliberalizowanego rynku. Kiedy cz owiek zajmuje si swojà dzia- alnoêcià, woli poêwi caç jej wi kszoêç czasu pozostawiajàc prace potrzebne, ale niezwiàzane z g ównym polem akty- 13

14 wnoêci, innym specjalistom. Na tym w uproszczeniu polega outsourcing, stosowany przy przedsi wzi ciach du ej skali. Pozostawienie wi kszoêci us ug informatycznych wyspecjalizowanej firmie odcià a przedsi biorstwo i pozwala si skupiç na podstawowej dzia alnoêci. To rozwiàzanie przyj te w nowoczesnej gospodarce zastosowano tak e w ZE Toruƒ. Obs ugà informatycznà, dostarczaniem mocy obliczeniowej, eksploatacjà i rozwojem systemów informatycznych oraz prowadzeniem us ug help desk dla u ytkowników koƒcowych zajmuje si spó ka SIDEn. Powsta a ona na bazie pracowników Wydzia u Informatyki i Zespo u Wdro- eniowego R/3, co sprzyja wspó pracy, choçby z tego wzgl du, e pracownicy dobrze rozumiejà potrzeby Zak adu Energetycznego. Natomiast w ramach struktury Oddzia u ZE Toruƒ dzia a zespó informatyczny zajmujàcy si m.in. opracowywaniem i realizacjà koncepcji informatycznej, nadzorem nad wyborem, zakupami, wdro eniami i eksploatacjà systemów IT. KorzyÊci, czyli s odki owoc Informatyzacja to, w popularnym uj ciu, materia na ciekawà audycj telewizyjnà, jednak w praktyce musi przynosiç korzyêci i firmie, i jej Klientom. KorzyÊci jakie przynosi informatyka mo emy podzieliç na finansowe i funkcjonalne. Do pierwszej grupy nale y zwi kszenie przychodów, a w aêciwie rentownoêci osiàganej na poziomie pojedynczego Klienta. Dzieje si tak dzi ki mo liwoêci oferowania nowych us ug, zmniejszenia jednostkowych kosztów obs ugi, poprawy efektywnoêci pracy czy pe nej kontroli nad wydatkowanymi Êrodkami finansowymi. Druga grupa korzyêci dotyczy zwi kszenia potencja u operacyjnego firmy. To szybszy i pe niejszy przep yw informacji, pe niejszy zakres danych zwiàzanych z pojedynczà transakcjà, racjonalizacja wykorzystania zasobów ludzkich, jak i Êrodków technicznych, wprowadzenie nowoczesnych metod zarzàdzania i planowania. Mo emy te mówiç o efektach od o onych w czasie. Firma gotowa na wyzwania, które za chwil postawi rynek, mo e skorzystaç ze wzrostu i potencja u tego rynku. Mo e staç si liderem dyktujàcym kierunki jego rozwoju i zebraç Êmietank w czasie, gdy wysi ek konkurencji b dzie skierowany na dostosowywanie technologii i organizacji stwierdza Tomasz Wójcik. Przede wszystkim Klient Dobry system musi zaspokoiç oczekiwania Klienta. Toruƒskie rozwiàzanie spe nia wszelkie wymagania zwiàzane z tworzeniem rynku energii elektrycznej: dywersyfikacj op at za energi elektrycznà i budow strategii taryfowych, monitorowanie standardów jakoêciowych dostarczanej energii i obs ugi Klienta, prognozowanie obcià eƒ oraz zu ycia, budowanie portfela zakupów. Nowoczesny system umo liwia tak e rozpoznawanie pojawiajàcych si nowych potrzeb Klientów (produktów, us ug czy sposobów dzia ania) i pozwala na stworzenie nowych kana ów komunikacji, których od czasów rozpowszechnienia Internetu pojawia si coraz wi cej. Do najwa niejszych nale à rozwiàzania call-center i internetowe Biura Obs ugi Klienta. Widoczne go ym okiem korzyêci to choçby nowy proces fakturowania, powodujàcy e faktury sà teraz bardziej przejrzyste, czytelniejsze i zawierajà ju wype nione blankiety wp at. Tworzenie takich faktur jest mo liwe dzi ki zbudowaniu w Rejonie Brodnica Centrum Wydruków Masowych (wystarcza ono do obs ugi Klientów i mo e Êwiadczyç us ugi na zewnàtrz). OczywiÊcie poza ju istniejàcymi korzyêciami wynikajàcymi z informatyzacji, b dà pojawiaç si nowe. W starym systemie Klient widziany i obs ugiwany by z punktu widzenia uk adu pomiarowego. Czyli: jeden licznik, jedna umowa, jeden Klient. KtoÊ posiadajàcy kilka uk adów pomiarowych rozrzuconych po terenie ca ej firmy traktowany by rozdzielnie, jak kilka osobnych podmiotów. Powodowa o to wiele utrudnieƒ w komunikacji, obs udze Klienta, koordynacji dzia aƒ wynikajàcych z tego technologicznego ograniczenia informuje dyr. Wójcik. W systemie IS-U/CCS filozofia ta zosta a odwrócona i postawiona z powrotem na nogach. Klient jest tutaj partnerem handlowym, z którym firma mo e mieç relacje we wszystkich aspektach wzajemnych powiàzaƒ. Przysz oêç rozwiàzaƒ informatycznych w ZE Toruƒ jest zwiàzana z decyzjami podejmowanymi na szczeblu koncernu. Strategia dzia ania odpowiada na wyzwania powstajàce w miar rozwoju rynku konkurencyjnego i musi zapewniç przygotowanie do operowania w warunkach rzeczywistej liberalizacji. Wed ug Tomasza Wójcika, z o onoêç transakcji wyraênie b dzie ros a wraz z deregulacjà rynku energii elektrycznej: Oprogramowanie SAP pomaga nam zwi kszyç efektywnoêç i kompleksowoêç obs ugi Klientów. Osiàgn liêmy wy szy poziom zadowolenia Klientów i wydajnoêci procedur operacyjnych. G ównym celem strategicznym jest zwi kszenie udzia u w rynku oraz optymalizacja struktury organizacyjnej, umo liwiajàca oferowanie atrakcyjnych us ug po konkurencyjnych cenach. 4 14

15 Polska energetyka w UE: Oprócz zagro eƒ równie korzyêci... Wojciech Olejnik WejÊcie naszego kraju do struktur Unii Europejskiej wià e si z wieloma udogodnieniami. Otwarcie na Êwiat stwarza mo liwoêç szerszej ni dotàd wymiany gospodarczej i technologicznej. Z drugiej strony procesom integracyjnym towarzyszà wielorakie negatywne aspekty zwiàzane z cywilizacyjnym zapóênieniem Polski czy spo ecznymi kosztami reform. Problem ten dotyczy wszystkich ga zi krajowej gospodarki, w tym równie energetyki. Istniejàce od lat ró nice pomi dzy polskim sektorem produkcji energii, a krajami rozwini tymi nabra y znaczenia wraz z przystàpieniem naszego kraju do UE. Podstawowym czynnikiem wyró niajàcym rodzimà energetyk jest struktura paliw. W Unii Europejskiej a 15% energii produkuje si w elektrowniach jàdrowych. Udzia w gla wynosi 16%, a êróde odnawialnych 6%. Polski sektor elektroenergetyczny oparty jest a w 97% na monokulturze w glowej. Zaletà tego systemu jest samowystarczalnoêç energetyczna. Wadà przy braku norm emisyjnych i odpowiednich instalacji wysokie koszta ekologiczne. Ochrona Êrodowiska W Polsce monokultura w glowa by a znacznym êród em ska enia Êrodowiska. Jednak w latach dziewi çdziesiàtych nastàpi a poprawa wskaêników emisji. Ska enie SO x spad o z poziomu 4 mln ton rocznie (1980 rok) do 720 tysi cy w 2002 roku. Radykalnie zmala a emisja CO x z 478 mln ton (1988 rok) do 319 mln w 1999 roku. Modernizacja ta zosta a dokonana kosztem wielomiliardowych nak adów. Koszt remontów i inwestycji w polskich elektrowniach jedynie na przestrzeni lat wyniós 5 miliardów euro. UnowoczeÊnienie sektora skupia o si na kilku podstawowych tendencjach: budowie instalacji odsiarczania spalin zmianach w strukturze wykorzystania paliw polegajàca na si gni ciu do w gli o ni szej zawartoêci siarki. preferowaniu technologii spalania fluidalnego. wprowadzaniu technologii polegajàcych na wspó spalaniu w gla z biomasà Podstawà do modernizacji by y podpisane przez Polsk mi dzynarodowe zobowiàzania, jak Konwencja w sprawie transgranicznego zanieczyszczania powietrza na dalekie odleg oêci, Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu czy Protokó z Kioto. Wraz z wejêciem RP w struktury UE nasz kraj przyjà nowe zobowiàzania emisyjne. Dyrektywa UE 2001/80/WE nakazuje dalszà znacznà redukcj ska- enia SO x i NO x przez elektrownie zasilane w glem. Do stycznia 2008 wielkoêç ich emisji musi spe niaç norm : SO x 400 mg na metr szeêc., NO x 500 mg na metr szeêc., py ów 50 mg na metr szeêc. WysokoÊç kosztów dostosowania szacuje si na 35 mld z otych. Jednym z mo liwych sposobów osiàgni cia redukcji, przy zachowaniu i modernizacji krajowych zasobów wytwórczych, jest szersze zastosowanie technologii czystego spalania w gla. Obejmujà one ca y szereg procesów produkcyjnych polegajàcych na: poprawie jakoêci paliwa energetycznego (oczyszczanie i wzbogacanie w gla), podwy szeniu sprawnoêci procesów spalania oraz instalowa- 15

16 niu aparatury ograniczajàcej emisj trujàcych zanieczyszczeƒ. Czynnikiem sprzyjajàcym restauracji w glowej energetyki w Polsce jest obecnoêç bogatych z ó. Barierà sà jednak wysokie koszta kapita owe, trudne do udêwigni cia przez kraj o niskich dochodach. To w aênie przeszkody natury ekonomicznej le à u podstaw niezbyt optymistycznych prognoz. Przewidujà one, e pomimo okresów przejêciowych (lata ), mogà wystàpiç znaczne trudnoêci realizacyjne Dyrektywy UE 2001/80/WE. Waga problemu jest istotna, albowiem a 92% mocy zainstalowanej w Polsce przypada na elektrownie w glowe, których bezpoêrednio dotyczà zapisy dyrektywy. Brak wykonania inwestycji oznaczaç b dzie zamkni cie elektrowni, niedobór energii, a co za tym idzie koniecznoêç importu. Stan mocy wytwórczych Poza ekologià, istotnym problemem technicznym polskiej energetyki jest stan zu ycia zak adów wytwórczych. Zaawansowana wiekowo baza produkcyjna stanowi potencjalne zagro enie dla samowystarczalnoêci. A 70% mocy zainstalowanej osiàgn o wiek ponad 30 lat. Jednostki tego typu b dà musia y byç wycofywane. Eksploatacja zasobów wytwórczych o sta u poni ej 30 lat przewidziana jest do 2025 roku. Zak ady krajowej energetyki systemowej charakteryzuje ni sza w stosunku do UE sprawnoêç produkcji. Dla elektrowni zachodnioeuropejskich wynosi ona 45% przy sprawnoêci krajowych producentów nie przekraczajàcej 37%. WÊród innych s aboêci polskiego sektora wymieƒmy: nierównomierne rozmieszczenie zak adów produkcyjnych generujàce wzrost kosztów przerosty zatrudnienia brak prze o enia za o eƒ legislacyjnych na praktyk. brak wolnego rynku i system rozliczeƒ oparty na kontraktach d ugoterminowych. Zarysowane czynniki sprawiajà, e polska energetyka nie jest odpowiednio przygotowana do skutecznego konkurowania z sektorem unijnym. Dla pomyêlnego funkcjonowania na rynku europejskim konieczne sà nowe inwestycje oraz wykszta cenie mechanizmów sprzyjajàcych inwestowaniu. Nie bez znaczenia b dzie kwestia redukcji kosztów funkcjonowania przedsi biorstw. Nadzieje na pomyêlny rozwój sektora przynios o przyj cie przez rad Ministrów dokumentu Polityka Energetyczna Paƒstwa do 2025 roku. W dokumencie znalaz y si przejrzyste zapisy na temat konsolidacji firm energetycznych w celu dostosowania ich do modelu organizacyjnego, jaki posiada europejska konkurencja oraz dotyczàce paliw, które b dà u ywane przez nasz sektor. Istotne jest potwierdzenie wa nej roli w gla obecnie jedynego pierwotnego êród a energii, które zapewnia Polsce stabilne i odporne na sytuacj geopolitycznà funkcjonowanie energetyki. Posiadane przez nasz kraj zasoby w gla kamiennego i brunatnego oraz koszt pozyskania z nich energii elektrycznej i cieplnej wskazujà, e do 2025 r. paliwa te b dà dominowaç przy wytwarzaniu energii. Wzrost popytu na pràd i ciep o zostanie zaê pokryty przez wytwórców wykorzystujàcych inne noêniki energii, co oznacza wi kszà dywersyfikacj paliw. Uwa am, e w przysz oêci wszystkie opcje energetyczne powinny byç otwarte, by móg zostaç zbudowany zbilansowany portfel energii ze êróde odnawialnych, gazu, w gla, energetyki wodnej i jàdrowej tak podsumowa ten dokument Jan Kurp, prezes PKE SA. Natomiast polski w giel powinien tak e staç si wa nym elementem bezpieczeƒstwa energetycznego Europy, choç pewnym zagro eniem dla naszego paliwa mogà byç próby dalszego zaostrzania obowiàzujàcych obecnie przepisów, bàdê te wprowadzanie nowych regulacji. Po powa nych awariach energetycznych w wielu krajach UE najwa niejszym zagadnieniem na kontynencie jest zapewnienie szeroko poj tego bezpieczeƒstwa energetycznego. Problem ten dotyczy równie naszego kraju. Polska energetyka stoi przed trudnymi wyzwaniami: zmianami w asnoêciowymi, liberalizacjà rynku i powa nymi inwestycjami. Aby im sprostaç, potrzebna jest przejrzysta polityka energetyczna paƒstwa, a tak e korekta polityki w aêcicielskiej wobec firm sektora. Przysz oêç polskiej energetyki w zjednoczonej Europie jest niepewna. W aspekcie pozytywnym integracja stwarza mo liwoêç podniesienia poziomu technologii produkcji, szerszego wykorzystania OZE i dalszego obni enia emisji zanieczyszczeƒ. Koszty takich przedsi wzi ç sà jednak bardzo wysokie, a pozycja europejskiej konkurencji, z którà ju nied ugo polskim podmiotom przyjdzie walczyç mo e nawet o przetrwanie (?) mocno ugruntowana. 4 16

17 Hydroelektrownie w Polsce Pot ga wody Wojciech Olejnik Woda nale y do najwi kszych bogactw natury. Zarówno jej nadmiar, jak i brak prowadzi do fatalnych skutków w krajowej czy mi dzynarodowej gospodarce. Cz owiek od wieków próbuje racjonalnie wykorzystywaç zasoby wodne ziemi. W suchym klimacie buduje systemy nawadniajàce, a na terenach wodonoênych wznosi tamy i hydroelektrownie. Wodne urzàdzenia energetyczne znane sà od wielu dziesiàtek lat. Wzorce dla energetyki wodnej wypracowane zosta y w odleg ym Êredniowieczu. Ju wtedy wznoszono budowle przypominajàce nieco dzisiejsze ma e elektrownie wodne. Mowa tu o m ynach zbo owych. Obiekty te funkcjonowa y dzi ki energii spadku wód. Odpowiednio spi trzone strumienie cieku wodnego nap dza y opatki ko a m yƒskiego, które z kolei po àczone by o z ca ym systemem urzàdzeƒ wewnàtrz m yna. Pierwszy pokaz hydroenergetyczny mia miejsce na wystawie w Monachium w roku Jednak dopiero wiek XX, a szczególnie jego szósta i siódma dekada przynios y dynamiczny rozwój energetyki wodnej. W obiektach hydroenergetycznych dochodzi do przetwarzania energii kinetycznej spadku wody na energi elektrycznà. Podstawowym urzàdzeniem produkcyjnym jest turbina wodna. Od lat w energetyce wodnej stosuje si trzy g ówne rodzaje turbin: Peltona zbli one kszta tem do ko a m yƒskiego, wykorzystywane w du ych spadach; Francisa u ytkowane w spadach powy ej 5 m (mogà równie pompowaç wod ); Kaplana znajdujà zastosowanie w spadach ma ych (1,6 m). Do nap du turbiny potrzebny jest odpowiedni przep yw wody. Dla jego zwi kszenia spi trza si rzeki za pomocà zapór i jazów. Ciekawym sposobem dzia ania charakteryzujà si elektrownie wodne szczytowo-pompowe. Obieg wody tworzà dwa zbiorniki: górny (ca kowicie sztuczny) i dolny. W okresie zmniejszonego zapotrzebowania na energi woda ze zbiornika dolnego pompowana jest do zbiornika górnego. Podczas wysokiego zapotrzebowania nast puje jej spuszczenie. Sp ywajàca woda nap dza turbiny elektrowni po o onej pomi dzy zbiornikami. Innym rodzajem urzàdzeƒ hydroelektrycznych sà elektrownie przep ywowe. Wyró nia je brak sztucznego zbiornika gromadzàcego wod. Elektrownie przep ywowe lokowane sà bezpoêrednio w obr bie koryta rzeki. Rzadziej buduje si hydroelektrownie derywacyjne. Zaopatrzenie w wod odbywa si tu za poêrednictwem kana u i rurociàgów turbinowych. Znajdujà one zastosowanie na terenach górskich, gdzie rzeki charakteryzujà si bystrym nurtem przy niewielkim przep ywie. Do zalet elektrowni wodnych nale à: niskie koszty eksploatacji, d ugi okres u ytkowania, pe na automatyzacja produkcji, minimalne straty przesy u, pozytywny wp yw na bezpieczeƒstwo energetyczne paƒstwa (awaryjne êród o energii), rozwój turystyki i rekreacji, regulacja rzek i zabezpieczenie przed negatywnymi skutkami powodzi, rozwój transportu wodnego, budowa nowych przejêç mostowych. Wa nym walorem pozyskiwania energii spadku wody jest jej odnawialnoêç i brak emisji dwutlenku siarki czy dwutlenku w gla. Wad stanowià wysokie koszty inwestycyjne oraz mo liwy niekorzystny wp yw na Êrodowisko wodne (osadzanie zanieczyszczeƒ, nasilenie procesów fermentacji, zmiany w charakterze fauny polegajàce na zaniku w - 17

18 drownych gatunków ryb rzecznych, ryzyko awaryjnych wycieków oleju u ywanego w turbinach). Zasoby i mo liwoêci Zasoby teoretyczne energii spadku wody ocenianie sà w wymiarze Êwiatowym na TWh/r. Te zaê, które mogà byç eksploatowane, szacuje si na ok TWh/r. W 2000 r. wykorzystywane by o 35% potencja u energetycznego wód. Na rynku Êwiatowym energetyka wodna pokrywa 15% zapotrzebowania na energi. Najwi kszy udzia w produkcji ma Afryka (22%), najni szy Australia (2,1%). Wk ad Europy wynosi 12%. Teoretyczne zasoby hydroenergetyczne naszego kraju (dotyczy rzek o znaczàcym przep ywie) wynoszà 23 tys. GWh, a techniczne 13,7 GWh (10% energii elektrycznej produkowanej w Polsce). Moc zainstalowana polskich elektrowni wodnych w 2003 r. wynosi a 2146 MW. Najwi kszy potencja hydroenergetyczny wyst puje w dorzeczu Wis y (68% potencja u ogólnego rzek polskich). Tam te usytuowana jest zapora i elektrownia we W oc awku. Znacznie mniejszy udzia ma Odra z dop ywami (17,6%), jak równie rzeki Warmii i Przymorza (2,1%). Reszta (12,5%) przypada na ma à energetyk. W 2003 r. wykorzystywaliêmy zaledwie 11% mo liwoêci hydroenergetycznego potencja u, co da o 2,2% udzia u w ogólnonarodowej produkcji energii. To stosunkowo nik y procent w porównaniu z Francjà czy Szwajcarià, gdzie zasoby hydroenergetyczne zu ywane sà w ponad 80%. Równie pod wzgl dem wielkoêci produkcji pozostajemy daleko, zajmujàc ostatnià pozycj na europejskiej liêcie. Produkcja hydroenergetyczna wybranych krajów w Europie Kraj Produkcja w GWh/a Udzia w produkcji Europy w % Norwegia ,6 Francja ,4 Szwecja ,1 W ochy ,2 Hiszpania ,9 Austria ,7 Szwajcaria ,1 Rumunia ,3 Niemcy ,1 Ukraina ,8 Finlandia ,6 Jugos awia ,4 Portugalia ,1 Polska ,4 èród o: Elektroenergetyka 2005 nr 1 Podstawowà przeszkodà dla rozwoju du ej hydroenergetyki w Polsce sà: niesprzyjajàce warunki terenowe (wi kszoêç kraju ma ukszta towanie nizinne), uniemo liwiajàce tworzenie wysokich spi trzeƒ wody, ma e i nierównomierne przep ywy rzeczne, niewielka iloêç opadów, wysoka przepuszczalnoêç gruntów. Du y problem stanowi opór organizacji ekologicznych oraz ba agan prawny. Nie bez znaczenia jest równie wysoki koszt utrzymania urzàdzeƒ pi trzàcych. W Polsce dzia a ponad 516 ma ych elektrowni wodnych. Zaledwie kilkanaêcie obiektów krajowej hydroenergetyki to jednostki tzw. du ej energetyki wodnej. Ogólna liczba wszystkich elektrowni wodnych jest znacznie mniejsza ni jeszcze kilkadziesiàt lat temu (w 1954 r. ponad 6000). Do tak radykalnego uszczuplenia istniejàcego potencja u wytwórczego przyczyni y si zaniedbania okresu komunistycznego. Jednak po 1989 r. hydroenergetyka zacz a od ywaç. Do 2002 r. powsta y 54 nowe ma e elektrownie wodne. Polscy producenci prognozy na przysz oêç Najwi ksze zag szczenie obiektów hydroenergetycznych przypada na po- udniowà i zachodnià cz Êç kraju. Do rzek o wysokich mo liwoêciach produkcji energii zaliczyç mo na Wis, San, Bug, Dunajec, Odr, Bóbr czy Wart. Jednà z najbardziej liczàcych si polskich hydroelektrowni (pomijajàc wspomnianà wczeêniej elektrowni we W oc awku) jest otwarta 22 lata temu szczytowo-pompowa elektrownia wodna w arnowcu. Obiekt ten sk ada si z dwóch zbiorników. Zbiornik dolny jest 18

19 naturalny (stanowi go Jezioro arnowieckie). Zbiornik górny to twór sztuczny o pojemnoêci ponad 13 mln m szeêc. wody. Jej iloêç jest w stanie zasilaç system energetyczny pràdem o mocy 716 MW przez pi ç godzin. Elektrownia posiada cztery nap dzajàce hydrogenerator turbiny Francisa (o Êrednicy wirników 6 m ka da). Obydwa zbiorniki po àczone sà systemem rurociàgów derywacyjnych. Du ym zak adem hydroenergetycznym jest szczytowo-pompowa elektrownia wodna Poràbka- ar. Moc zak adu wynosi 500 MW. Zbiornikiem dolnym jest jezioro zaporowe w Mi dzybrodziu. Górny zbiornik usytuowany jest na szczycie góry ar. WielkoÊç spadu wynosi 432 m. Elektrownia wyposa ona jest w cztery hydrozespo y Francisa. Plany rozwojowe du ej energetyki wodnej dotyczà tzw. Kaskady Wodnej w obr bie Dolnej Wis y. Obejmowaç ona b dzie siedem nowych stopni wodnych budowanych na terenach: Wyszogrodu, P ocka, Ciechocinka, Solca Kujawskiego, Che mna, Opalenia i Tczewa. Uruchomienie wszystkich tych zak adów mog oby przynieêç dodatkowà moc w wysokoêci 1180 MW (roczna produkcja 3507 GWh) i wzrost udzia u energetyki wodnej w ogólnokrajowej strukturze wytwarzania do ok. 4% (prognozy na 2010 r.). Z tak rozleg ego projektu w najbli szym czasie przewidywana jest jedynie budowa stopnia w Nieszawie (Ciechocinek) o mocy ok. 90 MW i prognozowanej rocznej produkcji 400 GWh. Planuje si równie budow elektrowni wodnej w Malczycach na Odrze (moc ok. 10 MW, produkcja energii 50 GWh). Procentowe rozmieszczenie zasobów wodno-energetycznych w Polsce Nazwa rzeki Topografia naszego kraju pozwala szczególnie na budow obiektów malej energetyki wodnej (do 5 MW). Elektrownie tego typu dzieli si na trzy podgrupy: mikroelektrownie (do 300 kw) sà obiektami pod àczanymi do sieci niskiego napi cia, jest ich w Polsce najwi cej bo a 470; minielektrownie ( kw) pod àcza si do sieci Êredniego napi cia. w Polsce jest ich 60; ma e elektrownie ( kw) charakteryzujà si wy szym poziomem technicznym i ni szymi w stosunku do mikroelektrowni kosztami eksploatacji, liczba ich si ga 50. Podstawowym walorem tego rodzaju obiektów jest, w porównaniu z du à energetykà wodnà, brak koniecznoêci przesiedleƒ ca ych osad ludzkich. W ten sposób zachowana zostaje tkanka kulturowa i historyczna istniejàcych miejscowoêci. % zasobów krajowych Wis a 45,2 Dunajec 6,0 San 5,2 Pilica 1,2 Bug 2,3 Narew 1,3 Pozosta e rzeki dorzecza Wis y 6,7 Dorzecze Wis y 69,7 Odra 9,3 Nysa K odzka 1,0 Bóbr 2,3 Warta 2,6 Pozosta e rzeki dorzecza Odry 2,4 Dorzecze Odry 17,6 Rzeki Przymorza 2,0 Ma a energetyka 12,5 Razem 100 èród o: Elektroenergetyka 2005 nr 1 W Êwietle dokumentów rzàdowych przewidywane jest do 2025 r. zwi kszenie mocy zainstalowanej ma ych elektrowni wodnych. Planuje si okreêlenie warunków do lokalizacji i budowy nowych tego rodzaju obiektów, g ównie przy wykorzystaniu istniejàcych ju spi trzeƒ. Istnieje mo liwoêç zbudowania 1000 nowych ma ych elektrowni wodnych. Ka dy taki obiekt przyczyni si do znacznego zmniejszenia iloêci emitowanych rocznie trujàcych substancji. Koszt budowy zwraca si w okresie od 8 do 10 lat. W przypadku zaê istniejàcych spi trzeƒ okres ten jest krótszy i trwa szeêç lat. Osobnym kierunkiem jest renowacja, modernizacja i rozbudowa zasobów istniejàcych. Dotyczy ona zarówno du ych obiektów (np. Solina, Ro nów), jak i kilkudziesi ciu elektrowni o mocy do 10 MW eksploatowanych od ponad 80 lat. Jest ona konieczna ze wzgl du na starzenie si urzàdzeƒ i mo liwoêç utraty dotychczasowych mocy. Do 2010 r. udzia energetyki wodnej w strukturze produkcji z odnawialnych êróde ma wynieêç 8% w przypadku du- ych hydroelektrowni i 4% ma ych elektrowni wodnych. To mniej w porównaniu z innymi OZE, szczególnie z biomasà (46%) i wiatrem (29%). Do najwi kszych hydroelektrowni na Êwiecie nale à: Itaipu w Brazylii 12,6 GW, Guri w Wenezueli 10,3 GW, Grand Coulee w Stanach Zjednoczonych 6,7 GW, Krasnojarsk w Rosji 6 GW, La Grande w Kanadzie 5,3 GW, Corpus Posadas 4,7 GW. 4 19

20

USTAWA. z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz ustawy Prawo ochrony Êrodowiska 1)

USTAWA. z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz ustawy Prawo ochrony Êrodowiska 1) 875 USTAWA z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz ustawy Prawo ochrony Êrodowiska 1) Art. 1. W ustawie z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 153,

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

Finansowy Barometr ING

Finansowy Barometr ING Finansowy Barometr ING Międzynarodowe badanie ING na temat postaw i zachowań konsumentów wobec bankowości mobilnej Wybrane wyniki badania przeprowadzonego dla Grupy ING przez IPSOS O badaniu Finansowy

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011

REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 REGULAMIN ZADANIA KONKURENCJI CASE STUDY V OGOLNOPOLSKIEGO KONKURSU BEST EGINEERING COMPETITION 2011 Cel zadania: Zaplanować 20-letni plan rozwoju energetyki elektrycznej w Polsce uwzględniając obecny

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Notatka informacyjna Warszawa 5.10.2015 r. Informacja o rozmiarach i kierunkach czasowej emigracji z Polski w latach 2004 2014 Wprowadzenie Prezentowane dane dotyczą szacunkowej

Bardziej szczegółowo

Wdrożenie systemu Inteligentnego Opomiarowania (AMI) w Energa-Operator. 8 grudnia 2010

Wdrożenie systemu Inteligentnego Opomiarowania (AMI) w Energa-Operator. 8 grudnia 2010 Wdrożenie systemu Inteligentnego Opomiarowania (AMI) w Energa-Operator 8 grudnia 2010 Agenda Cel i zakres wdrożenia Inteligentnego Opomiarowania Status projektu Standaryzacja i interoperacyjność Kluczowe

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW

DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW DZIAŁALNOŚĆ INNOWACYJNA PRZEDSIĘBIORSTW Opole, 29.01.2016 r. Danuta Michoń Opolski Ośrodek Badań Regionalnych Badania z zakresu innowacji ujęte w PBSSP Podstawowe pojęcia Działalność innowacyjna przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których:

II. WNIOSKI I UZASADNIENIA: 1. Proponujemy wprowadzić w Rekomendacji nr 6 także rozwiązania dotyczące sytuacji, w których: Warszawa, dnia 25 stycznia 2013 r. Szanowny Pan Wojciech Kwaśniak Zastępca Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego Pl. Powstańców Warszawy 1 00-950 Warszawa Wasz znak: DRB/DRB_I/078/247/11/12/MM W

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe zasady obliczania wysokości. i pobierania opłat giełdowych. (tekst jednolity)

Szczegółowe zasady obliczania wysokości. i pobierania opłat giełdowych. (tekst jednolity) Załącznik do Uchwały Nr 1226/2015 Zarządu Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie S.A. z dnia 3 grudnia 2015 r. Szczegółowe zasady obliczania wysokości i pobierania opłat giełdowych (tekst jednolity)

Bardziej szczegółowo

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów

Ogólne bezpieczeƒstwo produktów Ogólne bezpieczeƒstwo produktów !?! PRODUKT to rzecz ruchoma: nowa lub u ywana, naprawiana lub regenerowana, przeznaczona do u ytku konsumentów lub co do której istnieje prawdopodobieƒstwo, e mo e byç

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 19 września 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I półroczu 2014 r. 1 W końcu czerwca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ

INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ INSTRUKCJA RUCHU I EKSPLOATACJI SIECI DYSTRYBUCYJNEJ Część ogólna Tekst obowiązujący od dnia:. SPIS TREŚCI I.A. Postanowienia ogólne... 3 I.B. Podstawy prawne opracowania IRiESD... 3 I.C. Zakres przedmiotowy

Bardziej szczegółowo

Kryteria podziału szufladkowanie

Kryteria podziału szufladkowanie Sektor gospodarczy Kryteria podziału szufladkowanie Przeznaczenie Łącza dostępowe Struktura techniczna Rodzaje sygnałów Media transmisyjne Działalność gospodarcza Sektor gospodarczy 2 / 24 Telekomunikacja

Bardziej szczegółowo

àczy nas energia KODEKS DOBRYCH PRAKTYK OPERATORÓW SYSTEMÓW DYSTRYBUCYJNYCH ENERGII ELEKTRYCZNEJ

àczy nas energia KODEKS DOBRYCH PRAKTYK OPERATORÓW SYSTEMÓW DYSTRYBUCYJNYCH ENERGII ELEKTRYCZNEJ àczy nas energia OPERATORÓW SYSTEMÓW DYSTRYBUCYJNYCH ENERGII ELEKTRYCZNEJ Spis treêci Preambu a................................................................................ 3 Kim jest Operator Systemu

Bardziej szczegółowo

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko

Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Finansowanie inwestycji w OZE - PO Infrastruktura i Środowisko Dofinansowanie projektów związanych z inwestycjami w OZE w ramach Polskich Narodowych Strategicznych Ram Odniesienia na lata 2007 2013 moŝe

Bardziej szczegółowo

POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY. Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski

POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY. Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski POLISH INFORMATION AND FOREIGN INVESTMENT AGENCY Wpływ polityki podatkowej na atrakcyjność inwestycyjną Polski Dr Paweł Wojciechowski, Prezes Zarządu PAIiIZ Warszawa, 2 marca 2009 I. Podatki a BIZ II.

Bardziej szczegółowo

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą

Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą Warunki Oferty PrOmOcyjnej usługi z ulgą 1. 1. Opis Oferty 1.1. Oferta Usługi z ulgą (dalej Oferta ), dostępna będzie w okresie od 16.12.2015 r. do odwołania, jednak nie dłużej niż do dnia 31.03.2016 r.

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r.

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw. Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Materiał na konferencję prasową w dniu 28 stycznia 2010 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Przedsiębiorstw w Polsce w 2008 r. Wprowadzenie * Badanie grup przedsiębiorstw prowadzących działalność

Bardziej szczegółowo

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK

Nasz kochany drogi BIK Nasz kochany drogi BIK https://www.obserwatorfinansowy.pl/tematyka/bankowosc/biuro-informacji-kredytowej-bik-koszty-za r Biznes Pulpit Debata Biuro Informacji Kredytowej jest jedyną w swoim rodzaju instytucją na polskim rynku

Bardziej szczegółowo

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020

Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Wsparcie wykorzystania OZE w ramach RPO WL 2014-2020 Zarys finansowania RPO WL 2014-2020 Na realizację Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014-2020 przeznaczono łączną kwotę

Bardziej szczegółowo

Satysfakcja pracowników 2006

Satysfakcja pracowników 2006 Satysfakcja pracowników 2006 Raport z badania ilościowego Listopad 2006r. www.iibr.pl 1 Spis treści Cel i sposób realizacji badania...... 3 Podsumowanie wyników... 4 Wyniki badania... 7 1. Ogólny poziom

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG LP Działanie Poprzednie brzmienie Aktualne brzmienie 1. 1.4-4.1 Projekt obejmuje badania przemysłowe i/lub prace rozwojowe oraz zakłada wdroŝenie

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH

POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH POLITECHNIKA WARSZAWSKA Wydział Chemiczny LABORATORIUM PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH PROJEKTOWANIE PROCESÓW TECHNOLOGICZNYCH Ludwik Synoradzki Jerzy Wisialski EKONOMIKA Zasada opłacalności Na początku każdego

Bardziej szczegółowo

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów

Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT. Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Stan prac w zakresie wdrożenia systemów operacyjnych: NCTS2, AIS/INTRASTAT, AES, AIS/ICS i AIS/IMPORT Departament Ceł, Ministerstwo Finansów Usługa e-tranzyt System NCTS 2 Aktualny stan wdrożenia Ogólnopolskie

Bardziej szczegółowo

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300?

Zadania powtórzeniowe I. Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Zadania powtórzeniowe I Adam Narkiewicz Makroekonomia I Zadanie 1 (5 punktów) Ile wynosi eksport netto w gospodarce, w której oszczędności równają się inwestycjom, a deficyt budżetowy wynosi 300? Przypominamy

Bardziej szczegółowo

Regulamin oferty Taniej z Energą

Regulamin oferty Taniej z Energą Regulamin oferty Taniej z Energą ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Niniejszy Regulamin określa zasady i warunki skorzystania z oferty Taniej z Energą (zwanej dalej Ofertą) dla Odbiorców, którzy w okresie

Bardziej szczegółowo

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego

Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego Formularz konsultacyjny projektu Regionalnego Programu Strategicznego w zakresie rozwoju gospodarczego CZĘŚĆ I - DANE OSOBOWE (*wypełnienie obowiązkowe) imię i nazwisko*: tel. / faks: e-mail*: wyrażam

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do Stanowiska nr 2/2/2016 WRDS w Katowicach z 26.02.2016 r.

Załącznik nr 3 do Stanowiska nr 2/2/2016 WRDS w Katowicach z 26.02.2016 r. Załącznik nr 3 do Stanowiska nr 2/2/2016 WRDS w Katowicach z 26.02.2016 r. w zakresie zmian do procedowanego obecnie projektu Ustawy o efektywności energetycznej 1. Uzasadnienie proponowanych zmian legislacyjnych

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ

ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ NOWA www.nowa-amerika.net AMERIKA ORGANIZACJE POZARZĄDOWE A PROGRAM EUROPEJSKIEJ WSPÓŁPRACY TERYTORIALNEJ STANOWISKO ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POLSKO-NIEMIECKIEGO REGIONU PRZYGRANICZNEGO 1 Przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r.

Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. Jak zostać przedsiębiorcą, czyli własna firma za unijne pieniądze Anna Szymańska Wiceprezes Zarządu DGA S.A. Poznań, 20 kwietnia 2016 r. UWAGA w obecnej perspektywie UE maksymalna kwota dotacji nie przekracza

Bardziej szczegółowo

Zdrowie: wybierasz się na wakacje? Weź swoją europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ)!

Zdrowie: wybierasz się na wakacje? Weź swoją europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ)! MEMO/11/406 Bruksela, dnia 16 czerwca 2011 r. Zdrowie: wybierasz się na wakacje? Weź swoją europejską kartę ubezpieczenia zdrowotnego (EKUZ)! Na wakacjach bądź przygotowany na wszystko! Planujesz podróż

Bardziej szczegółowo

Plan prezentacji. I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW. II. Realizacja celów Emisji. III.Wyniki finansowe. IV. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy

Plan prezentacji. I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW. II. Realizacja celów Emisji. III.Wyniki finansowe. IV. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy Plan prezentacji I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW II. Realizacja celów Emisji III.Wyniki finansowe IV. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy V. Cele długookresowe I. Pierwszy rok RADPOL S.A. na GPW Kurs akcji

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 133 8399 Poz. 1119 i 1120

Dziennik Ustaw Nr 133 8399 Poz. 1119 i 1120 Dziennik Ustaw Nr 133 8399 Poz. 1119 i 1120 7. 1. Podatnicy zamierzajàcy wystawiaç i przesy- aç faktury w formie elektronicznej przed dniem 1 stycznia 2006 r. mogà stosowaç t form wystawiania faktur pod

Bardziej szczegółowo

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1

Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 Warszawa, 26 czerwca 2012 r. Wyniki finansowe funduszy inwestycyjnych i towarzystw funduszy inwestycyjnych w 2011 roku 1 W końcu 2011 r. na polskim rynku finansowym funkcjonowały 484 fundusze inwestycyjne

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 3 czerwca 2003 r. w sprawie sposobu ewidencjonowania napiwków w kasynach gry

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 3 czerwca 2003 r. w sprawie sposobu ewidencjonowania napiwków w kasynach gry Dziennik Ustaw Nr 102 6888 Poz. 949 i 950 949 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW 1) z dnia 3 czerwca 2003 r. w sprawie sposobu ewidencjonowania napiwków w kasynach gry Na podstawie art. 51 pkt 4 ustawy z

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r.

Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej dla budynków komunalnych. Oświetlenie publiczne. Kraków, 27 września 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków oraz postanowienia przekształconej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków Ogólnopolska konferencja Świadectwa charakterystyki energetycznej

Bardziej szczegółowo

Przykładowa analiza zwrotu inwestycji na instalację fotowoltaiczną o łącznej mocy 40kW

Przykładowa analiza zwrotu inwestycji na instalację fotowoltaiczną o łącznej mocy 40kW EKOSERW BIS Sp j Rososzyca ul Koscielna 12 tel/fax: ekoserw@ekoserwcompl wwwekoserwcompl Spis streści: 1 Informacje Wstępne 2 Lokalizacja 3 Symulacja Instalacji 31 Wstęp 32 Instalacja On-Grid po wejściu

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13

OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 Zapytanie ofertowe - Działanie PO IG 8.2 Warszawa, dnia 13.12.2013 r. OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA DO ZAPYTANIA KE1/POIG 8.2/13 ISTOTNE INFORMACJE O PROJEKCIE: Celem projektu "Wdrożenie zintegrowanego systemu

Bardziej szczegółowo

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1.

U S T A W A. z dnia. o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. P r o j e k t z dnia U S T A W A o zmianie ustawy o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół. Art. 1. W ustawie z dnia 18 września 2001 r. o ułatwieniu zatrudnienia absolwentom szkół (Dz.U. Nr 122, poz.

Bardziej szczegółowo

Potencjał wzrostu rynku obligacji w Polsce

Potencjał wzrostu rynku obligacji w Polsce MAJ 213 Islandia Irlandia Holandia Dania Hiszpania Luksemburg Portugalia USA Wielka Brytania Szwecja Francja Belgia Grecja Włochy Szwajcaria Niemcy Norwegia Finlandia Cypr Japonia Republika Czeska Słowenia

Bardziej szczegółowo

Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07

Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07 Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowowytwórczej) 2015-12-17 16:02:07 2 Podatek przemysłowy (lokalny podatek od działalności usługowo-wytwórczej) Podatek przemysłowy (lokalny podatek

Bardziej szczegółowo

Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA

Biznesplan - Projekt Gdyński Kupiec SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA Załącznik nr 5 do regulaminu Biznesplan - Projekt "Gdyński Kupiec" SEKCJA A - DANE WNIOSKODAWCY- ŻYCIORYS ZAWODOWY WNIOSKODAWCY SEKCJA B - OPIS PLANOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA SEKCJA C - PLAN MARKETINGOWY/ANALIZA

Bardziej szczegółowo

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego

Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Ciepło systemowe na rynku energii w przyszłości skutki pakietu energetyczno-klimatycznego Bogusław Regulski Wiceprezes Zarządu IGCP Sosnowiec 17 listopada 2009 Zawartość prezentacji 1. Implikacje pakietowe

Bardziej szczegółowo

Ekonomia rozwoju. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I

Ekonomia rozwoju. dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Ekonomia rozwoju wykład 1 dr Piotr Białowolski Katedra Ekonomii I Plan wykładu Ustalenie celu naszych spotkań w semestrze Ustalenie technikaliów Literatura, zaliczenie Przedstawienie punktu startowego

Bardziej szczegółowo

Wyniki badania PISA 2009

Wyniki badania PISA 2009 Wyniki badania PISA 2009 Matematyka Warszawa, 7 grudnia 2010 r. Badanie OECD PISA 2009 w liczbach Próba 475.460 uczniów z 17.145 szkół z 65 krajów, reprezentująca populację ponad 26 milionów piętnastolatków

Bardziej szczegółowo

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.)

BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) BIZNES PLAN PRZEDSIĘWZIĘCIA (obowiązuje od dnia 28.11.2011 r.) I. INFORMACJE OGÓLNE Pełna nazwa Wnioskodawcy/Imię i nazwisko II. OPIS DZIAŁALNOŚCI I PRZEDSIĘWZIĘCIA 1. KRÓTKI OPIS PROWADZONEJ DZIAŁALNOŚCI

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu

UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA. z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu UCHWAŁA NR X/143/2015 RADY MIEJSKIEJ WAŁBRZYCHA z dnia 27 sierpnia 2015 r. w sprawie utworzenia Zakładu Aktywności Zawodowej Victoria w Wałbrzychu Na podstawie art. 18 ust 2 pkt 9 lit. h ustawy z dnia

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Budowa elektronicznej administracji w ramach POIG Konferencja podsumowuj realizacj projektu pn. E-administracja warunkiem rozwoju Polski. Wzrost konkurencyjno

Bardziej szczegółowo

Podatki bezpośrednie cz. I

Podatki bezpośrednie cz. I ANNA STĘPNIAK jest prawnikiem specjalizującym się w europejskim prawie podatkowym, doktorantką SGH System podatkowy po przystąpieniu do UE. Podatki bezpośrednie cz. I Zharmonizowanie opodatkowania spółek

Bardziej szczegółowo

WZÓR. Nazwisko. Kod pocztowy

WZÓR. Nazwisko. Kod pocztowy WZÓR Nazwa organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych: Adres: WNIOSEK O USTALENIE PRAWA DO ZASIŁKU PIELĘGNACYJNEGO Część I Dane osoby ubiegającej się o ustalenie prawa do

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE FINANSOWE

SPRAWOZDANIE FINANSOWE SPRAWOZDANIE FINANSOWE Za okres: od 01 stycznia 2013r. do 31 grudnia 2013r. Nazwa podmiotu: Stowarzyszenie Przyjaciół Lubomierza Siedziba: 59-623 Lubomierz, Plac Wolności 1 Nazwa i numer w rejestrze: Krajowy

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CBOS SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 128 9496 Poz. 895 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 2 lipca 2007 r.

Dziennik Ustaw Nr 128 9496 Poz. 895 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 2 lipca 2007 r. Dziennik Ustaw Nr 128 9496 Poz. 895 895 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA GOSPODARKI 1) z dnia 2 lipca 2007 r. w sprawie szczegó owych zasad kszta towania i kalkulacji taryf oraz rozliczeƒ w obrocie energià elektrycznà

Bardziej szczegółowo

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power

newss.pl Ultraszybki internet nowej generacji - UPC Fiber Power UPC Polska, lider w zakresie prędkości przesyłu danych i jeden z największych polskich dostawców usług internetowych, wprowadza na rynek ultraszybki internet kablowy najnowszej generacji UPC Fiber Power,

Bardziej szczegółowo

PASAśERSKIEGO W KONTEKŚCIE POSTANOWIEŃ PRAWA. Lądek Zdrój, 18-19 marca 2010 r.

PASAśERSKIEGO W KONTEKŚCIE POSTANOWIEŃ PRAWA. Lądek Zdrój, 18-19 marca 2010 r. SEMINARIUM PERSPEKTYWY ROZWOJU KOLEJOWEGO TRANSPORTU PASAśERSKIEGO W KONTEKŚCIE POSTANOWIEŃ PRAWA EUROPEJSKIEGO ORAZ PRAWA KRAJOWEGO WSTĘP DO DYSKUSJI O LIBERALIZACJI RYNKU KOLEJOWEGO Wiesław Jarosiewicz

Bardziej szczegółowo

Fed musi zwiększać dług

Fed musi zwiększać dług Fed musi zwiększać dług Autor: Chris Martenson Źródło: mises.org Tłumaczenie: Paweł Misztal Fed robi, co tylko może w celu doprowadzenia do wzrostu kredytu (to znaczy długu), abyśmy mogli powrócić do tego,

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 14 maja 2003 r.

Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 14 maja 2003 r. Dziennik Ustaw Nr 89 5994 Poz. 827 i 828 827 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 14 maja 2003 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie okreêlenia wzoru bankowego dokumentu p atniczego sk adek, do których

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r.

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r. Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 12 grudnia 2002 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie wzorów deklaracji podatkowych dla podatku od towarów i us ug oraz

Bardziej szczegółowo

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 7 listopada 2001 r.

ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 7 listopada 2001 r. Dziennik Ustaw Nr 135 10543 Poz. 1518 1518 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 7 listopada 2001 r. w sprawie informacji, jakie powinien zawieraç wniosek o przyrzeczenie podpisania Umowy DOKE, oraz

Bardziej szczegółowo

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki

Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach Polska i świat wyniki Badanie Kobiety na kierowniczych stanowiskach i świat wyniki Badanie Manpower Kobiety na kierowniczych stanowiskach zostało przeprowadzone w lipcu 2008 r. w celu poznania opinii dotyczących kobiet pełniących

Bardziej szczegółowo

Segment detaliczny. Strategia

Segment detaliczny. Strategia P K N O R L E N R A P O R T R O C Z N Y 2 0 0 6 Segment detaliczny Dzia alnoêç detaliczna Grupy ORLEN obejmowa a rynki Polski, Niemiec oraz Republiki Czeskiej. Wraz z przej ciem AB Mažeikiu Nafta pod koniec

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY. Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1 GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Studiów Makroekonomicznych i Finansów Warszawa, 18 czerwca 2014 r. Informacja sygnalna Wyniki finansowe banków w I kwartale 2014 r. 1 W końcu marca 2014 r. działalność

Bardziej szczegółowo

Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r.

Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r. Prognoza na 2013 rok i aktualizacja Długoterminowych Celów Strategiczno-Finansowych 20 grudnia 2012 r. Wymagające otoczenie rynkowe w segmencie klientów indywidualnych Jak odnotowano już podczas wyników

Bardziej szczegółowo

MAKSYMALNA WYDAJNOŚĆ MŁOTY HYDRAULICZNE TYPU TXH

MAKSYMALNA WYDAJNOŚĆ MŁOTY HYDRAULICZNE TYPU TXH MAKSYMALNA WYDAJNOŚĆ MŁOTY HYDRAULICZNE TYPU TXH MŁOTY HYDRAULICZNE TYPU TXH SKONCENTROWANA MOC Solidność i precyzja Wysokowydajne młoty hydrauliczne Terex, poszerzające wszechstronność koparko-ładowarek,

Bardziej szczegółowo

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r.

Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Informacja dotycząca adekwatności kapitałowej HSBC Bank Polska S.A. na 31 grudnia 2010 r. Spis treści: 1. Wstęp... 3 2. Fundusze własne... 4 2.1 Informacje podstawowe... 4 2.2 Struktura funduszy własnych....5

Bardziej szczegółowo

z dnia Rozdział 1 Przepisy ogólne

z dnia Rozdział 1 Przepisy ogólne U S T AWA Projekt z dnia 26.11.2015 r. z dnia o szczególnych zasadach zwrotu przez jednostki samorządu terytorialnego środków europejskich uzyskanych na realizację ich zadań oraz dokonywania przez nie

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

Zestawienie wartości dostępnej mocy przyłączeniowej źródeł w sieci RWE Stoen Operator o napięciu znamionowym powyżej 1 kv

Zestawienie wartości dostępnej mocy przyłączeniowej źródeł w sieci RWE Stoen Operator o napięciu znamionowym powyżej 1 kv Zestawienie wartości dostępnej mocy przyłączeniowej źródeł w sieci RWE Stoen Operator o napięciu znamionowym powyżej 1 kv stan na: lipiec 2016 r. RWE Stoen Operator Sp. z o.o. 28/06/2016 STRONA 1 Podstawa

Bardziej szczegółowo

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków

Normy szansą dla małych przedsiębiorstw. Skutki biznesowe wdrożenia norm z zakresu bezpieczeństwa w małych firmach studium przypadków IV Ogólnopolska Konferencja Normalizacja w Szkole Temat wiodący Normy wyrównują szanse Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego Łódź, ul. Kopcińskiego 29 Normy szansą dla małych

Bardziej szczegółowo

Wspólne Polityki UE Wspólne polityki w sferze transportu

Wspólne Polityki UE Wspólne polityki w sferze transportu Wspólne Polityki UE Wspólne polityki w sferze transportu Dr Katarzyna Śledziewska Katedra Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego Cele polityki transportowej Ma spełniać potrzeby społeczeństwa Ekonomiczne

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017

Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Załącznik Nr 2 do uchwały Nr V/33/11 Rady Gminy Wilczyn z dnia 21 lutego 2011 r. w sprawie uchwalenia Wieloletniej Prognozy Finansowej na lata 2011-2017 Objaśnienia do Wieloletniej Prognozy Finansowej

Bardziej szczegółowo

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1.

U S T AWA. z dnia 2015 r. Art. 1. Projekt U S T AWA z dnia 2015 r. o zmianie ustawy o minimalnym wynagrodzeniu za pracę Art. 1. W ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2002 r., Nr 200, poz.

Bardziej szczegółowo

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2?

Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Kto poniesie koszty redukcji emisji CO2? Autor: prof. dr hab. inŝ. Władysław Mielczarski, W zasadzie kaŝdy dziennikarz powtarza znaną formułę, Ŝe nie ma darmowych obiadów 1. Co oznacza, Ŝe kaŝde podejmowane

Bardziej szczegółowo

wignią konkurencyjności

wignią konkurencyjności Lider Informatyki dla Energetyki Laur Białego Tygrysa IT dźwignid wignią konkurencyjności ci w energetyce Stanisław Niwiński, Debata INFO-TELE-ENE, Procesy Inwestycyjne, Warszawa, 27 czerwca 2008r. 1 Pytanie

Bardziej szczegółowo

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15

DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 DE-WZP.261.11.2015.JJ.3 Warszawa, 2015-06-15 Wykonawcy ubiegający się o udzielenie zamówienia Dotyczy: postępowania prowadzonego w trybie przetargu nieograniczonego na Usługę druku książek, nr postępowania

Bardziej szczegółowo

System wymiany informacji Wyzwania związane z obsługą klienta masowego. Michał Słoniewicz Departament Jakości Danych

System wymiany informacji Wyzwania związane z obsługą klienta masowego. Michał Słoniewicz Departament Jakości Danych System wymiany informacji Wyzwania związane z obsługą klienta masowego Michał Słoniewicz Departament Jakości Danych Warszawa, 19 kwietnia 2010 Kto korzysta z naszych produktów i usług? BANKI ORAZ SKOK-i,

Bardziej szczegółowo

Analiza zróżnicowania cen noclegów wybranych sieci hotelowych Europy

Analiza zróżnicowania cen noclegów wybranych sieci hotelowych Europy Tadeusz Studnicki Wyższa Szkoła Zarządzania Marketingowego i Języków Obcych w Katowicach Katedra Turystyki i Hotelarstwa Analiza zróżnicowania cen noclegów wybranych sieci hotelowych Europy Celem opracowania

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 30 1858 Poz. 175 i 176 ROZPORZÑDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 5 lutego 2008 r.

Dziennik Ustaw Nr 30 1858 Poz. 175 i 176 ROZPORZÑDZENIE RADY MINISTRÓW. z dnia 5 lutego 2008 r. Dziennik Ustaw Nr 30 1858 Poz. 175 i 176 175 ROZPORZÑDZENIE RADY MINISTRÓW z dnia 5 lutego 2008 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie s u by funkcjonariuszy Stra y Granicznej w kontyngencie Stra y Granicznej

Bardziej szczegółowo

1. ZAKŁADANIE FIRMY Nowa Nowa Firma Następny.

1. ZAKŁADANIE FIRMY Nowa Nowa Firma Następny. 1. ZAKŁADANIE FIRMY Zakładając nową firmę należy wprowadzić informacje, które będą wykorzystywane w trakcie pracy. Na ich podstawie program zaproponuje m.in. odpowiedni plan kont, układ bilansu oraz rachunku

Bardziej szczegółowo

I. 1) NAZWA I ADRES: Gmina Miasto Rzeszowa, Rynek 1, 35-064 Rzeszów, woj. podkarpackie, tel. 017 8754636, faks 017 8754634.

I. 1) NAZWA I ADRES: Gmina Miasto Rzeszowa, Rynek 1, 35-064 Rzeszów, woj. podkarpackie, tel. 017 8754636, faks 017 8754634. Rzeszów: Organizacja i przeprowadzenie szkoleń dla pracowników samorządowych Urzędu Miasta Rzeszowa w ramach projektu Nowoczesny Urzędnik - Kompetentny Urzędnik. Program szkoleniowy dla pracowników samorządowych

Bardziej szczegółowo

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Szczecin dnia 28.07.2015r. Akademia Sztuki w Szczecinie Pl. Orła Białego 2 70-562 Szczecin Dotyczy: Przetarg nieograniczony na dostawę urządzeń i sprzętu stanowiącego wyposażenie studia nagrań na potrzeby

Bardziej szczegółowo

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356

OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 OSZACOWANIE WARTOŚCI ZAMÓWIENIA z dnia... 2004 roku Dz. U. z dnia 12 marca 2004 r. Nr 40 poz.356 w celu wszczęcia postępowania i zawarcia umowy opłacanej ze środków publicznych 1. Przedmiot zamówienia:

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA

INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW ZADANIA INSTRUKCJA DLA UCZESTNIKÓW ZAWODÓW 1. Zawody III stopnia trwają 150 min. 2. Arkusz egzaminacyjny składa się z 2 pytań otwartych o charakterze problemowym, 1 pytania opisowego i 1 mini testu składającego

Bardziej szczegółowo

Perspektywy rozwoju OZE w świetle ustawy z 20 lutego 2015 roku

Perspektywy rozwoju OZE w świetle ustawy z 20 lutego 2015 roku II Międzynarodowe Forum Ekologiczne Kołobrzeg, 17.09 2015 roku Panel Legislacyjne warunki rozwoju OZE Perspektywy rozwoju OZE w świetle ustawy z 20 lutego 2015 roku Grzegorz Wiśniewski Instytut Energetyki

Bardziej szczegółowo

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42

Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Krótkoterminowe planowanie finansowe na przykładzie przedsiębiorstw z branży 42 Anna Salata 0 1. Zaproponowanie strategii zarządzania środkami pieniężnymi. Celem zarządzania środkami pieniężnymi jest wyznaczenie

Bardziej szczegółowo

Raport kwartalny z działalności emitenta

Raport kwartalny z działalności emitenta CSY S.A. Ul. Grunwaldzka 13 14-200 Iława Tel.: 89 648 21 31 Fax: 89 648 23 32 Email: csy@csy.ilawa.pl I kwartał 2013 Raport kwartalny z działalności emitenta Iława, 14 maja 2013 SPIS TREŚCI: I. Wybrane

Bardziej szczegółowo

Handel zagraniczny Polski w 2013 r.

Handel zagraniczny Polski w 2013 r. Handel zagraniczny Polski w 2013 r. Zespó G ównego Ekonomisty Warszawa 08.09.2014 Raport o handlu zagranicznym Polski w 2013 r. Wst p KUKE S.A. jest instytucj finansow zajmuj c si ubezpieczeniem nale no

Bardziej szczegółowo

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału!

Szkolenia nie muszą być nudne! Kolejne szkolenie już w lutym wszystkie osoby zachęcamy do wzięcia w nich udziału! Szkolenia nie muszą być nudne! W Spółce Inwest-Park odbyło się kolejne szkolenie w ramach projektu Akcelerator Przedsiębiorczości działania wspierające rozwój przedsiębiorczości poza obszarami metropolitarnymi

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ SPÓŁEK Z UDZIAŁEM KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM W 2009 R.

DZIAŁALNOŚĆ SPÓŁEK Z UDZIAŁEM KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM W 2009 R. 93-176 Łódź ul. Suwalska 29 tel. 42 6839-100, 6839-101 Informacja sygnalna DZIAŁALNOŚĆ SPÓŁEK Z UDZIAŁEM KAPITAŁU ZAGRANICZNEGO W WOJEWÓDZTWIE ŁÓDZKIM W 2009 R. Prezentowane dane charakteryzują zbiorowość

Bardziej szczegółowo

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP

Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Zaproszenie Usługa realizowana w ramach Projektu Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Zarządzanie kompetencjami w MSP Szanowni Państwo, Mam przyjemność zaprosić Państwa firmę do udziału w Usłudze

Bardziej szczegółowo

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych

Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Jesteś tu: Bossa.pl Kurs giełdowy - Część 10 Ogólna charakterystyka kontraktów terminowych Kontrakt terminowy jest umową pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się do nabycia a druga do

Bardziej szczegółowo

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW

URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW URZĄD OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Wyniki monitorowania pomocy publicznej udzielonej spółkom motoryzacyjnym prowadzącym działalność gospodarczą na terenie specjalnych stref ekonomicznych (stan na

Bardziej szczegółowo

Raport z realizacji Planu działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla Miasta Bydgoszczy na lata 2012 2020

Raport z realizacji Planu działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla Miasta Bydgoszczy na lata 2012 2020 Raport z realizacji Planu działań na rzecz zrównoważonej energii (SEAP) dla Miasta Bydgoszczy na lata 2012 2020 FORUM Bydgoskie Dni Energii Roman Adrych Główny specjalista ds. zarządzania energią Energetyk

Bardziej szczegółowo

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R.

RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA. Spis Treści ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. RAPORT ROCZNY GO TOWARZYSTWO FUNDUSZY INWESTYCYJNYCH SA ZA OKRES OD 1 STYCZNIA 2015 R. DO 31 GRUDNIA 2015 R. Spis Treści I. List Prezesa Zarządu GO Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych Spółka Akcyjna II.

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 Komisja Prawna 2009 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW NR 29/2004 Dotyczy: petycji przekazanych do wiadomości Komisji Niniejszym przekazujemy streszczenie dwóch petycji (nr 434/2004 i 437/2004)

Bardziej szczegółowo

Poznań, 03 lutego 2015 r. DO-III.272.1.2015

Poznań, 03 lutego 2015 r. DO-III.272.1.2015 Poznań, 03 lutego 2015 r. DO-III.272.1.2015 Zapytanie ofertowe pn.: Opracowanie wzorów dokumentów elektronicznych (e-usług), przeznaczonych do umieszczenia na platformie epuap w ramach projektu e-um: elektronizacja

Bardziej szczegółowo